{"id":55499,"date":"2021-12-03T01:45:09","date_gmt":"2021-12-02T21:45:09","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=55499"},"modified":"2021-12-03T01:45:12","modified_gmt":"2021-12-02T21:45:12","slug":"kokun-kimdir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=55499","title":{"rendered":"K\u00d6K\u00dcN K\u0130MD\u0130R?"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide has-media-on-the-right is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:auto 41%\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"309\" height=\"412\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/nlbvP0.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-55500 size-full\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/nlbvP0.png 309w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/nlbvP0-225x300.png 225w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/nlbvP0-113x150.png 113w\" sizes=\"auto, (max-width: 309px) 100vw, 309px\" \/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>S\u00fcleyman \u018fliyarl\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>(1930\u20132014)<br>Tarix elml\u0259ri doktoru, professor<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>R\u0259hm\u0259tl\u0259 an\u0131r\u0131q&#8230;<\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">Etnogenezis haqq\u0131nda ara\u015fd\u0131rma yaz\u0131ma ba\u015flamam\u0131\u015fdan \u00f6nc\u0259 ist\u0259rdim ki, bir yaz\u0131 taxtas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259siniz. V\u0259 z\u0259nn edin ki, m\u0259n bu yaz\u0131 taxtas\u0131na min ilin sual\u0131n\u0131 yaz\u0131ram: \u201cK\u00d6K\u00dcN K\u0130MD\u0130R?\u201d<\/span><br><br>XI \u0259srd\u0259 t\u00fcrk\u00fcn ensiklopediya\u00e7\u0131 alimi Mahmud Ka\u015f\u011farl\u0131n\u0131n \u201cDivani-lu\u011fat-it-T\u00fcrk\u201d kitab\u0131nda bu sual qoyulub. Bu \u00e7ox geni\u015f v\u0259 \u0259hat\u0259li bir m\u00f6vzudur. Ona g\u00f6r\u0259 m\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcm ki, \u00f6z m\u0259qal\u0259md\u0259 \u201cEtnogenezis: tarix\u00e7iliyi v\u0259 ba\u015fl\u0131ca elmi aspektl\u0259ri\u201d m\u00f6vzusunda yazam. Amma sonra d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm ki, bu m\u0259qal\u0259d\u0259 yaln\u0131z tarix\u00e7iliyi \u0259hat\u0259 ed\u0259 bils\u0259k, bunun \u00f6z\u00fc d\u0259 b\u00f6y\u00fck bir i\u015f olar. \u00c7\u00fcnki tarix\u00e7ilikd\u0259 t\u0259dqiqat v\u0259 m\u0259nb\u0259\u015f\u00fcnasl\u0131q bax\u0131m\u0131ndan \u00e7oxlu probleml\u0259r var. Sonra bu m\u00f6vzuya bir daha qay\u0131da bil\u0259rik.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Tarix\u00e7ilik m\u00f6vzusuna ba\u015flamazdan \u0259vv\u0259l bir m\u0259s\u0259l\u0259ni qeyd etm\u0259k ist\u0259rdim. Sovetl\u0259rd\u0259 bizim bu \u201cK\u00f6k\u00fcn kim?\u201d sual\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 saxta bir konsepsiya m\u00f6vcud idi. O konsepsiya bizim t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcm\u00fcz\u00fc inkar edirdi. Bu, g\u0259nc n\u0259sill\u0259rin yadda\u015f\u0131ndan t\u00fcrkl\u00fcy\u00fc tamamil\u0259 yox edib-silm\u0259k m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcrd\u00fc.<br><br>M\u00fc\u0259llifi oldu\u011fum \u201cAz\u0259rbaycan tarixi\u201d kitab\u0131n\u0131n 7-ci b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn 1-ci paraqraf\u0131n\u0131n 1-ci m\u00f6vzusu bel\u0259dir: \u201cAz\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n kimliyind\u0259n yaz\u0131lanlara bir bax\u0131\u015f. Tarix\u00e7ilik imperializmi\u201d. Bu yana\u015fman\u0131, bu konsepsiyan\u0131 imperializm kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirmi\u015f\u0259m.<br><br>Bu fikrimi \u0259sasland\u0131rmaq ist\u0259rdim. XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n b\u00f6y\u00fck bir irfan n\u0259slinin \u00e7ox g\u00f6z\u0259l t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 olan Firidun b\u0259y K\u00f6\u00e7\u0259rli, s\u0259hv etmir\u0259ms\u0259, 1903-c\u00fc ild\u0259 Tiflisd\u0259 ana dilimizd\u0259 bir kitab \u00e7ap etdirdi: \u201cAz\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d, rus senzorlar (\u0259slind\u0259 bu v\u0259zif\u0259ni \u0259sas\u0259n erm\u0259nil\u0259r yerin\u0259 yetirirdil\u0259r) kitab\u0131n ad\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259r\u0259k, \u201c\u041b\u0438\u0442\u0435\u0440\u0430\u0442\u0443\u0440\u0430 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0442\u0430\u0442\u0430\u0440\u201d qoydular.<br><br>Bizim tariximizin ideoloji senzorluq m\u00fcst\u0259visind\u0259 qay\u00e7\u0131lanmas\u0131 b\u0259zil\u0259rinin d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi 1930-50-ci ill\u0259rd\u0259n deyil, XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n, h\u0259tta m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259qamlarda XIX \u0259srd\u0259n ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131<br><br>1927-ci ild\u0259 g\u0259nc alim Q\u0259hr\u0259man Qaraqa\u015fl\u0131 Q\u0259rbi Az\u0259rbaycanda ayr\u0131mlar\u0131n kimliyini ara\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131. Ona bir ekspedisiya vermi\u015fdil\u0259r. Sonra bu m\u00f6vzuda m\u0259ruz\u0259 etdi. M\u0259ruz\u0259nin ba\u015fl\u0131ca n\u0259tic\u0259si a\u00e7\u0131qland\u0131. B\u00fct\u00fcn komponentl\u0259r v\u0259 g\u00f6st\u0259ricil\u0259r s\u00fcbut edirdi ki, ayr\u0131mlar t\u00fcrkd\u00fcrl\u0259r. Amma bu ekspedisiyaya pul qoyan, Az\u0259rbaycan\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin idar\u0259 hey\u0259ti bu m\u0259ruz\u0259d\u0259n q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 naraz\u0131 qald\u0131. \u00c7\u00fcnki onlar Moskvan\u0131n x\u0259tti il\u0259 davranmal\u0131yd\u0131lar. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Q\u0259hr\u0259man Qaraqa\u015fl\u0131n\u0131n m\u0259ruz\u0259sinin \u00e7ap\u0131 bir m\u00fcdd\u0259t geriy\u0259 at\u0131ld\u0131 \u2013 1929-cu il\u0259 kimi \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmad\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/yqGy2j.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-55502\" width=\"1091\" height=\"701\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/yqGy2j.jpg 604w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/yqGy2j-300x193.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/yqGy2j-150x96.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/yqGy2j-115x73.jpg 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 1091px) 100vw, 1091px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Sonra el\u0259 h\u0259min b\u00f6lg\u0259y\u0259 bu m\u00f6vzunu \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259cr\u00fcb\u0259li Az\u0259rbaycan etnoqraf\u0131 \u018fl\u0259sg\u0259r \u018fl\u0259kb\u0259rov g\u00f6nd\u0259rildi. \u018fl\u0259kb\u0259rov h\u0259yat d\u0259rsi g\u00f6rm\u00fc\u015f, s\u0259ri\u015ft\u0259li adam idi. Ekspedisiyadan sonra m\u0259ruz\u0259 etdi ki, ayr\u0131mlar k\u00f6kc\u0259 erm\u0259nidirl\u0259r. S\u00fcbut etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131 ki, \u201cayr\u0131m\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00f6z\u00fc \u201chay\u201d v\u0259 \u201chorom\u201d s\u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib. \u201cHay\u201d\u2013 erm\u0259ni, \u201chorom\u201d is\u0259 yunanca \u201crum\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131d\u0131r, y\u0259ni \u201cyunan erm\u0259nil\u0259ri\u201d dem\u0259kdir. B\u0259s m\u0259n\u015f\u0259c\u0259 kimdirl\u0259r? Bu, o q\u0259d\u0259r d\u0259 \u00f6n\u0259mli deyil. \u018fsas odur ki, t\u00fcrk deyill\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>1926 v\u0259 1937-ci ill\u0259rd\u0259 Rza \u015fah rejiminin birba\u015fa sifari\u015fi il\u0259 Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vinin \u201cAz\u0259ri, ya z\u0259ban-e bastan-e Az\u0259rbayqan\u201d kitab\u0131 Tehranda \u00e7ap edildi. Bu kitab az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn\u00fc b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 r\u0259dd edirdi, onun fikrinc\u0259, XI y\u00fczil\u0259 q\u0259d\u0259r bu mill\u0259t k\u00f6kc\u0259 iranl\u0131 olaraq qal\u0131r v\u0259 farsca (az\u0259ric\u0259) dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n t\u00fcrkc\u0259 bura g\u0259lm\u0259 dildir,<br><br>Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u201cana dili deyildir\u201d. Elmi \u0259d\u0259biyyatda \u201ck\u0259sr\u0259vi\u00e7ilik\u201d adland\u0131r\u0131lan bu t\u0259lim milli kimliyimiz\u0259 qar\u015f\u0131 universal bir vasit\u0259y\u0259 \u00e7evrildi. 1945-46-c\u0131 il G\u00fcney Az\u0259rbaycana istiqlal h\u0259r\u0259kat\u0131na qar\u015f\u0131 Q\u0259vvam \u0259s-S\u0259lt\u0259n\u0259nin Moskva g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 d\u0259 istifad\u0259 edildi (\u201cMolotov protokollar\u0131\u201d).<br><br>Bak\u0131da AMEA-n\u0131n Tarix \u0130nstitutu t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f olan ilk \u00e7oxcildli \u201cAz\u0259rbaycan tarixi\u201dnd\u0259 (\u0130 cild, 1958) etnogenezis problemin\u0259 yer verilm\u0259mi\u015fdir. Yaln\u0131z \u201cAz\u0259rbaycan dili\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda m\u00f6vzunun a\u00e7\u0131qlanmas\u0131 \u0259v\u0259zin\u0259 c\u0259mi \u00fc\u00e7 s\u0259hif\u0259lik \u00e7ox s\u0259thi bir aray\u0131\u015f vard\u0131r.<br><br>Bu yaz\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifi \u018fl\u00f6vs\u0259t Quliyev idi. O zaman Tarix \u0130nstitutunda direktor i\u015fl\u0259yirdi. \u018fl\u00f6vs\u0259t m\u00fc\u0259llim burada yaz\u0131r: \u201cBu tayfalar\u0131n (t\u00fcrkl\u0259rin \u2013 S.\u018f.) y\u0131\u011fcam k\u00fctl\u0259l\u0259ri buraya V\u2013VII v\u0259 XI\u2013XII \u0259srl\u0259rd\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. Onlar\u0131n g\u0259lm\u0259si v\u0259 burada sakin olmas\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisinin uzun m\u00fcdd\u0259t dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 bir-birind\u0259n f\u0259rqli olan dill\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u0259dric\u0259n t\u00fcrk dilinin \u00fcst\u00fcnl\u00fck qazanmas\u0131 g\u00f6z\u0259 \u00e7arp\u0131rd\u0131. Bununla bel\u0259 yerli \u0259halinin \u0259sas dill\u0259ri \u2013 az\u0259ri v\u0259 aran dill\u0259ri olduqca b\u00f6y\u00fck m\u00fcqavim\u0259t v\u0259 sabitlik g\u00f6st\u0259rirdi\u201d.<br><br>Bununla n\u0259 dem\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r? \u201cK\u00f6k\u00fcn kim?\u201d \u2013 sual\u0131na cavab verirdil\u0259r, y\u0259ni G\u00fcney Az\u0259rbaycan ba\u015fqa, Quzey Az\u0259rbaycan is\u0259 tamam ba\u015fqa bir b\u00f6lg\u0259dir. G\u00fcney Az\u0259rbaycan k\u00f6kc\u0259 \u0130ranl\u0131 olan az\u0259ril\u0259rin yurdudur. Az\u0259ri dili d\u0259 fars dilinin \u0259sas\u0131nda, onun \u0259ski bir qolu kimi verilir. Aran dili is\u0259 Qafqaz\u2013\u0130ber dill\u0259rind\u0259n biri kimi t\u0131qdim edilirdi. G\u00fcney Da\u011f\u0131stan l\u0259zgi qrupuna yax\u0131n bir dil kimi verilirdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Bu konsepsiya burada art\u0131q bu \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n milli varl\u0131q olmad\u0131\u011f\u0131 fikrini ortal\u0131\u011fa g\u0259tirmi\u015fdir. Y\u0259ni G\u00fcney Az\u0259rbaycanda v\u0259 Quzey Az\u0259rbaycanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar he\u00e7 zaman vahid bir xalq olmam\u0131\u015flar. M\u0259n\u0259 el\u0259 g\u0259lir ki, bunun n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 ciddi problem oldu\u011funu izah etm\u0259y\u0259 ehtiyac yoxdur. Ancaq bununla, y\u0259ni \u00e7oxdilliyin bu aray\u0131\u015f\u0131 il\u0259 k\u0259sr\u0259vi\u00e7ilik Sovet Az\u0259rbaycan\u0131na da g\u0259tirildi v\u0259 bir n\u00f6v r\u0259smil\u0259\u015fmi\u015f oldu.<br><br>1946-c\u0131 il fevral\u0131n 23-d\u0259 Q\u0259vvam \u0259s-S\u0259lt\u0259n\u0259 Stalin v\u0259 Molotovun q\u0259bulunda olmu\u015fdu. Molotov Q\u0259vvam \u0259s-S\u0259lt\u0259n\u0259y\u0259 irad\u0131n\u0131 bildir\u0259r\u0259k deyir ki, siz az\u0259rbaycanl\u0131lara m\u0259kt\u0259b, yaz\u0131-pozu, q\u0259zet, muxtariyy\u0259t verm\u0259m\u0259kd\u0259 d\u00fcz etmirsiniz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 aid s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259n bel\u0259 bir hiss\u0259ni sizin diqq\u0259tiniz\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131ram: \u201c\u0417\u0430\u0442\u0435\u043c K\u0430\u0432\u0430\u043c \u0434\u043e\u0441\u0442\u0430\u043b \u0438\u0437 \u043a\u0430\u0440\u043c\u0430\u043d\u0430 \u043aa\u043a\u043e\u0439-\u0442\u043e \u0434\u043e\u043a\u0443\u043c\u0435\u043d\u0442 \u0438 \u0437\u0430\u044f\u0432\u0438\u043b: \u201c\u0417\u0434\u0435\u0441\u044c \u0434\u043e\u043a\u0430\u0437\u044b\u0432\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f, \u0447\u0442\u043e \u0442\u044e\u0440\u043a\u0441\u043a\u0438\u0439 \u044f\u0437\u044b\u043a \u043d\u0435 \u044f\u0432\u043b\u044f\u0435\u0442\u0441\u044f \u0440\u043e\u0434\u043d\u044b\u043c \u044f\u0437\u044b\u043a\u043e\u043c \u0430\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u0435\u0432. \u042d\u0442\u043e\u0442 \u044f\u0437\u044b\u043a \u0437\u0430\u043d\u0435\u0441\u0435\u043d \u0441\u0435\u043b\u044c\u0434\u0436\u0443\u043a\u0441\u043a\u0438\u043c\u0438 \u0437\u0430\u0432\u043e\u0435\u0432\u0430\u0442\u0435\u043b\u044f\u043c\u0438 900 \u043b\u0435\u0442 \u0442\u043e\u043c\u0443 \u043d\u0430\u0437\u0430\u0434. \u0414\u043e \u044d\u0442\u043e\u0433\u043e a\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u044b \u0433\u043e\u0432\u043e\u0440\u0438\u043b\u0438 \u043d\u0430 \u043f\u0435\u0440\u0441\u0438\u0434\u0441\u043a\u0438\u043c \u044f\u0437\u044b\u043a\u0435. \u041f\u0430\u043d\u0442\u044e\u0440\u043a\u0438\u0441\u0442\u044b \u0432\u0435\u043b\u0438 \u0431\u043e\u043b\u044c\u0448\u0443\u044e \u043f\u0440\u043e\u043f\u043e\u0433\u0430\u043d\u0434\u0443 \u0432 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0435 (s\u00f6hb\u0259t C\u0259nubi Az\u0259rbaycandan gedir \u2013 S.\u018f.) \u0440\u0430\u0441\u043f\u0440\u043e\u0441\u0442\u0440\u0430\u043d\u044f\u044f \u0442\u0430\u043c \u0431\u043e\u043b\u044c\u0448\u043e\u043c \u043a\u043e\u043b\u0438\u0447\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435 \u043b\u0438\u0442\u0435\u0440\u0430\u0442\u0443\u0440\u0443. \u041e\u0434\u043d\u0430\u043a\u043e \u044d\u0442\u043e \u043f\u0440\u043e\u043f\u0430\u0433\u0430\u043d\u0434\u0430 \u043d\u0435 \u0438\u043c\u0435\u043b\u0430 \u0443\u0441\u043f\u0435\u0445\u0430, \u0442\u0430\u043a-\u043a\u0430\u043a \u043f\u0430\u043d\u0442\u044e\u0440\u043a\u0438\u0441\u0442\u044b \u043d\u0435 \u043c\u043e\u0433\u043b\u0438 \u0438\u0437\u043c\u0435\u043d\u0438\u0442\u044c \u0435\u0441\u0442\u0435\u0441\u0442\u0432\u043e \u0430\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u0435\u0432\u201d. Q\u0259vvam bunu deyir, lakin o, XI\u2013XIII \u0259srl\u0259rd\u0259 \u0130ranl\u0131lar\u0131n t\u00fcrkl\u0259rin dilin\u0259 niy\u0259 ke\u00e7dikl\u0259rini izah etmir. B\u00f6y\u00fck \u0130ran sivilizasiyas\u0131n\u0131n arxas\u0131nda duran bir mill\u0259t niy\u0259 bunu etsin ki? Bu, sirr olaraq qal\u0131r.<br><br>Bunlar deyirl\u0259r ki, dili q\u0259bul etdil\u0259r v\u0259 bu dil d\u0259 onlar\u0131n ana dili deyil. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 t\u00fcrk dili onlara yabanc\u0131d\u0131r. Amma \u0259ndamca, antropoloji, m\u0259n\u0259vi c\u0259h\u0259td\u0259n, dig\u0259r varl\u0131qlar\u0131 bax\u0131m\u0131ndan az\u0259rbaycanl\u0131lar el\u0259 \u0130ranl\u0131lard\u0131lar. Onlar\u0131n t\u0259bi\u0259ti d\u0259yi\u015film\u0259mi\u015fdir.<br><br>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, k\u00fcny\u0259 v\u0259 nisb\u0259si il\u0259 m\u0259lum bir tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0131sa bir aray\u0131\u015f verim: \u018fbu \u018fli H\u0259s\u0259n ibn \u018fli Xac\u0259 Nizam-\u0259l-M\u00fclk iki b\u00f6y\u00fck S\u0259lcuq imperatoru zaman\u0131nda hakimiyy\u0259td\u0259 olmu\u015f, bu boyda imperiyan\u0131 idar\u0259 etmi\u015fdir. \u00d6z\u00fc yaz\u0131r: \u201cM\u0259n b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259, \u0259yal\u0259tl\u0259r\u0259 (imperiyan\u0131n bir ucu Amu D\u0259rya, bir ucu Egey d\u0259nizi idi \u2013 S.\u018f.) farsca bil\u0259n, farsca dan\u0131\u015fan, fars t\u0259hsilli karg\u00fczarlar, n\u0259zar\u0259t\u00e7il\u0259r, m\u00fcf\u0259tti\u015fl\u0259r g\u00f6nd\u0259rir\u0259m\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"960\" height=\"804\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/0z0P2B.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-55501\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/0z0P2B.jpg 960w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/0z0P2B-300x251.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/0z0P2B-150x126.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/0z0P2B-768x643.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 960px) 100vw, 960px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar bu fikr\u0259 g\u0259lirl\u0259r ki, Nizam-\u0259l-M\u00fclk\u00fcn d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 S\u0259lcuq imperatorlu\u011funda say\u0131 10.000-d\u0259n art\u0131q \u0130ran ziyal\u0131s\u0131 bu d\u00f6vl\u0259tin idar\u0259\u00e7iliyi, maarifi, karg\u00fczarl\u0131\u011f\u0131, d\u00f6vl\u0259t v\u0259 dig\u0259r yaz\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 inhisara alm\u0131\u015fd\u0131<br><br>Ona g\u00f6r\u0259 ki, tarixi yana\u015fma il\u0259 s\u00fcbuta yetmi\u015f olur ki, bu \u015f\u0259raitd\u0259, bel\u0259 bir m\u00fchitd\u0259 fars dili t\u00fcrk dili il\u0259 \u0259v\u0259z oluna bilm\u0259zdi. H\u0259l\u0259 onu demir\u0259m ki, \u00fc\u00e7 b\u00f6y\u00fck t\u00fcrk imperatorlu\u011fu (Q\u0259zn\u0259vil\u0259r, Qaraxanl\u0131lar, S\u0259lcuqlar) fars m\u0259d\u0259niyy\u0259ti, \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 b\u00f6y\u00fck say\u011f\u0131 v\u0259 himay\u0259darl\u0131q edirdi. Fars \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n \u015fah \u0259s\u0259ri olan Firdovsinin \u201c\u015eahnam\u0259\u201dsini bel\u0259 Sultan Mahmud Q\u0259zn\u0259vi sifari\u015f vermi\u015fdi. M\u0259n bel\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, 60.000 beytlik bu n\u0259h\u0259ng \u0259s\u0259rin m\u00fc\u0259llifin\u0259 v\u0259d olunmu\u015f \u0259nam\u0131n verilm\u0259m\u0259sinin s\u0259b\u0259bi h\u0259r halda bu kitab\u0131n ba\u015fdan-aya\u011fa antit\u00fcrk ruhda yaz\u0131lmas\u0131 idi. M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin qeyd etdiyi kimi, \u201c\u015eahnam\u0259\u201d fars \u015fovinizmi v\u0259 nasionalizmind\u0259n yo\u011frulmu\u015f, t\u00fcrk\u0259 v\u0259 t\u00fcrkl\u00fcy\u0259 qar\u015f\u0131 yaz\u0131lm\u0131\u015f bir \u0259s\u0259rdir. Burada s\u00f6hb\u0259t Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259sind\u0259ki xalq\u0131ndan gedir ki, \u0259g\u0259r bunlar \u0130ranl\u0131 idil\u0259rs\u0259, \u0130ran\u0131n b\u00f6y\u00fck sivilizasiyas\u0131na dayan\u0131rd\u0131larsa, n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn onlar t\u00fcrkc\u0259y\u0259 ke\u00e7m\u0259li idil\u0259r? Dem\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, bu konsepsiya \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vinin \u201cAz\u0259ri, ya z\u0259ban-e dastan-e Az\u0259rbayqan\u201d kitab\u0131ndan al\u0131nmad\u0131r. Q\u0259vvam \u0259s-S\u0259lt\u0259n\u0259nin oxudu\u011fu par\u00e7a da, \u201cAz\u0259rbaycan tarixi\u201dnin 1958-ci il \u00e7ap\u0131nda yer alan hiss\u0259 d\u0259 \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vinin kitab\u0131ndan k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259l\u0259rdir. Konseptual olsa da, plagiatd\u0131r.<br><br>(ARDI VAR)<br><\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-3 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"194\" height=\"259\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/g6PNk0.png\" alt=\"\" data-id=\"55503\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=55503\" class=\"wp-image-55503\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/g6PNk0.png 194w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/g6PNk0-112x150.png 112w\" sizes=\"auto, (max-width: 194px) 100vw, 194px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"287\" height=\"383\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/9NY69N.png\" alt=\"\" data-id=\"55504\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=55504\" class=\"wp-image-55504\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/9NY69N.png 287w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/9NY69N-225x300.png 225w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/9NY69N-112x150.png 112w\" sizes=\"auto, (max-width: 287px) 100vw, 287px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"399\" height=\"280\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/k6M2kJ.png\" alt=\"\" data-id=\"55505\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/k6M2kJ.png\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=55505\" class=\"wp-image-55505\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/k6M2kJ.png 399w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/k6M2kJ-300x211.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/k6M2kJ-150x105.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 399px) 100vw, 399px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br>\u015e\u0259kil: \u0130randa fars \u015fovinistl\u0259ri Firdovsi v\u0259 Nizam-\u0259l-M\u00fclk\u0259 qoyulan heyk\u0259ll\u0259r? S\u0259lcuqlar\u0131n v\u0259zirini farslar sizc\u0259 niy\u0259 bu q\u0259d\u0259r sevirl\u0259r?!<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S\u00fcleyman \u018fliyarl\u0131 (1930\u20132014)Tarix elml\u0259ri doktoru, professor R\u0259hm\u0259tl\u0259 an\u0131r\u0131q&#8230; Etnogenezis haqq\u0131nda ara\u015fd\u0131rma yaz\u0131ma ba\u015flamam\u0131\u015fdan \u00f6nc\u0259 ist\u0259rdim ki, bir yaz\u0131 taxtas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259siniz. V\u0259 z\u0259nn edin ki,<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":55506,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-55499","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55499","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=55499"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55499\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":55507,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55499\/revisions\/55507"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/55506"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=55499"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=55499"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=55499"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}