{"id":55862,"date":"2021-12-08T02:08:57","date_gmt":"2021-12-07T22:08:57","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=55862"},"modified":"2021-12-08T17:59:25","modified_gmt":"2021-12-08T13:59:25","slug":"kokun-kimdir-5","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=55862","title":{"rendered":"K\u00d6K\u00dcN K\u0130MD\u0130R?"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide has-media-on-the-right is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:auto 43%\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"309\" height=\"412\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/nlbvP0-1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-55760 size-full\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/nlbvP0-1.png 309w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/nlbvP0-1-225x300.png 225w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/nlbvP0-1-113x150.png 113w\" sizes=\"auto, (max-width: 309px) 100vw, 309px\" \/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>S\u00fcleyman \u018fliyarl\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>(1930\u20132014)<br>Tarix elml\u0259ri doktoru, professor<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>R\u0259hm\u0259tl\u0259 an\u0131r\u0131q\u2026<\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><strong>(\u018fvv\u0259li:&nbsp;<strong>&nbsp;<a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=55499\">https:\/\/fedai.az\/?p=55499<\/a><\/strong><\/strong>,<strong>&nbsp;<a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=55566\">https:\/\/fedai.az\/?p=55566<\/a>,&nbsp;<a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=55669\">https:\/\/fedai.az\/?p=55669<\/a>)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bu yaz\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifi \u018fl\u00f6vs\u0259t Quliyev idi. O zaman Tarix \u0130nstitutunda direktor i\u015fl\u0259yirdi. \u018fl\u00f6vs\u0259t m\u00fc\u0259llim burada yaz\u0131r: \u201cBu tayfalar\u0131n (t\u00fcrkl\u0259rin \u2013 S.\u018f.) y\u0131\u011fcam k\u00fctl\u0259l\u0259ri buraya V\u2013VII v\u0259 XI\u2013XII \u0259srl\u0259rd\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. Onlar\u0131n g\u0259lm\u0259si v\u0259 burada sakin olmas\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisinin uzun m\u00fcdd\u0259t dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 bir-birind\u0259n f\u0259rqli olan dill\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u0259dric\u0259n t\u00fcrk dilinin \u00fcst\u00fcnl\u00fck qazanmas\u0131 g\u00f6z\u0259 \u00e7arp\u0131rd\u0131. Bununla bel\u0259 yerli \u0259halinin \u0259sas dill\u0259ri \u2013 az\u0259ri v\u0259 aran dill\u0259ri olduqca b\u00f6y\u00fck m\u00fcqavim\u0259t v\u0259 sabitlik g\u00f6st\u0259rirdi\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bununla n\u0259 dem\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r? \u201cK\u00f6k\u00fcn kim?\u201d \u2013 sual\u0131na cavab verirdil\u0259r, y\u0259ni G\u00fcney Az\u0259rbaycan ba\u015fqa, Quzey Az\u0259rbaycan is\u0259 tamam ba\u015fqa bir b\u00f6lg\u0259dir. G\u00fcney Az\u0259rbaycan k\u00f6kc\u0259 \u0130ranl\u0131 olan az\u0259ril\u0259rin yurdudur. Az\u0259ri dili d\u0259 fars dilinin \u0259sas\u0131nda, onun \u0259ski bir qolu kimi verilir. Aran dili is\u0259 Qafqaz\u2013\u0130ber dill\u0259rind\u0259n biri kimi t\u0259qdim edilirdi. G\u00fcney Da\u011f\u0131stan l\u0259zgi qrupuna yax\u0131n bir dil kimi verilirdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu konsepsiya burada art\u0131q bu \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n milli varl\u0131q olmad\u0131\u011f\u0131 fikrini ortal\u0131\u011fa g\u0259tirmi\u015fdir. Y\u0259ni G\u00fcney Az\u0259rbaycanda v\u0259 Quzey Az\u0259rbaycanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar he\u00e7 zaman vahid bir xalq olmam\u0131\u015flar. M\u0259n\u0259 el\u0259 g\u0259lir ki, bunun n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 ciddi problem oldu\u011funu izah etm\u0259y\u0259 ehtiyac yoxdur. Ancaq bununla, y\u0259ni \u00e7oxdilliyin bu aray\u0131\u015f\u0131 il\u0259 k\u0259sr\u0259vi\u00e7ilik Sovet Az\u0259rbaycan\u0131na da g\u0259tirildi v\u0259 bir n\u00f6v r\u0259smil\u0259\u015fmi\u015f oldu.<\/p>\n\n\n\n<p>1946-c\u0131 il fevral\u0131n 23-d\u0259 Q\u0259vvam \u0259s-S\u0259lt\u0259n\u0259 Stalin v\u0259 Molotovun q\u0259bulunda olmu\u015fdu. Molotov Q\u0259vvam \u0259s-S\u0259lt\u0259n\u0259y\u0259 irad\u0131n\u0131 bildir\u0259r\u0259k deyir ki, siz az\u0259rbaycanl\u0131lara m\u0259kt\u0259b, yaz\u0131-pozu, q\u0259zet, muxtariyy\u0259t verm\u0259m\u0259kd\u0259 d\u00fcz etmirsiniz.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 aid s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259n bel\u0259 bir hiss\u0259ni sizin diqq\u0259tiniz\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131ram: \u201c\u0417\u0430\u0442\u0435\u043c K\u0430\u0432\u0430\u043c \u0434\u043e\u0441\u0442\u0430\u043b \u0438\u0437 \u043a\u0430\u0440\u043c\u0430\u043d\u0430 \u043aa\u043a\u043e\u0439-\u0442\u043e \u0434\u043e\u043a\u0443\u043c\u0435\u043d\u0442 \u0438 \u0437\u0430\u044f\u0432\u0438\u043b: \u201c\u0417\u0434\u0435\u0441\u044c \u0434\u043e\u043a\u0430\u0437\u044b\u0432\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f, \u0447\u0442\u043e \u0442\u044e\u0440\u043a\u0441\u043a\u0438\u0439 \u044f\u0437\u044b\u043a \u043d\u0435 \u044f\u0432\u043b\u044f\u0435\u0442\u0441\u044f \u0440\u043e\u0434\u043d\u044b\u043c \u044f\u0437\u044b\u043a\u043e\u043c \u0430\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u0435\u0432. \u042d\u0442\u043e\u0442 \u044f\u0437\u044b\u043a \u0437\u0430\u043d\u0435\u0441\u0435\u043d \u0441\u0435\u043b\u044c\u0434\u0436\u0443\u043a\u0441\u043a\u0438\u043c\u0438 \u0437\u0430\u0432\u043e\u0435\u0432\u0430\u0442\u0435\u043b\u044f\u043c\u0438 900 \u043b\u0435\u0442 \u0442\u043e\u043c\u0443 \u043d\u0430\u0437\u0430\u0434. \u0414\u043e \u044d\u0442\u043e\u0433\u043e a\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u044b \u0433\u043e\u0432\u043e\u0440\u0438\u043b\u0438 \u043d\u0430 \u043f\u0435\u0440\u0441\u0438\u0434\u0441\u043a\u0438\u043c \u044f\u0437\u044b\u043a\u0435. <\/p>\n\n\n\n<p>\u041f\u0430\u043d\u0442\u044e\u0440\u043a\u0438\u0441\u0442\u044b \u0432\u0435\u043b\u0438 \u0431\u043e\u043b\u044c\u0448\u0443\u044e \u043f\u0440\u043e\u043f\u043e\u0433\u0430\u043d\u0434\u0443 \u0432 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0435 (s\u00f6hb\u0259t C\u0259nubi Az\u0259rbaycandan gedir \u2013 S.\u018f.) \u0440\u0430\u0441\u043f\u0440\u043e\u0441\u0442\u0440\u0430\u043d\u044f\u044f \u0442\u0430\u043c \u0431\u043e\u043b\u044c\u0448\u043e\u043c \u043a\u043e\u043b\u0438\u0447\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435 \u043b\u0438\u0442\u0435\u0440\u0430\u0442\u0443\u0440\u0443. \u041e\u0434\u043d\u0430\u043a\u043e \u044d\u0442\u043e \u043f\u0440\u043e\u043f\u0430\u0433\u0430\u043d\u0434\u0430 \u043d\u0435 \u0438\u043c\u0435\u043b\u0430 \u0443\u0441\u043f\u0435\u0445\u0430, \u0442\u0430\u043a-\u043a\u0430\u043a \u043f\u0430\u043d\u0442\u044e\u0440\u043a\u0438\u0441\u0442\u044b \u043d\u0435 \u043c\u043e\u0433\u043b\u0438 \u0438\u0437\u043c\u0435\u043d\u0438\u0442\u044c \u0435\u0441\u0442\u0435\u0441\u0442\u0432\u043e \u0430\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u0435\u0432\u201d. Q\u0259vvam bunu deyir, lakin o, XI\u2013XIII \u0259srl\u0259rd\u0259 \u0130ranl\u0131lar\u0131n t\u00fcrkl\u0259rin dilin\u0259 niy\u0259 ke\u00e7dikl\u0259rini izah etmir. B\u00f6y\u00fck \u0130ran sivilizasiyas\u0131n\u0131n arxas\u0131nda duran bir mill\u0259t niy\u0259 bunu etsin ki? Bu, sirr olaraq qal\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bunlar deyirl\u0259r ki, dili q\u0259bul etdil\u0259r v\u0259 bu dil d\u0259 onlar\u0131n ana dili deyil. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 t\u00fcrk dili onlara yabanc\u0131d\u0131r. Amma \u0259ndamca, antropoloji, m\u0259n\u0259vi c\u0259h\u0259td\u0259n, dig\u0259r varl\u0131qlar\u0131 bax\u0131m\u0131ndan az\u0259rbaycanl\u0131lar el\u0259 \u0130ranl\u0131lard\u0131lar. Onlar\u0131n t\u0259bi\u0259ti d\u0259yi\u015film\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, k\u00fcny\u0259 v\u0259 nisb\u0259si il\u0259 m\u0259lum bir tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0131sa bir aray\u0131\u015f verim: \u018fbu \u018fli H\u0259s\u0259n ibn \u018fli Xac\u0259 Nizam-\u0259l-M\u00fclk iki b\u00f6y\u00fck S\u0259lcuq imperatoru zaman\u0131nda hakimiyy\u0259td\u0259 olmu\u015f, bu boyda imperiyan\u0131 idar\u0259 etmi\u015fdir. \u00d6z\u00fc yaz\u0131r: \u201cM\u0259n b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259, \u0259yal\u0259tl\u0259r\u0259 (imperiyan\u0131n bir ucu Amu D\u0259rya, bir ucu Egey d\u0259nizi idi \u2013 S.\u018f.) farsca bil\u0259n, farsca dan\u0131\u015fan, fars t\u0259hsilli karg\u00fczarlar, n\u0259zar\u0259t\u00e7il\u0259r, m\u00fcf\u0259tti\u015fl\u0259r g\u00f6nd\u0259rir\u0259m\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar bu fikr\u0259 g\u0259lirl\u0259r ki, Nizam-\u0259l-M\u00fclk\u00fcn d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 S\u0259lcuq imperatorlu\u011funda say\u0131 10.000-d\u0259n art\u0131q \u0130ran ziyal\u0131s\u0131 bu d\u00f6vl\u0259tin idar\u0259\u00e7iliyi, maarifi, karg\u00fczarl\u0131\u011f\u0131, d\u00f6vl\u0259t v\u0259 dig\u0259r yaz\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 inhisara alm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/GD4pP7-1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-55866\" width=\"1090\" height=\"1280\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/GD4pP7-1.png 207w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/GD4pP7-1-128x150.png 128w\" sizes=\"auto, (max-width: 1090px) 100vw, 1090px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Ona g\u00f6r\u0259 ki, tarixi yana\u015fma il\u0259 s\u00fcbuta yetmi\u015f olur ki, bu \u015f\u0259raitd\u0259, bel\u0259 bir m\u00fchitd\u0259 fars dili t\u00fcrk dili il\u0259 \u0259v\u0259z oluna bilm\u0259zdi. H\u0259l\u0259 onu demir\u0259m ki, \u00fc\u00e7 b\u00f6y\u00fck t\u00fcrk imperatorlu\u011fu (Q\u0259zn\u0259vil\u0259r, Qaraxanl\u0131lar, S\u0259lcuqlar) fars m\u0259d\u0259niyy\u0259ti, \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 b\u00f6y\u00fck say\u011f\u0131 v\u0259 himay\u0259darl\u0131q edirdi. <strong>Fars \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n \u015fah \u0259s\u0259ri olan Firdovsinin \u201c\u015eahnam\u0259\u201dsini bel\u0259 Sultan Mahmud Q\u0259zn\u0259vi sifari\u015f vermi\u015fdi. M\u0259n bel\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, 60.000 beytlik bu n\u0259h\u0259ng \u0259s\u0259rin m\u00fc\u0259llifin\u0259 v\u0259d olunmu\u015f \u0259nam\u0131n verilm\u0259m\u0259sinin s\u0259b\u0259bi h\u0259r halda bu kitab\u0131n ba\u015fdan-aya\u011fa antit\u00fcrk ruhda yaz\u0131lmas\u0131 idi. M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin qeyd etdiyi kimi, \u201c\u015eahnam\u0259\u201d fars \u015fovinizmi v\u0259 nasionalizmind\u0259n yo\u011frulmu\u015f, t\u00fcrk\u0259 v\u0259 t\u00fcrkl\u00fcy\u0259 qar\u015f\u0131 yaz\u0131lm\u0131\u015f bir \u0259s\u0259rdir. Burada s\u00f6hb\u0259t Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259sind\u0259ki xalq\u0131ndan gedir ki, \u0259g\u0259r bunlar \u0130ranl\u0131 idil\u0259rs\u0259, \u0130ran\u0131n b\u00f6y\u00fck sivilizasiyas\u0131na dayan\u0131rd\u0131larsa, n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn onlar t\u00fcrkc\u0259y\u0259 ke\u00e7m\u0259li idil\u0259r? Dem\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, bu konsepsiya \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vinin \u201cAz\u0259ri, ya z\u0259ban-e dastan-e Az\u0259rbayqan\u201d kitab\u0131ndan al\u0131nmad\u0131r. Q\u0259vvam \u0259s-S\u0259lt\u0259n\u0259nin oxudu\u011fu par\u00e7a da, \u201cAz\u0259rbaycan tarixi\u201dnin 1958-ci il \u00e7ap\u0131nda yer alan hiss\u0259 d\u0259 \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vinin kitab\u0131ndan k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259l\u0259rdir. Konseptual olsa da, plagiatd\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Sonra ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 izl\u0259m\u0259k olur ki, bu konsepsiyan\u0131 ortaya qoyan Az\u0259rbaycan aliml\u0259ri, AMEA-n\u0131n Tarix \u0130nstitutunun \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 x\u00fcsusi haz\u0131rl\u0131q i\u015fl\u0259rin\u0259 d\u0259 qat\u0131lm\u0131\u015flar. M\u0259s\u0259l\u0259n, onlar duyurdular ki, antropoloji bilikl\u0259r, ara\u015fd\u0131r\u0131lmalar apar\u0131lmazsa, m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k, s\u00fcbut etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmayacaq ki, bu iranl\u0131d\u0131r, yoxsa t\u00fcrkd\u00fcr. Niy\u0259 ki\u00e7ik xalqlar \u00f6z dilind\u0259 qald\u0131, amma \u0259razic\u0259 bu taydan bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 b\u00f6y\u00fck olan C\u0259nubi Az\u0259rbaycan d\u0259yi\u015fdi? Bunu s\u00fcbut etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn antropoloji t\u0259dqiqatlar laz\u0131m idi. Bunlar bu s\u0259pgid\u0259 birc\u0259 n\u0259f\u0259r antropoloq g\u00f6t\u00fcrd\u00fcl\u0259r. O, m\u0259rhum R\u0259biyy\u0259 Qas\u0131mova idi. R\u0259biyy\u0259 Qas\u0131mova n\u0259 yaz\u0131rd\u0131, onun yazd\u0131qlar\u0131 Q\u0259vvam \u0259s-S\u0259lt\u0259n\u0259nin dedikl\u0259ri il\u0259 n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 eynilik t\u0259\u015fkil edirdi? Bunu \u00f6z\u00fcn\u00fcz m\u00fc\u015fahid\u0259 ed\u0259c\u0259ksiniz.<\/p>\n\n\n\n<p>Diqq\u0259t yetirin, R\u0259biyy\u0259 xan\u0131m yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u042e\u0436\u043d\u044b\u0445 \u0438 \u0421\u0435\u0432\u0435\u0440\u043d\u044b\u0445 \u0430\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u0435\u0432 \u043e\u0431\u044a\u0451\u0434\u0438\u043d\u044f\u0435\u0442 \u0442\u043e\u043b\u044c\u043a\u043e \u0442\u044e\u0440\u043a\u0441\u043a\u0438\u0439 \u044f\u0437\u044b\u043a, \u043a\u043e\u0442\u043e\u0440\u044b\u0439 \u043d\u0435\u043b\u044c\u0437\u044f \u0441\u0447\u0438\u0442\u0430\u0442\u044c \u0440\u043e\u0434\u043d\u044b\u043c \u044f\u0437\u044b\u043a\u043e\u043c \u0441\u043e\u0432\u0440\u0435\u043c\u0435\u043d\u043d\u044b\u0445 \u0430\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u0435\u0432, \u0442\u0430\u043a-\u043a\u0430\u043a \u043e\u043d \u043d\u0430\u0441\u0438\u043b\u044c\u043d\u043e \u0431\u044b\u043b \u043d\u0430\u0432\u044f\u0437\u0430\u043d \u043c\u0435\u0441\u0442\u043d\u043e\u043c\u0443 \u043d\u0430\u0441\u0438\u043b\u0435\u043d\u0438\u044e \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0430 \u044d\u043b\u0435\u043c\u0435\u043d\u0442\u0430\u043c\u0438 \u0432\u043e\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u043e\u0433\u043e \u043f\u0440\u043e\u0438\u0441\u0445\u043e\u0436\u0434\u0435\u043d\u0438\u044f\u201d. R\u0259biyy\u0259 xan\u0131m\u0131n kitab\u0131 1975-ci ild\u0259 \u00e7ap olunub v\u0259 kitab \u201c\u0410\u043d\u0442\u0440\u043e\u043f\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0438\u0441\u0441\u043b\u0435\u0434\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f \u0441\u043e\u0432\u0440\u0435\u043c\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u043d\u0430\u0441\u0435\u043b\u0435\u043d\u0438\u044f \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0430\u201d adlan\u0131r. M\u00fc\u0259llif bir d\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cM\u0259n qar\u015f\u0131ma bel\u0259 bir m\u0259qs\u0259d qoymu\u015fam ki, \u0259vv\u0259lc\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259m q\u0259dim \u0130ran m\u0259n\u015f\u0259li \u0259halisinin, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n yerli, aborigen \u0259halisinin x\u00fcsusi \u00e7\u0259kil\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n edim\u201d. Sonra is\u0259 \u201c\u041e\u043f\u0440\u0435\u0434\u0435\u043b\u0438\u0442\u044c \u0443\u0434\u0435\u043b\u044c\u043d\u044b\u0439 \u0432\u0435\u0441 \u044d\u043b\u0435\u043c\u0435\u043d\u0442\u043e\u0432 \u0432\u043e\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u043e\u0433\u043e \u043f\u0440\u043e\u0438\u0441\u0445\u043e\u0436\u0434\u0435\u043d\u0438\u044f (\u043c\u043e\u043d\u0433\u043e\u043b\u043e\u0438\u0434)\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba\u015fqa tarix\u00e7il\u0259r bu tezisl\u0259ri tutdular. Onlar bunu antropoloji t\u0259dqiqatlar\u0131n n\u0259tic\u0259si kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vi deyir: \u201cOnlar t\u00fcrk deyill\u0259r v\u0259 t\u00fcrk dili d\u0259 onlar\u0131n ana dili deyil\u201d.<br>\u201cQuzey v\u0259 G\u00fcney Az\u0259rbaycan\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259n yaln\u0131z v\u0259 yaln\u0131z onlar\u0131n ana dili olmayan t\u00fcrk dilidir,\u201d \u2013 dey\u0259n Rauf H\u00fcseynovun, \u0130qrar \u018fliyevin, \u018flis\u00f6hb\u0259t Sumbatzad\u0259nin yaz\u0131lar\u0131nda bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r toxunulmu\u015fdur. Vaxt\u0131m\u0131z olsa, bu haqda geni\u015f dan\u0131\u015fa bil\u0259rdik.<\/p>\n\n\n\n<p>Ancaq m\u0259n bir \u015feyi dem\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n antropoloji qurulu\u015funun d\u0259yi\u015fm\u0259z oldu\u011funu R\u0259biyy\u0259 xan\u0131m\u0131n t\u0259dqiqat apard\u0131\u011f\u0131 zamanlar b\u00f6y\u00fck Sovet aliml\u0259ri d\u0259 yaz\u0131rd\u0131lar. Amma onlar\u0131n \u2013 R\u0259biyy\u0259 xan\u0131m v\u0259 Sovet aliml\u0259rinin ald\u0131\u011f\u0131 n\u0259tic\u0259l\u0259r daban-dabana zidd idi. M\u0259n onlardan bir ne\u00e7\u0259sinin ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259km\u0259k ist\u0259yir\u0259m.<\/p>\n\n\n\n<p>Birincisi, professor Bunak\u0131n fikrini sizin diqq\u0259tiniz\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yir\u0259m. O yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u0412\u043e \u0432\u0442\u043e\u0440\u043e\u043c \u0442\u044b\u0441\u044f\u0447\u0438\u043b\u0435\u0442\u0438\u044f \u0434\u043e \u043d\u0430\u0448\u0435\u0439 \u044d\u0440\u044b \u0432 \u0415\u0432\u0440\u043e\u0430\u0437\u0438\u0439\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0441\u0442\u0435\u043f\u0438 \u0436\u0438\u043b\u0438 \u043b\u044e\u0434\u0438 &#8212; \u0435\u0432\u0440\u043e\u0432\u0437\u0438\u0439\u0441\u043a\u0430\u044f \u0432\u0435\u0442\u0432\u044c \u0435\u0432\u0440\u043e\u043d\u0435\u043e\u0438\u0434\u043d\u043e\u0433\u043e \u0441\u0442\u0432\u043e\u043b\u0430. \u0415\u0439 \u043f\u0440\u0435\u0434\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435\u043b\u044f\u043c\u0438 \u044f\u0432\u043b\u044f\u044e\u0442\u0441\u044f \u0442\u0438\u043f\u044b \u0430\u0444\u0430\u043d\u0430\u0441\u044c\u0435\u0432\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0438 \u0430\u043d\u0434\u0440\u043e\u043d\u043e\u0432\u0441\u043a\u043e\u0439 \u043a\u0443\u043b\u044c\u0442\u0443\u0440, \u0430 \u0432 \u043d\u0430\u0441\u0442\u043e\u044f\u0449\u0435\u0435 \u0432\u0440\u0435\u043c\u044f \u041a\u0430\u0441\u043f\u0438\u0439\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0442\u0438\u043f, \u0445\u0430\u0440\u0430\u043a\u0442\u0435\u0440\u043d\u044b\u0439 \u0434\u043b\u044f \u0430\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u0435\u0432 \u0438 \u0442\u0443\u0440\u043a\u043c\u0435\u043d\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu \u0259s\u0259r 1956-c\u0131 ild\u0259, R\u0259biyy\u0259 xan\u0131m\u0131n \u0259s\u0259rind\u0259n 20 il \u0259vv\u0259l \u00e7ap olunub. Bunak kifay\u0259t q\u0259d\u0259r tan\u0131nm\u0131\u015f v\u0259 \u00e7\u0259kisi olan bir alim idi. R\u0259biyy\u0259 xan\u0131m\u0131n r\u0259hb\u0259ri Debets is\u0259 1951-52-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda antropoloji eksedisiyaya ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015fdir. Sonra onu buradan uzaqla\u015fd\u0131rd\u0131lar. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, nahaq yer\u0259 deyildi. \u00c7\u00fcnki bu adamlar h\u0259qiq\u0259ti gizl\u0259tmirdil\u0259r. Rus aliml\u0259rinin i\u00e7\u0259risind\u0259 obyektivliyini qurban verm\u0259y\u0259n tarix\u00e7il\u0259r, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar h\u0259r zaman olmu\u015fdur. Onu buradan k\u0259narla\u015fd\u0131rd\u0131lar v\u0259 o, Az\u0259rbaycan s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin \u015fimal\u0131na \u2013 Da\u011f\u0131stana getdi. Da\u011f\u0131stan \u0259halisinin, orada ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n, l\u0259zgil\u0259rin, avarlar\u0131n v\u0259 dig\u0259r xalqlar\u0131n antropoloji t\u0259dqiqat\u0131n\u0131 apard\u0131. Apard\u0131\u011f\u0131 t\u0259dqiqatlar\u0131n n\u0259tic\u0259si bel\u0259 oldu: \u201c\u0412 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0435 \u043f\u043e\u0432\u0441\u0435\u043c\u0435\u0441\u0442\u043d\u043e \u043f\u0440\u0435\u043e\u0431\u043b\u0435\u0434\u0430\u0435\u0442 \u041a\u0430\u0441\u043f\u0438\u0439\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0442\u0438\u043f\u201d. Y\u0259ni Az\u0259rbaycanda n\u0259 \u0130ran, n\u0259 d\u0259 Qafqaz-\u0130ber antropoloji tipi apar\u0131c\u0131 yer tutmur. Sonra davam edir: \u201c\u041d\u0438 \u043e\u0434\u043d\u0430 \u0414\u0430\u0433\u0435\u0441\u0442\u0430\u043d\u0441\u043a\u0430\u044f \u0433\u0440\u0443\u043f\u043f\u0430, \u0437\u0430 \u0438\u0441\u043a\u043b\u044e\u0447\u0435\u043d\u0438\u0435\u043c \u0434\u0435\u0440\u0431\u0435\u043d\u0434\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0430\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u0435\u0432, \u043d\u0435 \u043c\u043e\u0436\u0435\u0442 \u0441\u0447\u0438\u0442\u0430\u0442\u044c\u0441\u044f \u0445\u0430\u0440\u0430\u043a\u0442\u0435\u0440\u043d\u043e\u0439 \u0434\u043b\u044f \u044d\u0442\u043e\u0433\u043e (\u041a\u0430\u0441\u043f\u0438\u0439\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e) \u0442\u0438\u043f\u0430\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Onun fikrinc\u0259, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n v\u0259 t\u00fcrkm\u0259nl\u0259rin antropoloji qurulu\u015fu k\u00f6kl\u00fc d\u0259yi\u015fikliy\u0259 u\u011framam\u0131\u015fd\u0131r, ancaq onlar \u0130ran v\u0259 ya Qafqaz\u2013\u0130ber deyil, Kaspi tipin\u0259 m\u0259nsubdurlar. Bel\u0259 d\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u0412 \u0433\u043b\u0443\u0431\u043e\u043a\u043e\u0439 \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438 \u0432 \u0412\u043e\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u043e\u043c \u0417\u0430\u043a\u0430\u0444\u043a\u0430\u0437\u044c\u0435 \u0438 \u0432 \u044e\u0436\u043d\u044b\u0445 \u0440\u0430\u0439\u043e\u043d\u0430\u0445 \u0421\u0440\u0435\u0434\u043d\u0435\u0439 \u0410\u0437\u0438\u0438 \u0436\u0438\u043b\u0438 \u043b\u044e\u0434\u0438, \u043f\u043e\u0447\u0442\u0438 \u043d\u0435 \u043e\u0442\u043b\u0438\u0447\u0430\u0432\u0448\u0438\u0435\u0441\u044f \u043e\u0442 \u0441\u043e\u0432\u0440\u0435\u043c\u0435\u043d\u043d\u044b\u0445 \u0430\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u0435\u0432 \u0438 \u0442\u0443\u0440\u043a\u043c\u0435\u043d. \u041d\u0430 \u043e\u0441\u043d\u0430\u0432\u0430\u043d\u0438\u0438 \u044d\u0442\u0438\u0445 \u0434\u0430\u043d\u043d\u044b\u0445 \u0441\u043b\u0435\u0434\u0443\u0435\u0442 \u0441\u0434\u0435\u043b\u0430\u0442\u044c \u0432\u044b\u0432\u043e\u0434, \u0447\u0442\u043e \u043f\u0440\u0435\u0434\u043a\u0430\u043c\u0438 \u0441\u043e\u0432\u0440\u0435\u043c\u0435\u043d\u043d\u044b\u0445 \u0430\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u0435\u0432 \u0438 \u0442\u0443\u0440\u043a\u043c\u0435\u043d \u0431\u044b\u043b\u0438 \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u0438\u0435 \u043f\u043b\u0435\u043c\u0435\u043d\u0430, \u0436\u0438\u0432\u0448\u0438\u0435 \u043d\u0430 \u0442\u043e\u0439 \u0436\u0435 \u0442\u0435\u0440\u0440\u0435\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0438 \u043e\u0431\u043b\u0430\u0434\u0430\u0432\u0448\u0438\u0435 \u0442\u0435\u043c\u0438 \u0436\u0435 \u043f\u0440\u0438\u0437\u043d\u0430\u043a\u0430\u043c\u0438\u201d (\u041a\u0430\u0441\u043f\u0438\u0439\u0441\u043a\u0438\u043c\u0438 \u2013 S.\u018f.).<\/p>\n\n\n\n<p>Sovetl\u0259r Birliyinin n\u0259h\u0259ng antropoloqlar\u0131n\u0131n fikirl\u0259rini siz\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131ram. Tan\u0131nm\u0131\u015f g\u00fcrc\u00fc alimi, b\u00f6y\u00fck sovet antropoloqu Abdu\u015felili\u015fvilinin 1980-ci ild\u0259 Moskvada, SSR\u0130 EA-n\u0131n \u201cN\u0430uk\u0430\u201d n\u0259\u015friyyat\u0131nda \u201c\u041d\u043e\u0432\u044b\u0435 \u0434\u0430\u043d\u043d\u044b\u0435 \u043a \u0430\u043d\u0440\u043e\u043f\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0438 \u0421\u0435\u0432\u0435\u0440\u043d\u043e\u0439 \u0418\u043d\u0434\u0438\u0438\u201d adl\u0131 kitab\u0131 \u00e7apdan \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. Bu kitabda v\u0259 m\u00fc\u0259llifin bir s\u0131ra ba\u015fqa t\u0259dqiqatlar\u0131nda Zaqafqaziya xalqlar\u0131n\u0131n antropoloji \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 geni\u015f yer verilmi\u015fdir. M\u00fc\u0259llif bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015fdir ki, Bor\u00e7al\u0131 t\u00fcrkl\u0259rind\u0259 Qafqaz-\u0130ber cizgisi yoxdur. Bununla b\u0259rab\u0259r Bor\u00e7al\u0131 t\u00fcrkl\u0259rini Az\u0259rbaycan\u0131n iki rayonu, s\u0259hv etmir\u0259ms\u0259, A\u011fsu v\u0259 C\u0259lilabad \u0259halisinin antropoloji qurulu\u015fu il\u0259 m\u00fcqayis\u0259 etmi\u015fdir. B\u00fct\u00fcn parametrl\u0259r \u00fczr\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 n\u0259tic\u0259 bundan ibar\u0259tdir: \u201cQafqaz\u2013\u0130ber antropoloji tipin\u0259 m\u0259xsus x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r qism\u0259n d\u0259 olsa, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 aid edil\u0259 bilm\u0259z\u201d. D\u0259rb\u0259nd az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n da antropoloji qurulu\u015fu n\u0259 l\u0259zgil\u0259r\u0259, n\u0259 avarlara b\u0259nz\u0259mir. Onlar\u0131n da antropoloji qurulu\u015fu A\u011fsu v\u0259 C\u0259lilabad \u0259halisininki il\u0259 eynidir. Bunu akademik Alekseyev d\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/9Nr9Q3.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-55863\" width=\"914\" height=\"905\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/9Nr9Q3.jpg 800w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/9Nr9Q3-300x297.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/9Nr9Q3-150x150.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/9Nr9Q3-768x760.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 914px) 100vw, 914px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u0130ndi is\u0259 icaz\u0259 verin m\u00f6vzunun ikinci hiss\u0259si, yeni \u00e7oxdilli \u201cAz\u0259rbaycan tarixi\u201d haqq\u0131nda s\u00f6hb\u0259t\u0259 ke\u00e7im. Etnogenezis v\u0259 tarixmizin sonuncu \u00e7oxcildli akademik n\u0259\u015fri 1990-c\u0131 ill\u0259rin sonundan ilk cildl\u0259ri \u00e7ap \u00fcz\u00fc g\u00f6r\u0259n yeni \u00e7oxcildli \u201cAz\u0259rbaycan tarixi\u201d d\u0259 bu \u00fcmidl\u0259ri do\u011frulda bil\u0259c\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 burax\u0131lmad\u0131. Yeni n\u0259\u015frd\u0259 d\u0259 G\u00fcney az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ulu \u0259cdadlar\u0131n\u0131n \u0130ran, quzeylil\u0259rin is\u0259 Qafqaz-\u0130ber m\u0259n\u015f\u0259li olmalar\u0131 haqq\u0131nda sovet ideoloji m\u0259rk\u0259zl\u0259rinin bir zaman ortaya g\u0259tirmi\u015f oldu\u011fu v\u0259 Az\u0259rbaycan aliml\u0259rind\u0259n b\u0259zil\u0259rinin (\u0130. \u018fliyev v\u0259 b.) inadla m\u00fcdafi\u0259 etdiyi k\u00f6hn\u0259 fikirl\u0259r yen\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259 yer ala bildi. \u00c7oxcildliyin ikinci cildind\u0259 etnogenezis m\u014dvzusuna n\u0259hay\u0259t ki, \u00fcmumi bax\u0131\u015f bildirm\u0259k iddias\u0131nda olan ayr\u0131ca bir f\u0259sil h\u0259sr edilmi\u015fdir. S\u0131ra il\u0259 XIV olan bu f\u0259sil \u00abAz\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n v\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin formala\u015fmas\u0131n\u0131n ba\u015fa \u00e7atmas\u0131\u00bb m\u00f6vzusundad\u0131r (m\u00fc\u0259llif N.V\u0259lixanl\u0131).<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bel\u0259 bir \u201ctaley\u00fckl\u00fc\u201d (bu k\u0259lim\u0259y\u0259 m\u0259tnd\u0259 bir ne\u00e7\u0259 yerd\u0259 rast g\u0259lm\u0259k olur) m\u00f6vzu il\u0259 ba\u011fl\u0131 kitab\u0131n konsepsiyas\u0131n\u0131n n\u0259d\u0259n ibar\u0259t oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259m\u0259k o g\u0259d\u0259r d\u0259 asan i\u015f deyildir. M\u00fc\u0259llif \u00f6z m\u00f6vqeyini maksimum gizl\u0259tm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fsa da, m\u00f6vzu il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u201cindi iki m\u00fclahiz\u0259nin\u201d (? Konsepsiyan\u0131n olmal\u0131 \u2013S.\u018f.) oldu\u011funu etiraf etm\u0259k zorundad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p> <strong>\u201c1) Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n etnogenezisind\u0259 yerli (Qafqaz m\u0259n\u015f\u0259li) etnoslarla yana\u015f\u0131 g\u0259lm\u0259 (t\u00fcrkdilli v\u0259 \u0130randilli) etnoslar da i\u015ftirak etmi\u015f, tarix\u0259n t\u00fcrkdilli etnoslar b\u00f6y\u00fck \u00fcstunl\u00fck t\u0259\u015fkil ed\u0259r\u0259k b.e. XI\u2013XII \u0259srl\u0259rind\u0259 t\u00fcrkdilli Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131r; <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>2) Az\u0259rbaycan xalq\u0131 ta q\u0259dimd\u0259n bu \u0259razid\u0259 ya\u015fayan yerli t\u00fcrk etnoslar\u0131n v\u0259&#8230; t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 dan\u0131\u015fan dig\u0259r tayfalar\u0131n qaynay\u0131b-qar\u0131\u015fmas\u0131ndan yaranm\u0131\u015f&#8230; Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri erk\u0259n d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n t\u00fcrk (protot\u00fcrk, erk\u0259n t\u00fcrk) dilind\u0259 dan\u0131\u015fm\u0131\u015f v\u0259 he\u00e7 bir ba\u015fqa xalqdan d\u00f6nm\u0259mi\u015fdi\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fc\u0259llif n\u0259 q\u0259d\u0259r \u201ct\u0259r\u0259fsiz\u201d g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fsa da, yaln\u0131z v\u0259 yaln\u0131z birinci m\u00fclahiz\u0259y\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verm\u0259kd\u0259dir. Ancaq ikinci konseptual bax\u0131\u015fa qar\u015f\u0131 he\u00e7 bir ciddi kontr-arqument g\u0259tirilm\u0259mi\u015fdir v\u0259 ya g\u0259tirm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015fd\u0131r. Yaln\u0131z yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r ki, ikinci konsepsiyada israr ed\u0259n aliml\u0259r &#8212; A. M\u0259mm\u0259dov, T. Hac\u0131yev, Y. Yusifov, bu s\u0259tirl\u0259rin m\u00fc\u0259llifi v\u0259 b.) \u201cbu m\u00fclahiz\u0259l\u0259ri d\u00fcnya tarix\u015f\u00fcnasl\u0131q elmind\u0259 q\u0259rarla\u015fd\u0131ra bilm\u0259mi\u015fl\u0259r\u201d. \u201cD\u00fcnya tarix\u015f\u00fcnasl\u0131q elmi\u201d rinq deyildir. Oraya konseptual bax\u0131\u015fla \u00e7\u0131xmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 \u201ci\u00e7 probleml\u0259rimizi\u201d yoluna qoyma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131q. M\u00fc\u0259llif ikinci bax\u0131\u015f\u0131 q\u0259bul etmir, onu \u0259sass\u0131z bir \u015fey kimi g\u00f6zd\u0259n salma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu onun haqq\u0131. Ancaq elmi arqument yerin\u0259 bel\u0259 bir c\u00fcml\u0259 il\u0259 d\u00fcnya tarix\u015f\u00fcnasl\u0131q elmind\u0259 q\u0259rarla\u015fmaq ist\u0259yind\u0259 bulunmaqdad\u0131r: \u201cOnu da qeyd etm\u0259liyik ki, yaz\u0131l\u0131 m\u0259lumat\u0131n \u00e7ox c\u00fczi, b\u0259zi hallarda is\u0259 he\u00e7 olmamas\u0131 bu t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n ba\u015fl\u0131ca olaraq onomastik materiala m\u00fcraci\u0259t etm\u0259sin\u0259, ayr\u0131-ayr\u0131 q\u0259dim x\u00fcsusi ad v\u0259 s\u00f6zl\u0259rin m\u00fcasir dilimizd\u0259ki uy\u011fun variantlar\u0131n\u0131 aramas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015f, bu is\u0259 opponentl\u0259r, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar aras\u0131nda inams\u0131zl\u0131q yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259 ki, dilin dinamik oldu\u011funu, onun leksik v\u0259 s\u0259s t\u0259rkibind\u0259 zaman ke\u00e7dikc\u0259 yaranan m\u00fctl\u0259q d\u0259yi\u015fikliyi, h\u0259min aliml\u0259rin istinad etdikl\u0259ri 6000 il \u0259vv\u0259lki (v\u0259 ya bir q\u0259d\u0259r sonrak\u0131) \u201cprotot\u00fcrk\u201d v\u0259 ya ilkin (erk\u0259n) t\u00fcrk dilinin (bel\u0259 bir dilin m\u00f6vcudlu\u011fu da elmi bax\u0131mdan s\u00fcbut edilm\u0259mi\u015fdir) m\u00fcasir elm \u00fc\u00e7\u00fcn qaranl\u0131q olan v\u0259ziyy\u0259ti, h\u0259min dilin zaman-zaman, \u00f6z\u00fc d\u0259 s\u00f6zs\u00fcz, k\u00f6kl\u00fc d\u0259yi\u015fikliy\u0259 u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 \u0430l\u0430r\u0430q, q\u0259dim dill\u0259rl\u0259 m\u00fc\u0430sir \u0410z\u0259rb\u0430yc\u0430n t\u00fcrk dilinin m\u00fcq\u0430yis\u0259sind\u0259n d\u043e\u011f\u0430n fikirl\u0259ri s\u043en \u0435lmi n\u0259tic\u0259 kimi q\u0259bul \u0435tm\u0259k \u043elmur\u00bb.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/dBNWGV-1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-55867\" width=\"913\" height=\"495\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/dBNWGV-1.png 500w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/dBNWGV-1-300x163.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/dBNWGV-1-150x81.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 913px) 100vw, 913px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>120 s\u00f6z tutan bu filoloji monstr il\u0259 ba\u011fl\u0131 burada ara\u015fd\u0131rma \u00fcsulunun n\u0259 q\u0259d\u0259r yanl\u0131\u015f oldu\u011funu vur\u011fulamaq laz\u0131m g\u0259lir.<\/p>\n\n\n\n<p>Birincisi, bu uzun c\u00fcml\u0259d\u0259 \u201ct\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n (Qafqaz-\u0130ran versiyas\u0131n\u0131 m\u0259qbul saymayan aliml\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur \u2013 S.\u018f.) ba\u015fl\u0131ca olaraq onomastik materiala m\u00fcraci\u0259t edilirs\u0259, ayr\u0131-ayr\u0131 q\u0259\u00acdim x\u00fcsusi ad v\u0259 s\u00f6zl\u0259rin m\u00fcasir dilimizd\u0259ki uy\u011fun variantlar\u0131n\u0131 aramas\u0131na\u201d m\u00fc\u0259llifin k\u0259skinlikl\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xmas\u0131 diqq\u0259ti \u00f6z\u00fcn\u0259 \u00e7\u0259kir. Z\u0259nnimc\u0259, bel\u0259 bir bax\u0131\u015f x\u00fcsusi elmi \u0259d\u0259biyyatla az tan\u0131\u015f olmaqdan ir\u0259li g\u0259lir. Tarixin alt qatlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn onomastik materiala m\u00fcraci\u0259t etm\u0259sin\u0259, ayr\u0131-ayr\u0131 q\u0259dim x\u00fcsusi \u201cad v\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u201d n\u0259 q\u0259d\u0259r tuhaf g\u00f6r\u00fcns\u0259l\u0259r d\u0259, tarixi ara\u015fd\u0131rma \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox zaman yegan\u0259 \u201cip ucu\u201d ola bilirl\u0259r. H\u0259l\u0259 \u0425I\u0425 y\u00fczilin I y\u0430r\u0131s\u0131nd\u0430 Rusiy\u0430 imp\u0435r\u0430t\u043er \u0415lml\u0259r \u0410k\u0430d\u0435miy\u0430s\u0131n\u0131n h\u0259qiqi \u00fczv\u00fc \u0415. \u0415y\u0445v\u0430ld, H\u0435r\u043ed\u043et t\u0430ri\u0445ind\u0259 k\u0435\u00e7\u0259n t\u00fcrr\u0430g\u0435t, iurk v\u0259 yurk s\u00f6zl\u0259rinin T\u00fcrk \u0435tn\u043eniml\u0259ri \u043eldu\u011funu bildirmi\u015f, y\u0259ni \u043en\u043em\u0430stik m\u0430t\u0435ri\u0430l\u0430 d\u0430y\u0430n\u0430r\u0430q e.\u0259. V y\u00fczild\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin \u015e\u0259rqi \u0410vr\u043ep\u0430d\u0430 (Dn\u0435str h\u00f6vz\u0259si) m\u0259skun \u043elduql\u0430r\u0131n\u0131 y\u0430zm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>D\u0430h\u0430 bir \u0430k\u0430d\u0435mik Yulius N\u0435m\u0435th y\u0430z\u0131rd\u0131: \u201cDil bilgil\u0259rin\u0259 \u0259s\u0430s\u0259n t\u00fcrkl\u0259rin \u0259n q\u0259dim m\u0259sk\u0259nl\u0259rini Q\u0259rbi \u0410siy\u0430d\u0430 \u0430r\u0430m\u0430q l\u0430z\u0131md\u0131r\u201d. B\u0430\u015fq\u0430 bir g\u00f6rk\u0259mli \u043eri\u0435nt\u0430list \u0430k\u0430d\u0435mik B. Hr\u043ezn\u0131 \u015fum\u0435rc\u0259d\u0259ki \u0410r\u0430li s\u00f6z\u00fcn\u00fc \u201cUr\u0430l\u201d d\u0430\u011f \u0430d\u0131n\u0131n \u0259ski y\u0430z\u0131l\u0131\u015f\u0131 s\u0430y\u0430r\u0430q, \u015fum\u0435rl\u0259rin \u0130ki\u00e7\u0430y \u0430r\u0430s\u0131n\u0430 quz\u0435yd\u0259n miqr\u0430siy\u0430 \u0435tdikl\u0259rini bildirmi\u015fdir. Bununl\u0430 y\u0430n\u0430\u015f\u0131, bir \u0430z ir\u0259lid\u0259 g\u00f6r\u0259c\u0259yimiz kimi, m\u00fc\u0259llifin h\u0435\u00e7 bir ir\u0430d tutm\u0430q ist\u0259m\u0259diyi t\u0430ri\u0445\u00e7i (\u0130. \u018fliy\u0435v) d\u0259 m\u0259hz \u201c\u043en\u043em\u0430stik m\u0430t\u0435ri\u0430l\u0430\u201d d\u0430y\u0430n\u0430r\u0430q \u00f6z \u0259vv\u0259lki m\u00f6vq\u0435yini d\u0259yi\u015fmi\u015f, M\u0430d\u0430 (Midiy\u0430) dilini \u201c\u0130r\u0430n dil \u0430il\u0259sinin\u201d \u015fim\u0430l-q\u0259rb qrupun\u0430 \u0430id \u0435tm\u0259k ist\u0259mi\u015fdir (h\u0430lbuki b\u0430\u015fq\u0430 bir ir\u0430n\u015f\u00fcn\u0430s V.\u0130. \u0410b\u0430y\u0435vin fikrinc\u0259, Midiy\u0430 dili h\u0430qq\u0131nd\u0430 biz\u0259 h\u0435\u00e7 bir \u015f\u0435y b\u0259lli d\u0435yildir).<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130kinci ir\u0430d dilin \u201ck\u00f6kl\u00fc d\u0259yi\u015fikliy\u0259 u\u011fr\u0430m\u0430s\u0131\u201d m\u00fcl\u0430hiz\u0259si il\u0259 b\u0430\u011fl\u0131d\u0131r. T\u0259bii, h\u0259r bir dil min ill\u0259r b\u043eyunc\u0430 d\u0259yi\u015fikliy\u0259 u\u011fr\u0430y\u0131r. \u0410nc\u0430q t\u00fcrk\u043el\u043eji \u0435lmind\u0259 \u201cKl\u043eus\u043en k\u043enst\u0430nt\u0430s\u0131\u201d d\u0435yil\u0259n bir \u0430nl\u0430y\u0131\u015f v\u0430r. 1000 il \u0259rzind\u0259 bir qrup d\u00fcny\u0430 dill\u0259rinin t\u0259m\u0259l s\u00f6z f\u043endu 18-20% d\u0259yi\u015fmi\u015fs\u0259, t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 bu d\u0259yi\u015fm\u0259 bir f\u0430izd\u0259n d\u0259 \u0430zd\u0131r, y\u0259ni bu dill\u0259r h\u0435yr\u0259t\u0430miz l\u0435ksik s\u0430bitliy\u0259 m\u0430likdir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc m\u0259q\u0430m pr\u043et\u043e (\u0435rk\u0259n) t\u00fcrk dilinin ink\u0430r \u0435dilm\u0259si il\u0259 b\u0430\u011fl\u0131 (m\u00fc\u0259llif b\u0435l\u0259c\u0259 d\u0259 y\u0430zm\u0131\u015f: \u201cb\u0435l\u0259 bir dilin m\u00f6vcudlu\u011fu d\u0430 \u0435lmi b\u0430\u0445\u0131md\u0430n s\u00fcbut \u0435dilm\u0259mi\u015fdir\u201d). \u00c7\u043e\u0445 q\u0259rib\u0259dir. B\u00f6y\u00fck ir\u0430n\u015f\u00fcn\u0430s V. \u0410b\u0430y\u0435vin m\u0259lum fikrinin (\u201cMidiy\u0430 dili h\u0430qq\u0131nd\u0430 biz\u0259 h\u0435\u00e7 bir \u015f\u0435y b\u0259lli d\u0435yil\u201d) \u00fcst\u00fcnd\u0259n s\u00fckutl\u0430 k\u0435\u00e7\u0259n \u0410z\u0259rb\u0430yc\u0430n \u0430limi bu dilin v\u0430rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0435yd-\u015f\u0259rtsiz q\u0259bul \u0435dir, pr\u043et\u043et\u00fcrkc\u0259ni is\u0259 y\u043e\u0445! N\u0259z\u0259r\u0259 \u0430lm\u0131r ki, q\u0259dim d\u00fcny\u0430n\u0131n b\u00f6y\u00fck, sup\u0435r\u0435tn\u043esl\u0430r\u0131nd\u0430n birini t\u0259msil \u0435d\u0259n pr\u043et\u043et\u00fcrk dili y\u00fczl\u0259rl\u0259 s\u00f6z v\u0259 \u0430nl\u0430y\u0131\u015fl\u0430rl\u0430 \u015fum\u0435r, \u0445\u0430t, \u0445\u0435tt, p\u0435l\u0430sk, yun\u0430n, sl\u0430v, \u00c7in, K\u043er\u0435y\u0430, y\u0259hudi v\u0259 ba\u015fqa dill\u0259rin q\u0259dim s\u00f6zl\u00fckl\u0259rin\u0259 n\u00fcfuz \u0435d\u0259r\u0259k \u0259b\u0259diyy\u0259t\u0259 q\u043evu\u015fmu\u015fdur. Bu b\u0430\u0445\u0131md\u0430n, h\u0259tt\u0430 \u0130skit (skif) dili d\u0259 m\u00fcq\u0430yis\u0259 \u043elun\u0430c\u0430q durumd\u0430 d\u0435yildir. \u00c7\u00fcnki bu dild\u0259n \u0435lm\u0259 b\u0259lli \u043el\u0430n s\u00f6zl\u0259ri b\u0430rm\u0430ql\u0430 s\u0430ym\u0430q m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr v\u0259 \u043enl\u0430r\u0131n d\u0430 \u00e7\u043e\u0445u \u043en\u043em\u0430stik v\u0430hidl\u0259rdir. <strong>(Bax\u0131n: \u041c\u0438\u0437\u0438\u0435\u0432 \u0418. \u041c. \u0422\u0440\u0438\u043d\u0430\u0434\u0446\u0430\u0442\u044c \u0441\u043b\u043e\u0432 \u0438\u0437 \u044f\u0437\u044b\u043a\u0430 \u0441\u043a\u0438\u0444\u043e\u0432 \/ \u0410z\u0259rbaycan filologiyas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri, III.\u2013Bak\u0131, Elm, 1991, s.41-49.) <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>B\u0430\u015fl\u0131c\u0430 pr\u043ebl\u0435m is\u0259 \u0430z\u0259rb\u0430yc\u0430nl\u0131l\u0430r\u0131n t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn\u00fcn ink\u0430r\u0131, \u043enl\u0430r\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yinin \u0130r\u0430n v\u0259 \u201cK\u0430vk\u0430zi\u043en\u201d k\u00f6kl\u0259rin\u0259 b\u0430\u011fl\u0430m\u0430q c\u0259hdl\u0259ri il\u0259 y\u0430r\u0430nm\u0131\u015fd\u0131r. Y\u0435ni \u00e7\u043e\u0445cildlik m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7\u0430td\u0131rm\u0430q ist\u0259yir\u0259m ki, R.Q\u0430s\u0131m\u043ev\u0430 v\u0259 \u043enun \u0430ntr\u043ep\u043el\u043eji \u201ct\u0259dqiq\u0430tl\u0430r\u0131n\u0430\u201d in\u0430ml\u0430 istin\u0430d \u0435d\u0259n \u0130. \u018fliy\u0435v, R. H\u00fcs\u0435yn\u043ev, F. M\u0259mm\u0259d\u043ev\u0430 v\u0259 b\u0430\u015fq\u0430l\u0430r\u0131 \u201cy\u0435rli (Q\u0430fq\u0430z m\u0259n\u015f\u0259li)\u201d k\u00f6kl\u0259rd\u0259n y\u0430zm\u0430ql\u0430 \u0259sl \u0435lmi g\u0435r\u00e7\u0259kl\u0259ri mill\u0259timizd\u0259n gizl\u0259tm\u0259y\u0259 \u00e7\u0430l\u0131\u015fm\u0131\u015fl\u0430r. \u041enl\u0430r \u0130r\u0430n-Q\u0430fq\u0430z v\u0435rsi\u043enunu, N. V\u0259li\u0445\u0430nl\u0131n\u0131n t\u0259biriyl\u0259, \u201ct\u0430ri\u0445\u015f\u00fcn\u0430sl\u0131q \u0435lmind\u0259 q\u0259r\u0430rl\u0430\u015fd\u0131r\u0430 bilm\u0259mi\u015fl\u0259r\u201d. \u00d6t\u0259n y\u00fczilin 50-80-ci ill\u0259rind\u0259 g\u00f6rk\u0259mli s\u043ev\u0435t \u0430liml\u0259ri Q.F. D\u0435b\u0435ts (R. Q\u0430s\u0131m\u043ev\u0430n\u0131n \u0435lmi r\u0259hb\u0259ri!), V.V. Bun\u0430k, V.P. \u0410l\u0435ks\u0435y\u0435v, M.Q. \u0410bdu\u015f\u0435li\u015fvili, \u041e. B\u0430b\u0430k\u043ev, Q.L. \u0425it, \u0410.Q. Q\u0430djiy\u0435v v\u0259 b. bu v\u0435rsi\u043enu q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 r\u0259dd \u0435tmi\u015f, \u0430z\u0259rb\u0430yc\u0430nl\u0131l\u0430r\u0131n Ir\u0430n v\u0259 y\u0430 Q\u0430fq\u0430z-\u0130b\u0435r d\u0435yil, K\u0430spi \u0430ntr\u043ep\u043el\u043eji tipin\u0259 m\u0259nsub \u043eldu\u011funu y\u0430zm\u0131\u015fl\u0430r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>( Ard\u0131 var )<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S\u00fcleyman \u018fliyarl\u0131 (1930\u20132014)Tarix elml\u0259ri doktoru, professor R\u0259hm\u0259tl\u0259 an\u0131r\u0131q\u2026 (\u018fvv\u0259li:&nbsp;&nbsp;https:\/\/fedai.az\/?p=55499,&nbsp;https:\/\/fedai.az\/?p=55566,&nbsp;https:\/\/fedai.az\/?p=55669) Bu yaz\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifi \u018fl\u00f6vs\u0259t Quliyev idi. O zaman Tarix \u0130nstitutunda direktor i\u015fl\u0259yirdi. \u018fl\u00f6vs\u0259t m\u00fc\u0259llim burada<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":55869,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-55862","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55862","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=55862"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55862\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":55897,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55862\/revisions\/55897"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/55869"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=55862"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=55862"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=55862"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}