{"id":55323,"date":"2021-12-01T02:04:22","date_gmt":"2021-11-30T22:04:22","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=55323"},"modified":"2021-12-01T18:17:56","modified_gmt":"2021-12-01T14:17:56","slug":"mogollarin-az%c9%99rbaycan-v%c9%99-orta-asiya-uz%c9%99rin%c9%99-yurusl%c9%99rinin-%c9%99sl-s%c9%99b%c9%99bl%c9%99ri-v%c9%99-ya-tarix-t%c9%99krarlanir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=55323","title":{"rendered":"MO\u011eOLLARIN AZ\u018fRBAYCAN V\u018f ORTA AS\u0130YA \u00dcZ\u018fR\u0130N\u018f Y\u00dcR\u00dc\u015eL\u018fR\u0130N\u0130N \u018fSL S\u018fB\u018fBL\u018fR\u0130  V\u018f YA TAR\u0130X T\u018fKRARLANIR"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">I YAZI<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">\u201cS\u0259f\u0259vil\u0259r: paralell\u0259r, ehtimallar, h\u0259qiq\u0259tl\u0259r&#8230;\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tarixin t\u0259krarlanmas\u0131n\u0131n bir s\u0259b\u0259bi d\u0259 odur ki, h\u0259min tarixi hadis\u0259l\u0259rin i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 f\u0259rqli zamanlarda, lakin ox\u015far co\u011frafi-siyasi \u015f\u0259raitd\u0259 v\u0259 eyni regionda ya\u015fay\u0131r, f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirl\u0259r. Bu is\u0259, \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259, b\u0259nz\u0259r q\u0259rarlar\u0131n verilm\u0259sin\u0259, ox\u015far forma v\u0259 metodlar\u0131n se\u00e7ilm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xara bil\u0259r. \u018fslind\u0259, ba\u015fqa c\u00fcr m\u00fcmk\u00fcn d\u0259 deyildir. H\u0259r bir d\u00f6vl\u0259tin xarici siyas\u0259tinin istiqam\u0259tl\u0259rini v\u0259 xarakterini m\u0259hz onun yerl\u0259\u015fdiyi co\u011frafi m\u0259kan\u0131n \u015f\u0259rtl\u0259ri dikt\u0259 edir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Yuxar\u0131dak\u0131 fikr\u0259 \u0259saslanaraq dey\u0259 bil\u0259rik ki, \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259r imperiyas\u0131 il\u0259 Makedoniya d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda m\u00fcharib\u0259 ist\u0259nil\u0259n halda ba\u015f verm\u0259li idi. Bu sava\u015f\u0131 \u0130ran\u0131n v\u0259 Yunan\u0131stan\u0131n yerl\u0259\u015fdikl\u0259ri co\u011frafi \u0259razil\u0259rin \u015f\u0259rtl\u0259ri alovland\u0131rm\u0131\u015f, III Daran\u0131n bacar\u0131qs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin istedad\u0131 is\u0259 b\u0259lli n\u0259tic\u0259l\u0259ri yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Lakin co\u011frafi-siyasi rakursdan baxsaq g\u00f6r\u0259rik ki, bu n\u0259tic\u0259l\u0259rin \u00f6z\u00fc d\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r nisbidir. \u0130ran\u0131 v\u0259 Orta Asiyan\u0131 i\u015f\u011fal etmi\u015f Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fc \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259rin varisi kimi aparma\u011fa ba\u015flad\u0131. Onun \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra (e.\u0259. 323-c\u00fc il) ke\u00e7mi\u015f \u018fh\u0259m\u0259ni \u0259razil\u0259rind\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nmi\u015f makedoniyal\u0131larla (Selevkil\u0259rl\u0259) Misird\u0259 v\u0259 Yunan\u0131standa qurulmu\u015f dig\u0259r Makedoniya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda qanl\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259r q\u0131sa fasil\u0259l\u0259rl\u0259 e.\u0259. 321-ci ild\u0259n e.\u0259. 168-ci il\u0259d\u0259k davam etdi.<\/p>\n\n\n\n<p>1514-c\u00fc ild\u0259 ba\u015f vermi\u015f \u00c7ald\u0131ran d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc m\u0259zh\u0259b\u00e7ilikl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndir\u0259nl\u0259r unudurlar ki, 1473-c\u00fc ild\u0259 Otluqbeli sava\u015f\u0131nda bir-birini q\u0131l\u0131ncdan ke\u00e7ir\u0259n h\u0259r iki t\u0259r\u0259f \u2013 h\u0259m a\u011fqoyunlular, h\u0259m d\u0259 osmanl\u0131lar h\u0259n\u0259fi m\u0259zh\u0259bind\u0259 olan t\u00fcrkmanlar idi. \u015ei\u0259 \u015eeyx C\u00fcneydi s\u00fcnni \u015firvan\u015fahla \u015fi\u0259 qaraqoyunlular, \u015fi\u0259 \u015eeyx Heyd\u0259ri is\u0259 s\u00fcnni \u015firvan\u015fahla s\u00fcnni a\u011fqoyunlular q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015fdil\u0259r. S\u00fcnni Osmanl\u0131ya qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparan s\u00fcnni Misir m\u0259ml\u00fckl\u0259rinin \u0259n yax\u0131n m\u00fctt\u0259fiqi \u015fi\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r idi. Yen\u0259 d\u0259 s\u00fcnni Babur \u015fah s\u00fcnni \u015eeybani xanla m\u00fcharib\u0259d\u0259 yaln\u0131z \u015fi\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131la arxalan\u0131rd\u0131. Bu misallar\u0131 ona g\u00f6r\u0259 \u00e7\u0259kdik ki, orta \u0259sr insanlar\u0131n\u0131n dini fanatizmd\u0259n kifay\u0259t q\u0259d\u0259r uzaq olduqlar\u0131, prosesl\u0259r\u0259 rasional v\u0259 praqmatik yana\u015fd\u0131qlar\u0131 ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6r\u00fcns\u00fcn.<\/p>\n\n\n\n<p>Geosiyas\u0259tin eyni m\u0259kanda, lakin m\u00fcx\u00ad\u00adt\u0259\u00adlif d\u00f6vr\u00adl\u0259r\u00ad\u00add\u0259 do\u00ad\u011fur\u00ad\u00addu\u011fu dig\u0259r analoji n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 n\u0259z\u0259r sa\u00ad\u00ad\u00adlaq:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/hqdefault.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-55324\" width=\"916\" height=\"687\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/hqdefault.jpg 480w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/hqdefault-300x225.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/hqdefault-150x113.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 916px) 100vw, 916px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>VI \u0259srin ortalar\u0131nda Orta Asiya regionunda b\u00f6y\u00fck v\u0259 g\u00fccl\u00fc Abdal\u0131 imperiyas\u0131 m\u00f6vcud idi. Altayda v\u0259 indiki Mo\u011folustanda is\u0259 tarixin \u0259n q\u00fcdr\u0259tli imperiyalar\u0131ndan biri \u2013 G\u00f6yt\u00fcrk xaqanl\u0131\u011f\u0131 qurulmu\u015fdu. 560-c\u0131 ild\u0259 Abdal\u0131 \u015fah\u0131 Qatfar g\u00f6yt\u00fcrkl\u0259rin diplomatik missiya il\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f karvan\u0131na h\u00fccumun t\u0259\u015fkil olunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 g\u00f6st\u0259ri\u015f verdi v\u0259 G\u00f6yt\u00fcrk el\u00e7il\u0259ri q\u0259tl\u0259 yetirildi. \u0130stemi xaqan\u0131n \u0259mri il\u0259 b\u00f6y\u00fck G\u00f6yt\u00fcrk ordusu Orta Asiyaya soxuldu. Abdal\u0131 qo\u015funlar\u0131 h\u0259lledici d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc q\u0259bul etm\u0259yib geri \u00e7\u0259kildil\u0259r. Buxara, S\u0259m\u0259rq\u0259nd v\u0259 dig\u0259r \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r g\u00f6yt\u00fcrkl\u0259rin \u0259lin\u0259 ke\u00e7di, Da\u015fk\u0259nd \u015f\u0259h\u0259ri yand\u0131r\u0131ld\u0131. 565-ci ild\u0259 Qar\u015fi \u015f\u0259h\u0259ri yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc uduzduqdan sonra&nbsp; abdal\u0131lar Faqoni\u015f adl\u0131 knyaz\u0131 \u00f6zl\u0259rin\u0259 yeni \u015fah se\u00e7\u0259r\u0259k m\u00fcqavim\u0259ti davam etdirs\u0259l\u0259r d\u0259, bir ne\u00e7\u0259 illik aqoniyadan sonra Abdal\u0131 d\u00f6vl\u0259ti s\u00fcquta u\u011frad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>XIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 bu faci\u0259li hadis\u0259l\u0259rin \u00fcst\u00fcnd\u0259n t\u0259xmin\u0259n yeddi \u0259sr\u0259 yax\u0131n bir vaxt ke\u00e7mi\u015fdi. Orta Asiya regionunda b\u00f6y\u00fck v\u0259 g\u00fccl\u00fc Xar\u0259zm\u015fahlar imperiyas\u0131 m\u00f6vcud idi. Altayda v\u0259 indiki Mo\u011folustanda is\u0259 tarixin \u0259n q\u00fcdr\u0259tli imperiyalar\u0131ndan biri \u2013 Yek\u0259 Mo\u011fol Ulusu qurulmu\u015fdu. 1218-ci ild\u0259 Xar\u0259zm\u015fah \u018fla\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259d mo\u011follar\u0131n ticar\u0259t karvan\u0131na h\u00fccumun t\u0259\u015fkil olunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 g\u00f6st\u0259ri\u015f verdi, ard\u0131nca is\u0259 bunun s\u0259b\u0259bini ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259lmi\u015f mo\u011fol el\u00e7il\u0259ri q\u0259tl\u0259 yetirildi. 1219-cu ild\u0259 \u00c7ingiz xaqan\u0131n \u0259mri il\u0259 b\u00f6y\u00fck monqol ordusu Orta Asiyaya soxuldu. Xar\u0259zm qo\u015funlar\u0131 h\u0259lledici d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc q\u0259bul etm\u0259yib geri \u00e7\u0259kildil\u0259r. Buxara, S\u0259m\u0259rq\u0259nd v\u0259 dig\u0259r \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r mo\u011follar t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259hv edildi. Yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259n biri yen\u0259 d\u0259 Da\u015fk\u0259nd idi. 1220-ci ild\u0259 Orta Asiya t\u00fcrkl\u0259ri \u015fahzad\u0259 C\u0259lal\u0259ddini yeni Xar\u0259zm\u015fah kimi tan\u0131yaraq onun r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda m\u00fcqavim\u0259ti davam etdirs\u0259l\u0259r d\u0259, 12 illik aqoniyadan sonra, 1231-ci ild\u0259 Xar\u0259zm\u015fahlar d\u00f6vl\u0259ti s\u00fcquta u\u011frad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ard\u0131 var&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u00fc\u0259llif: Milli Kimlik Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 Qrupunun \u00fczv\u00fc <span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">Araz \u015e\u0259hrili<\/span><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>I YAZI \u201cS\u0259f\u0259vil\u0259r: paralell\u0259r, ehtimallar, h\u0259qiq\u0259tl\u0259r&#8230;\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n Tarixin t\u0259krarlanmas\u0131n\u0131n bir s\u0259b\u0259bi d\u0259 odur ki, h\u0259min tarixi hadis\u0259l\u0259rin i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 f\u0259rqli zamanlarda, lakin ox\u015far co\u011frafi-siyasi \u015f\u0259raitd\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":55326,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-55323","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55323","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=55323"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55323\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":55393,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55323\/revisions\/55393"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/55326"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=55323"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=55323"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=55323"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}