{"id":56063,"date":"2021-12-10T05:26:47","date_gmt":"2021-12-10T01:26:47","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=56063"},"modified":"2021-12-11T02:26:41","modified_gmt":"2021-12-10T22:26:41","slug":"ilhami-c%c9%99f%c9%99rsoy-iber-v%c9%99-hay-folklorunda-turk-mifik-t%c9%99f%c9%99kkurunun-izl%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=56063","title":{"rendered":"\u0130lhami C\u0259f\u0259rsoy: \u0130ber v\u0259 H\u2019ay folklorunda t\u00fcrk mifik t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u00fcn  izl\u0259ri"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:43% auto\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"687\" height=\"753\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/v1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-56064 size-full\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/v1.jpg 687w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/v1-274x300.jpg 274w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/v1-137x150.jpg 137w\" sizes=\"auto, (max-width: 687px) 100vw, 687px\" \/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>\u0130lhami C\u0259f\u0259rsoy<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>N\u0259simi ad\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutunun &#171;Q\u0259dim dill\u0259r v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r\u201d \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri<\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><strong>Elmi redaktor: Tofiq Hac\u0131yev<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ana v\u0259 N\u0259n\u0259 \u00e7oxdilli laylalarda N\u0259n\u0259nin b\u00fct\u00fcn\u00fc \u0130beriyaya bunt\u00fcrkl\u0259r g\u0259tiribl\u0259r. \u00c7oxdilli \u0130beriyan\u0131n dua v\u0259 laylalar\u0131nda m\u00fcq\u0259dd\u0259s Ana v\u0259 N\u0259n\u0259nin adlar\u0131 tez-tez xat\u0131rlan\u0131r. Bu m\u00fcq\u0259dd\u0259sl\u0259r \u0130beriya folkloruna xristianl\u0131qdan qabaq g\u0259l\u00admi\u015fdir. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Onlar daha \u00f6nc\u0259 \u00d6n Asiyan\u0131n qeyri-ari v\u0259 qey\u00adri-sami etnoslar\u0131n\u0131n panteonunda ilah\u0259l\u0259r kimi m\u00f6vcud idil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6n Asiyan\u0131n mixiyaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259rind\u0259 m\u0259hsuldar\u00adl\u0131q ilah\u0259si N\u0259n\u0259nin ad\u0131 Nana v\u0259 Nanay formalar\u0131nda yaz\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. G\u00fcrc\u00fcl\u0259r onu Nona, erm\u0259nil\u0259r Nune ad-land\u0131r\u0131rd\u0131lar. Eyni zamanda yaz\u0131l\u0131 g\u00fcrc\u00fc \u0259d\u0259biy\u00adyat\u0131nda ilah\u0259 N\u0259n\u0259nin da + Nana variant\u0131 da vard\u0131r (\u041a\u0435\u043f\u043f\u0435\u043d 1837. 84; \u0410\u0441\u043e\u0445\u0438\u043a 1864. 267; \u0428\u043e\u043f\u0435\u043d 1866. 239; \u0412\u0438\u043d\u043a\u043b\u0435\u0440 1913. 138; \u041c\u0430\u0440\u0440 1922. 267; \u0411\u043b\u0435\u0439\u0445\u0448\u00ad\u0442\u0435\u0439\u043d\u0435\u0440 1936. 239).<\/p>\n\n\n\n<p>L.M.Meliksetbekov yaz\u0131r ki, ilah\u0259 N\u0259n\u0259nin b\u00fct\u00fcn\u00fc Almaz da\u011f\u0131n\u0131n \u0259t\u0259yin\u0259 bunt\u00fcrkl\u0259r g\u0259tirmi\u015fl\u0259r (\u041c\u0435\u043b\u0438\u043a\u0441\u0435\u0442\u0431\u0435\u043a\u043e\u0432 1914. 19). D\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259rl\u0259 redakt\u0259 olu\u00adnan v\u0259 \u00fcz\u00fc k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u201cKartlis tsxovreba\u201dda g\u00f6st\u0259rilir ki, ilah\u0259 N\u0259n\u0259nin b\u00fct\u00fcn\u00fc Metex \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 ged\u0259n yolun \u00fcst\u00fcnd\u0259 \u00e7ar Saurmak (e. \u00f6. 237-162) qoydurmu\u015fdur (\u0418\u0432\u0435\u0440\u0435\u043b\u0438 \u0421\u0430\u0433\u0437\u0430\u0433\u0435\u043b\u043e\u0432 1898. 70; \u0428\u043e\u043f\u0435\u043d 1866. 239; \u041f\u0430\u0442\u043a\u0430\u043d\u043e\u0432 1883. 237).<\/p>\n\n\n\n<p><strong>N\u0259n\u0259 \u0130ran m\u0259n\u015f\u0259li teonim deyil<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259 bir fikir d\u0259 var ki, \u0130lah\u0259 N\u0259n\u0259nin v\u0259 Anan\u0131n b\u00fctl\u0259rini Sasani hakimi Mirvan qoydurmu\u015f, iberl\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Saurmak h\u0259min m\u0259rasimd\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130beriyan\u0131n \u018fr \u015eu\u015fa adl\u0131 2 \u00e7ar\u0131 olmu\u015fdur. \u015eahzad\u0259 Vaxu\u015fti yaz\u0131r ki, \u00e7ar Saurmak Asu\u00adrestan\u0131n vassal\u0131 kimi 75 il \u00f6lk\u0259ni idar\u0259 etmi\u015fdir. \u018fg\u0259r sasani hakimi Ana v\u0259 N\u0259n\u0259 b\u00fctl\u0259rini qoydu\u00adrurdusa, Saurmak nec\u0259 assurlar\u0131n vassal\u0131 olmu\u015fdur? Saurmak\u0131n zaman\u0131nda \u2013 e. \u00f6. 237-162-ci ill\u0259rd\u0259 Assuriya d\u00f6vl\u0259ti m\u00f6vcud deyildi. \u0130beriya o zaman ya yunanlar\u0131n, ya da sasanil\u0259rin vassal\u0131 ola bil\u0259rdi.M\u0259nb\u0259l\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7ir\u0259rk\u0259n ba\u015fqa bir suala da cavab axtarmal\u0131 oluruq. \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259r Afroditaya v\u0259 Artemiadaya uy\u011fun ilah\u0259l\u0259rini Ana yox, Ardvisur ad\u00adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. Onlar n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0130beriyaya \u00f6z ilah\u0259l\u0259rinin yox, Suzun-\u015eu\u015fa vilay\u0259tinin ilah\u0259sinin b\u00fct\u00fcn\u00fc g\u0259tir-m\u0259li idil\u0259r?<\/p>\n\n\n\n<p>Saurmak\u0131n zaman\u0131nda \u2013 e. \u00f6. III \u0259srin sonu \u2013 II \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 \u0130beriya Assuriyan\u0131n yox, \u0130ran\u0131n t\u0259\u00adsiri alt\u0131nda idi. Bel\u0259 halda \u00f6lk\u0259ni Assuriyan\u0131n vassal\u0131 idar\u0259 ed\u0259 bilm\u0259zdi. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fck ki, o zaman \u0130beriyan\u0131 sasanil\u0259rin vassal\u0131 kimi Elam\u0131n \u015eu\u015fa m\u0259n\u015f\u0259li hakim\u00adl\u0259ri idar\u0259 etmi\u015fl\u0259r. Sonralar h\u0259min n\u0259sild\u0259n I v\u0259 II \u018fr \u015eu\u015fa K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n sa\u011f sahilini \u00f6z\u00fcn\u0259 tabe etdi. II \u018fr \u015eu\u015fadan sonra o\u011flu Bars xan Aran\u0131n hakimi oldu (bax: V f\u0259sil).<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130lah\u0259 N\u0259n\u0259 xattil\u0259rin-Xatay t\u00fcrkl\u0259rinin inanc\u0131nda tanr\u0131 U\u011furun arvad\u0131 say\u0131l\u0131rd\u0131. Asoxik l\u0259q\u0259bli \u201cerm\u0259ni\u201d tarix\u00e7isi Taronlu Stepan (XI \u0259sr) yaz\u0131r ki, \u0130lah\u0259 N\u0259n\u0259 yunanlar\u0131n Artemidas\u0131na v\u0259 romal\u0131lar\u0131n Veneras\u0131na b\u0259nz\u0259yir (\u0410\u0441\u043e\u0445\u0438\u043a 1864. 267; \u041d\u0438\u043a\u0438\u0442\u0430 \u042d\u043c\u0438\u043d 1864. 23). N\u0259n\u0259 q\u0259dim \u00d6n Asiyan\u0131n qeyri-ari v\u0259 qeyri-sami etnoslar\u0131n\u0131n panteonunda tanr\u0131 U\u011furun arvad\u0131 say\u0131l\u0131rd\u0131 (\u041a\u0430\u043f\u0430\u043d\u0446\u044f\u043d 1947. 86). <\/p>\n\n\n\n<p>Onu hindavropa m\u0259n\u015f\u0259li xettl\u0259r qeyri-ari v\u0259 qeyri-sami xattil\u0259rd\u0259n \u2013 xatay t\u00fcrkl\u0259rinin \u0259cdadlar\u0131ndan m\u0259nims\u0259mi\u015fl\u0259r. Sonra yunanlar ilah\u0259 N\u0259n\u0259ni Artemida, Anan\u0131 Afrodita adland\u0131raraq \u00f6z pan\u00adteonlar\u0131na daxil etdil\u0259r (\u0420\u0430\u0433\u043e\u0437\u0438\u043d\u0430 1903. 236).<\/p>\n\n\n\n<p>Elam h\u00f6kmdar\u0131 Kutur Naxxunte e. \u00f6. 1711-ci ild\u0259 \u0130kicayaras\u0131n\u0131 tutub, ilah\u0259 N\u0259n\u0259nin b\u00fct\u00fcn\u00fc \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 apard\u0131 (\u042e\u0441\u0438\u0444\u043e\u0432 1968. 71; \u0425\u0438\u043d\u0446 1987. 96).<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eu\u015fan\u0131n N\u0259n\u0259 m\u0259b\u0259dind\u0259 d\u00f6vl\u0259tin x\u0259zin\u0259si saxlan\u0131rd\u0131. Elam\u0131n \u015eu\u015fa vilay\u0259tind\u0259 ilah\u0259 Astartan\u0131n, y\u0259ni Afroditan\u0131n m\u0259b\u0259di Nanay adlan\u0131rd\u0131. H\u0259min m\u0259b\u0259dd\u0259 d\u00f6vl\u0259tin x\u0259zin\u0259si saxlan\u0131rd\u0131 (\u0412\u0438\u043d\u043a\u043b\u0435\u0440 1913. 138), \u0130lah\u0259 Anan\u0131n zodikal i\u015far\u0259si 8 gu\u015f\u0259li ulduz (bax: s\u0259h. 53), ilah\u0259 N\u0259n\u0259ninki ay idi. O, b\u0259zi c\u0259h\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015eumerin Sin, y\u0259ni Ay ilah\u0259sin\u0259 b\u0259nz\u0259yirdi (\u041a\u0435\u043f\u043f\u0435\u043d 1837. 138). Nana q\u0259dim \u0130ber onomastikas\u0131nda qad\u0131n ad\u0131 kimi d\u0259 i\u015fl\u0259nmi\u015fdir. <\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ar Saurmak\u0131n (e. \u00f6. 237-162) v\u0259 Mi\u00adrian\u0131n (295-342) arvad\u0131n\u0131n ad\u0131 Nana idi (\u0130o\u0441\u0435\u043b\u0438\u0430\u043d\u0438 1866. 76; \u041c\u0430\u0440\u0440 1901. 9. 11). G\u00fcrc\u00fcstanda ya\u015fayan minqrell\u0259r v\u0259 qurlar Anaya Nana deyirl\u0259r (\u0413\u043b\u043e\u043d\u0442\u0438 1936. 237; \u0411\u043b\u0435\u0439\u0445\u0448\u0442\u0435\u0439\u043d\u0435\u0440 1936. 194-195). N.Y.Marr yaz\u0131r ki, b\u0259zi g\u00fcrc\u00fc laylalar\u0131nda nana s\u00f6z\u00fc ana m\u0259na\u00ads\u0131nda i\u015fl\u0259nir (\u041c\u0430\u0440\u0440 1938. 36).Yaf\u0259s n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131na g\u00f6r\u0259, Nana \u0130ran m\u0259n\u015f\u0259li ad deyil (\u041c\u0430\u0440\u0440 1901. 9-11). Ancaq monoteizm\u0259 q\u0259d\u0259rki yevrey panteonunda ilah\u0259 N\u0259n\u0259 var idi. <\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/lZ4Pqp-1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-56066\" width=\"1096\" height=\"850\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/lZ4Pqp-1.png 522w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/lZ4Pqp-1-300x233.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/lZ4Pqp-1-150x116.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1096px) 100vw, 1096px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>B\u0259zi \u0130udeya q\u0259bil\u0259l\u0259ri Veneraya uy\u011fun ilah\u0259\u00adl\u0259rini Nanea adland\u0131r\u0131rd\u0131lar (\u0410\u0441\u043e\u0445\u0438\u043a 1864. 267). \u0130beriyan\u0131n ma\u011fara-monast\u0131rlar\u0131ndak\u0131 dualardan birind\u0259 pey\u011f\u0259mb\u0259r Moiseyd\u0259n sonra Anan\u0131n ad\u0131 \u00e7\u0259ki\u00adlir. Ba\u015fqa bir duada is\u0259 Ana Samuilin anas\u0131 kimi t\u0259q\u00addim edilir (\u0414\u0436\u0430\u043d\u0430\u0448\u0432\u0438\u043b\u0438 1908. 192, 285).<\/p>\n\n\n\n<p>Yaqub pey\u011f\u0259mb\u0259rin n\u0259slind\u0259n olan Samuil (\u0413\u0440\u0435\u0446\u044c 1. 141-142) y\u0259hudi deyildi. \u0130srail o\u011fullar\u0131 son\u00adradan onu \u00f6z milli q\u0259hr\u0259manlar\u0131na \u00e7evirmi\u015fl\u0259r. Suriya m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Samuilin ad\u0131 Zarmer (\u0425\u043e\u0440\u0435\u043d\u0441\u043a\u0438\u0439 1808. 35, 84), y\u0259ni Sarmazd\u0131r. <\/p>\n\n\n\n<p>Zarmer bir m\u00fcdd\u0259t pey\u011f\u0259mb\u0259r Moisey\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xm\u0131\u015f (\u0413\u0440\u0435\u0446\u044c 1. 141), sonra onun n\u0259sli Eneyin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda Troyan\u0131n m\u00fcdafi\u0259sin\u0259 get-mi\u015fdir (\u0412\u0438\u0433\u0443\u0440\u0443 1897. 535, 537).Eney Ank\u0131z il\u0259 Bay Anan\u0131n, Sarmaz (Samuil) Elxan il\u0259 Anan\u0131n o\u011fludur. Troya \u0259fsan\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, Eney Bay Anan\u0131n, K\u0259\u00adnan n\u0259slinin s\u0259c\u0259r\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259, Samuil (Sarmaz) Anan\u0131n o\u011fludur.<\/p>\n\n\n\n<p> F\u0259rq ondad\u0131r ki, Eneyin atas\u0131n\u0131n ad\u0131 Ank\u0131z (\u0412\u0430\u0433\u043d\u0435\u0440 1901. 103), Sarmaz\u0131n atas\u0131n\u0131n ad\u0131 Elkan (\u0413\u0440\u0435\u0446\u044c 1. 141-142; \u0418\u043e\u0441\u0438\u0444 \u0424\u043b\u0430\u0432\u0438\u0439 52390. 293), y\u0259ni Elxan olmu\u015fdur.\u0130lah\u0259 Anan\u0131n \u00f6vladlar\u0131 F\u0259l\u0259stinin samil\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259rki 6 n\u0259slind\u0259n biridir.<\/p>\n\n\n\n<p>M.Q.Cana\u015fvili yaz\u0131r ki, Ana xristianl\u0131qdan \u00f6nc\u0259\u00adki kahinl\u0259rd\u0259n biri idi. Onun ad\u0131 sonralar xristian dualara daxil edilmi\u015fdir (\u0414\u0436\u0430\u043d\u0430\u0448\u0432\u0438\u043b\u0438 1898. 29). <\/p>\n\n\n\n<p>\u018fs\u00adlind\u0259 is\u0259 Ana yaln\u0131z Finikiyan\u0131n kahinl\u0259rind\u0259n biri de\u00adyildi. Eradan qabaq II minilliyin ortalar\u0131na aid K\u00fcl t\u0259\u00adp\u0259 mixi yaz\u0131lar\u0131nda Ana: 1. ilah\u0259nin, 2. \u015f\u0259h\u0259rin, 3. \u015f\u0259\u00adh\u0259rin hakiminin ad\u0131d\u0131r (\u042f\u043d\u043a\u043e\u0432\u0441\u043a\u0438\u0439 1968. 18. 51).<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f kitab\u0259l\u0259rd\u0259 ilah\u0259 Anaya sitayi\u015f ed\u0259n n\u0259sill\u0259r Anak, Anap, Eney Enakim v\u0259 Anakim adland\u0131r\u0131l\u0131r. Z.A.Raqozina yaz\u0131r ki, ana\u00adkiml\u0259r sami deyildil\u0259r. A\u011f\u00fczl\u00fc, ucaboylu, sar\u0131\u015f\u0131n sa\u00e7l\u0131 o c\u0259sur adamlar ba\u015fqa irqd\u0259n idil\u0259r (\u0420\u0430\u0433\u043e\u0437\u0438\u043d\u0430 1902. 33, 34).<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130sraill\u0259rin v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u0259cdadlar\u0131 uzun ill\u0259r on\u00adlarla a\u00e7\u0131q d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 girm\u0259kd\u0259n \u00e7\u0259kindil\u0259r. N\u0259hay\u0259t, k\u0259\u00adnanlar b\u00f6y\u00fck say \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc il\u0259 ilah\u0259 Ana \u00f6vlad-lar\u0131n\u0131 m\u0259\u011flub ed\u0259 bildil\u0259r. Semitoloqlar\u0131n fikrinc\u0259, anakim\u00adl\u0259rin \u00e7oxu samil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259hv edilmi\u015f, sa\u011f qa\u00adlanlar sonralar xristian dinini q\u0259bul etmi\u015fdir (\u0410\u0440\u0445\u0438\u00ad\u043c\u0430\u043d\u0434\u0440\u0438\u0442 \u0418\u0435\u0440\u043e\u00ad\u043d\u0438\u043c 1883. 4; \u0412\u0438\u0433\u0443\u0440\u0443 1897. 303; \u0420\u0430\u0433\u043e\u00ad\u0437\u0438\u043d\u0430 1902. 33, 84, 481).<\/p>\n\n\n\n<p>Anakiml\u0259r \u0130srailin q\u0259dim \u0259halisi, israillil\u0259r o torpaqlara g\u0259lm\u0259dir.Roma i\u015f\u011fal\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Ana n\u0259slinin y\u0259hudi di\u00adnind\u0259 olan ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 Anania titulu da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131lar (\u042d\u0440\u043d\u0441\u0442 \u0420\u0435\u043d\u0430\u043d IV. 158). N\u0259z\u0259r\u0259 alsaq ki, -ia sami dill\u0259rind\u0259 m\u0259nsubluq yaradan \u015f\u0259kil\u00e7idir (\u0411\u043b\u0435\u0439\u0445\u0448\u0442\u0435\u0439\u043d\u0435\u0440 1936. 195; \u041c\u0430\u0440\u0440 505. 35; \u041c\u0430\u0440\u0440 1922. 59), dem\u0259li, Anania titullu \u201cerm\u0259ni\u201d din xadiml\u0259ri t\u00fcrkl\u0259rin Ana n\u0259slind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Anania soyadl\u0131 \u201cerm\u0259ni\u201d yepiskoplar\u0131ndan biri V \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r (\u0415\u0433\u0438\u0448\u0435 1971. 42). Ba\u015fqa bir Ana\u00adnia VII \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f astronom v\u0259 riyaziyyat\u00e7\u0131 \u015eira-katsi idi. Erm\u0259nil\u0259r f\u0259xrl\u0259 bildirirl\u0259r ki, o, ilk kos-moqraf v\u0259 t\u0259qvim\u00e7isidir.VII \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f kosmoqraf Anania \u015eirakatsi Ana n\u0259slind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Anania, Anetsi, \u0130nc\u0259\u00e7iyan, Saraci\u015fvili, Kaplanidze, Alag\u00f6zyan soyadl\u0131 \u201cerm\u0259ni\u201d v\u0259 \u201cg\u00fcrc\u00fc\u201d m\u00fct\u0259f\u0259k\u00adkirl\u0259ri \u00e7oxdur. Onlar erm\u0259nil\u0259rin v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin yox, t\u00fcrkl\u0259rin hakim zad\u0259gan n\u0259sill\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 idil\u0259r. H\u0259min n\u0259sill\u0259r V-VI \u0259srl\u0259rd\u0259 sasanil\u0259r v\u0259 yunanlarla, VIII-X \u0259srl\u0259rd\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 m\u0259hv olub get\u00admi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Ana n\u0259slinin bir qolu Albaniyaya g\u0259lib, Uti vilay\u0259tind\u0259 Ana \u015f\u0259h\u0259rini salm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Anania soyadl\u0131 kahinl\u0259rd\u0259n biri y\u0259hudi tarixin\u0259 yalan\u00e7\u0131 pey\u011f\u0259mb\u0259r kimi daxil olmu\u015fdur. O, eradan qa\u00adbaq VI \u0259srd\u0259 Babilin i\u015f\u011fal\u0131 zaman\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc pey\u00ad\u011f\u0259mb\u0259r elan etmi\u015f (\u0413\u0440\u0435\u0446\u044c 2. 1907. 281), ancaq d\u00f6y\u00fc\u015fk\u0259n q\u00fcv\u00adv\u0259l\u0259ri az oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p>Yunan v\u0259 lat\u0131n tarix\u00e7il\u0259ri ilah\u0259 Anaya sitayi\u015f ed\u0259n n\u0259sill\u0259ri Aynian, Enian, \u0130beriya salnam\u0259\u00e7il\u0259ri Aynina v\u0259 Anakli, erm\u0259nil\u0259r Anait adland\u0131r\u0131rlar. Son antik v\u0259 ellin m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rilir ki, aynianlar Midiyan\u0131n qon\u015fulu\u011funda ya\u015fay\u0131rlar (\u0410\u043b\u0438\u0435\u0432 \u0418\u0433\u0440\u0430\u0440 1960. 103).<\/p>\n\n\n\n<p>Strabon yaz\u0131r ki, aynianlar Araz \u00e7ay\u0131n\u0131n c\u0259nu\u00adbundan K\u00fcr boyuna k\u00f6\u00e7\u00fcb, Uti vilay\u0259tind\u0259 eyni adl\u0131 \u015f\u0259h\u0259r sald\u0131lar (\u0421\u0442\u0440\u0430\u0431\u043e\u043d 1964. XI. VII, 1). N.Adonsa g\u00f6r\u0259, enianlar Araz\u0131n sa\u011f sahilind\u0259n K\u00fcr \u00e7ay\u0131 boyuna, oradan q\u0259rb\u0259 (\u0410\u0434\u043e\u043d\u0446 1908. 420) \u2013 indiki T\u00fcrkiy\u0259nin \u015eav\u015fat mahal\u0131na k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Ana n\u0259slinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri \u00f6zl\u0259ri \u00f6zl\u0259rini enian adland\u0131rm\u0131rd\u0131lar. Onlar Albaniyan\u0131n Uti vilay\u0259tind\u0259, daha sonra Batum \u015f\u0259h\u0259rinin q\u0259rbind\u0259 sald\u0131qlar\u0131 \u015f\u0259\u00adh\u0259rl\u0259r\u0259 Ana ad\u0131 vermi\u015fdil\u0259r. V-VIII \u0259sr g\u00fcrc\u00fc v\u0259 er\u00adm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri h\u0259min \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri Ana kert v\u0259 Ana berd adland\u0131r\u0131rlar (\u041c\u0430\u0440\u0440 1911. 1; \u0414\u0436\u0443\u0430\u043d\u0448\u0435\u0440\u0438\u0430\u043d\u0438 1986. 97).<\/p>\n\n\n\n<p>Bizim b\u0259zi arxeoloq v\u0259 tarix\u00e7il\u0259r Albaniyan\u0131n Ana \u015f\u0259h\u0259rini Yunanla eynil\u0259\u015fdirirl\u0259r. Onlar m\u00f6vcud m\u0259nb\u0259l\u0259rin \u00e7oxuna istinad etmir, ana il\u0259 aynian v\u0259 enian etnoniml\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 etnolinqvistik ba\u011flar\u0131 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259mirl\u0259r. M\u0259n bu istiqam\u0259td\u0259 axtar\u0131\u015flar\u0131m\u0131 yekunla\u015fd\u0131rm\u0131\u015f v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259rini opponentl\u0259rim\u0259 bildir-mi\u015f\u0259m (\u0414\u0436\u0430\u0444\u0430\u0440\u0441\u043e\u0439 2012. 81-87).<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00fcrc\u00fcl\u0259rin Aneli, erm\u0259nil\u0259rin Anetsi soyadl\u0131 salnam\u0259\u00e7il\u0259ri t\u00fcrkl\u0259rin Ana n\u0259slind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130lah\u0259 Anan\u0131n \u00f6vladlar\u0131 Albaniyaya g\u0259l\u0259nd\u0259 h\u0259l\u0259 xristian deyildil\u0259r. Onlar xristian dinini q\u0259bul ed\u0259nd\u0259n sonra \u0130beriyada Ana m\u0259b\u0259dinin yerind\u0259 Anaur kil\u00ads\u0259si\u00adni tikdil\u0259r. V.D.Dondua yaz\u0131r ki, Ana n\u0259slin\u0259 m\u0259nsub olan yepiskoplar Aneli soyad\u0131 da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131lar (\u0414\u043e\u043d\u0434\u0443\u0430 1967. 76).<\/p>\n\n\n\n<p>K.P. Patkanov yaz\u0131r ki, erm\u0259nil\u0259rin Mxitar Anetsi adl\u0131 salnam\u0259\u00e7isi olmu\u015fdur (\u041f\u0430\u0442\u043a\u0430\u043d\u043e\u0432 1883. 237). <\/p>\n\n\n\n<p>De\u00adm\u0259li, VII \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f \u201cerm\u0259ni\u201d salnam\u0259\u00e7isi Mxi\u00adtar da Ana n\u0259slind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycanda son \u00e7a\u011flara q\u0259d\u0259r Anal\u0131, Anabad k\u0259ndl\u0259rinin varl\u0131\u011f\u0131 (C\u043f\u0438\u0441\u043e\u043a 1922. 58) g\u00f6st\u0259rir ki, Ana n\u0259slinin he\u00e7 d\u0259 ham\u0131s\u0131 \u0130beriyaya, \u00c7orox v\u0259 K\u00fcr \u00e7ay\u00adlar\u0131n\u0131n ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 \u0259razil\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcb getm\u0259mi\u015fdir.Ana v\u0259 N\u0259n\u0259 kultlar\u0131n\u0131n tarixi k\u00f6kl\u0259ri \u015eumer v\u0259 Elam panteonundan g\u0259lir. \u00c7ox \u00f6n\u0259mlidir ki, h\u0259min mifik d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259nin izl\u0259ri arxaik t\u00fcrk inanc\u0131nda eyni v\u0259 ya ox\u015far formalarda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir.Afrodita ilah\u0259 Anan\u0131n Ellada variant\u0131d\u0131r.Elam\u0131n v\u0259 \u015eumerin apar\u0131c\u0131 etnoslar\u0131n\u0131n inanc\u0131n\u00adda ilah\u0259 Ana v\u0259 Ama qad\u0131nlar\u0131, do\u011fumu, b\u0259r\u0259k\u0259ti himay\u0259 edir. K\u00f6rp\u0259 u\u015faqlar\u0131 x\u0259t\u0259rli ruhlardan qoruyur. T\u00fcrk eposlar\u0131ndak\u0131 A\u011f Ana, Bay Ana, Umay, Umay Ene d\u0259 h\u0259min v\u0259zif\u0259l\u0259ri yerin\u0259 yetirir. A\u011f Ana dal\u011fa-lar\u0131n aras\u0131ndak\u0131 a\u011f k\u00f6p\u00fckl\u0259rin i\u00e7ind\u0259 qad\u0131n kimi g\u00f6z\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr v\u0259 Tanr\u0131ya ilham verir ki, d\u00fcnyan\u0131 yarats\u0131n (\u041c\u0438\u0444\u044b I. 1980. 132; Cavad Hey\u0259t 1993. 65; \u041a\u0443\u0434\u0430\u00ad\u0440\u0438\u043d\u0430 1980. 85-86).<\/p>\n\n\n\n<p>Bizim \u00fc\u00e7\u00fcn maraql\u0131d\u0131r ki, antik yunanlar\u0131n Ap\u00adroditisi d\u0259 d\u0259niz \u00fcz\u0259rind\u0259ki a\u011f k\u00f6p\u00fck aras\u0131nda t\u0259\u00ads\u0259vv\u00fcr olunur. Bu da ondan ir\u0259li g\u0259lir ki, yunanlar Anadolu etnoslar\u0131n\u0131n Ana kultunu Afrodita adland\u0131\u00adraraq \u00f6z \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 aparm\u0131\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>Ana b\u00fct\u00fcn troyal\u0131lar\u0131n yox, Eney n\u0259slinin ilah\u0259si olmu\u015fdur. Son 70 ild\u0259 etnoqrafiyan\u0131n v\u0259 dil\u00e7iliyin k\u00fcnc\u00fcn\u0259 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f t\u00fcrkologiya elminin (Nizami C\u0259f\u0259rov) \u0259sas probleml\u0259rind\u0259n biri odur ki, \u00d6n Asiyan\u0131n \u00f6l\u00fc dill\u0259rinin t\u00fcrk leksikas\u0131 t\u0259dqiqat obyektin\u0259 \u00e7evrilm\u0259\u00admi\u015fdir. <\/p>\n\n\n\n<p>\u018fg\u0259r indiy\u0259d\u0259k Palay, Likiya, Xatti, Elam ki\u00adtab\u0259l\u0259rinin dili \u00f6yr\u0259nils\u0259ydi, biz n\u0259inki \u0130beriyan\u0131n, Elladan\u0131n v\u0259 Misirin q\u0259dim m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin, d\u00f6vl\u0259t-\u00e7iliyinin formala\u015fmas\u0131nda rolumuzu s\u00fcbuta yetir\u0259 bi\u00adl\u0259rdik.\u0130lah\u0259 Bay Ana Troyan\u0131n Afroditas\u0131 olmu\u015fdur (\u0421\u0443\u043f\u0435\u0440\u0430\u043d\u0441\u043a\u0430\u044f 1990. 178; \u00c7ingiz Qara\u015farl\u0131 2012. 37). M\u0259nim fikrimc\u0259 Bay Ana b\u00fct\u00fcn troyal\u0131lar\u0131n yox, Ene\u00adyin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda Finikiyadan \u00e7ar Pirama k\u00f6m\u0259y\u0259 g\u0259l\u0259n enakiml\u0259rin ilah\u0259si idi. Q\u0259dim \u00d6n Asiyada qad\u0131n ilah\u0259l\u0259r \u00e7ox olmu\u015fdur. Onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 Ana v\u0259 Ama adlanm\u0131rd\u0131. Ba\u015fqa et\u00adnos\u00adlar\u0131n Ana ilah\u0259l\u0259ri \u0130\u015ftar, Astar, Aster, Astarta, Minev\u00adra, Ardvisur, Afrodita, Pedrita, Berdax, Emim, Vene\u00adra, Astqik v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 idi (\u0428\u043e\u043f\u0435\u043d 1852. 293; \u0420\u0430\u0433\u043e\u00ad\u0437\u0438\u043d\u0430 1902. 83; \u0420\u0430\u0433\u043e\u0437\u0438\u043d\u0430 1903. 100; 230, 232; \u0412\u0430\u0433\u043d\u0435\u0440 1901. 86; \u0422\u0443\u0440\u0430\u0435\u0432 1903. 41; \u0413\u0440\u0435\u0446\u044c 2. 1907. 41, 107; \u0414\u044c\u044f\u043a\u043e\u043d\u043e\u0432 1990. 157) v\u0259 s. Elamda h\u0259tta h\u0259r vilay\u0259tin \u00f6z Ana ilah\u0259si olmu\u015fdur. Onlar \u00f6z etnik cizgil\u0259ri il\u0259 bir-birl\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259nirl\u0259r (\u042e\u0441\u0438\u0444\u043e\u0432 1968. 328). Ana s\u00f6z\u00fc indi b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 ana, ama, eme, anne formalar\u0131nda i\u015fl\u0259nir. Sami v\u0259 b\u0259zi hindav\u00adropa dill\u0259rind\u0259 is\u0259 ona yaln\u0131z Bibliya m\u0259n\u015f\u0259li ad kimi rast g\u0259lirik. He\u00e7 bir dil ail\u0259sind\u0259 ana s\u00f6z\u00fc t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 oldu\u011fu kimi geni\u015f m\u0259na \u00e7alarlar\u0131na malik deyildir.Q\u0259dim \u00d6n Asiyan\u0131n qeyri-ari v\u0259 qeyri-sami dil\u00adl\u0259rind\u0259 ana s\u00f6z\u00fc: 1. ana, 2. n\u0259n\u0259, 3. qad\u0131n m\u0259nala-r\u0131nda i\u015fl\u0259nmi\u015fdir. E. \u00f6. II minilliyin ortalar\u0131na aid Palay kitab\u0259l\u0259rind\u0259 anaya anna, Likiya yaz\u0131lar\u0131nda ena (\u0425\u043e\u0439\u0431\u0435\u043a 1980. 315; \u041d\u043e\u0439\u043c\u0430\u043d 1980. 340), K\u00fcl t\u0259p\u0259 mixi yaz\u0131lar\u0131nda ana deyilir (\u042f\u043d\u043a\u043e\u0432\u0441\u043a\u0438\u0439 1968. 18. 51).<\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259dim \u00d6n Asiyan\u0131n qeyri-ari v\u0259 qeyri-sami dill\u0259rind\u0259 ana s\u00f6z\u00fc: 1. ana, 2. n\u0259n\u0259, 3. qad\u0131n m\u0259nalar\u0131 bildirmi\u015fdir.beriyan\u0131n \u00e7oxdilli \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n xeyli n\u00fcmun\u0259\u00adl\u0259ri Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n xristian qolu kimi t\u0259d\u00adqiqat obyektin\u0259 \u00e7evrilm\u0259lidir. Onlar\u0131n orijinal\u0131 yox, t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259ri \u0259limizd\u0259 olsa da, yen\u0259 d\u0259 k\u00f6hn\u0259 n\u0259sil t\u0259d\u00adqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n t\u0259hlill\u0259ri \u0259sas\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n n\u0259tic\u0259d\u0259 g\u0259lm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130ber folklorunda \u015eirin dastan\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>F\u0259rhad v\u0259 \u015eirin haqq\u0131nda \u0259fsan\u0259l\u0259r yaln\u0131z m\u00fcs\u0259l\u00adman \u015f\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 yay\u0131lmam\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259min \u0259fsan\u0259l\u0259r Nizamid\u0259n v\u0259 Firdovsid\u0259n qabaq Bizans imperiyas\u0131n\u0131n c\u0259nub-\u015f\u0259rq vilay\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u00f6vcud idi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201c\u015eirin\u201d dastan\u0131 \u0130beriyan\u0131n t\u00fcrk n\u0259sill\u0259rin\u0259 m\u0259xsusdur.irin dastan\u0131n\u0131n b\u0259zi s\u00fcjetl\u0259ri q\u0259dim erm\u0259ni v\u0259 iber ad\u0131 alt\u0131nda gizl\u0259n\u0259n bir \u00e7ox etnoslar aras\u0131nda yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131 (\u041c\u0430\u0440\u0440 1899. 32; \u0421\u0435\u0431\u0435\u043e\u0441 1862. 59; \u018fkb\u0259r Yerevanl\u0131 1968. 221). <\/p>\n\n\n\n<p>G\u00fcrc\u00fcl\u0259r sonralar \u015eirin \u0259fsan\u0259\u00adsini \u00f6z dill\u0259rin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edib \u201c\u015eirinoziani\u201d adland\u0131r\u00add\u0131lar. Ancaq bel\u0259 bir ger\u00e7\u0259kliyi dana bilm\u0259dil\u0259r ki, s\u00fcjetd\u0259ki hadis\u0259l\u0259r G\u00fcrc\u00fcstanda yox, Turanda ba\u015f verir (\u0425\u0430\u0445\u0430\u043d\u043e\u0432 1901. 42, 39. 63).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/photo_4281.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-56065\" width=\"1099\" height=\"795\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/photo_4281.jpg 264w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/photo_4281-150x109.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1099px) 100vw, 1099px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>N.G\u0259nc\u0259vinin t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 etiraf edirl\u0259r ki, \u015eirin haqq\u0131nda \u0259fsan\u0259l\u0259r XII \u0259sr\u0259 q\u0259d\u0259r b\u0259zi Qafqaz xalqlar\u0131n\u0131n a\u011f\u0131z \u0259d\u0259biyyat\u0131nda m\u00f6vcud olmu\u015fdur (\u0410\u043b\u0438\u0435\u0432 1960. 20-26; Beqdeli 1970. 38). Ana m\u0259b\u0259dl\u0259rind\u0259 xristianl\u0131qdan qabaq salnam\u0259l\u0259r yaz\u0131l\u0131rd\u0131. Bel\u0259 hesab edirik ki, N.G\u0259nc\u0259vinin B\u0259rd\u0259d\u0259 g\u00f6\u00adrd\u00fcy\u00fc \u0259lyazma \u015eirin, Xosrov v\u0259 F\u0259rhad haqq\u0131nda yegan\u0259 \u0259lyazmas\u0131 olmam\u0131\u015fd\u0131r. \u00c7\u00fcnki xristianl\u0131q d\u00f6v\u00adr\u00fcnd\u0259 kils\u0259l\u0259rd\u0259, xristianl\u0131qdan qabaq b\u00fctp\u0259r\u0259st m\u0259\u00adb\u0259dl\u0259rd\u0259 salnam\u0259l\u0259r yaz\u0131l\u0131rd\u0131. \u0130beriyada xristianl\u0131q d\u00f6vr\u00fc salnam\u0259l\u0259ri Bazar, Safar, K\u0259r\u0259m, Ucarma \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 yaz\u0131l\u0131rd\u0131 (\u0414\u0436\u0430\u00ad\u043d\u0430\u0448\u0432\u0438\u043b\u0438 1900. 20; \u0425\u0430\u0445\u0430\u043d\u043e\u0432 1901, 99). Xristianl\u0131q\u00addan qabaqk\u0131 salnam\u0259l\u0259rin yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u0259sas m\u0259b\u0259dl\u0259r Ana v\u0259 Ani m\u0259b\u0259dl\u0259ri idi (\u041c\u0430\u0440\u0440 1917. 38).<\/p>\n\n\n\n<p>F\u0259rhad v\u0259 \u015eirin m\u00f6vzusunu yaln\u0131z Nizaminin, Firdovsinin poemalar\u0131 \u0259sas\u0131nda \u00f6yr\u0259nm\u0259k olmaz. Ona g\u00f6r\u0259 ki, h\u0259min \u0259s\u0259rl\u0259r tarixin \u00f6z\u00fc deyil, tarixin k\u00f6l\u00adg\u0259sidir. Q\u0259z\u0259nf\u0259r \u018fliyev 1960-c\u0131 ild\u0259 Moskvan\u0131n \u201cNauka\u201d n\u0259\u015friyyat\u0131nda \u00e7ap etdirdiyi kitab\u0131nda yaz\u0131r ki, \u015f\u0259rq \u015fairl\u0259ri Xosrovla \u015eirinin aras\u0131nda ya\u015fanan e\u015fq\u0259 sonralar \u00e7oxlu \u0259lav\u0259l\u0259r el\u0259yibl\u0259r (\u0410\u043b\u0438\u0435\u0432 1960. 196-197).<\/p>\n\n\n\n<p>Do\u011frudan da Nizami G\u0259nc\u0259vinin \u201cXosrov v\u0259 \u015eirin\u201d m\u0259nzum roman\u0131nda el\u0259 s\u00fcjetl\u0259r v\u0259 personajlar var ki, onlar\u0131n ad\u0131na tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 rast g\u0259lmirik. Bu da t\u0259biidir. \u00c7\u00fcnki Nizami tarix yazm\u0131rd\u0131, hadis\u0259\u00adl\u0259rin poetik m\u0259nz\u0259r\u0259sini yarad\u0131rd\u0131.\u015eirin tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259t olub, VII \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. \u015eirin kultunun k\u00f6kl\u0259ri is\u0259 tarixin d\u0259rinlikl\u0259rind\u0259n g\u0259lir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eirin v\u0259 Xosrov haqq\u0131nda ilk yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r VII \u0259sr\u0259 aiddir. H\u0259min m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n \u00fc\u00e7\u00fcnd\u0259 onlar tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r kimi verilmi\u015fdir. H\u0259r \u00fc\u00e7 \u0259s\u0259rin m\u00fc\u0259llifi Bizansla \u0130ran aras\u0131nda m\u00fcharib\u0259l\u0259rin \u015fahidi idi.\u015eirin haqq\u0131nda ilk m\u0259lumatlar\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 alan tarix\u00ad\u00e7il\u0259rd\u0259n biri Feofilakt Simokatdad\u0131r. \u018fsl\u0259n Misir\u00add\u0259n olan F.Simokatta Bizans imperatoru \u0130rakl\u0131n katibi ol\u00admu\u015f, Bizansla \u0130ran aras\u0131nda d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259ri g\u00f6zl\u0259ri il\u0259 g\u00f6r\u00adm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eirin haqq\u0131nda m\u0259lumat ver\u0259n ikinci tarix\u00e7i yepiskop Sebeosdur. Sebeos (VII \u0259sr) \u201c\u0130mperator \u0130rak\u00adl\u0131n tarixi\u201d kitab\u0131nda \u015eirinin a\u011fl\u0131, g\u00f6z\u0259lliyi, xristian t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyi haqq\u0131nda m\u0259lumat verir (\u0421\u0435\u0431\u0435\u043e\u0441 1862. 136, 194).<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ard\u0131 var<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130lhami C\u0259f\u0259rsoy N\u0259simi ad\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutunun &#171;Q\u0259dim dill\u0259r v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r\u201d \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri Elmi redaktor: Tofiq Hac\u0131yev Ana v\u0259 N\u0259n\u0259 \u00e7oxdilli laylalarda N\u0259n\u0259nin b\u00fct\u00fcn\u00fc \u0130beriyaya<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":56067,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-56063","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56063","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=56063"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56063\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":56155,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56063\/revisions\/56155"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/56067"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=56063"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=56063"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=56063"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}