{"id":56950,"date":"2021-12-20T02:22:20","date_gmt":"2021-12-19T22:22:20","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=56950"},"modified":"2021-12-20T02:22:23","modified_gmt":"2021-12-19T22:22:23","slug":"siyasi-girov-diplomat-v%c9%99fali-sevgili-sair%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=56950","title":{"rendered":"S\u0130YAS\u0130 G\u0130ROV, D\u0130PLOMAT, V\u018fFALI SEVG\u0130L\u0130, \u015eA\u0130R\u018f\u2026"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>\u018fziz RZAZAD\u018f<br><br>Tarixin \u00fcz\u00fc qara olsun! El\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r var ki, onlar haqq\u0131nda birc\u0259 c\u00fcml\u0259lik yaz\u0131m\u0131z yoxdur. Bir q\u0259d\u0259r d\u0259qiql\u0259\u015fdirim \u2013 \u00f6z tarix\u00e7i yaz\u0131m\u0131z. \u00dcmid qal\u0131r \u0259cn\u0259bi salnam\u0259\u00e7inin insaf\u0131na, n\u0259yi d\u00fcz, n\u0259yi \u0259skik q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 ta Qiyam\u0259t\u0259d\u0259k m\u00fc\u0259mma olaraq qalacaq. O c\u00fcml\u0259d\u0259n Agabac\u0131 a\u011fa, yaxud A\u011fab\u0259yim xan\u0131m kimi \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lan Qaraba\u011f xan\u0131n\u0131n q\u0131z\u0131 haqq\u0131nda yaz\u0131lanlar\u2026<br><br>Qan bahas\u0131-girov<br><br>K\u00f6hn\u0259 salnam\u0259l\u0259rd\u0259 v\u0259 el\u0259 indiki b\u0259zi tarixi kitablarda da yaz\u0131rlar ki, A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015fah \u015eu\u015fada \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. F\u0259t\u0259li \u015fah Qacar hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lir. Az sonra \u0130brahim X\u0259lil xan \u015eu\u015faya qay\u0131d\u0131r v\u0259 hakimiyy\u0259tini b\u0259rpa edir. Qacar saray\u0131na etibar qazanmaq v\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn o, q\u0131z\u0131 A\u011fab\u0259yim xan\u0131m\u0131 1801-ci ild\u0259 F\u0259t\u0259li \u015faha \u0259r\u0259 verir. O vaxt deyildiyi kimi, \u201ch\u0259r iki t\u0259r\u0259fin xatirc\u0259mliyi \u00fc\u00e7\u00fcn\u201d.<br><br>M\u0259cid Yektayi \u201cB\u0259rr\u0259siha-ye tarixi\u201dd\u0259 bu h\u0259ssas m\u0259qamla ba\u011fl\u0131 yaz\u0131r ki, Qacar \u015fah\u0131n\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259n sonra \u0130brahim xan\u0131m \u0259mri il\u0259 A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d xan\u0131n c\u0259naz\u0259ni b\u00f6y\u00fck ehtiramla v\u0259 \u015fah\u0131n \u015f\u0259nin\u0259 yara\u015fan \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259fn edirl\u0259r. \u0130brahim xan deyir ki, bu c\u0259naz\u0259 \u0259man\u0259tdir. F\u0259t\u0259li \u015fah taxta \u00e7\u0131xd\u0131qdan sonra \u0259misi A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015fah\u0131n c\u0259naz\u0259sini ist\u0259yir. Bunu m\u00fcnasib f\u00fcrs\u0259t bil\u0259n Cavan\u015fir xan\u0259dan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Qacar saray\u0131 il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tini qurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn c\u0259naz\u0259ni q\u0259bird\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131b b\u00f6y\u00fck bir ehti\u015famla Tehrana yollay\u0131r.<br><br>Mirz\u0259 F\u0259zlullah \u015eirazi Xav\u0259ri \u201cTarix-e Z\u00fclq\u0259rneyn\u201dd\u0259 hekay\u0259ti bel\u0259 davam etdirir: \u201cF\u0259t\u0259li \u015fah \u0130brahim xan\u0131n bu n\u0259cab\u0259tli davran\u0131\u015f\u0131ndan t\u0259sirl\u0259nib ona bir q\u0131l\u0131nc h\u0259diyy\u0259 g\u00f6nd\u0259rir. Qacar h\u00f6kmdar\u0131n\u0131n tam etibar\u0131n\u0131 qazanmaq ist\u0259y\u0259n Qaraba\u011f hakimi \u00f6z q\u0131z\u0131n\u0131 200 n\u0259f\u0259rlik hey\u0259tl\u0259 Tehrana girov g\u00f6nd\u0259rir\u201d.<br><br>\u015eah\u0131n r\u0259sm\u0259n d\u00f6rd xan\u0131m\u0131 oldu\u011fundan A\u011fab\u0259yim a\u011fa h\u0259r\u0259md\u0259 m\u00fct\u0259-si\u011f\u0259 (m\u00fcv\u0259qq\u0259ti nikah) qaydas\u0131nda m\u0259sk\u0259n sal\u0131r. Lakin \u015fah xan\u0131m\u0131 Asyan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra o, \u201cA\u011fabac\u0131\u201d ad\u0131 il\u0259 d\u00f6rdl\u00fcy\u00fcn bir \u00fczv\u00fc olur.<br><br>\u018fyan-\u0259\u015fr\u0259fin \u015fahidliyin\u0259 \u0259sas\u0259n, A\u011fab\u0259yim a\u011fan\u0131n sarayda n\u00fcfuzu v\u0259 ehtiram\u0131 o q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fcy\u00fcr ki, o, ota\u011fa daxil olanda, h\u0259tta \u015fah\u0131n dig\u0259r xan\u0131mlar\u0131 h\u00f6kmdar h\u00fczurunu t\u0259rk edirl\u0259rmi\u015f\u2026<br><br>Z\u0259ruri ha\u015fiy\u0259: Saray tarixinin bilicisi, babas\u0131 \u0130brahim X\u0259lilin Osmanl\u0131 saray\u0131nda el\u00e7isi olmu\u015f, \u00f6z\u00fc d\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00f6n\u0259mind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 s\u0259fir olan Yusif V\u0259zir \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minliy\u0259 g\u00f6r\u0259, A\u011fab\u0259yim xan\u0131m\u0131n ilk v\u0259 son e\u015fqi \u0259misi Mehral\u0131 b\u0259yin o\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y imi\u015f. Lakin bu e\u015fq dastan\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vaxtda da qapan\u0131b.<br><br>G\u00fcman ki, xan n\u0259slind\u0259ki ikitir\u0259liyin, d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyin bir s\u0259b\u0259bi d\u0259 bu imi\u015f.<br><br>H\u0259min e\u015fq mac\u0259ras\u0131 haqda, \u0259lb\u0259tt\u0259, n\u0259 \u201cQaraba\u011fnam\u0259\u201dl\u0259rd\u0259, n\u0259 d\u0259 dig\u0259r salnam\u0259l\u0259rd\u0259 birc\u0259 c\u00fcml\u0259lik qeyd var. Lakin h\u0259r halda, g\u00fcman\u0131 k\u0259nara atma\u011f\u0131n da yeri deyil.<br><br>\u015eah saray\u0131nda zifaf gec\u0259si<br><br>O, girov idi. Canl\u0131 girov.<br><br>H\u0259m d\u0259 s\u0259rt qaydalar\u0131 olan o d\u00f6vrd\u0259 A\u011fabac\u0131 a\u011fa saraylara \u201cpe\u015fk\u0259\u015f edil\u0259n\u201d yegan\u0259 xan \u00f6vlad\u0131 deyildi.<br><br>Z\u0259ruri ha\u015fiy\u0259: Dig\u0259r girov \u0130brahim X\u0259lil xan\u0131n o\u011flu \u018fb\u00fclf\u0259t a\u011fa idi. \u00c7ox-\u00e7ox sonra F\u0259t\u0259li \u015fah ona xan titulu verdi. \u018fb\u00fclf\u0259t a\u011fan\u0131n n\u0259slind\u0259n xeyli tan\u0131nm\u0131\u015f \u015f\u0259xs \u00e7\u0131x\u0131b.<br><br>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, 1813 v\u0259 1828-ci ilin m\u00fcqavil\u0259l\u0259rind\u0259n sonra Qaraba\u011f v\u0259 G\u0259nc\u0259 xanl\u0131qlar\u0131ndan \u0130rana xeyli insan k\u00f6\u00e7 edib. \u018frd\u0259bild\u0259 v\u0259 T\u0259brizd\u0259 Qaraba\u011fl\u0131lar m\u0259h\u0259ll\u0259si, habel\u0259 H\u0259m\u0259dan \u0259traf\u0131nda Qaraba\u011fl\u0131lar-G\u0259nc\u0259lil\u0259r kimi tan\u0131nan yurdlar var.<br><br>\u0130ran\u0131n ilk \u0259dliyy\u0259 nazirind\u0259n tutmu\u015f s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f siman\u0131n \u0259cdad\u0131 Araz\u0131n bu tay\u0131ndand\u0131r.<br><br>\u2026V\u0259 xan q\u0131z\u0131 \u00f6z varl\u0131\u011f\u0131 il\u0259, s\u00f6zs\u00fcz ki, s\u00fclh\u00fcn qoruyucusu oldu\u011funu d\u0259rk edirdi.<br><br>Burda n\u00f6qt\u0259 qoydum. Gerisini iranl\u0131 tarix\u00e7i Mehdi Bamdad dey\u0259c\u0259k:<br><br>\u201cLakin F\u0259t\u0259li \u015fah\u0131n lap \u0259vv\u0259ld\u0259n \u0130brahim X\u0259lil xan\u0131n q\u0131z\u0131ndan xo\u015fu g\u0259lmirdi. Bunun s\u0259b\u0259bi \u0130brahim X\u0259lil xan\u0131n onun \u0259misi A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d xana \u00e7\u0259tinlikl\u0259r t\u00f6r\u0259tm\u0259si, yenid\u0259n Qafqaza qo\u015fun yeritm\u0259sin\u0259 v\u0259 n\u0259hay\u0259t, h\u0259lak olmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmas\u0131 idi, yaxud da ortada h\u0259r hans\u0131 ba\u015fqa s\u0259b\u0259b vard\u0131.<br><br>F\u0259t\u0259li \u015fah \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna kimi onunla bir yataqda yatm\u0131r, amma talaq da vermir v\u0259 qad\u0131n Qumda ondan ayr\u0131 ya\u015fay\u0131rd\u0131\u201d.<br><br>(Mehdi Bamdad. \u0130ran\u0131n g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rinin t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131, Tehran, I cild, s.12.)<br><br>\u00d6mr\u00fcn\u00fcn sonunad\u0259k bakir\u0259 qalm\u0131\u015f \u015fah xan\u0131m\u0131 haqq\u0131nda dig\u0259r salnam\u0259\u00e7il\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Mirz\u0259 F\u0259zlullah \u015eirazi Xav\u0259ri, M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n xan Etimad\u00fcs-s\u0259lt\u0259n\u0259 (v\u0259 sadalamad\u0131\u011f\u0131m daha ne\u00e7\u0259 tarix\u00e7i) d\u0259 yaz\u0131rlar ki, F\u0259t\u0259li \u015fah zifaf gec\u0259si xan q\u0131z\u0131n\u0131n yan\u0131na girdikd\u0259n c\u0259mi on be\u015f d\u0259qiq\u0259 sonra oraqdan d\u0259li kimi \u00e7\u0131x\u0131r v\u0259 birc\u0259 k\u0259lm\u0259 s\u00f6z deyir: \u201c\u0130brahim xan\u0131n q\u0131z\u0131 m\u0259ni ilan kimi \u00e7ald\u0131\u201d. Bundan sonra o, q\u0259z\u0259bl\u0259 \u00f6z ota\u011f\u0131na do\u011fru y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u201d.<br><br>Yalan-do\u011fru deyirl\u0259r, zifaf gec\u0259si A\u011fab\u0259yim xan\u0131m \u015fah\u0131 anas\u0131n\u0131n r\u0259smi libas\u0131nda qar\u015f\u0131lay\u0131r. Nikahl\u0131 arvad\u0131n\u0131 anas\u0131n\u0131n paltar\u0131nda g\u00f6r\u0259n \u015fah\u0131n g\u00f6zl\u0259ri k\u0259ll\u0259sin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r.<br><br>Birinci xan\u0131m\u0131n n\u00fcfuzu<br><br>Agabac\u0131 a\u011fa 1780-ci ild\u0259 \u015eu\u015fada anadan olmu\u015fdu. O, g\u00f6z\u0259l v\u0259 istedadl\u0131 olmaqla yana\u015f\u0131, atas\u0131n\u0131n v\u0259ziri Molla P\u0259nah Vaqifin yetirm\u0259si say\u0131l\u0131r.<br><br>\u015eahbanu xan\u0131m\u0131n fitri istedad\u0131, diplomat m\u0259har\u0259ti v\u0259 b\u0259dii ustal\u0131\u011f\u0131 dill\u0259r dastan\u0131 idi. \u015eah saray\u0131nda ik\u0259n, A\u011fab\u0259yim xan\u0131m Avropan\u0131n \u00fcmumi\u015fl\u0259k dili olan frans\u0131zcan\u0131 da m\u00fck\u0259mm\u0259l m\u0259nims\u0259mi\u015fdi.<br><br>O zamanlar Qacar el\u00e7il\u0259rinin \u00e7oxu erm\u0259ni tacirl\u0259ri idi (bu ayr\u0131ca bir m\u00f6vzu oldu\u011fundan d\u0259rin\u0259 getmir\u0259m), lakin Avropa saraylar\u0131 il\u0259 m\u0259ktubla\u015fma i\u015fl\u0259rind\u0259 d\u0259 \u015fah xan\u0131m\u0131 \u00e7ox f\u0259al idi.<br><br>1811-ci ild\u0259 o, Napoleon Bonaparta m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi. Rusiya \u00e7ari\u00e7as\u0131 il\u0259 m\u0259ktubla\u015fm\u0131\u015fd\u0131. \u201cEy b\u0259yim, Siz \u00f6z m\u00fcdrikliyinizl\u0259 m\u0259rh\u0259m\u0259tli \u015fah\u0131n ikinci Z\u00f6hr\u0259si, tale ulduzu olmu\u015fsunuz\u201d, \u2013 dey\u0259 rus imperatri\u00e7as\u0131 A\u011fab\u0259yim xan\u0131ma yazm\u0131\u015fd\u0131.<br><br>1812-ci ild\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 s\u0259firi Ser Qor Ouzli \u0130randa dan\u0131\u015f\u0131qlar apar\u0131rd\u0131. S\u0259firin xan\u0131m\u0131 da \u00f6lk\u0259nin birinci xan\u0131m\u0131 \u2013 \u015fahbanu il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259kd\u0259 israrl\u0131yd\u0131.<br><br>Saray\u0131n m\u0259laik\u0259si A\u011fabac\u0131 a\u011fa il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ingilis s\u0259yyah\u0131-diplomat\u0131 Ceymz Moriyer bel\u0259 t\u0259svir edir: \u201cKrali\u00e7a A\u011fabac\u0131n\u0131n taxtda oturdu\u011fu b\u00f6y\u00fck bir saraya girm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259firin qad\u0131n\u0131na b\u0259l\u0259d\u00e7ilik etdil\u0259r. Onun \u0259ynind\u0259ki geyim Qacar d\u00f6vl\u0259tinin ehti\u015fam\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rirdi. Krali\u00e7an\u0131n \u0259ynind\u0259ki paltarlar\u0131n q\u0131z\u0131l d\u00fcym\u0259l\u0259ri par\u0131lday\u0131rd\u0131. Krali\u00e7an\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259 o q\u0259d\u0259r q\u0131z\u0131l, l\u0259l-cavahirat var idi ki, o, s\u0259rb\u0259st h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259 bilmirdi\u201d.<br><br>(Ceymz Moriyer. \u0130kinci s\u0259f\u0259r. Tehran, \u201cTus\u201d n\u0259\u015friyyat\u0131, 1386 (2007), s. 213-214.).<br><br>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, saraydak\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 s\u0259firin qad\u0131n\u0131 A\u011fabac\u0131 a\u011faya \u0130ngilt\u0259r\u0259 krali\u00e7as\u0131 ad\u0131ndan bir \u0259nb\u0259r \u2013 qiym\u0259tli \u0259tir h\u0259diyy\u0259 etmi\u015fdi.<br><br>Z\u0259ruri ha\u015fiy\u0259: Yaln\u0131z \u015fah xan\u0131mlar\u0131 q\u0131z\u0131l d\u00fcym\u0259 v\u0259 quma\u015f par\u00e7adan libas gey\u0259 bil\u0259rdi. Bu q\u0259dim bir \u0259n\u0259n\u0259, yaz\u0131lmam\u0131\u015f qanun idi. N\u0259 q\u0259d\u0259r t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u00fc s\u0259sl\u0259ns\u0259 d\u0259, xanl\u0131qlar d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 q\u0131z\u0131l\u0131 paltar\u0131 yaln\u0131z bir hakim \u2013 \u0130r\u0259van s\u0259rdar\u0131 H\u00fcseynqulu xan\u0131n h\u0259r\u0259ml\u0259ri geyinirdi.<br><br>Bu m\u00fcst\u0259sna ixtiyar\u0131 ona he\u00e7 kim verm\u0259mi\u015fdi, ancaq v\u0259 ancaq xan\u0131n \u015fah saray\u0131ndak\u0131 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 n\u00fcfuzundan ir\u0259li g\u0259lirdi. \u00dcst\u0259lik, H\u00fcseynqulu xan\u0131n q\u0131z\u0131 F\u0259t\u0259li \u015fah\u0131n sevimli xan\u0131m\u0131 idi.<br><br>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, \u0130r\u0259van xan\u0131n\u0131n ruslara \u0259sir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f qarda\u015f\u0131 y\u00fczba\u015f\u0131 H\u0259s\u0259n xan\u0131n azad olunmas\u0131 da, deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, A\u011fabac\u0131 a\u011fan\u0131n xidm\u0259tidir.<br><br>Araz\u0131n bu tay\u0131nda ruslara \u0259n g\u00fccl\u00fc m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n m\u0259hz \u0130r\u0259vanl\u0131 Qacar (Qoyunlu) hakiml\u0259ri (H\u00fcseynqulu xan v\u0259 H\u0259s\u0259n xan) olub. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sind\u0259 onlar bar\u0259d\u0259 m\u00fcst\u0259sna b\u0259nd var. Dig\u0259r Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 \u00f6z titul v\u0259 mal-d\u00f6vl\u0259tini qoruya bildiyi halda, \u0130r\u0259vanl\u0131 c\u00fctl\u00fck bu h\u00fcquqdan m\u0259hrum edilib.<br><br>\u2026Mehdi Bamdad yaz\u0131r: \u201cD\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 bel\u0259 olurdu ki, art\u0131q ya\u015f\u0131 \u00f6tm\u00fc\u015f A\u011fabac\u0131 a\u011fa ota\u011fa daxil olanda, F\u0259t\u0259li \u015fah\u0131n diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olan cavan v\u0259 yara\u015f\u0131ql\u0131 xan\u0131m\u0131 Tac\u00fcdd\u00f6vl\u0259 ona h\u00f6rm\u0259t \u0259lam\u0259ti olaraq d\u0259rhal aya\u011fa qalx\u0131r v\u0259 A\u011fabac\u0131 a\u011fa \u0259yl\u0259\u015f\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r ayaq \u00fcst\u0259 dururdu\u201d. (\u015eotlandiyal\u0131 s\u0259yyah v\u0259 r\u0259ssam Ceyms Beyli Freyzer \u201cQ\u0131\u015f s\u0259yah\u0259ti\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 Qacar saray\u0131nda qad\u0131nlar\u0131n n\u00fcfuzundan yazark\u0259n, Tac\u00fcdd\u00f6vl\u0259nin ad\u0131n\u0131 x\u00fcsusi \u00e7\u0259kir).<br><br>\u018fmin\u0259 Pakr\u0259van \u201cAbbas Mirz\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 A\u011fabac\u0131 xan\u0131m\u0131n \u015fah saray\u0131ndak\u0131 intriqalarda f\u0259al i\u015ftirak\u0131na diqq\u0259t \u00e7\u0259kdirir.<br><br>M\u00fchafiz\u0259kar q\u00fcvv\u0259l\u0259rin t\u0259hqiqi il\u0259 \u00fczl\u0259\u015fmi\u015f \u015fahzad\u0259 Abbas Mirz\u0259nin t\u0259r\u0259fini tutan \u015fah xan\u0131m\u0131 Abbas Mirz\u0259 il\u0259 \u0130brahim X\u0259lil Cavan\u015fir aras\u0131nda bir \u00e7ox hallarda vasit\u0259\u00e7ilik edir: \u201c\u0130brahim X\u0259lil gizlic\u0259 Abbas Mirz\u0259y\u0259 x\u0259b\u0259r g\u00f6nd\u0259rdi ki, \u201c\u015eu\u015faya h\u00fccum ets\u0259niz, \u015f\u0259h\u0259r darvazalar\u0131n\u0131 \u00fcz\u00fcn\u00fcz\u0259 a\u00e7aca\u011f\u0131q\u201d. Lakin ruslar t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259n\u0259n xan\u0131n yax\u0131nlar\u0131ndan biri bundan x\u0259b\u0259rdar oldu v\u0259 ruslar\u0131n yard\u0131m\u0131 il\u0259 \u0130brahim X\u0259lil xan\u0131 \u015eu\u015fadan \u00e7\u0131xma\u011fa m\u0259cbur etdi.<br><br>Bu hadis\u0259d\u0259n x\u0259b\u0259rdar olan Abbas Mirz\u0259 \u0130brahim X\u0259lil xan\u0131n yard\u0131m\u0131na t\u0259l\u0259sdi. Ancaq Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fcnd\u0259n \u00e7ox uzaqla\u015fmam\u0131\u015fd\u0131 ki, g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z bir hadis\u0259 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131.<br><br>T\u0259qrib\u0259n y\u00fcz s\u00fcvari yas i\u00e7ind\u0259 \u0130brahim X\u0259lil xan\u0131n c\u0259naz\u0259sini Xudaf\u0259rin\u0259 do\u011fru da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Ya\u015fl\u0131 xan b\u00fct\u00fcn ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri il\u0259 bir yerd\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc\u201d.<br><br>K\u0259d\u0259r saray\u0131<br><br>Mirabbas Mirba\u011f\u0131rzad\u0259 yaz\u0131r: \u201cA\u011fab\u0259yim a\u011fa Qacar saray\u0131nda \u201cA\u011fabac\u0131\u201d adlan\u0131rd\u0131. A\u011fabac\u0131 xan\u0131m olduqca l\u0259yaq\u0259tli, v\u00fcqarl\u0131 v\u0259 \u0259z\u0259m\u0259tli xan\u0131m idi. Oxumu\u015fdu, aqil\u0259, kamil\u0259 v\u0259 \u0259dib\u0259 idi\u201d.<br><br>\u018fsas b\u0259l\u0259d\u00e7imiz Mehdi Bamdad is\u0259 yaz\u0131r ki, Qaraba\u011f\u0131n b\u00f6y\u00fckl\u0259rind\u0259n olan M\u0259lik b\u0259y A\u011fabac\u0131ya v\u0259zirlik edirdi. \u201cM\u00f6ht\u0259r\u0259m\u201d l\u0259q\u0259bi il\u0259 tan\u0131nan A\u011fa B\u0259hram onun xac\u0259l\u0259rind\u0259n idi.<br><br>\u015eahzad\u0259 Keykavus Mirz\u0259 il\u0259 M\u00fcr\u0259sse xan\u0131m\u0131 ona o\u011fullu\u011fa v\u0259 q\u0131zl\u0131\u011fa vermi\u015fdil\u0259r. \u00dcst\u0259lik, bac\u0131s\u0131 v\u0259 qarda\u015f\u0131 u\u015faqlar\u0131n\u0131n t\u0259rbiy\u0259si il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurdu.<br><br>A\u011fabac\u0131n\u0131n \u015fahdan \u00f6vlad\u0131 olmad\u0131, \u00e7\u00fcnki k\u0259bind\u0259n sonra F\u0259t\u0259li \u015fah\u0131n diqq\u0259tini c\u0259lb etm\u0259mi\u015f v\u0259 bakir\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131. Bir g\u00fcn F\u0259t\u0259li \u015fah \u00f6z yax\u0131nlar\u0131na demi\u015fdi: \u201cA\u011fabac\u0131 g\u00f6z\u00fcm\u0259 ilan kimi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr\u201d. Bununla bel\u0259, F\u0259t\u0259li \u015fah\u0131n yan\u0131nda uca m\u0259qam\u0131, yeri v\u0259 h\u00f6rm\u0259ti vard\u0131.<br><br>Xan\u0131m v\u0259fat etdikd\u0259 (1832-ci il), \u015fah demi\u015fdi: \u201cM\u0259n bu qad\u0131nla xo\u015fb\u0259xt idim\u201d.<br><br>A\u011fabac\u0131 a\u011fa m\u0259\u011frur qad\u0131n idi v\u0259 onun yan\u0131nda \u0259d\u0259bsizliy\u0259 yol verilm\u0259sin dey\u0259, \u00e7ox vaxt imamzad\u0259 Qasimin (\u0259.) m\u0259qb\u0259r\u0259sind\u0259ki h\u00fccr\u0259sind\u0259 t\u0259nha qal\u0131rd\u0131.<br><br>Sonralar hz. M\u0259sum\u0259nin ziyar\u0259tgah\u0131 il\u0259 m\u0259\u015fhur olan Qum \u015f\u0259h\u0259rinin idar\u0259\u00e7iliyini d\u0259 ona verirl\u0259r.<br><br>Qaraba\u011fdan g\u0259tirdiyi, ham\u0131s\u0131 z\u0259kal\u0131 v\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t olan 200-d\u0259n art\u0131q xidm\u0259t\u00e7i v\u0259 n\u00f6k\u0259r ona qulluq edirdi, Qumun vergisinin bir hiss\u0259si d\u0259 ona \u00e7at\u0131rd\u0131\u201d.<br><br>V\u00fcsal\u0131na yetm\u0259mi\u015f \u015fah xan\u0131m\u0131 hicri-q\u0259m\u0259ri 1248-ci ild\u0259 Qumda v\u0259fat edib v\u0259 orada torpa\u011fa tap\u015f\u0131r\u0131l\u0131b.<br><br>\u00c7a\u011fda\u015flar\u0131 onu dinin\u0259 ba\u011fl\u0131, h\u0259qiqi z\u00f6hd sahibi kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirir. H\u0259tta \u0259r\u0259b dilind\u0259 n\u0259\u015fr edilmi\u015f \u201cE`lam nisa-il muminat\u201d \u2013 \u201cM\u00f6min qad\u0131nlar\u0131n tan\u0131t\u0131m\u0131\u201d (\u0627\u0639\u0644\u0627\u0645 \u0627\u0644\u0646\u0633\u0627\u0621 \u0627\u0644\u0645\u0624\u0645\u0646\u0627\u062a) kitab\u0131nda \u015e\u0259rqin \u0259n m\u00f6min xan\u0131mlar\u0131n\u0131n s\u0131ras\u0131nda A\u011fab\u0259yim a\u011fan\u0131n ad\u0131 \u00e7\u0259kilir.<br><br>Z\u0259ruri ha\u015fiy\u0259: A\u011fab\u0259yimin \u00f6vladl\u0131\u011f\u0131na verilmi\u015f \u015fahzad\u0259 Kavus (Keykavus) da onun kimi m\u00f6min bir \u015f\u0259xs olub. Xan\u0131m\u0131n v\u0259fat\u0131ndan sonra Qumda naiblik ed\u0259n bu \u015f\u0259xs h\u0259cc ziyar\u0259tind\u0259 olub, ziyar\u0259td\u0259n qay\u0131td\u0131qdan sonra Tehranda m\u0259sk\u0259n sal\u0131b v\u0259 siyas\u0259td\u0259n uzaq gu\u015f\u0259ni\u015fin h\u0259yat ke\u00e7irib.<br><br>\u015eahzad\u0259 \u0130r\u0259c Mirz\u0259nin xatirat\u0131nda da Keykavusun ad\u0131 ehtiramla yad edilir. \u201cBu \u015f\u0259xs dini m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7ox ba\u011fl\u0131l\u0131q g\u00f6st\u0259rirdi. H\u0259r il Seyyid\u00fc\u015f-\u015f\u00fch\u0259da \u0130mam H\u00fcseynin (\u0259.) \u0259za m\u0259clisl\u0259rind\u0259 i\u015ftirak edirdi. Amma \u00f6vladlar\u0131n\u0131n kamil t\u0259hsili yoxudu, h\u0259rz\u0259likd\u0259n ba\u015fqa he\u00e7 n\u0259 bacarm\u0131rd\u0131lar. \u0130st\u0259yirdil\u0259r ki, \u015fahzad\u0259 var\u0131n\u0131-yoxunu onlara versin, \u015f\u0259rab i\u00e7ib qumar oynas\u0131nlar\u201d.<br><br>Q\u0131sas\u0131, o c\u00fcr atadan bu c\u00fcr nax\u0259l\u0259f \u00f6vladlar!<br><br>\u2026Bacar\u0131ql\u0131 xan q\u0131z\u0131n\u0131n h\u0259m d\u0259 \u015fer t\u0259bi vard\u0131 v\u0259 \u201dM\u0259luli\u201d t\u0259x\u0259ll\u00fcs\u00fc il\u0259 yaz\u0131rd\u0131 (\u201cTuti\u201d t\u0259x\u0259ll\u00fcs\u00fc d\u0259 ona \u015famil edilir). F\u0259t\u0259li \u015fahla zifaf gec\u0259si c\u0259mi bir ne\u00e7\u0259 sual-cavabla ke\u00e7mi\u015f, ert\u0259si g\u00fcn s\u0259h\u0259r A\u011fabac\u0131 a\u011fa az\u0259ri t\u00fcrkc\u0259sind\u0259 bu sad\u0259 v\u0259 anla\u015f\u0131ql\u0131 beyti z\u00fcmz\u00fcm\u0259 etmi\u015fdi:<br><br>Yar\u0131m gec\u0259 g\u0259ldi, gec\u0259 qald\u0131, gec\u0259 getdi,<br>He\u00e7 bilm\u0259dim \u00f6mr\u00fcm nec\u0259 g\u0259ldi, nec\u0259 qald\u0131, nec\u0259 getdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"600\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/NL1z0g.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-56953\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/NL1z0g.png 800w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/NL1z0g-300x225.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/NL1z0g-150x113.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/NL1z0g-768x576.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br>Bu yan\u0131ql\u0131 bayat\u0131 da onundur:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>\u018fziziy\u0259m, Qaraba\u011f,<br>\u015e\u0259ki, \u015eirvan, Qaraba\u011f,<br>Tehran c\u0259nn\u0259t\u0259 d\u00f6ns\u0259,<br>Yaddan \u00e7\u0131xmaz Qaraba\u011f!<br><br>Bayat\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifi \u00fc\u00e7\u00fcn F\u0259t\u0259li \u015fah Tehranda m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m bir ba\u011f sald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. G\u00fcl\u00fcstana \u201cV\u0259t\u0259n ba\u011f\u0131\u201d ad\u0131 verirl\u0259r. F\u0259t\u0259li \u015fah \u015eu\u015fada bit\u0259n b\u00fct\u00fcn a\u011fac, g\u00fcl-\u00e7i\u00e7\u0259yi burada \u0259kdirir ki, A\u011fab\u0259yim do\u011fma yerl\u0259rin havas\u0131n\u0131 bu ba\u011fdan ala bilsin.<br><br>A\u011fab\u0259yim a\u011fa \u201cV\u0259t\u0259n ba\u011f\u0131\u201dna tama\u015fa edib \u00fcz\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc bel\u0259 ifad\u0259 edir:<br><br>\u201cV\u0259t\u0259n ba\u011f\u0131\u201d al-\u0259lvand\u0131r,<br>Yox \u00fcst\u00fcnd\u0259 Xar\u0131b\u00fclb\u00fcl.<br>N\u0259d\u0259n h\u0259r yerin \u0259lvand\u0131r,<br>K\u00f6ks\u00fcn alt\u0131 sar\u0131, b\u00fclb\u00fcl.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-2 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"480\" height=\"360\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/hqdefault-2.jpg\" alt=\"\" data-id=\"56951\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=56951\" class=\"wp-image-56951\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/hqdefault-2.jpg 480w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/hqdefault-2-300x225.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/hqdefault-2-150x113.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 480px) 100vw, 480px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"183\" height=\"275\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/images-5-3.jpg\" alt=\"\" data-id=\"56952\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/images-5-3.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=56952\" class=\"wp-image-56952\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/images-5-3.jpg 183w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/images-5-3-100x150.jpg 100w\" sizes=\"auto, (max-width: 183px) 100vw, 183px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>B\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259r, \u2013 t\u0259krar biliyin anas\u0131d\u0131r, \u2013 A\u011fabac\u0131 a\u011fan\u0131n \u201cTuti\u201d t\u0259x\u0259ll\u00fcs\u00fc il\u0259 d\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u0259 v\u0259 farsca \u015feir d\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131na i\u015far\u0259 edir (F\u0259t\u0259li \u015fah\u0131n dig\u0259r xan\u0131m\u0131 M\u0259ry\u0259mb\u0259yimin v\u0259 M\u00fcst\u0259v\u0259rin d\u0259 \u015fer\u0259 etinas\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131 deyilir). Onun farsca \u015ferl\u0259ri, deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, \u201cDivan-e-Baci\u201d ad\u0131 il\u0259 yay\u0131mlan\u0131b.<br><br>\u201cQaraba\u011f \u015fik\u0259st\u0259si\u201d d\u0259 A\u011fabac\u0131 A\u011fan\u0131n aya\u011f\u0131na yaz\u0131l\u0131r. S\u00f6zl\u0259ri v\u0259 musiqisi il\u0259 birg\u0259. \u201cQaraba\u011f \u015fik\u0259st\u0259si\u201dnd\u0259ki q\u00fcss\u0259, k\u0259d\u0259r q\u00fcrb\u0259tin mahiyy\u0259tini anlad\u0131r.<br><br>P.S. Xan q\u0131z\u0131 A\u011fab\u0259yim xan\u0131m haqq\u0131nda bu q\u0259d\u0259r yaza bildim. Q\u0259rib \u0130mam\u0131n (\u0259.) ziyar\u0259tin\u0259 ged\u0259nl\u0259rd\u0259n bir t\u0259v\u0259qqem var: yolunuz Qumdan ke\u00e7\u0259nd\u0259, hz. M\u0259sum\u0259nin (\u0259.) ziyar\u0259tgah\u0131nda m\u0259nim ad\u0131mdan q\u0259rib v\u0259 nakam h\u0259mv\u0259t\u0259nlimiz \u00fc\u00e7\u00fcn \u2013 A\u011fab\u0259yim a\u011fa \u00fc\u00e7\u00fcn bir \u201cFatih\u0259\u201d oxuyars\u0131n\u0131z, \u2013 savabd\u0131r\u2026<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u018fziz RZAZAD\u018f Tarixin \u00fcz\u00fc qara olsun! El\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r var ki, onlar haqq\u0131nda birc\u0259 c\u00fcml\u0259lik yaz\u0131m\u0131z yoxdur. Bir q\u0259d\u0259r d\u0259qiql\u0259\u015fdirim \u2013 \u00f6z tarix\u00e7i yaz\u0131m\u0131z. \u00dcmid<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":56955,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-56950","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56950","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=56950"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56950\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":56956,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56950\/revisions\/56956"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/56955"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=56950"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=56950"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=56950"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}