{"id":57215,"date":"2021-12-23T01:48:28","date_gmt":"2021-12-22T21:48:28","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=57215"},"modified":"2021-12-23T01:49:05","modified_gmt":"2021-12-22T21:49:05","slug":"%c9%99rm%c9%99nsahlar-%c9%99hl%c9%99tsahlar-dovl%c9%99ti","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=57215","title":{"rendered":"\u018frm\u0259n\u015fahlar (\u018fhl\u0259t\u015fahlar) d\u00f6vl\u0259ti"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Bir \u00e7ox hallarda s\u0259hv\u0259n \u0259rm\u0259nl\u0259ri v\u0259 \u0259r\u0259b m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 \u018frm\u0259niyy\u0259, fars m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Armenia deyil\u0259n d\u00f6vl\u0259tin m\u00fcasir haylarla, y\u0259ni erm\u0259nil\u0259rl\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yoxdur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>\u018frm\u0259n\u015fahlar, \u018fxlat\u015fahlar, S\u00f6kmanil\u0259r v\u0259 ya S\u00f6km\u0259nlil\u0259r adlanan bu d\u00f6vl\u0259t 1100-1207-ci ill\u0259r aras\u0131nda m\u00f6vcud olub. Bu d\u00f6vl\u0259tin Az\u0259rbaycan S\u0259lcuqlar\u0131-Yaqutil\u0259rd\u0259n \u0130smail El-Arslan\u0131n, ondan sonra o\u011flu Q\u00fctb\u0259ddin M\u0259vdudun qulam\u0131 olan S\u00f6km\u0259n \u0259l-Q\u00fctbi t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259sas\u0131 qoyulub.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u018frm\u0259n adlanan \u0259razi Diyari-\u018frm\u0259n v\u0259 ya Van g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131 il\u0259 onun \u015fimal hiss\u0259sini \u0259hat\u0259 edirdi. XI \u0259srd\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259 hakim g\u00fcc\u0259 \u00e7evril\u0259n o\u011fuzlar q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u201cYuxar\u0131 m\u0259ml\u0259k\u0259t\u201d m\u0259nas\u0131na g\u0259l\u0259n Pers m\u0259nb\u0259l\u0259rinin Armenia, \u0259r\u0259bl\u0259rin \u0130rm\u0259niyy\u0259 adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 torpaqlara \u018frm\u0259n dem\u0259y\u0259 ba\u015fld\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u018frm\u0259n ad\u0131 il\u0259 tarixd\u0259 ilk siyasi qurulu\u015f \u018frm\u0259n\u015fahlar olub. H\u0259min h\u00f6kmdarlar hakimiy\u0259t titulu olaraq \u201c\u018frm\u0259n \u015fah\u201d v\u0259 ya \u201c\u015eahi-\u0259rm\u0259n\u201d ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131blar. S\u00f6km\u0259nin \u201c\u018frm\u0259n\u015fah\u201d titulu ald\u0131\u011f\u0131 haqq\u0131nda yegan\u0259 m\u0259lumat \u018fb\u00fc\u2019l-Fidan\u0131n \u0259s\u0259rind\u0259 yer al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>H\u0259min unutdurulmu\u015f tariximizi t\u0259krarlamaq yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rdi. Fedai.az olaraq, diqq\u0259tinizi bu tarix\u0259 y\u00f6n\u0259ltm\u0259k ist\u0259rdik. Sad\u0259c\u0259 ensklopedik m\u0259lumatlar ver\u0259r\u0259k indi yanl\u0131\u015f olaraq &#171;erm\u0259ni&#187; dediyimiz hay-bo\u015flar\u0131n bu adla he\u00e7 bir \u0259laq\u0259l\u0259ri olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259riniz\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yirik. \u018fr\u0259bl\u0259rin I-II-III-IV \u018frm\u0259niyy\u0259 b\u00f6lg\u00fcl\u0259ri is\u0259 \u0259slind\u0259 Az\u0259rbaycanla ba\u011fl\u0131 bir b\u00f6lg\u00fc olmas\u0131n\u0131 yazm\u0131\u015fd\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/image00211.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-57216\" width=\"916\" height=\"620\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/image00211.jpg 538w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/image00211-300x203.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/image00211-150x101.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 916px) 100vw, 916px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br><strong>\u018frm\u0259n\u015fahlar s\u00fclal\u0259si:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>S\u00d6KM\u018fN \u018fL\u0130 KUTBI &#8212; 1100-1111 ill\u0259r.<br>\u0130BRAH\u0130M 1111-1127 ill\u0259r.<br>\u018fHM\u018fD 1127-1128 ill\u0259r.<br>II. S\u00d6KM\u018fN 1128-1185 ill\u0259r.<br>SEYF\u018fDDIN BEGT\u0130MUR 1185-1193 ill\u0259r.<br>AKSUNQUR 1193-1198 ill\u0259r.<br>S\u00dcCAEDDIN KUTLUG 1198 il.<br>M\u018fNSUR M\u018fH\u018fMM\u018fD 1198-1207 ill\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Ahlat\u015fahlar, 1100-1207-ci ill\u0259r aras\u0131nda Ahlat (\u018fhl\u0259t) v\u0259 \u0259traf\u0131nda h\u00f6kmranl\u0131q etmi\u015f T\u00fcrk-\u0130slam s\u00fclal\u0259sidir. Onlar\u0131n dig\u0259r ad\u0131 da \u018frman\u015fahlar ad\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Van g\u00f6l\u00fcn\u00fcn \u015fimal-q\u0259rbind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Ahlat ad\u0131n\u0131n Urartulardan g\u0259ldiyi v\u0259 bu \u015f\u0259h\u0259ri \u201cXaladlar\u201d adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 q\u0259bul edilir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Erm\u0259nil\u0259rin Salent, Asurlar\u0131n is\u0259 Kelot adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 Ahlat \u0259r\u0259b \u0130slam m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Xilat kimi xat\u0131rlan\u0131r. Lakin t\u00fcrkl\u0259rin burada h\u00f6kmranl\u0131q etdiyi tarixd\u0259n Ahlat (\u018fhlat) kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunma\u011fa ba\u015flanm\u0131\u015f v\u0259 bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r bu adla adlamd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130lk d\u0259f\u0259 Hz. \u00d6m\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u0259l-C\u0259zir\u0259 fateh \u0130yaz b. Qanm t\u0259r\u0259find\u0259n Bitlis v\u0259 b\u0259zi ba\u015fqa \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 f\u0259th edilmi\u015fdir (20\/640-641). Edil\u0259n raz\u0131la\u015fma il\u0259 Ahlat v\u0259 Bitlis b\u0259yl\u0259ri \u0130slam d\u00f6vl\u0259tinin himay\u0259sind\u0259 qalacaq v\u0259 h\u0259r il m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdarda vergi \u00f6d\u0259y\u0259c\u0259kdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259lcuqlular\u0131n bu b\u00f6lg\u0259y\u0259 ilk h\u00fccumlar\u0131 1015-1021-ci ill\u0259r aras\u0131nda \u00c7a\u011fr\u0131 b\u0259yin m\u0259\u015fhur \u015e\u0259rqi Anadolu y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc zaman\u0131 olmu\u015fdur. \u00c7a\u011fr\u0131 b\u0259yin qay\u0131tmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u201cBiz\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k bir xalq tapmad\u0131m\u201d x\u0259b\u0259ri S\u0259lcuqlular\u0131n bu b\u00f6lg\u0259ni \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fcmidl\u0259rini art\u0131rd\u0131. \u0130lk S\u0259lcuq sultanlar\u0131 To\u011frul b\u0259y v\u0259 Alparslan t\u00fcrkm\u0259n k\u00fctl\u0259l\u0259rin\u0259 yurd tapmaq v\u0259 \u0130slam \u00f6lk\u0259l\u0259rini qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn Bizans s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 basq\u0131n etdil\u0259r. To\u011frul b\u0259y bu s\u0259f\u0259rl\u0259rd\u0259n birind\u0259 Bargiri v\u0259 Ercisi \u0259l\u0259 ke\u00e7irdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Sultan Alparslan\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 S\u0259lcuqlular t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259l\u0259 ke\u00e7iril\u0259n Ahlat, Anadolunun f\u0259thi zaman\u0131 \u0259sas v\u0259 q\u0259rargah olaraq istifad\u0259 edilmi\u015fdir. \u00c7ox g\u00fcman ki, Malazgirt q\u0259l\u0259b\u0259sind\u0259n \u0259vv\u0259l t\u00fcrkl\u0259rin hakimiyy\u0259ti alt\u0131na ke\u00e7\u0259n \u015f\u0259h\u0259r S\u0259lcuq sultanlar\u0131n\u0131n t\u0259yin etdiyi valil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunurdu. M\u0259nb\u0259l\u0259rin a\u00e7\u0131qlamalar\u0131na g\u00f6r\u0259; Malazgirt d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 qat\u0131lan Ahlatl\u0131lar \u0259ld\u0259 etdikl\u0259ri q\u0259nim\u0259tl\u0259r say\u0259sind\u0259 varland\u0131lar. Sonradan M\u0259rvanil\u0259rin \u0259lin\u0259 ke\u00e7\u0259n Ahlat 1100-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r onlar\u0131n hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda qald\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>a) S\u00f6km\u0259n \u0259l-Kutbi (1100-1111):<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Ahlat\u015fahlar (\u018frm\u0259n\u015fahlar) s\u00fclal\u0259sinin qurucusu say\u0131lan S\u00f6km\u0259nin Az\u0259rbaycan S\u0259lcuqlu valisi Kutbudd\u00f6vl\u0259 \u0130smay\u0131l b. Yakutinin qulu oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn a\u011fas\u0131na m\u00fcnasib\u0259td\u0259 ona \u0259l-Kutbi deyirdil\u0259r. Sultan M\u0259lik\u015fah\u0131n o\u011fullar\u0131 il\u0259 onun \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra s\u00fclal\u0259 \u00fczvl\u0259ri aras\u0131nda ged\u0259n taxt-tac d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259ri zaman\u0131 Kutbudd\u00f6vl\u0259 \u0130smay\u0131l \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fckd\u0259n sonra S\u00f6km\u0259n o\u011flu Mevdudun (486\/1093) xidm\u0259tin\u0259 girdi. \u018fhl\u0259t\u0259 hakim olan M\u0259rvani \u0259mirl\u0259rinin z\u00fclm v\u0259 i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259rind\u0259n t\u0259ng\u0259 g\u0259l\u0259n xalq, \u0259dal\u0259ti il\u0259 m\u0259\u015fhur olan S\u00f6km\u0259n \u0259l-Kutbiy\u0259 x\u0259b\u0259r g\u00f6nd\u0259r\u0259r\u0259k onu bura d\u0259v\u0259t edir. S\u00f6km\u0259n bu d\u0259v\u0259ti q\u0259bul edib \u018fhl\u0259t\u0259 g\u0259ldi v\u0259 camaat t\u0259r\u0259find\u0259n co\u015fqu il\u0259 qar\u015f\u0131land\u0131 (493\/1100).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"576\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Ahlatsahlar-Ermensahlar-Sokmenliler-Beyligi-1280x720-1-1024x576.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-57217\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Ahlatsahlar-Ermensahlar-Sokmenliler-Beyligi-1280x720-1-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Ahlatsahlar-Ermensahlar-Sokmenliler-Beyligi-1280x720-1-300x169.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Ahlatsahlar-Ermensahlar-Sokmenliler-Beyligi-1280x720-1-150x84.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Ahlatsahlar-Ermensahlar-Sokmenliler-Beyligi-1280x720-1-768x432.jpg 768w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Ahlatsahlar-Ermensahlar-Sokmenliler-Beyligi-1280x720-1.jpg 1280w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>S\u00f6km\u0259n M\u0259rvanil\u0259ri uzaqla\u015fd\u0131r\u0131b \u015f\u0259h\u0259r\u0259 hakim oldu. Sultan M\u0259lik\u015fah\u0131n o\u011flu M\u0259lik M\u0259h\u0259mm\u0259d Tapar, Ahlat v\u0259 Van g\u00f6l\u00fc h\u00f6vz\u0259l\u0259rini quraraq qarda\u015f\u0131 Sultan Berkyarukla taxt u\u011frunda apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 ona d\u0259st\u0259k olan v\u0259 u\u011furlu xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259r\u0259n S\u00f6km\u0259n \u0259l-Kutbinin h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259di (493\/1100). Ahlat\u0131n m\u0259rk\u0259ziyy\u0259ti il\u0259 qurulan bu s\u00fclal\u0259, quruldu\u011fu yer\u0259 g\u00f6r\u0259 Ahlat\u015fahlar adlan\u0131r v\u0259 qurucusunun ad\u0131na g\u00f6r\u0259 S\u00f6km\u0259niyy\u0259, Sokmaniya v\u0259 ya S\u00f6km\u0259nlil\u0259r d\u0259 adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu tarixd\u0259n etibar\u0259n S\u00f6km\u0259n M\u0259lik M\u0259h\u0259mm\u0259d Tapara s\u0259daq\u0259tl\u0259 xidm\u0259t etdi. Nec\u0259 ki, 496 (1103)-ci ild\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Tapar il\u0259 qarda\u015f\u0131 Berkyaruk aras\u0131nda Xoyda ba\u015f ver\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Ya\u011f\u0131\u015fiyan\u0131n o\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259d v\u0259 S\u00f6km\u0259n Siirt \u0259miri K\u0131z\u0131l Arslanla birlikd\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Tapar\u0131n t\u0259r\u0259find\u0259 idil\u0259r. Bu d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 m\u0259\u011flub olan M\u0259h\u0259mm\u0259d Tapar t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 il\u0259 \u018frcis\u0259, oradan da \u018fhl\u0259t\u0259 getdi. <\/p>\n\n\n\n<p>N\u00f6vb\u0259ti il \u200b\u200bSultan Berkyaruk v\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Tapar aras\u0131nda raz\u0131la\u015fma \u0259ld\u0259 edildikd\u0259, S\u0259lcuqlu torpaqlar\u0131 iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcnd\u00fc v\u0259 D\u0259rb\u0259ndd\u0259n Diyarb\u0259kir\u0259 v\u0259 Suriyaya q\u0259d\u0259r uzanan \u0259razi, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Sepidrud (K\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n) s\u0259rh\u0259di pad\u015fah\u0131n h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131 \u0259razisi olaraq q\u0259bul edildi. \u200bMuhammed Tapar v\u0259 Ahlatdak\u0131 x\u00fctb\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edildi v\u0259 Tapar ad\u0131na x\u00fctb\u0259 oxundu.<br>Sultan M\u0259h\u0259mm\u0259d Tapar 1105-ci ild\u0259 Mosulda \u018fmir \u00c7\u00f6k\u00fcrm\u00fcs m\u00fchasir\u0259y\u0259 al\u0131nd\u0131qda S\u00f6km\u0259n yen\u0259 onun yan\u0131nda idi. 1108-ci ilin sentyabr-oktyabr aylar\u0131nda Sultan M\u0259h\u0259mm\u0259d Tapar, \u018fmir Mevdud, Porsuko\u011flu Mosulu \u00c7avlid\u0259n almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Porsuk, Aksunqur Porsuk\u00ee v\u0259 S\u00f6km\u0259n \u0259l-Kutbi il\u0259 birlikd\u0259 g\u00f6nd\u0259rdi. S\u00f6km\u0259n \u0259l-Kutbi sonralar Mevdudun ilk Urfa s\u0259f\u0259rin\u0259 d\u0259 qat\u0131ld\u0131 (1110).<\/p>\n\n\n\n<p><br>Sultan M\u0259h\u0259mm\u0259d Tapar\u0131n \u0259mri il\u0259 s\u0259lib\u00e7il\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 s\u0259f\u0259r\u0259 haz\u0131rl\u0131q g\u00f6r\u0259n \u018fmir Mevdud, Artuko\u011flu \u0130lqazi v\u0259 S\u00f6km\u0259n \u0259l-Kutbinin d\u0259 oldu\u011fu b\u00f6y\u00fck bir ordu il\u0259 Urfaya y\u00fcr\u00fc\u015f etdi. Ceziret \u0130bni \u00d6m\u0259rd\u0259 (Cizr\u0259) q\u0259rargah quran S\u0259lcuqlu ordusu dig\u0259r komandirl\u0259rin v\u0259 k\u00f6n\u00fcll\u00fc m\u00fccahidl\u0259rin d\u0259 i\u015ftirak\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Urfan\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259y\u0259 q\u0259rar ver\u0259n m\u00fctt\u0259fiq q\u00fcvv\u0259l\u0259r 2-11 may 1110-cu il tarixl\u0259ri aras\u0131nda Urfan\u0131 m\u00fchasir\u0259y\u0259 alaraq giri\u015f-\u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 n\u0259zar\u0259t\u0259 g\u00f6t\u00fcrs\u0259l\u0259r d\u0259, bu m\u00fchasir\u0259 olmadan \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir u\u011fur \u0259ld\u0259 edil\u0259 bilm\u0259zdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u00f6vdud Sultan M\u0259h\u0259mm\u0259d Tapar\u0131n \u0259mri il\u0259 n\u00f6vb\u0259ti il \u200b\u200byeni s\u0259f\u0259r\u0259 haz\u0131rla\u015fd\u0131. Nominal olaraq sultan\u0131n o\u011flu M\u0259sudun komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda olan bu s\u0259f\u0259r; Ahlat\u015fah S\u00f6km\u0259n \u0259l-Kutbi il\u0259 yana\u015f\u0131 \u0130lqazinin o\u011flu Ayaz, Mara\u011fa \u018fmiri \u018fhm\u0259dil v\u0259 H\u0259m\u0259dan \u0259miri Porsuko\u011flu Porsuk da i\u015ftirak edib. Birl\u0259\u015fmi\u015f S\u0259lcuq ordusu Tellbasiri m\u00fchasir\u0259y\u0259 ald\u0131. Lakin H\u0259l\u0259b S\u0259lcuqlu h\u00f6kmdar\u0131 R\u0131dvan\u0131n ard\u0131c\u0131l olmayan h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri v\u0259 \u018fhm\u0259dilin Tellbasir qraf\u0131 Joscelin il\u0259 anla\u015fmas\u0131 v\u0259 M\u00f6vdudu m\u00fchasir\u0259ni qald\u0131rma\u011fa raz\u0131 salmas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 \u0259ld\u0259 oluna bilm\u0259di.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 S\u00f6km\u0259n q\u0259fil x\u0259st\u0259l\u0259nir v\u0259 Bal\u0131\u015fda \u00f6l\u00fcr (505\/1111). Bunun \u00fcz\u0259rin\u0259 a\u011falar\u0131n\u0131n c\u0259naz\u0259sini g\u00f6t\u00fcr\u00fcb Meyyafarikin istiqam\u0259tind\u0259 davam ed\u0259rk\u0259n S\u00f6km\u0259nin x\u0259zin\u0259l\u0259rini \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k ist\u0259y\u0259n \u0130lqazinin qo\u015funlar\u0131 h\u00fccuma ke\u00e7di. S\u00f6km\u0259nin adamlar\u0131 tabutu aralar\u0131na al\u0131b q\u0259hr\u0259mancas\u0131na d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcb \u0130lqaziy\u0259 qalib g\u0259lib \u018fhl\u0259t\u0259 ged\u0259r\u0259k c\u0259naz\u0259ni burada basd\u0131r\u0131blar.<\/p>\n\n\n\n<p><br>S\u00f6km\u0259nin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra Ahlat\u015fah \u0259yal\u0259ti b\u00f6y\u00fck bir sars\u0131nt\u0131 ke\u00e7irdi. Mara\u011fa \u0259miri \u018fhm\u0259dil Sultan M\u0259h\u0259mm\u0259d Tapar\u0131n yan\u0131na gedib S\u00f6km\u0259n vilay\u0259tini onun yan\u0131na aparmas\u0131n\u0131 xahi\u015f etdi. Lakin dig\u0259r \u0259mirl\u0259r buna raz\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan \u018fhm\u0259dilin arzusu ba\u015f tutmad\u0131. S\u00f6km\u0259n \u0259l-Kutbimi, yoxsa n\u0259v\u0259l\u0259rind\u0259n biri II. S\u00f6km\u0259n t\u0259r\u0259find\u0259n qura\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b-qura\u015fd\u0131r\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u0259qiq m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmay\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-2 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"300\" height=\"225\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/unnamed-1.jpg\" alt=\"\" data-id=\"57219\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=57219\" class=\"wp-image-57219\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/unnamed-1.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/unnamed-1-150x113.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"334\" height=\"279\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/ilkbeylikler-1.jpg\" alt=\"\" data-id=\"57220\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/ilkbeylikler-1.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=57220\" class=\"wp-image-57220\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/ilkbeylikler-1.jpg 334w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/ilkbeylikler-1-300x251.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/ilkbeylikler-1-150x125.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 334px) 100vw, 334px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><br>S\u00f6km\u0259n \u0259l-Kutbinin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Ahlat ba\u015fda olmaq \u00fczr\u0259 Malazgirt, Ercis, Adilcevaz, Eleskirt, Van, Tatvan, \u018frzen, Bitlis, Mu\u015f, Hani v\u0259 Bargiri \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 Ahlat\u015fahlar hakim idi. 502-ci ild\u0259 (1108-1109) Meyyafarikini yeddi ay m\u00fchasir\u0259y\u0259 alan S\u00f6km\u0259n onu Humarta\u015fdan al\u0131b O\u011fuzo\u011flunu (K\u0131zo\u011flu) buraya vali t\u0259yin etdi v\u0259 b\u0259zi a\u011f\u0131r vergil\u0259ri l\u0259\u011fv etdi. S\u00f6km\u0259nl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 ticar\u0259t h\u0259yat\u0131 b\u00f6y\u00fck inki\u015faf g\u00f6st\u0259rdi. \u018fslind\u0259, Qara d\u0259niz sahill\u0259rind\u0259 Ahlat ticar\u0259t g\u0259mil\u0259ri d\u0259 ticar\u0259t f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurdular. Tarix\u00e7il\u0259r bel\u0259 bir ticar\u0259t g\u0259misinin Konstantinopol d\u0259nizind\u0259 (ehtimal ki, Qara d\u0259niz) batd\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 g\u0259mid\u0259ki tacirl\u0259rin bo\u011fuldu\u011funu bildirirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>b) Z\u0259hir\u0259ddin \u0130brahim (1111-1127):<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>S\u00f6km\u0259nin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra onun yerin\u0259 z\u0259if \u015f\u0259xsiyy\u0259t olan o\u011flu Zahir\u0259ddin \u0130brahim ke\u00e7di (1111). \u0130brahim\u0259 atas\u0131ndan g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t miras qalm\u0131\u015fd\u0131. \u018fvv\u0259lc\u0259 Meyyafarikin\u0259 ged\u0259n \u0130brahim vali O\u011fuzo\u011flunu (K\u0131zo\u011flu) v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad ed\u0259r\u0259k yerin\u0259 \u018fbu M\u0259nsur \u0259l-Muini t\u0259yin etdi. \u0130brahim 507-ci ild\u0259 (1113-1114) v\u0259ziri \u018fbu S\u0259d \u0259s-S\u0259didi edam ed\u0259rk\u0259n, Meyyafarikin valisi olan qarda\u015f\u0131 \u018fbu M\u0259nsur \u00fcsyan etdi. Sonralar Sultan M\u0259h\u0259mm\u0259d T\u0259p\u0259r Meyyaf\u0259rrikini \u00f6z\u00fcn\u00fcn qabaqc\u0131l \u0259mirl\u0259rind\u0259n olan Karaca \u0259s-Sakiy\u0259 (508\/1115) t\u0259yin etdi. <\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259, Meyyafarikin Ahlat\u015fahlar\u0131n h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xd\u0131. Bu \u00fcsyan v\u0259 i\u011fti\u015fa\u015flar zaman\u0131 Meyyafarikin da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bu hadis\u0259l\u0259rd\u0259n narahat olan insanlar \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259rk etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. \u015e\u0259h\u0259r sonralar Artuqil\u0259rin \u0259lin\u0259 ke\u00e7di (515\/1121).<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u0130brahimin anas\u0131 \u0130nanc Xatunun ehtiraslar\u0131 v\u0259 d\u00f6vl\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k ist\u0259yi Ahlat\u015eahlar\u0131n z\u0259ifl\u0259m\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olub. Daha \u0259vv\u0259l Ahlat\u015fahlara ba\u011fl\u0131 olan Erzen v\u0259 Bitlis b\u0259yi H\u00fcsam\u0259ddin To\u011fan Arslan m\u00fcst\u0259qil f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. \u0130brahim 518-ci ild\u0259 (1124) To\u011fan Arslana h\u00fccum etdi v\u0259 Bitlisi m\u00fchasir\u0259y\u0259 ald\u0131. 1125-ci ild\u0259 Artuklu Davudla birlikd\u0259 G\u00fcrc\u00fcstana getdi, lakin he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259di v\u0259 t\u0259xmin\u0259n on d\u00f6rd-on be\u015f il pad\u015fahl\u0131q etdikd\u0259n sonra 1126 v\u0259 ya 1127-ci ild\u0259 \u00f6ld\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Ard\u0131 var<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bir \u00e7ox hallarda s\u0259hv\u0259n \u0259rm\u0259nl\u0259ri v\u0259 \u0259r\u0259b m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 \u018frm\u0259niyy\u0259, fars m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Armenia deyil\u0259n d\u00f6vl\u0259tin m\u00fcasir haylarla, y\u0259ni erm\u0259nil\u0259rl\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yoxdur. \u018frm\u0259n\u015fahlar, \u018fxlat\u015fahlar,<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":57221,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-57215","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/57215","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=57215"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/57215\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":57472,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/57215\/revisions\/57472"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/57221"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=57215"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=57215"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=57215"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}