{"id":56153,"date":"2021-12-11T02:55:02","date_gmt":"2021-12-10T22:55:02","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=56153"},"modified":"2021-12-11T02:57:27","modified_gmt":"2021-12-10T22:57:27","slug":"ilhami-c%c9%99f%c9%99rsoy-iber-v%c9%99-hay-folklorunda-turk-mifik-t%c9%99f%c9%99kkurunun-izl%c9%99ri-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=56153","title":{"rendered":"\u0130lhami C\u0259f\u0259rsoy: \u0130ber v\u0259 H\u2019ay folklorunda t\u00fcrk mifik t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u00fcn izl\u0259ri"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:47% auto\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"687\" height=\"753\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/v1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-56064 size-full\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/v1.jpg 687w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/v1-274x300.jpg 274w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/v1-137x150.jpg 137w\" sizes=\"auto, (max-width: 687px) 100vw, 687px\" \/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>\u0130lhami C\u0259f\u0259rsoy<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>N\u0259simi ad\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutunun \u00abQ\u0259dim dill\u0259r v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r\u201d \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri<\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><strong>(\u018fvv\u0259li: <a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=56063\">https:\/\/fedai.az\/?p=56063<\/a>)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Elmi redaktor: Tofiq Hac\u0131yev<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Yepiskop Sebeos \u015eirini erm\u0259ni q\u0131z\u0131 kimi t\u0259qdim etmir, sad\u0259c\u0259 bildirir ki, o, xristiand\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc m\u0259nb\u0259 VII \u0259sr\u0259 aid m\u00fc\u0259llifi m\u0259lum olmayan Suriya xronikas\u0131d\u0131r. H\u0259min salnam\u0259d\u0259 ba\u015fqa m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 olmayan maraql\u0131 bilgil\u0259\u00f6r vard\u0131r (\u041f\u0438\u0433\u0443\u00ad\u043b\u0435\u0432\u0441\u043a\u0430\u044f 1941. 3-171). <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259min bilgil\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, \u015eirin ara\u00admey q\u0131z\u0131d\u0131r (\u0410\u043b\u0438\u0435\u0432 1960. 21-26). Ancaq yanl\u0131\u015f olaraq b\u0259zi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar aramey q\u0131z\u0131 deyimini erm\u0259ni q\u0131z\u0131 kimi ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r.N.G\u0259nc\u0259vi \u015eirini Aran, Abxaz v\u0259 \u018frm\u0259niyy\u0259 hakimi M\u0259hin banunun qarda\u015f\u0131 q\u0131z\u0131 v\u0259 v\u0259li\u0259hdi kimi t\u0259qdim edir. \u018frm\u0259niyy\u0259nin hakimi olmaq h\u0259l\u0259 erm\u0259ni olmaq deyil. Erm\u0259nil\u0259r tarixi qaynaqlara yox, Nizami\u00adnin v\u0259 sonrak\u0131 \u015fairl\u0259rin poetik d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sin\u0259 istinad\u0259n \u015eirinin erm\u0259ni q\u0131z\u0131 oldu\u011funu iddia edirl\u0259r. Onlar\u0131n s\u0259yl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u015eirin B\u00f6y\u00fck Sovet Ensiklopedi\u00adyas\u0131na erm\u0259ni q\u0131z\u0131 kimi daxil edilmi\u015fdir.\u015e\u0259rq \u015fairl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq Bizans-\u0130ran m\u00fcha\u00adrib\u0259l\u0259rinin \u015fahidi olan salnam\u0259\u00e7il\u0259r \u015eirinin etnik m\u0259nsubiyy\u0259ti haqq\u0131nda bir s\u00f6z demirl\u0259r. Sad\u0259c\u0259 bildi\u00adrirl\u0259r ki, o, xristiand\u0131r aramey v\u0259 ya rumludur (\u0410\u043b\u0438\u0435\u0432 1960. 11. 23).\u201c<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eirin VII \u0259sr anonim Suriya salnm\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 aramey q\u0131z\u0131d\u0131r. Arameyl\u0259r erm\u0259ni deyil. &#171;Albaniya tarixi\u201dnd\u0259 \u015eirinin ad\u0131 \u00e7\u0259kilmir. G\u00f6st\u0259\u00adrilir ki, o, Xosrovun arvad\u0131d\u0131r v\u0259 xristiand\u0131r. Xristian\u00adlar\u0131 himay\u0259 etmi\u015f, Albaniya katolikosu Vironu 30 illik s\u00fcrg\u00fcnd\u0259n azad edib, \u00f6lk\u0259sin\u0259 qaytarm\u0131\u015fd\u0131r. Musa Kaqankatuklu yazm\u0131r ki, h\u0259min xristian qad\u0131n alban v\u0259 ya erm\u0259nidir.<\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259z\u0259nf\u0259r \u018fliyev bel\u0259 hesab edir ki, \u015eirin\u0259 aid olan rumlu s\u00f6z\u00fc romal\u0131 dem\u0259k deyil. Bu s\u00f6z bizansl\u0131 kimi ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fclm\u0259lidir (\u0410\u043b\u0438\u0435\u0432 1960. 22, 23). Ancaq bizansl\u0131 h\u0259l\u0259 yunan dem\u0259k deyil. \u00c7\u00fcnki Bizans o zaman \u00e7oxtayfal\u0131 d\u00f6vl\u0259t idi. Onun \u0259razisind\u0259 \u00e7oxdilli xalqlar ya\u015fay\u0131rd\u0131lar. \u018fr\u0259b i\u015f\u011fal\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Bizans\u0131n c\u0259nub s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u0130ordan \u00e7ay\u0131na v\u0259 Xuristan\u0131n B\u0259rd\u0259k \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 \u00e7at\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6nc\u0259 qeyd etdiyimiz kimi, n\u0259 yepiskop Sebeos, n\u0259 d\u0259 Feofilakt Simokatda \u015eirinin etnik kimliyin\u0259 toxunmu\u015flar. Yaln\u0131z VII \u0259sr anonim Suriya xronika\u00ads\u0131nda onun aramey q\u0131z\u0131 oldu\u011fu g\u00f6st\u0259rilir (\u041f\u0438\u0433\u0443\u043b\u0435\u0432\u00ad\u0441\u043a\u0430\u044f 1941. 69; \u0410\u043b\u0438\u0435\u0432 1960. 30).<\/p>\n\n\n\n<p>Aramey Suriyan\u0131n sami dilli m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 ad\u0131d\u0131r. Aramey ad\u0131 alt\u0131nda tarix\u0259n \u00e7oxlu xalqlar gizl\u0259nmi\u015fdir. Onlar\u0131n aras\u0131ndak\u0131 h\u0259m sami, h\u0259m t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li n\u0259sill\u0259r var idi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/images-5-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-56156\" width=\"1103\" height=\"662\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/images-5-1.jpg 290w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/images-5-1-150x90.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/images-5-1-184x109.jpg 184w\" sizes=\"auto, (max-width: 1103px) 100vw, 1103px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>VIII \u0259srd\u0259n sonrak\u0131 m\u00fcs\u0259lman tarix\u00e7il\u0259ri aramey ad\u0131n\u0131 \u0259rm\u0259n kimi yaz\u0131ya alm\u0131\u015flar. T\u0259b\u0259ri, Cahiz, Z\u0259\u00adk\u0259riyy\u0259 Q\u0259zvini v\u0259 b. yaz\u0131rlar ki, \u015eirin \u0259rm\u0259n vilay\u0259t hakiml\u0259rind\u0259n birinin q\u0131z\u0131d\u0131r (Beqdeli 1970. 22, 42). Nizamid\u0259n sonrak\u0131 \u015fairl\u0259r \u0259rm\u0259n v\u0259 aramey etnik adlar\u0131n\u0131 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259d\u0259n \u00f6zl\u0259rind\u0259n qabaqk\u0131 m\u0259lumat\u00adlar\u0131 t\u0259krar edirl\u0259r. Burada inc\u0259 bir m\u0259qama diqq\u0259t yetirm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Arma b\u00fct\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin yox, erm\u0259\u00adnil\u0259rin m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 daxil olan etnoslardan birinin ad\u0131d\u0131r. Bu bar\u0259d\u0259 Suriya tarix\u00e7isi Mar Abasa (e. \u00f6. III \u0259sr) istinad\u0259n Musa Xorenli m\u0259lumat verir (\u0428\u043e\u043f\u0435\u043d 1866. 494; Albaniya tarixi 1993. 19; \u0425\u043e\u0440\u0435\u043d\u0441\u043a\u0438\u0439 1893. 289). Babilin Assuriya \u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259sind\u0259n sonra (e. \u00f6. VII \u0259sr) Kimer m\u0259n\u015f\u0259li B\u0259rd\u0259kin (Musa Xorenlid\u0259 Paruyrun) ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 lat\u0131nda Arma adlanan yeni tayfa ittifaq\u0131 yarand\u0131. B.B.Piot\u00adrovski 1946-c\u0131 ild\u0259 n\u0259\u015fr etdirdiyi \u201cErm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n tarixi\u201d kitab\u0131nda bu etnik proses\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb etmi\u015fdir (\u041f\u0438\u043e\u0442\u0440\u043e\u0432\u0441\u043a\u0438\u0439 1946. 12, 31, 46).<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eirin B\u0259rd\u0259lidir, y\u0259ni Elam\u0131n B\u0259rd\u0259k n\u0259slind\u0259ndir. N.G\u0259nc\u0259vi onu Albaniyaya g\u0259tirmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Arma, aramey tayfa ittifaq\u0131n\u0131n hakim n\u0259sli ku\u00admerl\u0259r, vassal n\u0259sill\u0259ri samil\u0259r idi. N.G\u0259nc\u0259vi dey\u0259nd\u0259 ki, \u015eirin \u018frm\u0259n elin\u0259 qay\u0131td\u0131, bu, o dem\u0259k deyil ki, o, erm\u0259ni q\u0131z\u0131d\u0131r. <\/p>\n\n\n\n<p>\u015eirin bir zaman arameyl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 h\u00f6kmran olan B\u0259rd\u0259k n\u0259slind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.\u015eirinin etnik m\u0259nsubiyy\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n tutarl\u0131 m\u0259nb\u0259 yepiskop Sebeosun (VII \u0259sr) \u201c\u0130mperator \u0130rakl\u0131n tarixi\u201d \u0259s\u0259ridir (\u0421\u0435\u0431\u0435\u043e\u0441 1862. 3-176). Sebeo\u00adsun fikrinc\u0259, \u015eirin m\u0259n\u015f\u0259c\u0259 Xuriztan\u0131n x\u0259zin\u0259darlar n\u0259slind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r (\u0421\u0435\u0431\u0435\u043e\u0441 1862. 49-51).<\/p>\n\n\n\n<p>Sebeos yaz\u0131r ki, Xosrov P\u0259rviz Bizansla m\u00fcha\u00adrib\u0259 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 \u0259mr etdi ki, \u0130ran \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn xristianlar erm\u0259nil\u0259rin m\u0259zh\u0259bini q\u0259bul etsinl\u0259r, \u015eirin h\u0259min q\u0259rarla raz\u0131la\u015fd\u0131 (\u0421\u0435\u0431\u0435\u043e\u0441 1862. 136).<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eirin erm\u0259ni q\u0131z\u0131 olsayd\u0131, Xosrov P\u0259rvizin q\u0259rar\u0131na sevin\u0259rdi. \u018fksin\u0259 o, erm\u0259ni ad\u0131n\u0131 e\u015fid\u0259nd\u0259 m\u0259yus olur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fg\u0259r \u015eirin erm\u0259ni q\u0131z\u0131 olsayd\u0131, \u015fah\u0131n q\u0259rar\u0131n\u0131 se\u00advincl\u0259 qar\u015f\u0131layard\u0131. Ancaq g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi o, bir q\u0259\u00add\u0259r t\u0259r\u0259dd\u00fcd edir v\u0259 durumun \u00e7\u0131x\u0131lmaz oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcb, raz\u0131la\u015fmal\u0131 olur.<\/p>\n\n\n\n<p>Ancaq el\u0259 hallar da olurdu ki, 36 il Sasani sa\u00adray\u0131n\u0131n ba\u015f xatunu olan \u015eirin (Beqdeli 1970. 28) \u015fah\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 raz\u0131la\u015fm\u0131rd\u0131. \u0130mperator Mavrikinin xahi\u015fi il\u0259 Xosrov P\u0259rviz xristian m\u00fcq\u0259dd\u0259sl\u0259rd\u0259n birinin s\u00fcm\u00fck\u00adl\u0259rini Xuzistandan Bizansa g\u00f6nd\u0259r\u0259nd\u0259 \u015eirin etiraz etmi\u015fdi. \u018fg\u0259r \u015eirin yerli yox, rumlu v\u0259 ya Bizans m\u0259n\u015f\u0259li olsayd\u0131, \u015fah\u0131n q\u0259rar\u0131na sevin\u0259rdi. Bel\u0259 hesab edirik ki, Xuzistan kils\u0259l\u0259rinin Bizansa meyli etnik yox, siyasi faktorla ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki at\u0259\u015fp\u0259r\u0259st \u0130ran\u0131n qorxusu qar\u015f\u0131s\u0131nda q\u0259dim Elam k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 olan xuzistanl\u0131lar xristian Bizans\u0131n timsal\u0131nda \u00f6zl\u0259rin\u0259 arxa axtar\u0131rd\u0131lar.Yepiskop Sebeos yaz\u0131r ki, \u015eirin xujastanl\u0131, y\u0259ni xuzistanl\u0131d\u0131r v\u0259 \u00f6lk\u0259nin x\u0259zin\u0259darlar n\u0259slind\u0259ndir (\u0421\u0435\u00ad\u0431\u0435\u043e\u0441 1862. 49, 50, 51). Bu fakt \u018fb\u00fclqasim Firdovsinin \u015eirinin m\u0259n\u015f\u0259yi haqq\u0131nda m\u0259lumat\u0131n\u0131n ger\u00e7\u0259kliy\u0259 uy\u00ad\u011fun olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n\n\n\n<p>An\u015fan, \u015eu\u015fa v\u0259 B\u0259rd\u0259k Elam\u0131n \u00fc\u00e7 g\u00fccl\u00fc n\u0259sli olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>X\u0259zin\u0259darlar d\u00f6vl\u0259ti h\u0259min n\u0259sill\u0259rin yurdlar\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\u015eirin\u0259 m\u0259nfi m\u00fcnasib\u0259tini gizl\u0259tm\u0259y\u0259n \u018f.Fir\u00addovsi yaz\u0131r ki, o, h\u00f6kmdar n\u0259slind\u0259n deyildir. <\/p>\n\n\n\n<p>Ancaq bu, Q\u0259z\u0259nf\u0259r \u018fliyevin v\u0259 Qulamh\u00fcseyn Beq\u00addelinin d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, o dem\u0259k deyil ki, o zad\u0259gan n\u0259s\u00adlind\u0259n \u00e7\u0131xmam\u0131\u015fd\u0131r. \u015eirinin \u0259cdadlar\u0131 sonralar Xuzis\u00adtan adlanan Elamda federativ d\u00f6vl\u0259t yaratm\u0131\u015fd\u0131lar. \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259r h\u0259min d\u00f6vl\u0259ti m\u0259hv ed\u0259r\u0259k onun xaraba\u00adl\u0131qlar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 yeni imperiyan\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoydular. \u00d6lk\u0259nin m\u0259rk\u0259zi \u015f\u0259h\u0259ri \u015eu\u015fa (b\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Suz, Su\u015f) onlar\u0131n inzibati iqam\u0259tgah\u0131na \u00e7evrildi (\u0420\u0430\u0433\u043e\u0437\u0438\u043d\u0430 1903. 356).<\/p>\n\n\n\n<p>Elam\u0131n s\u00fcqutundan sonra \u00f6lk\u0259nin zad\u0259gan n\u0259\u00adsill\u0259ri inan\u0131lmaz bir m\u0259tan\u0259tl\u0259 \u00f6zl\u0259rind\u0259n qat-qat g\u00fccl\u00fc olan \u0259h\u0259m\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xd\u0131lar v\u0259 \u00fc\u00e7 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 x\u0259zin\u0259\u00addarlar d\u00f6vl\u0259tini qurdular.<\/p>\n\n\n\n<p>Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r \u0259h\u0259m\u0259nil\u0259rin varl\u0131\u011f\u0131na son qoyanda x\u0259zin\u0259darlar onu sevincl\u0259 qar\u015f\u0131lad\u0131lar. \u0130sg\u0259nd\u0259r \u0259h\u0259m\u0259nil\u0259rin \u0259z\u0259li d\u00fc\u015fm\u0259ni olduqlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259\u00adr\u0259 alaraq x\u0259zin\u0259darlar\u0131n d\u00f6vl\u0259t statusunu tan\u0131d\u0131 (Yusi\u00adfov 1993. 327; Fazili 1970. 78).<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eirin X\u0259zin\u0259darlar d\u00f6vl\u0259tinin hans\u0131 n\u0259slind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r, bu, m\u0259lum deyil. D\u00f6vl\u0259tin \u00fc\u00e7 g\u00fccl\u00fc n\u0259sli An\u015fan, \u015eu\u015fa v\u0259 Partaq (sonrak\u0131 B\u0259rd\u0259) idi. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fck ki, \u015eirin bu \u00fc\u00e7 n\u0259sild\u0259n birinin \u2013 B\u0259rd\u0259k n\u0259slinin n\u00fc\u00admay\u0259nd\u0259sidir.M\u0259lumdur ki, q\u0259dim Elam d\u00f6vl\u0259ti etnik t\u0259rkibin\u0259 g\u00f6r\u0259 yekcins deyildi. \u00d6lk\u0259d\u0259 \u00fc\u00e7 irq (a\u011f, qara, pal\u0131d) v\u0259 \u00fc\u00e7 dil m\u00f6vcud idi (\u041c\u0430\u0441\u0441\u043e\u043d 1964; 321; \u042e\u0441\u0438\u0444\u043e\u0432 1968. 91; \u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0438\u044f 2002. 17). H\u0259min dill\u0259r kam (ha\u00admi), sam (sami) v\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rin\u0259 qohum idi. Z.A.Ra\u00adqozina 1903-c\u00fc ild\u0259 n\u0259\u015fr etdirdiyi \u201cMidiya tarixi\u201d kitab\u0131nda yaz\u0131r ki, h\u0259min dill\u0259rin he\u00e7 biri \u0259h\u0259m\u0259nil\u0259rin v\u0259 sasanil\u0259rin dilin\u0259 b\u0259nz\u0259mirdi (\u0420\u0430\u0433\u043e\u0437\u0438\u043d\u0430 1903. 311, 318).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Bisotun_Iran_Relief_Achamenid_Period-1024x768.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-56158\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Bisotun_Iran_Relief_Achamenid_Period-1024x768.jpg 1024w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Bisotun_Iran_Relief_Achamenid_Period-300x225.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Bisotun_Iran_Relief_Achamenid_Period-150x113.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Bisotun_Iran_Relief_Achamenid_Period-768x576.jpg 768w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Bisotun_Iran_Relief_Achamenid_Period-1536x1152.jpg 1536w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Bisotun_Iran_Relief_Achamenid_Period.jpg 1600w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption>OLYMPUS DIGITAL CAMERA<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Baqastan kitab\u0259sinin 3-c\u00fc m\u0259tni arxaik t\u00fcrk dill\u0259rinin birind\u0259 yaz\u0131l\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>Baqastan (N.G\u0259nc\u0259vid\u0259 Bis\u00fctun) yaz\u0131lar\u0131n\u0131n bir m\u0259tni o \u00fc\u00e7 dild\u0259n birind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Rus alimi Z.A.Raqozina, alman aliml\u0259ri Ernst Herzfeld v\u0259 Fridrix Vaysbax XIX \u0259srin sonu \u2013 XX \u0259srin \u0259vv\u0259l\u00adl\u0259rind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n etdil\u0259r ki, Baqastan qayas\u0131n\u0131n An\u015fan dilind\u0259 yaz\u0131lan m\u0259tni iltisaqi olub, t\u00fcrk v\u0259 ya Turan dill\u0259rin\u0259 qohumdur (\u0420\u0430\u0433\u043e\u0437\u0438\u043d\u0430 1903. 318; Herzfeld 1930. 12-19; Veissbach 1911. 3-241).<\/p>\n\n\n\n<p>Baqastan qayas\u0131n\u0131n An\u015fan m\u0259tni iltisaqi olub, t\u00fcrk v\u0259 ya Turan dill\u0259rin\u0259 qohumdur. Sonra N.Y.Marr h\u0259min m\u0259tn \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u0259dqiqat\u00adlar\u0131 davam etdirdi. 1914-c\u00fc ild\u0259 Peterburqda v\u0259 1920-ci ild\u0259 Leypsiqd\u0259 n\u0259\u015fr etdirdiyi \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 bildirdi ki, Baqastan yaz\u0131lar\u0131n\u0131n 3-c\u00fc m\u0259tni Yaf\u0259s dill\u0259rin\u0259 qo\u00adhumdur. \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259rin t\u0259zyiqi il\u0259 Qafqaza k\u00f6\u00e7\u0259n Elam n\u0259sill\u0259ri burada yerli xalqlarla qaynay\u0131b-qar\u0131\u015fm\u0131\u015f, Elam dilinin t\u0259siri il\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n Yaf\u0259s dill\u0259ri formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r (\u041c\u0430\u0440\u0440 1914. 3-76; \u041c\u0430\u0440\u0440 1920. 3-54).<\/p>\n\n\n\n<p>N.Y.Marr Yaf\u0259s dill\u0259ri dey\u0259nd\u0259 m\u00fcmk\u00fcn q\u0259d\u0259r orada t\u00fcrk etnolinqvistik faktorunun \u00fcst\u00fcnd\u0259n ke\u00e7\u00adm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ancaq ondan f\u0259rqli olaraq erm\u0259ni m\u0259n\u00ad\u015f\u0259li T\u00fcrkiy\u0259 alimi A\u015fot Dila\u00e7ar Fridrix Vaysbax kimi Elam dilinin t\u00fcrk dill\u0259ri il\u0259 qohum oldu\u011funu bildirir (Veissbach 1911. 3 \u2013 241; Dilacar 1936. 10-62).<\/p>\n\n\n\n<p>Albaniya v\u0259 \u0130beriyan\u0131n q\u0259bil\u0259-tayfa dill\u0259rinin t\u0259dqiqi g\u00f6st\u0259rir ki, N.Y.Marr qism\u0259n, F.H.Vaysbax tamamil\u0259 \u00f6z fikirl\u0259rind\u0259 do\u011frudur.<\/p>\n\n\n\n<p>Q.Beqdeli v\u0259 Q.\u018fliyev bel\u0259 hesab edirl\u0259r ki, \u015ei\u00adrin \u0259fsan\u0259si Xuzistanda yaranm\u0131\u015f, sasanil\u0259rin zama\u00adn\u0131nda Qafqaza g\u0259lmi\u015fdir. Bel\u0259 hesab edir\u0259m ki, F\u0259rhad v\u0259 \u015eirin \u0259fsan\u0259\u00adsinin daha arxaik variantlar\u0131 \u0259h\u0259m\u0259nil\u0259rin zaman\u0131nda Qafqaza g\u0259lmi\u015f, sasanil\u0259rin zaman\u0131nda davam etmi\u015f\u00addir. H\u0259min \u0259fsan\u0259l\u0259ri Elamdan Albaniya v\u0259 \u0130beriyaya k\u00f6\u00e7\u0259n \u015eu\u015fa v\u0259 B\u0259rd\u0259 n\u0259sill\u0259ri g\u0259tirmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eirin q\u0259dim \u00d6n Asiya etnoslar\u0131n\u0131n panteonunda sevgi m\u0259l\u0259yi idi.Elamdan Albaniyaya k\u00f6\u00e7\u0259n n\u0259sill\u0259r \u00fc\u00e7 B\u0259rd\u0259k, iki \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259rini salm\u0131\u015fd\u0131r. Bu bar\u0259d\u0259 m\u0259n \u00f6z t\u0259dqi\u00adqat\u0131m\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini elmi ictimaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rm\u0131\u00ad\u015fam (C\u0259f\u0259rsoy 2008. 78-84; C\u0259f\u0259rsoy 2012. 49-55).\u201c\u015eirinoz\u201d dastan\u0131n\u0131 Elamdan Arana, oradan Ka\u00adxetiy\u0259 k\u00f6\u00e7\u0259n B\u0259rd\u0259k v\u0259 \u015eu\u015fa n\u0259sill\u0259ri g\u0259tirmi\u015fdir. Fikrimi onomastik v\u0259 etnolinqvistik faktlar t\u0259sdiq edir: Elamda Baq \u2013 Al\u00adbaniyada Qaraba\u011f v\u0259 A\u011fba\u011f, Elamda \u015eu\u015fa \u2013 Albaniya v\u0259 \u0130beriyada \u015eu\u015fa, Elamda Partaq \u2013 Albaniyada B\u0259r\u00add\u0259k, \u0130beriyada Berdak v\u0259 s.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eirin q\u0259dim \u00f6n Asiya panteonunda sevgi m\u0259l\u0259k\u00adl\u0259rind\u0259n biri, orta y\u00fczil tarix\u00e7il\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 ger\u00ad\u00e7\u0259k tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir. Aral\u0131q d\u0259nizi h\u00f6vz\u0259sinin \u015f\u0259rq ucqarlar\u0131nda Seren adl\u0131 qad\u0131nlar \u00e7ox idi. \u015eirin onlar\u00addan biri olub, Xosrov P\u0259rvizin zaman\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. O, f\u00fcsunkar g\u00f6z\u0259lliyi v\u0259 a\u011fl\u0131 il\u0259 36 il 12 min qad\u0131n\u0131n topla\u015fd\u0131\u011f\u0131 M\u0259daim h\u0259r\u0259mxanas\u0131n\u0131 idar\u0259 etmi\u015fdir. H\u0259t\u00adta tam t\u0259sdiq olunmam\u0131\u015f m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259, \u015eirin Xos\u00adrov P\u0259rvizi \u00f6z dinind\u0259n d\u00f6nd\u0259rmi\u015fdir. O\u011flu Qubad (N.G\u0259nc\u0259vid\u0259 \u015eiruy\u0259) h\u0259bsxanaya sald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 atas\u0131n\u0131 ittiham edir ki, o, \u00f6z \u0259cdadlar\u0131n\u0131n dinin\u0259 sadiq qal\u00admam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eirini Xuzistan\u0131n B\u0259rd\u0259k \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n Albaniya B\u0259rd\u0259sin\u0259 N.G\u0259nc\u0259vi g\u0259tirib.\u018fbd\u00fcrr\u0259\u015fid Bakuvi yaz\u0131r: &#171;Q\u0259sri-\u015eirin Ba\u011fdad\u00adla H\u0259m\u0259dan aras\u0131nda, Xabur \u00e7ay\u0131n\u0131n F\u0259rat \u00e7ay\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00add\u00fcy\u00fc yerd\u0259 y\u00fcks\u0259k qayal\u0131q sahild\u0259 sal\u0131n\u0131b. Onu Xos\u00adrov P\u0259rviz Allah\u0131n g\u00f6z\u0259l m\u0259xluqlar\u0131ndan biri \u015eirin \u00fc\u00e7\u00fcn tikdirib&#187; (Bakuvi 1992. 102-103).<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eirin \u00f6z q\u0259srind\u0259 \u0259yl\u0259\u015fib, \u015fah saray\u0131ndan \u00e7ox da uzaq olmayan yerl\u0259rd\u0259 kils\u0259l\u0259r, monast\u0131rlar tikdirirdi. Ke\u015fi\u015fl\u0259r, rahibl\u0259r d\u00f6vl\u0259t x\u0259zin\u0259sind\u0259n paltar v\u0259 maa\u015f al\u0131rd\u0131lar (\u0421\u0435\u0431\u0435\u043e\u0441 1862. 50). H\u0259tta o, Xosrovdan qa\u00adbaqk\u0131 \u0259ri F\u0259rhad\u0131 (Suriya salnam\u0259sind\u0259 Porat\u0131) Xuzis\u00adtana g\u0259tirtmi\u015f v\u0259 b\u00fct\u00fcn \u0130ran xristianlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u00ad\u00e7\u0131s\u0131 t\u0259yin etmi\u015fdi (\u0410\u043b\u0438\u0435\u0432 1960. 30).<\/p>\n\n\n\n<p>F\u0259rhad v\u0259 F\u0259rat Porat totem ad\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015filmi\u015f formalar\u0131d\u0131r.B\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, \u015eirinin yepiskop se\u00e7dirdiyi adam onun \u00f6z yerlisi Poratl\u0131 Qriqori idi. B\u0259sr\u0259 il\u0259 Xu\u00adzistan aras\u0131ndak\u0131 Porat \u00f6lk\u0259si (\u0410\u043b\u0438\u0435\u0432 1960. 33, 35) \u018fr\u0259b xilaf\u0259ti yaranana q\u0259d\u0259r gah yunanlar\u0131n, gah da farslar\u0131n t\u0259siri alt\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.N\u0259z\u0259r\u0259 alsaq ki, Porat F\u0259rat, F\u0259rhad ad\u0131n\u0131n ar\u00adxaik variant\u0131d\u0131r, onda F\u0259rhad\u0131n \u015eirinin ilk \u0259ri olmas\u0131 haqq\u0131nda epizodik qeydl\u0259r\u0259 inanmaq olar. Ba\u015fqa bir m\u0259nb\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, \u015eirinin \u0130ran kils\u0259l\u0259rin\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131 t\u0259yin el\u0259\u00addiyi adam Ka\u015fqarl\u0131 Qriqori olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Porat boz at dem\u0259kdir. \u00c7\u00fcnki \u00d6n Asiyan\u0131n b\u0259zi q\u0259dim etnoslar\u0131 F\u0259rat \u00e7ay\u0131na boz at qurban k\u0259s\u0259rdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Biz Ka\u015fqar dey\u0259nd\u0259 Mahmud Ka\u015f\u011farinin do\u011ful\u00addu\u011fu \u00c7in T\u00fcrk\u00fcstan\u0131n\u0131n Ka\u015f\u011far mahal\u0131n\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fc\u00adr\u00fck. Ancaq bundan \u00e7ox-\u00e7ox qabaq e. \u00f6. I minillik\u00add\u0259 \u015eimali Suriyada (\u0414\u044f\u043a\u043e\u043d\u043e\u0432 1951. 293; Yusifov 1993. 343) v\u0259 bizim eran\u0131n V-XI \u0259srl\u0259rind\u0259 Xuzistanla B\u0259sr\u0259 aras\u0131nda Ka\u015fqar adl\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259r v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olmu\u015fdur (\u0415\u0433\u0438\u0448\u0435 1971. 162; \u0418\u0431\u043d-\u0425\u043e\u0440\u0434\u0430\u0434\u0431\u0435\u0445 1986. 148).<\/p>\n\n\n\n<p>Assuriya h\u00f6kmdar\u0131 II Assurnasirapal Su \u00e7ay\u0131n\u0131 ke\u00e7\u0259r\u0259k Ka\u015fqar \u015f\u0259h\u0259rini tutmu\u015fdu. Assuroloqlar\u0131n Ka\u00ad\u015fiar kimi oxuduqlar\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin v\u0259 da\u011f\u0131n ad\u0131 Ka\u015f\u011far olmu\u015fdur. Ona g\u00f6r\u0259 ki, orta \u0259sr m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 bu ada Ka\u015fiar yox, Ka\u015f\u011far v\u0259 Ka\u015fqar variantlar\u0131nda rast g\u0259\u00adlirik (\u0415\u0433\u0438\u0448\u0435 1971. 162; \u0418\u0431\u043d-\u0425\u043e\u0440\u0434\u0430\u0434\u0431\u0435\u0445 1986. 148). Eyni zamanda mixiyaz\u0131l\u0131 kitab\u0259l\u0259rd\u0259 \u201c\u011f\u201d s\u0259si \u201cia\u201d sillabik formant\u0131 il\u0259 verilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259 hesab edirik ki, Ka\u015fqar \u00f6lk\u0259sinin \u0259halisi indiki Qa\u015fqay t\u00fcrkl\u0259rinin \u0259cdadlar\u0131d\u0131r. Qa\u015fqaylar indi d\u0259 h\u0259min \u0259razid\u0259 \u2013 Xuzistanla Fars k\u00f6rf\u0259zinin aras\u0131n\u00adda ya\u015fay\u0131rlar (Sanan Azer 1942. 12).<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eirinin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda \u2013 VII \u0259srd\u0259 D\u0259cl\u0259 v\u0259 F\u0259rat \u00e7aylar\u0131n\u0131n aras\u0131ndak\u0131 Ka\u015fqar kils\u0259si yepiskopluq m\u0259r\u00adk\u0259zi idi (\u0418\u0431\u043d-\u0425\u043e\u0440\u0434\u0430\u0434\u0431\u0435\u0445 1986. 148). Bel\u0259 hesab edi\u00adrik ki, \u015eirin F\u0259rhad\u0131 Bizansdan yox, Bizansla \u0130ran ara\u00ads\u0131ndak\u0131 Ka\u015fqar \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n \u00f6z yan\u0131na g\u0259tirmi\u015fdir. Xos\u00adrov \u015eirin\u0259 deyir ki, B\u0259hram \u00c7ubinl\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 s\u0259nin \u0259vv\u0259lki \u0259rin\u0259 rast g\u0259ldim. \u015eirin \u00e7ox ke\u00e7mir ki, \u00f6z ke\u00e7\u00admi\u015f \u0259rini kils\u0259y\u0259 g\u0259tirdir v\u0259 b\u00fct\u00fcn xristianlara \u0259mr edir ki, onu \u00f6zl\u0259rin\u0259 m\u0259n\u0259vi ba\u015f\u00e7\u0131 se\u00e7sinl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Mixail Asorinin v\u0259 b\u0259zi erm\u0259ni salnam\u0259\u00e7il\u0259rinin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, \u015eirinin imperator Mavrikinin q\u0131z\u0131 M\u0259ry\u0259m olmu\u015f, Xosrova g\u0259l\u0259nd\u0259n sonra \u015eirin ad\u0131 al\u00adm\u0131\u015fd\u0131r (\u0421\u0435\u0431\u0435\u043e\u0441 1862. 197).<\/p>\n\n\n\n<p>Fikrimizc\u0259, \u015eirin Porat v\u0259 Ka\u015fqar m\u0259n\u015f\u0259li g\u00f6z\u0259l\u00adl\u0259rin titulu olmu\u015fdur. G\u00f6z\u0259ll\u0259rin hans\u0131 \u00f6z a\u011fl\u0131na, f\u0259ra\u00ads\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 saraylarda ba\u015f xatun ola bilirdis\u0259, o, \u015eirin tituluna layiq g\u00f6r\u00fcl\u00fcrd\u00fc. \u00c7\u00fcnki \u015eirin kultu Xosrovdan v\u0259 Bizans imperatoru Mavrikid\u0259n \u00e7ox qabaq Aral\u0131q d\u0259nizinin \u015f\u0259rqin\u0259d\u0259ki etnoslar\u0131n inanc\u0131nda m\u00f6vcud idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259z\u0259nf\u0259r \u018fliyev yaz\u0131r: &#171;\u015eirin ba\u015fqa bir ad\u0131n d\u0259yi\u015filmi\u015f formas\u0131 deyils\u0259, fars s\u00f6z\u00fcd\u00fcr&#187; (\u0410\u043b\u0438\u0435\u0432 1960. 35). \u015eirin nec\u0259 fars s\u00f6z\u00fc ola bil\u0259r ki, o, II minilliyin sonlar\u0131nda indiki T\u00fcrkiy\u0259nin c\u0259nubunda ya\u015fayan et\u00adnoslardan birinin sevgi ilah\u0259si olmu\u015f, oradan Seren formas\u0131nda q\u0259dim Ellada panteonuna ke\u00e7mi\u015fdir.\u015eirin Seren m\u0259l\u0259k ad\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015filmi\u015f variant\u0131d\u0131r v\u0259 fars s\u00f6z\u00fc deyil.<\/p>\n\n\n\n<p>Ernst Renan yaz\u0131r: &#171;Aral\u0131q d\u0259nizi h\u00f6vz\u0259sinin b\u0259zi q\u0259dim etnoslar\u0131 \u00f6z d\u0259niz m\u0259l\u0259kl\u0259rini Siren adlan\u00add\u0131r\u0131rd\u0131lar&#187; (\u042d\u0440\u043d\u0441\u0442 \u0420\u0435\u043d\u0430\u043d IV, 226). <\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259 hesab edirik ki, \u015eirin ad\u0131 \u0259ski Siren teoniminin d\u0259yi\u015filmi\u015f formas\u0131d\u0131r.Bizans tarix\u00e7isi Feofan (\u2013 817) \u015eirinin ad\u0131n\u0131 Sei\u00adren kimi yaz\u0131ya alm\u0131\u015fd\u0131r (\u0410\u043b\u0438\u0435\u0432 1960. 26). Feofi\u00adlakt Simokatta \u015eirini Sira (\u0421\u0435\u0431e\u043e\u0441 1862. 196) adlan\u00add\u0131r\u0131r. XII \u0259srd\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f bir Suriya salnam\u0259sind\u0259 d\u0259 bu ad Sira kimi g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir (\u0411\u0435\u0440\u0442\u0435\u043b\u044c\u0441 1956. 107).<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eota Rustavelid\u0259 Siren c\u0259nn\u0259td\u0259 g\u00f6z\u0259l s\u0259sl\u0259 oxu\u00adyan qu\u015flara deyilir (\u0428\u043e\u0442\u0430 \u0420\u0443\u0441\u0442\u0430\u0432\u0435\u043b\u0438 1982. 332). Alban \u0259silli g\u00fcrc\u00fc \u015fairi \u015eota Uruztaveli \u0259fsan\u0259vi Siren obraz\u0131n\u0131 q\u0259dim Ellada folklorundan g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Ho\u00admerd\u0259 Siren g\u00f6z\u0259l s\u0259sli d\u0259niz m\u0259l\u0259kl\u0259rinin ad\u0131d\u0131r. On\u00adlar ecazkar mahn\u0131lar\u0131 il\u0259 d\u0259niz\u00e7il\u0259ri \u00f6zl\u0259rin\u0259 m\u0259ftun edir, sonra uzaq bir adada suda bat\u0131r\u0131b \u00f6ld\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r (\u0410\u0432\u0440\u0430\u0430\u043c \u041d\u043e\u0440\u043e\u0432 1828. 188).<\/p>\n\n\n\n<p>Seren Homer\u0259 g\u00f6r\u0259, g\u00f6z\u0259l s\u0259sli d\u0259niz m\u0259l\u0259kl\u0259ridir.\u0130beriya folklorunun \u015eirin obraz\u0131 Nizaminin v\u0259 Firdovsinin \u015eirinin\u0259 az b\u0259nz\u0259yir. Ellada \u0259d\u0259biyyat\u0131nda oldu\u011fu kimi \u0130beriya folklorunda \u015eirin \u0259fsan\u0259vi n\u0259\u011fm\u0259\u00adkar q\u0131zlardan biridir (\u0425\u0430\u0445\u0430\u043d\u043e\u0432 1901. 59. 63).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/88402e55ee9a98328ebcbb616a567fff-iran-kurdistan.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-56159\" width=\"914\" height=\"640\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/88402e55ee9a98328ebcbb616a567fff-iran-kurdistan.jpg 400w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/88402e55ee9a98328ebcbb616a567fff-iran-kurdistan-300x210.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/88402e55ee9a98328ebcbb616a567fff-iran-kurdistan-150x105.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 914px) 100vw, 914px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Ellada folklorunda \u015eirin \u015f\u0259rq \u0259d\u0259biyyat\u0131nda ol\u00addu\u011fu kimi sevimli q\u0131zlar deyildir, qorxulu d\u0259niz m\u0259\u00adl\u0259kl\u0259ridir. Buna s\u0259b\u0259b n\u0259dir? S\u0259b\u0259b odur ki, Siren yu\u00adnanlara yad olan \u015e\u0259rqi Aral\u0131q d\u0259nizi xalqlar\u0131n\u0131n m\u0259\u00adl\u0259kl\u0259ridir. Q\u0259dim yunanlar yaln\u0131z \u015eireni yox, \u00d6n Asi\u00adyan\u0131n bir \u00e7ox xeyirxah ilah\u0259l\u0259rini m\u0259nfi obrazlar kimi \u00f6z panteonlar\u0131na daxil etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Yunan v\u0259 \u0130ran folklorunda \u015eirin m\u0259nfi obrazd\u0131r.Erm\u0259ni folklorunda \u015eirin b\u0259z\u0259n Sirun adland\u0131\u00adr\u0131l\u0131r (\u018fkb\u0259r Yerevanl\u0131 1968. 221). Sirun eyni zamanda erm\u0259ni dilind\u0259 sevgi dem\u0259kdir. Q\u0259dim erm\u0259ni, y\u0259ni H\u2019ay dilind\u0259 is\u0259 sevm\u0259y\u0259, sevilm\u0259y\u0259 sire deyilir (\u041c\u0430\u0440\u0440 1903. 16).<\/p>\n\n\n\n<p>Bundan \u0259lav\u0259 Vardan\u0131n \u201cTarix\u201dind\u0259 siram s\u00f6z\u00fc var. N.Y. Marra g\u00f6r\u0259, siram \u0259kinl\u0259, c\u00fcc\u0259rti il\u0259 ba\u011fl\u0131 na\u00adm\u0259lum s\u00f6zd\u00fcr (\u041c\u0430\u0440\u0440 1899. 32). Bel\u0259 hesab edirik ki, burada m\u0259lum olmayan bir \u015fey yoxdur. M\u0259n\u015f\u0259c\u0259 t\u00fcrk olan xristianl\u0131qdan \u00f6nc\u0259ki h\u2019aylar (\u0414\u0436\u0430\u0444\u0430\u0440\u0441\u043e\u0439 2008. 80-86) qad\u0131n yarad\u0131c\u0131 g\u00fcc\u00fcn\u0259 siram deyirdil\u0259r. Sir \u2013 \u201csevgi\u201d, am \u2013 \u201cqad\u0131n\u201d dem\u0259kdir. Am, ama s\u00f6zl\u0259ri qa\u00add\u0131nla ba\u011fl\u0131 s\u00f6zl\u0259r kimi tarix\u0259n bulqar-\u00e7uva\u015f dill\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259k olmu\u015fdur. Ari m\u0259n\u015f\u0259li etnoslar sevm\u0259y\u0259 lov, love, lyubov deyirl\u0259r. Samil\u0259r is\u0259 h\u0259min anlamda a\u015fk, e\u015fq s\u00f6zl\u0259rini i\u015fl\u0259dirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>XIX \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f \u00e7uva\u015f \u015fairi Maksim Arzama\u00adsov yaz\u0131r ki, xristianl\u0131qdan qabaq \u00e7uva\u015flar sevgi ayini ke\u00e7ir\u0259rdil\u0259r. H\u0259min ayin siren adlanard\u0131 (\u0420\u043e\u0434\u0438\u043e\u043d\u043e\u0432 1983. 21-22).VII \u0259srin ba\u015fqa tarix\u00e7il\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq yepiskop Sebeos \u015eirini bambi\u015f adland\u0131r\u0131r (\u0421\u0435\u0431\u0435\u043e\u0441 1862. 50).<\/p>\n\n\n\n<p>Bambi\u015f p\u0259hl\u0259vic\u0259 yox, t\u00fcrkc\u0259 xatunlar xatunu dem\u0259kdir.Q\u0259z\u0259nf\u0259r \u018fliyevin v\u0259 Qulamh\u00fcseyn Beqdelinin fikrinc\u0259, bambi\u015f p\u0259hl\u0259vi dilind\u0259ki banui banuan, y\u0259ni xan\u0131mlar xan\u0131m\u0131 s\u00f6z\u00fcnd\u0259ndir (\u0410\u043b\u0438\u0435\u0432 1960. 27; \u0411\u0435\u0433\u00ad\u0434\u0435\u043b\u0438 1970. 16).<\/p>\n\n\n\n<p>D\u00fczd\u00fcr, p\u0259hl\u0259vic\u0259 banui-banuan ba\u015f xatun de\u00adm\u0259kdir. Ancaq onun bambi\u015f tituluna bir aidiyyat\u0131 yox\u00addur. \u0130lk \u00f6nc\u0259 ona g\u00f6r\u0259 ki, Q.\u018fliyev v\u0259 Q.Beqdeli bu titulu banbi\u015f kimi q\u0259bul ets\u0259l\u0259r d\u0259, ilkin m\u0259n\u00adb\u0259l\u0259rd\u0259 o, banbi\u015f yox, bambi\u015f formas\u0131nda yaz\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r (\u0421\u0435\u0431\u0435\u043e\u0441 1962. 50; \u0424\u0430\u0432\u0441\u0442\u043e\u0441 \u0411\u0443\u0437\u0430\u043d\u0434 1953. 36; \u0410\u0431\u0435\u0433\u044f\u043d 1975. 576).<\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259dim erm\u0259ni m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 yaln\u0131z \u015eirin yox, b\u00fct\u00fcn zad\u0259gan qad\u0131nlar\u0131 bambi\u015f adland\u0131r\u0131l\u0131r. H\u2019Ay dilinin t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n dem\u0259k olar ki, ham\u0131s\u0131 bambi\u015f titulunu xatunlar xatunu kimi izah edirl\u0259r (\u0410\u0431\u0435\u0433\u044f\u043d 1975. 575). \u0130ltisaqi dilli h\u2019aylar \u015fah v\u0259 zad\u0259gan xatunlar\u0131na ibambi\u015f deyirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>ltisaqi dilli h\u2019aylar (indiki erm\u0259nil\u0259r yox) q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259r kimi ba\u015f xatunlara bambi\u015f deyirdil\u0259r. Bam t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259ki am, y\u0259ni qad\u0131n, bi\u015f ba\u015f, b\u00f6y\u00fck s\u00f6zl\u0259ridir.\u0130beriya, Ellada v\u0259q\u0259dim bulqar folklorundak\u0131 Siren N.G\u0259nc\u0259vinin \u015eirin obraz\u0131n\u0131n arxaik variantlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bam s\u00f6z\u00fcn\u0259 qad\u0131n, q\u0131z m\u0259nas\u0131nda D\u0259d\u0259miz Qor\u00adqudun kitab\u0131nda t\u0259sad\u00fcf edirik. Beyr\u0259k dastanda bams\u0131 titulu da\u015f\u0131y\u0131r. Bu da \u00e7oxlu qad\u0131na sahib olan dem\u0259kdir. Beyr\u0259k Banu \u00c7i\u00e7\u0259kd\u0259n qabaq kafir q\u0131z\u0131 Selcan xatunla evl\u0259nmi\u015f, bu izdivacdan b\u00f6y\u00fck bir k\u0259nd t\u00f6r\u0259mi\u015fdi. H\u0259min k\u0259nd Am\u0131\u015fqa adlan\u0131rd\u0131. K\u0259ndin sakinl\u0259ri deyir\u00addil\u0259r ki, biz xristian olsaq da, t\u00fcrk \u0259silliyik, Beyr\u0259kl\u0259 Selcan xatunun n\u0259slind\u0259nik (\u0411\u0430\u0440\u0442\u043e\u043b\u044c\u0434 1999. 316).<\/p>\n\n\n\n<p>Am\u0131\u015fqa ad\u0131n\u0131n k\u00f6k\u00fcnd\u0259 am, y\u0259ni qad\u0131n s\u00f6z\u00fc durur. Biz xristian salnam\u0259l\u0259rini t\u0259dqiq etdikc\u0259 g\u00f6r\u00fc\u00adr\u00fck ki, orada y\u00fczl\u0259rl\u0259 bu c\u00fcr adlar, titullar var.\u0130beriya folklorundak\u0131 \u015eirinoz, Ellada panteonun\u00addak\u0131 Siren, \u00e7uva\u015f folklorundak\u0131 Seren N.G\u0259nc\u0259vinin \u015eirin sur\u0259tinin arxaik variantlar\u0131d\u0131r. Dinl\u0259r, ayinl\u0259r 4 min illik bir d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259yi\u015filmi\u015f, q\u0259dim Siren kultu \u00f6z ilkin m\u0259zmununu itirmi\u015fdir. <\/p>\n\n\n\n<p>Yaln\u0131z d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259n bir \u015fey var. O da Siren s\u00f6z\u00fcn\u00fcn sevgi anlam\u0131d\u0131r. \u00c7uva\u015flar xristian dinini q\u0259bul ed\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r h\u0259r ilin yaz f\u0259slind\u0259 ke\u00e7irdikl\u0259ri sevgi ayinini Siren adland\u0131rard\u0131lar<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130lhami C\u0259f\u0259rsoy N\u0259simi ad\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutunun \u00abQ\u0259dim dill\u0259r v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r\u201d \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri (\u018fvv\u0259li: https:\/\/fedai.az\/?p=56063) Elmi redaktor: Tofiq Hac\u0131yev Yepiskop Sebeos \u015eirini erm\u0259ni q\u0131z\u0131 kimi<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":56160,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-56153","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56153","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=56153"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56153\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":56163,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56153\/revisions\/56163"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/56160"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=56153"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=56153"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=56153"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}