{"id":55312,"date":"2021-12-01T01:33:26","date_gmt":"2021-11-30T21:33:26","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=55312"},"modified":"2021-12-01T01:36:12","modified_gmt":"2021-11-30T21:36:12","slug":"hindistanda-turk-izl%c9%99ri-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=55312","title":{"rendered":"Hindistanda T\u00fcrk izl\u0259ri"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><br>(\u018fvv\u0259li: <a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=55230\">https:\/\/fedai.az\/?p=55230<\/a>)<br><br>Hindlil\u0259r he\u00e7 vaxt qon\u015fular\u0131n\u0131n \u0259razisini \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmazd\u0131lar. Onlar \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, \u015fimal q\u0259rbd\u0259n h\u00fccuma m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131lar v\u0259 onlar\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259ri g\u0259l\u0259nl\u0259rd\u0259n t\u0259sirl\u0259nmi\u015fdir. \u018fn \u00e7ox g\u0259l\u0259nl\u0259r is\u0259 T\u00fcrkl\u0259rdir. Hind-Turkika ara\u015fd\u0131rmalar\u0131na \u0259sas\u0259n veril\u0259n m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, M.\u00d6. 2-ci \u0259srd\u0259n etibar\u0259n t\u00fcrkl\u0259r Hindistanda n\u00fcfuzlu olma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. Bu s\u0259b\u0259bl\u0259 Hindistanda s\u0259n\u0259t, musiqi v\u0259 r\u0259sm kimi sah\u0259l\u0259rd\u0259n ba\u015fqa, T\u00fcrkl\u0259rin inzibati strukturlarda da n\u00fcfuzlar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fck. \u018fslind\u0259, bu t\u0259sirl\u0259rin \u0259saslar\u0131 M.\u00d6. I minillikl\u0259ri ara\u015fd\u0131rmaq laz\u0131md\u0131r. H\u0259qiq\u0259t\u0259n, Hind qaynaqlar\u0131 Saka, Turu\u015fka v\u0259 H\u00fcna adlar\u0131 il\u0259 vaxtlarda da yaln\u0131z bir c\u0259miyy\u0259tin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcn\u00fc, y\u0259ni t\u00fcrkl\u0259ri ifad\u0259 edir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Hindistan 5-ci \u0259srd\u0259n \u0130ngilis m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r t\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunan, bu g\u00fcn 1 milyarda yax\u0131n \u0259halisi olan v\u0259 n\u00fcv\u0259 texnologiyas\u0131na sahib bir \u00f6lk\u0259dir. Asiyada g\u00f6rm\u0259k ist\u0259diyim \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n biridi. Eman Tur Hindistana girm\u0259yimizl\u0259 an\u0131nda d\u0259rhal m\u0259lumat toplama\u011fa ba\u015flad\u0131m. &#171;Yeni \u00c7a\u011f&#187; q\u0259zetind\u0259 bu m\u00f6vzuda edil\u0259n ara\u015fd\u0131rmalarla m\u0259\u015fhur olan Dr. Salim CEHCE ad\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcm v\u0259 d\u0259rhal onu tapd\u0131m.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/oVlGgo.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-55316\" width=\"917\" height=\"688\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/oVlGgo.png 420w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/oVlGgo-300x225.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/oVlGgo-150x113.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 917px) 100vw, 917px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br>Salim b\u0259y Hindistan tarixinin T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 \u00e7ox bilinm\u0259diyini, minl\u0259rl\u0259 il oran\u0131 T\u00fcrkl\u0259rin idar\u0259 etdiyini v\u0259 bu g\u00fcn\u0259 \u00e7ata bil\u0259n tarixi \u0259s\u0259rl\u0259rin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259tinin T\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 hindular\u0131n minl\u0259rl\u0259 il qarda\u015fcas\u0131na s\u00fclh i\u00e7ind\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259yirdi. M\u0259n\u0259 m\u00fctl\u0259q getm\u0259yimi, izl\u0259dikl\u0259rimi T\u00fcrkiy\u0259 ictimaiyy\u0259ti il\u0259 payla\u015fmam\u0131z \u00e7ox faydal\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259di. Bu t\u00f6vsiy\u0259 m\u0259ni daha \u00e7ox h\u0259v\u0259sl\u0259ndirdi v\u0259 m\u0259n 09.12. 2006-c\u0131 il tarixind\u0259 Dehliy\u0259 g\u0259ldim.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>T\u0259yyar\u0259 t\u0259xmin\u0259n 5.5 saatl\u0131q bir s\u0259f\u0259rd\u0259n sonra Dehliy\u0259 g\u0259ldiyi zaman h\u0259y\u0259can\u0131m\u0131z komanda h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fcnd\u0259 idi. Hava liman\u0131, n\u00fcv\u0259 texnologiyas\u0131na sahib bir \u00f6lk\u0259nin m\u00f6vqeyin\u0259 layiq deyildi. Pasport n\u0259zar\u0259tini g\u00f6zl\u0259yirdik, \u0130stanbulun f\u0259rqli paytaxtlarda vaxt f\u0259rql\u0259rinin tablosu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131q. Buradan T\u00fcrkiy\u0259nin Hindistan S\u0259firin\u0259 s\u0259sl\u0259nir\u0259m: &#171;\u0130lk olaraq \u0130stanbul ad\u0131n\u0131 hava liman\u0131na yazd\u0131r\u0131n. \u018fg\u0259r m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tsiz olsan\u0131z, dem\u0259k bu \u00f6lk\u0259d\u0259 he\u00e7 bir \u015fey\u0259 nail olmayacaqs\u0131n\u0131z&#187;.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Pasport n\u0259zar\u0259tind\u0259n sonra bizi g\u00f6zl\u0259y\u0259n avtobus dayanaca\u011f\u0131na qa\u00e7d\u0131q v\u0259 Aqra istiqam\u0259tin\u0259 getdik. Bizim hindistanl\u0131 b\u0259l\u0259d\u00e7imiz, boynunuza t\u0259z\u0259 \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259rd\u0259n d\u00fcz\u0259lmi\u015f boyunba\u011f\u0131 taxaraq, &#171;xo\u015f g\u0259lmisiniz&#187; dedi. Dehlid\u0259 gec\u0259 yar\u0131s\u0131 olmas\u0131na baxmayaraq, k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259r insanlarla dolu idi. Dehlid\u0259n 2-2,5 saat i\u00e7ind\u0259 \u00e7\u0131xa bildik. 5 saatl\u0131q yol s\u0259f\u0259rind\u0259n sonra Aqraya yeti\u015fdik.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Otel\u0259 yerl\u0259\u015fdikd\u0259n sonra turumuzun ilk dayanaca\u011f\u0131 olan Aqraya getdik. Aqra; Babur T\u00fcrk imperiyas\u0131n\u0131n ilk paytaxt\u0131 v\u0259 Aqra Qalas\u0131 bu imperiyan\u0131n ilk inzibati m\u0259rk\u0259zi olub. Qalan\u0131n uzaq g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 giri\u015f darvazas\u0131n\u0131n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259mliyi insan\u0131 valeh edir. T\u0259xmin\u0259n 15 d\u0259qiq\u0259lik y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fd\u0259n sonra Babur \u015eahlar\u0131n\u0131n xalq\u0131n d\u0259rdl\u0259rini dinl\u0259diyi divan\u0131n \u00f6n\u00fcn\u0259 g\u0259lirik. Qalan\u0131n i\u00e7\u0259risi olduqca geni\u015f. Zaman m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259ri \u00fcz\u00fcnd\u0259n divan v\u0259 saray\u0131 ziyar\u0259t ed\u0259 bildik. A\u011f m\u0259rm\u0259rd\u0259n tikilmi\u015f saray ham\u0131m\u0131z\u0131 heyr\u0259t\u0259 sald\u0131. Qalan\u0131n Yamuna \u00e7ay\u0131na baxan qisimind\u0259 son Bab\u00fcr \u015eah\u0131 \u00d6vr\u0259ngzibin atas\u0131 \u015eah Cahan\u0131 h\u0259bs etdiyi qisim, saray i\u00e7i Hindu m\u0259b\u0259di, h\u0259r\u0259m qismi v\u0259 h\u0259r\u0259min ba\u011f\u00e7as\u0131 kimi qisml\u0259ri ziyar\u0259t edirik. H\u0259r\u0259m\u00f6n\u00fc ba\u011f\u00e7a alt\u0131bucaq formal\u0131 v\u0259 \u00e7ox xo\u015f bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u0259 malikdir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Aqra qalas\u0131nda m\u00fcs\u0259lmanlar \u00fc\u00e7\u00fcn bir m\u0259scid v\u0259 hindular \u00fc\u00e7\u00fcn bir m\u0259b\u0259d m\u00f6vcuddur. T\u00fcrkl\u0259rin hakim oldu\u011fu yerl\u0259rd\u0259 burada f\u0259rqli inanclara aid m\u00fcq\u0259dd\u0259s yerl\u0259ri birlikd\u0259 g\u00f6r\u0259 bil\u0259rik. Bu, T\u00fcrk v\u0259 m\u00fcs\u0259lman tolerantl\u0131\u011f\u0131n\u0131n tam bir n\u00fcmun\u0259sidir. Bunu x\u00fcsusil\u0259, oxucular\u0131n diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131ram. Tarix boyunca T\u00fcrkl\u0259r f\u0259th etdiyi \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ya\u015fayan xalqlar\u0131n dinl\u0259rin\u0259, dill\u0259l\u0259rin\u0259, h\u0259yat t\u0259rzl\u0259rin\u0259, zorak\u0131l\u0131\u011fa getm\u0259yibl\u0259r. Adriatikd\u0259n b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk co\u011frafyas\u0131n\u0131n B\u00f6y\u00fck \u00c7in s\u0259ddin\u0259d\u0259k olan \u0259razil\u0259rd\u0259 y\u00fczl\u0259rc\u0259 \u00f6rn\u0259k tapmaq olar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>\u015e\u0259h\u0259rin dumanl\u0131 olmas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n \u015f\u0259h\u0259ri seyr ed\u0259 bilm\u0259dik v\u0259 biz \u015eah Cahan\u0131n h\u0259bsd\u0259 oldu\u011fu Tac Mahal\u0131n g\u00f6z\u0259l g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fl\u0259rini tam g\u00f6r\u0259 bilm\u0259dik. Bunun fotosunu \u00e7\u0259km\u0259yi \u00e7ox arzulam\u0131\u015fd\u0131m. \u00c7\u00fcnki r\u0259vay\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259, Evrengzib atas\u0131 \u015eah Cahan burada h\u0259bsd\u0259 oldu\u011fu zaman deyib: &#171;Siz h\u0259yat yolda\u015f\u0131n Mumtaz Banunu \u00e7ox sevirdiniz. Burada \u00f6z\u00fcn\u00fcz \u00fc\u00e7\u00fcn tikdiyiniz Tac Mahal\u0131 izl\u0259y\u0259 bil\u0259rsiniz. Bel\u0259likl\u0259, Mumtaz Banu \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259sr\u0259tinizd\u0259n xilas ed\u0259 bil\u0259rsiniz &#171;.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u015eah Cahan bu qalada h\u0259yat\u0131n\u0131n qalan s\u0259kkiz ilini ke\u00e7irib v\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra Mumtaz Banu yan\u0131nda Tac Mahalda d\u0259fn edildi. \u015eah Cahan, Tac Mahal\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda Yamuna \u00e7ay\u0131n\u0131n dig\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259 eyni Tac Mahala b\u0259nz\u0259r qara m\u0259rm\u0259rd\u0259n m\u0259zar\u0131 olmas\u0131n\u0131 ist\u0259mi\u015fdi. Lakin o\u011fullar\u0131 aras\u0131nda taxt-tac davas\u0131na son qoyub 1658-ci ild\u0259 atas\u0131n\u0131 devirib onun yerin\u0259 ke\u00e7\u0259n Evrengzib atas\u0131n\u0131n bu ist\u0259yini q\u0259bul etm\u0259di.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"660\" height=\"320\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/VDGVzv.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-55315\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/VDGVzv.png 660w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/VDGVzv-300x145.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/VDGVzv-150x73.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 660px) 100vw, 660px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br>Aqradak\u0131 ikinci dura\u011f\u0131m\u0131z Baburlar\u0131n 5-c\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 \u015eah Cahan (1593-1666) t\u0259r\u0259find\u0259n tikilmi\u015f bir m\u0259zard\u0131r. D\u00fcnyada sevginin \u0259n b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259n g\u00f6z\u0259l abid\u0259si hesab olunan bu maqb\u0259r\u0259, \u015eah Cihan\u0131n sevdiyi h\u0259yat yolda\u015f\u0131 Arcum\u0259nd Banunun (S\u0259f\u0259vi T\u00fcrk D\u00f6vl\u0259t \u015eahzad\u0259si) xatir\u0259sin\u0259 tikilmi\u015fdi. D\u00fcnyan\u0131n yeddi m\u00f6c\u00fcz\u0259sind\u0259n biri olan Ta\u00e7 Mahal\u0131n tikintisi 1632-ci ild\u0259 ba\u015flan\u0131b v\u0259 1652-ci ild\u0259 tamamland\u0131. Mo\u011fol imperatoru \u018fkb\u0259rin n\u0259v\u0259si Kumar t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlan\u0131b. Binan\u0131n miemarlar\u0131, Mimar Sinan\u0131n memarlar\u0131ndan Mehmet \u0130sa \u018ff\u0259ndi v\u0259 Mehmet \u0130smail \u018ff\u0259ndi il\u0259 yaz\u0131lar yazan Hattat S\u0259rdar \u018ff\u0259ndidir (Bu yanl\u0131\u015f m\u0259lumatd\u0131r, bu abid\u0259l\u0259ri T\u0259briz ustalar\u0131 tikdiyi m\u0259lumdur- red.).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Burhapura \u00fcsyan\u0131 yat\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ged\u0259n \u015eah Cahana, onun doqquz ayl\u0131q hamil\u0259 yolda\u015f\u0131 M\u00fcmtaz Banu da yolda\u015fl\u0131q etdi. Mumtaz Banu 14-c\u00fc u\u015fa\u011f\u0131n\u0131n do\u011fum g\u00fcn\u00fcnd\u0259 \u00f6ld\u00fc. R\u0259vay\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00f6lm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l, h\u0259yat yolda\u015f\u0131 \u00f6z xatir\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f bir g\u00f6z\u0259llik abid\u0259si in\u015fa etm\u0259sini ist\u0259di. \u015eah Cahan h\u0259yat yolda\u015f\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 2 il sonra yas tutdu. \u00d6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n alt\u0131 ay sonra Ta\u00e7 Mahal\u0131n t\u0259m\u0259li qoyuldu. \u018fs\u0259r tamamil\u0259 a\u011f m\u0259rm\u0259rd\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f v\u0259 b\u00fct\u00fcn f\u00fcqurlar oyma \u00fcsulundan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k m\u0259rm\u0259rl\u0259r\u0259 oyulmu\u015fdur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Tac Mahal\u0131 g\u00f6rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 2 s\u0131ra g\u00f6zl\u0259dik. \u00c7ox s\u0131x bir ziyar\u0259t\u00e7i ax\u0131n\u0131 var idi. Orta qap\u0131dan gir\u0259r\u0259k Tac Mahal\u0131n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcyl\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 g\u0259ldik. Tac Mahal\u0131n sol t\u0259r\u0259find\u0259ki m\u0259scid, sa\u011f t\u0259r\u0259find\u0259ki bir qonaq evi v\u0259 arxa Yamuna \u00e7ay\u0131 ax\u0131rd\u0131. Aqra qalas\u0131 alt\u0131bucaql\u0131 ba\u011f\u00e7an\u0131 da g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Su, ya\u015f\u0131ll\u0131qlar v\u0259 a\u011faclar \u00e7ox g\u00f6z\u0259l bec\u0259rilmi\u015fdi. Mumtaz Banu v\u0259 \u015eah Cihan t\u00fcrb\u0259l\u0259rind\u0259 biz b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lmanlar \u00fc\u00e7\u00fcn dua etdik v\u0259 Tac Mahal\u0131 \u00f6z sirli g\u00f6z\u0259llikl\u0259riyl\u0259 ba\u015f-ba\u015fa buraxaraq t\u0259rk etdik.<br>G\u00fcnt\u00fcrk. 18\/02\/2010 tarixind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Oteld\u0259, Hindistandak\u0131 minl\u0259rl\u0259 illik t\u00fcrk tarixini t\u0259fti\u015f edib \u0130ngilis istismar\u0131n\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 1858-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r ara\u015fd\u0131r\u0131r\u0131q. \u0130ngilt\u0259r\u0259 C\u0259nubi Afrikada oldu\u011fu kimi, C\u0259nubi Asiyada da eyni m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik siyas\u0259ti y\u00fcr\u00fcd\u0259r\u0259k g\u00fcn\u0259\u015fin batmad\u0131\u011f\u0131 imperiya ad\u0131 alm\u0131\u015fd\u0131. Britaniya \u0259ld\u0259 etdiyi z\u0259nginliy\u0259 \u00e7ataraq \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir m\u0259rk\u0259z hal\u0131na g\u0259lm\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 Hindistana borcludur. Cengiz \u00c7andar\u0131n ifad\u0259si il\u0259, &#171;\u0130ngilisl\u0259r, m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259l\u0259rin istismar m\u0259rk\u0259zini Dehliy\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fckd\u0259n sonra imperiyan\u0131n \u0259sil g\u00fcc\u00fcn\u0259 v\u0259 \u015f\u00fcuruna ger\u00e7\u0259k m\u0259nada sahib oldu&#187;. \u0130ngilisl\u0259r Hindistan\u0131n m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 k\u00fctl\u0259vi bir soyq\u0131r\u0131m h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015f v\u0259 t\u0259xmin\u0259n 25 milyon Hind v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r. Britaniya v\u0259 Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259ri Osmanl\u0131 \u0130mperatorlu\u011fu da\u011f\u0131ld\u0131qdan sonra Balkanlar\u0131 Afrikan\u0131n v\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131n yar\u0131madas\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal ed\u0259n ac canavar kimi uzun m\u00fcdd\u0259t istismar etmi\u015fdil\u0259r. Bu torpaqlarda b\u00f6y\u00fck soyq\u0131r\u0131mlar v\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlar etdil\u0259r. Soyq\u0131r\u0131mlar d\u00fcnyaya q\u0259rb \u00f6lk\u0259l\u0259rinin h\u0259diyy\u0259sidir. D\u00fcnyada h\u0259l\u0259 d\u0259 s\u0131x \u0130ngilis m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7iliyi m\u00f6vcuddur. Bunun \u0259n son n\u00fcmun\u0259si Amerika il\u0259 ortaq \u015f\u0259kild\u0259 \u0130raq\u0131n i\u015f\u011fal edilm\u0259sidir. Q\u0259rbin t\u0259k fikrind\u0259ki, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 istismar etm\u0259kdir. M\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bu istismara &#171;dur dem\u0259si&#187; zaman\u0131 g\u0259ldi.<br><br>S\u0259h\u0259r biz Dehliy\u0259 do\u011fru yola \u00e7\u0131xd\u0131q. Baburlar\u0131n III \u015eah\u0131 \u018fkb\u0259rin m\u0259zar\u0131n\u0131 ziyar\u0259t etdik v\u0259 g\u00f6rd\u00fck ki, t\u00fcrb\u0259 da\u011f\u0131lmaqdad\u0131r, onun ciddi bir t\u0259mir\u0259 ehtiyac\u0131 var idi. Bu t\u00fcrb\u0259nin sahibinin \u015fan\u0131na uy\u011fun b\u0259rpa olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Hindistan hakimiyy\u0259tind\u0259n xahi\u015f edirik.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"514\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/4z3gV7.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-55314\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/4z3gV7.png 800w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/4z3gV7-300x193.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/4z3gV7-150x96.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/4z3gV7-768x493.png 768w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/4z3gV7-115x73.png 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>5,5 saatl\u0131q bir s\u0259f\u0259rd\u0259n sonra biz Dehli \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 g\u0259ldik. Dehli iki hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir: K\u00f6hn\u0259 v\u0259 Yeni Dehli. K\u00f6hn\u0259 Dehli Babur t\u00fcrkl\u0259rinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir hiss\u0259sidir. T\u00fcrk \u0259s\u0259rl\u0259rinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti buradad\u0131r. Yeni Dehli is\u0259 \u0130ngilis m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 idar\u0259sinin bir hiss\u0259sidir. \u0130ngilisl\u0259rin ilk paytaxt\u0131 Hindistan\u0131n \u015f\u0259rqind\u0259ki K\u0259lk\u00fcttt\u0259 \u015f\u0259h\u0259ridir. 1911-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 K\u0259lk\u00fctt\u0259d\u0259n Dehliy\u0259 k\u00f6\u00e7d\u00fc v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 kral\u0131 Dehli \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 g\u0259l\u0259r\u0259k \u00f6z\u00fcn\u00fc Hindistan\u0131n pad\u015fah\u0131 elan etdi. Kral\u0131n Hindistana g\u0259li\u015fi \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 paytaxt\u0131 K\u0259lk\u00fctt\u0259d\u0259n Dehliy\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fcl\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Yeni Dehli ingilis, hind v\u0259 roma memarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n qar\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131ndan ibar\u0259t bir \u00fcslubda tikilib. \u0130ngilt\u0259r\u0259nin m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 hakimiyy\u0259tinin valisinin saray\u0131, Bekenqem saray\u0131na b\u0259nz\u0259yirdi. Bu g\u00fcn d\u0259 prezident saray\u0131 olaraq istifad\u0259 edilir. B\u00fct\u00fcn investisiyalar Yeni Dehli b\u00f6lg\u0259sin\u0259 qoyulurdu. Buna g\u00f6r\u0259, Yeni Dehli bu g\u00fcn g\u00f6z\u0259l v\u0259 yax\u015f\u0131 saxlanark\u0259n, K\u00f6hn\u0259 Dehli xarabal\u0131\u011fa \u00e7evrilmi\u015fdi. Yeni Dehlinin \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli abid\u0259si Hindistan qap\u0131s\u0131d\u0131r. Bu abid\u0259 D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sind\u0259 \u00f6l\u0259n 85 min hindu \u00fc\u00e7\u00fcn tikilmi\u015fdir.<br><br>Hindistan \u0259halisi t\u0259xmin\u0259n 1 milyarda yax\u0131nd\u0131r. Bunlardan 83 faizi hindu, 13 faizi m\u00fcs\u0259lman, 2- 4 faizi sinqh v\u0259 dig\u0259rl\u0259ridir. M\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131nda ikinci \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi olan \u00f6lk\u0259dir. Birinci \u0130ndoneziyad\u0131r. Hindistan prezidenti m\u00fcs\u0259lman, Ba\u015f nazir Sinqh v\u0259 m\u00fcavinl\u0259ri hindulardan olur. Bel\u0259 harmoniya ayr\u0131-se\u00e7kiliyin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Hindistan 31 \u0259yal\u0259td\u0259n ibar\u0259tdir v\u0259 h\u0259r bir \u0259yal\u0259t \u00f6z parlamentin\u0259 malikdir. M\u00fcdafi\u0259, xarici ticar\u0259t v\u0259 iqtisadi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r m\u0259rk\u0259zi h\u00f6kum\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunur. Parlament, vilay\u0259tl\u0259rin \u00fcmumi qubernatorunu t\u0259yin edir.<br><br>Dehlid\u0259 oldu\u011fumuz ilk yer Babur T\u00fcrk \u0130mperiyas\u0131 II \u015eah Humayunun m\u0259zar\u0131 oldu. T\u00fcrb\u0259nin sa\u011f\u0131nda L\u00f6di \u0259silli \u0130sa xan\u0131n an\u0131t m\u0259zar\u0131 v\u0259 m\u0259scidini ziyar\u0259t etdik. Camid\u0259 v\u0259 m\u0259zarda t\u0259mir i\u015fl\u0259ri v\u0259 abadl\u0131q i\u015fl\u0259ri g\u00f6r\u00fcl\u00fcrd\u00fc. Oradan Humayun \u015eah\u0131n q\u0259bir\u00fcst\u00fcn\u0259 getdik. Burada da g\u00f6z\u0259l bir m\u00fchit vard\u0131. G\u00f6rd\u00fck ki, abid\u0259nin g\u00f6rk\u0259mi sahibinin \u015f\u00f6hr\u0259t v\u0259 \u015fan\u0131 il\u0259 t\u0259rs olan sad\u0259 bir m\u0259zar da\u015f\u0131 idi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Biz k\u00f6hn\u0259 Dehlinin daxili hiss\u0259l\u0259rin\u0259 do\u011fru getdik v\u0259 K\u0131z\u0131l qalaya g\u0259ldik. 1646-1665-ci ill\u0259rd\u0259 \u015eah Cahan t\u0259r\u0259find\u0259n tikilmi\u015f bu qala, paytaxt Dehli \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7d\u00fckd\u0259n sonra qala v\u0259 saray kimi istifad\u0259 edilmi\u015fdir. Q\u0131z\u0131l qalan\u0131n Hindistan \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259ti \u00e7ox b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. M. Qandi 1947-ci ild\u0259 \u0130ngilisl\u0259rd\u0259n \u00f6z m\u00fcst\u0259qillilikl\u0259rini burada elan etmi\u015fdi. Qalada xalq\u0131n q\u0259bul edildiyi Divan-\u0131 Aam, h\u00f6kum\u0259t i\u015fl\u0259rinin dan\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Divan-i Has v\u0259 H\u0259r\u0259m b\u00f6l\u00fcm\u00fc var. C\u00fcm\u0259 camisinin h\u0259y\u0259tin\u0259 baxark\u0259n qalan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rini g\u00f6rm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil. Qala \u00e7ox geni\u015f oldu\u011fundan, tamamil\u0259 i\u00e7\u0259risind\u0259 s\u0259yah\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn uzun m\u00fcdd\u0259t t\u0259l\u0259b olunur. Bu bax\u0131mdan, d\u0259rhal c\u00fcm\u0259 m\u0259scidin\u0259 gedirik.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>C\u00fcm\u0259 m\u0259scidi Q\u0131z\u0131l qala qar\u015f\u0131s\u0131nda tikilmi\u015f \u00e7ox t\u0259sir edici v\u0259 m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m bir m\u0259sciddir. Bu m\u0259scidin memarl\u0131\u011f\u0131 bir q\u0259d\u0259r f\u0259rqlidir. B\u00f6y\u00fck bir h\u0259y\u0259ti, k\u0259narlarda abd\u0259st alma yerl\u0259ri var. Camenin qap\u0131s\u0131 yoxdur. \u00c7\u00fcnki iqlim burada \u00e7ox isti olur. S\u0259m\u0259rq\u0259ndd\u0259 dua etdiyimiz bir camenin d\u0259 qap\u0131s\u0131 yox idi. Bu bax\u0131mdan biz bir b\u0259nz\u0259rlik yarada bil\u0259rik. Bu g\u00f6z\u0259l v\u0259 m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m \u0259s\u0259rl\u0259ri, g\u00fcnortadan sonra namaz q\u0131ld\u0131qdan sonra bir m\u00fcdd\u0259t Q\u0131z\u0131l Qalan\u0131 izl\u0259rk\u0259n T\u00fcrk \u015eahlar\u0131n\u0131n m\u00fcq\u0259dd\u0259sl\u0259rini oxuyuruq.<br><br>C\u00fcm\u0259 m\u0259scidinin arxas\u0131nda is\u0259 Sultan Raziye t\u00fcrb\u0259si yerl\u0259\u015fir. Dehliy\u0259 ged\u0259nl\u0259r\u0259 buran\u0131 da ziyar\u0259t etm\u0259l\u0259rini t\u00f6vsiyy\u0259 edirik. Sultan Raziye Hindistan tarixind\u0259 m\u00fcs\u0259lman T\u00fcrk qad\u0131n h\u00f6kmdarlardan biridir. Bu \u0259n\u0259n\u0259d\u0259n daha sonralarda C\u0259nubi Asiyada da qad\u0131n idar\u0259\u00e7il\u0259r d\u00f6vl\u0259t r\u0259hb\u0259rlikl\u0259rin\u0259 v\u0259zif\u0259 alm\u0131\u015flar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"606\" height=\"340\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/oVagqX.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-55313\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/oVagqX.png 606w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/oVagqX-300x168.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/oVagqX-150x84.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 606px) 100vw, 606px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Namazdan sonra C\u00fcm\u0259 m\u0259scidinin \u0259traf\u0131ndak\u0131 bazar\u0131 dola\u015f\u0131r\u0131q. \u0130nsan\u0131n sanki beyni dayan\u0131r. Qorxunc izdihamlar k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rd\u0259 sel kimi ax\u0131r. Sat\u0131c\u0131lar\u0131, k\u00fc\u00e7\u0259 doktorlar\u0131n\u0131, k\u00fc\u00e7\u0259 b\u0259rb\u0259rl\u0259rini, q\u0259ssablar\u0131 sanki bir r\u0259ng v\u0259 insan seli \u015f\u0259klind\u0259 seyr etm\u0259k olar. D\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 1 milyard \u0259halisi olan bir \u00f6lk\u0259ni ziyar\u0259t edir v\u0259 bu q\u0259d\u0259r s\u0131xl\u0131q olan bir prospektd\u0259 dola\u015f\u0131ram. Bir az qorxu v\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259 \u0259trafa bax\u0131ram. \u0130nsanlar yoxluq v\u0259 kas\u0131bl\u0131\u011fa baxmayaraq xo\u015fb\u0259xt g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u0259r. Kas\u0131bl\u0131\u011f\u0131n \u0259n pisini v\u0259 z\u0259nginliyin d\u0259 \u0259n \u00fcst\u00fcn\u00fcn\u00fc burada g\u00f6r\u0259 bil\u0259rsiniz. Sanki &#171;Hind kas\u0131b\u0131&#187; t\u0259birini canl\u0131 olaraq ya\u015fay\u0131rs\u0131n\u0131z. \u00c7ox s\u0131x k\u00fctl\u0259y\u0259 baxmayaraq kims\u0259 sizin c\u00fczdan\u0131n\u0131z\u0131 \u00e7\u0259kmir v\u0259 pis bir r\u0259ftar etmir. Bizi olduqca \u00e7a\u015fd\u0131ran bu g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259n sonra g\u0259zintimizin dig\u0259r bir dayanaca\u011f\u0131 olan M. Gandinin yand\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yer\u0259 gedirik.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>M. Qandi z\u0259ngin bir ail\u0259y\u0259 m\u0259nsubdur. Ail\u0259si onu C\u0259nub Afrikaya t\u0259hsil\u0259 g\u00f6nd\u0259rir. Bu s\u0131rada s\u00f6z\u00fcm ona m\u0259d\u0259ni v\u0259 m\u00fcasir q\u0259rbin Afrikada t\u0259tbiq irq ayr\u0131m\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 onu d\u0259rind\u0259n yaralar v\u0259 1915-ci ild\u0259 \u00f6lk\u0259sin\u0259 d\u00f6n\u0259r\u0259k m\u00fcst\u0259qillik m\u00fcbariz\u0259sini ba\u015fladar. M. Qandi: &#171;Hindistan bir anad\u0131r. Onun iki \u00f6vlad\u0131 vard\u0131r. Bunlar Hindil\u0259r v\u0259 T\u00fcrkl\u0259rdir&#187;- dey\u0259r\u0259k Hindistanda birliyi qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Soyq\u0131r\u0131m\u00e7\u0131 \u0130ngilisl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcqavim\u0259t h\u0259r\u0259k\u0259tini ba\u015flad\u0131r. D\u00fcnyada \u0130ngilis m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7i zehniyy\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 bu, \u0259n b\u00f6y\u00fck dinc m\u00fcqavim\u0259tdir. M\u00fcqavim\u0259t m\u00fcdd\u0259tind\u0259 \u0130ngilisl\u0259r 25 milyonun \u00fcst\u00fcnd\u0259 Hindli v\u0259 T\u00fcrk\u00fc q\u0259tl\u0259 yetirirl\u0259r. Bu, d\u00fcnya tarixinin \u0259n ac\u0131 soyq\u0131r\u0131mlar\u0131ndan biridir. Sonunda 1947-ci ild\u0259 M. Qandi Q\u0131z\u0131l Qalan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan edir v\u0259 m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7i \u0130ngilisl\u0259ri Hindistandan qovur. Ancaq 1948-ci ild\u0259 fanatik hindlil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Dehlid\u0259 yand\u0131r\u0131laraq k\u00fcll\u0259ri Qanq \u00e7ay\u0131na at\u0131l\u0131r.<br><br>T\u00fcrkm\u0259n m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259n ke\u00e7dikd\u0259n sonra dar ara k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rd\u0259n ir\u0259lil\u0259y\u0259r\u0259k D\u0259hl\u0259vi h\u0259zr\u0259tl\u0259rinin k\u00fclliy\u0259sin\u0259 g\u0259lir v\u0259 ziyar\u0259timizi edirik. Bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 M\u00fcs\u0259lmanlar oturur v\u0259 b\u0259l\u0259diyy\u0259 xidm\u0259tl\u0259rinin olduqca qeyri-kafi oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Bir h\u0259ft\u0259lik Hindistan g\u0259zintimizin t\u0259k T\u00fcrkm\u0259n ad\u0131n\u0131n ke\u00e7diyi yer d\u0259 buras\u0131 idi. \u0130ngilisl\u0259r minl\u0259rl\u0259 il T\u00fcrk hakimiyy\u0259tinin oldu\u011fu Hindistanda T\u00fcrk ad\u0131n\u0131 bir d\u0259n\u0259 bel\u0259 qalmayacaq \u015f\u0259kild\u0259 yox etmi\u015fl\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>G\u00fcnt\u00fcrk<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong> 18\/02\/2010 tarixind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>(Ard\u0131 var)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(\u018fvv\u0259li: https:\/\/fedai.az\/?p=55230) Hindlil\u0259r he\u00e7 vaxt qon\u015fular\u0131n\u0131n \u0259razisini \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmazd\u0131lar. Onlar \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, \u015fimal q\u0259rbd\u0259n h\u00fccuma m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131lar v\u0259 onlar\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259ri g\u0259l\u0259nl\u0259rd\u0259n t\u0259sirl\u0259nmi\u015fdir. \u018fn \u00e7ox<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":55317,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-55312","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55312","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=55312"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55312\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":55319,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55312\/revisions\/55319"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/55317"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=55312"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=55312"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=55312"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}