{"id":5741,"date":"2020-05-10T04:18:08","date_gmt":"2020-05-10T00:18:08","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=5741"},"modified":"2020-05-10T04:18:20","modified_gmt":"2020-05-10T00:18:20","slug":"artsak-arsak-toponiminin-m%c9%99nasi-haqqinda-yeni-yozum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=5741","title":{"rendered":"Artsak (Arsak) toponiminin m\u0259nas\u0131 haqq\u0131nda yeni yozum"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Artsak ad\u0131n\u0131n m\u0259nas\u0131 haqq\u0131ndak\u0131 m\u00f6vcud yozumlar&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Erm\u0259nil\u0259rin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 d\u00fcnya ictimaiy\u0259tin\u0259 tarixi Erm\u0259ni torpa\u011f\u0131 kimi tan\u0131td\u0131rmaq c\u0259hdl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 2016 \u2013 c\u0131 ilin noyabr\u0131nda referendum ke\u00e7ir\u0259r\u0259k, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131 &#171;Artsax&#187; ad\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z etm\u0259sidir. Lakin &#171;Artsax&#187; ad\u0131n\u0131n n\u0259 q\u0259dim, n\u0259 d\u0259 m\u00fcasir Erm\u0259ni dilind\u0259 he\u00e7 bir m\u0259nas\u0131 yoxdur. Q. Qeybullayev bununla ba\u011fl\u0131 yaz\u0131r: ,,<strong><em>Erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259rinin \u00f6zl\u0259ri d\u0259 bu ad\u0131n erm\u0259nic\u0259 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131rlar. Urartu \u00e7ar\u0131 I Rusan\u0131\u0131n bir mixi yaz\u0131s\u0131nda basq\u0131n etdiyi 23 \u00f6lk\u0259 i\u00e7\u0259risind\u0259 Adaxuni (bu ad\u0131n sonundak\u0131 ,,uni\u201d urartu dilind\u0259 \u00f6lk\u0259 adlar\u0131na \u0259lav\u0259 olunan \u015f\u0259kil\u00e7idir) adl\u0131 \u00f6lk\u0259nin d\u0259 ad\u0131 \u00e7\u0259kilir. Ehtimal olunur ki, h\u0259min \u00f6lk\u0259 m\u0259hz Artsaxd\u0131r. ,,Erm\u0259nistan Sovet Ensiklopediyas\u0131\u201dnda (I cild) deyilir ki, Urartu m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Artsax ,,Urdexi\u201d v\u0259 ,,Ardaxuni\u201d kimi d\u0259 qeyd olunur\u201d (Qiyas\u0259ddin Qeybullayev. Qaraba\u011f. (Etnik v\u0259 siyasi tarixin\u0259 dair). Bak\u0131 \u2013 1990, s. 210).<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Az\u0259rbaycan aliml\u0259rinin Artsax ad\u0131n\u0131n m\u0259nas\u0131 haqq\u0131ndak\u0131 diqq\u0259t\u0259layiq yozumlar\u0131 is\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u0130qrar \u018fliyev: ,,<strong>G\u00fcman etm\u0259y\u0259 \u0259sas vard\u0131r ki, Artsax \u0130ran m\u0259n\u015f\u0259lidir v\u0259 ,,D\u00fcnyan\u0131n q\u0259rb hiss\u0259si\u201d dem\u0259kdir\u201d (\u0130qrar \u018fliyev. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f: Tarix. Faktlar. Hadis\u0259l\u0259r. Bak\u0131 \u2013 1989, s. 16)<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Q. Qeybullayev: ,,<strong><em>M. Seyidov bu toponimi do\u011fru olaraq Artsax yox, Arsak kimi g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f v\u0259 onun \u0259vv\u0259lind\u0259 q\u0259dim t\u00fcrkc\u0259 \u0259r ,,igid\u201d, ,,d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc\u201d durdu\u011funu, b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 ,,igid sak\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 verdiyini yazm\u0131\u015fd\u0131r. Lakin bu m\u00fclahiz\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00fcr\u0259y\u0259yatan olsa da, inand\u0131r\u0131c\u0131 deyil. Ona g\u00f6r\u0259 ki, Erm\u0259nistanda v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259r iki hiss\u0259sind\u0259 ya\u015fayan saklar\u0131n n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 yaln\u0131z bir hiss\u0259sinin sonradan Artsax adlanan \u0259razid\u0259 ya\u015fayanlar\u0131 ,,\u0259r\u201d, ,,igid\u201d adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r? H\u0259m d\u0259 ki, toponimd\u0259ki ,,t\u201d s\u0259sini atma\u011fa haqq\u0131m\u0131z yoxdur. Son ara\u015fd\u0131rmalar g\u00f6st\u0259rir ki, ,,Artsak\u201d ad\u0131n\u0131 izah ed\u0259rk\u0259n Balasakan toponimi m\u00fcqais\u0259y\u0259 c\u0259lb edilm\u0259lidir. Balasakan h\u0259m Arazdan c\u0259nubda, h\u0259m \u015fimalda d\u00fcz\u0259n sah\u0259nin q\u0259dim ad\u0131d\u0131r. \u0130lk d\u0259f\u0259 \u0131\u0131\u0131 \u0259sr\u0259 aid fars m\u0259nb\u0259yind\u0259n m\u0259lum olan bu toponimin biz t\u00fcrkc\u0259 pala ,,d\u00fcz\u0259n\u201d, ,,s\u0259hra\u201d v\u0259 Sak etnonimind\u0259n ibar\u0259t oldu\u011funu yazm\u0131\u015f\u0131q. \u018fg\u0259r bu fikir d\u00fczd\u00fcrs\u0259, onda ,,Artsak\u201d toponimini d\u0259 q\u0259dim t\u00fcrkc\u0259 art ,,da\u011fl\u0131q \u0259razi\u201d s\u00f6z\u00fcnd\u0259n v\u0259 Sak etnonimind\u0259n ibar\u0259t olmas\u0131 q\u0259bul edil\u0259 bil\u0259r v\u0259 bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259k olar ki, d\u00fcz\u0259n v\u0259 da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015fayan saklar m\u00fcvafiq olaraq Balasakan ,,d\u00fcz\u0259n saklar\u0131\u201d v\u0259 Artsak ,,da\u011fl\u0131q \u0259razi saklar\u0131\u201d adlanm\u0131\u015fd\u0131r (Qiyas\u0259ddin Qeybullayev. Q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259r v\u0259 Erm\u0259nistan. Bak\u0131 \u2013 1992, s. 94 \u2013 95).<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Q. Qeybullayev sonda bu n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015fdir: ,,Q\u0259dim erm\u0259n\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Artsax kimi yaz\u0131lan bu ad t\u00fcrkc\u0259 art &#8212; ,,da\u011fl\u0131q \u0259razi\u201d, ,,y\u00fcks\u0259klik\u201d s\u00f6z\u00fcnd\u0259n v\u0259 ,,sak\u201d etnonimind\u0259n ibar\u0259t olub, ,,Sak y\u00fcks\u0259kliyi\u201d, yaxud ,,sak da\u011fl\u0131q \u0259razisi\u201d m\u0259nalar\u0131n\u0131 verir\u201d (Qiyas\u0259ddin Qeybullayev. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc tarixind\u0259n. Bak\u0131 \u2013 1994, s. 169).<\/p>\n\n\n\n<p><br>Mir\u0259li Seyidovun g\u0259ldiyi n\u0259tic\u0259 is\u0259 bel\u0259dir: Arsax ad\u0131 burada ya\u015fam\u0131\u015f Arsak t\u00fcrk s\u00fclal\u0259sinin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ancaq o, h\u0259m d\u0259, qeyd edir ki, arsakil\u0259rin t\u00fcrk olmas\u0131 ehtimal\u0131n\u0131 da s\u00fcbut etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. \u00c7\u00fcnki Arsak\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yi haqq\u0131nda Antik m\u00fc\u0259llifl\u0259rin verdiyi m\u0259lumatlar olduqca ziddiy\u0259tlidir (Bax: Mir\u0259li Seyidov. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n soyk\u00f6k\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259rk\u0259n. Bak\u0131 \u2013 1989, s. 36 &#8212; 47). Do\u011furdan da antik m\u00fc\u0259llifl\u0259rd\u0259n Pompey Troq yaz\u0131r ki, parfiyal\u0131lar\u0131 ita\u0259t alt\u0131na alan Makedoniyal\u0131 \u0130sk\u0259nd\u0259r fars \u0259yanlar\u0131ndan Andraqoru onlar\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259 satrap t\u0259yin etdi. Sonrak\u0131 Parfiya \u00e7arlar\u0131 da onun n\u0259slind\u0259ndir (Pompey Troq. Filippin tarixi. XII. 4, 12). Strabonun verdiyi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259 is\u0259, Arsak, Selevki Kallinikan\u0131n t\u0259qibind\u0259n Parf tayfalar\u0131ndan olan apasiaklar\u0131n \u00f6lk\u0259sin\u0259 qa\u00e7maqla xilas olmu\u015fdu (Strabon. Co\u011frafiya. XI. 8, 8). Strabonun verdiyi bu m\u0259lumat \u0259sas\u0131nda is\u0259 Arsak\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yi haqq\u0131nda hans\u0131sa d\u0259qiq n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259k q\u0259tiyy\u0259n m\u00fcmk\u00fcn deyildir v\u0259 onun Fars olmas\u0131 ehtimal\u0131 T\u00fcrk olmas\u0131 ehtimal\u0131ndan daha g\u00fccl\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p><br>R\u0259\u015fid G\u00f6y\u00fc\u015fov: ,,III &#8212; IV \u0259srl\u0259rd\u0259n etibar\u0259n Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259si Arsax adlan\u0131r. Bir \u00e7ox orta \u0259sr erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri Arsax ad\u0131 alt\u0131nda ayr\u0131ca \u00f6lk\u0259, v\u0259 ya x\u00fcsusi h\u00f6kmdarl\u0131q n\u0259z\u0259rd\u0259 tutmu\u015flar. Arsax s\u00f6z\u00fcn\u00fcn etimologiyas\u0131na g\u0259linc\u0259, bir \u00e7ox t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar onun &#8230; t\u00fcrk A\u011fhun tayfalar\u0131ndan birinin ad\u0131 oldu\u011funu iddia edirl\u0259r. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n g\u00f6st\u0259rm\u0259liyik ki, ilk orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Arsax\u0131n bir hiss\u0259sind\u0259 t\u00fcrkdilli A\u011fhun adlanan tayfa yerl\u0259\u015fmi\u015fdir\u201d (R\u0259\u015fid G\u00f6y\u00fc\u015fov. Qaraba\u011f\u0131n ke\u00e7mi\u015fin\u0259 s\u0259yah\u0259t. Bak\u0131 \u2013 1993, s. 7).<\/p>\n\n\n\n<p><br>F\u0259rid\u0259 M\u0259mm\u0259dova: ,,M\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Arsax ,,m\u00f6hk\u0259ml\u0259nmi\u015f vilay\u0259t\u201d, ,,m\u00f6hk\u0259m \u00f6lk\u0259\u201d ad\u0131 il\u0259 tan\u0131n\u0131r (Bax: F\u0259rid\u0259 M\u0259mm\u0259dova. Az\u0259rbaycan\u0131n (Albaniyan\u0131n) siyasi tarixi v\u0259 tarixi co\u011frafiyas\u0131. Bak\u0131 \u2013 1993, s. 95).<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Artsax toponiminin yaranmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan etnos hans\u0131d\u0131r:<br>Arsakil\u0259r s\u00fclal\u0259si, saklar, yoxsa massagetl\u0259r ?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>M\u00f6vcud m\u00fclahiz\u0259l\u0259rd\u0259n bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ki, Az\u0259rbaycan\u0131n alim v\u0259 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n da \u0259ks\u0259riyy\u0259tinin fikrinc\u0259, Artsax toponiminin \u0259sas\u0131nda Parfiya d\u00f6vl\u0259tinin yarad\u0131c\u0131s\u0131 Arsak (Ar\u015fak) s\u00fclal\u0259sinin, v\u0259 ya Sak tayfas\u0131n\u0131n Qaraba\u011fda ya\u015fam\u0131\u015f hiss\u0259si dayan\u0131r. Lakin problemin daha d\u0259rind\u0259n t\u0259dqiqi g\u00f6st\u0259rir ki, yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259ki m\u0259lumatlar\u0131n t\u0259hlilin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259, e. \u0259. III minillikd\u0259n etibar\u0259n bu \u0259razinin daimi sakinl\u0259rinin \u0259sas hiss\u0259si \u0259vv\u0259lc\u0259 Kuti \u2013 Uti, sonra Massaget (A\u011f Hun), daha sonra is\u0259 Q\u0131p\u00e7aq ad\u0131 da\u015f\u0131m\u0131\u015f q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259r olmu\u015fdur. B\u0259zi q\u0259dim m\u00fc\u0259llifl\u0259r onlar\u0131 Saksin (Sakab\u0259nz\u0259rl\u0259r) d\u0259 adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. Massagetl\u0259ri Arsak s\u00fclal\u0259si v\u0259 ya saklarla eynil\u0259\u015fdirm\u0259k tarixi h\u0259qiq\u0259t\u0259 uy\u011fun deyildir. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, vaxtil\u0259 Herodot da, skifl\u0259rin h\u0259yat t\u0259rzin\u0259 ox\u015far h\u0259yat t\u0259rzi ke\u00e7irdikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, b\u0259zil\u0259rinin massagetl\u0259ri d\u0259, Skif (Sak) tayfas\u0131 hesab etm\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131 (Herodot. Tarix. I kitab. 201). \u00dcst\u0259lik d\u0259, yazm\u0131\u015fd\u0131 ki, skifl\u0259ri Asiyadan qovan massagetl\u0259r olmu\u015fdur (Bax: Tofiq \u018fzizb\u0259yli. Skifl\u0259r, saklar, massagetl\u0259r, tal\u0131\u015flar v\u0259 az\u0259ril\u0259r. Avrasiya info. Sayt\u0131; Tofiq \u018fzizb\u0259yli. Yeddicildlik ,,Az\u0259rbaycan tarixi\u201dnin I cildind\u0259 Saqarti tayfas\u0131 haqq\u0131nda \u0130qrar \u018fliyevin yazd\u0131qlar\u0131 v\u0259 tarixi h\u0259qiq\u0259t. BAO. AZ sayt\u0131). Roma tarix\u00e7isi Dion Kassinin verdiyi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, albanlar da, m\u0259n\u015f\u0259c\u0259 Massaget olmu\u015fdur (Roma tarixi. 69, 15).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/arxiv\/www.fedai.az\/www.fedai.az\/i.hizliresim.com\/P1gN47.png\" alt=\"AZ\u018fRBAYCAN \u00d6Z\u00dcN\u00dcN SAK (SANQ) ADLANMI\u015e TAR\u0130X\u0130N\u018f SAH\u0130B DURMALIDIR ...\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Bel\u0259likl\u0259, Artsax toponiminin Arsak formas\u0131n\u0131n da olmas\u0131 ehtimal\u0131 do\u011frudursa, onun meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131nda buran\u0131 i\u015f\u011fal etmi\u015f Arsakil\u0259r s\u00fclal\u0259si v\u0259 ya saklar deyil, Qaraba\u011fda II Kirin ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259sdikd\u0259n sonra onun da\u011fl\u0131q hiss\u0259si olan Artsaxda gizl\u0259nmi\u015f yerli \u0259hali &#8212; massagetl\u0259r (util\u0259r) dayan\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>II Kirin massagetl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Herodotun verdiyi m\u0259lumat.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259dim yunan tarix\u00e7isi Herodotun bu hadis\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 verdyyi m\u0259lumatlara (Herodot. Tarix. I kitab. 201 \u2013 214) g\u00f6r\u0259, II Kir Babili i\u015f\u011fal etdikd\u0259n sonra massagetl\u0259rin d\u0259 \u00f6lk\u0259sini \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k fikrin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr v\u0259 m\u0259qs\u0259din\u0259 asanl\u0131qla nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259vv\u0259lc\u0259 bel\u0259 bir hiyl\u0259y\u0259 \u0259l at\u0131r: massagetl\u0259rin h\u00f6kmdar\u0131 Tomrisi aldatmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ona onunla g\u00fcya evl\u0259nm\u0259k ist\u0259diyi haqq\u0131nda x\u0259b\u0259r g\u00f6nd\u0259rir. Massagetl\u0259rin m\u0259rhum h\u00f6kmdar\u0131n\u0131n arvad\u0131 olmu\u015f Tomris II Kir\u0131n gizli qara niyy\u0259tini anlay\u0131r v\u0259 t\u0259klifini r\u0259dd edir. Onda hiyl\u0259 il\u0259 m\u0259qs\u0259din\u0259 \u00e7ata bilm\u0259y\u0259n II Kir massagetl\u0259rl\u0259 m\u00fcharib\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Araz\u0131n \u015fimal\u0131na ke\u00e7m\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc \u00e7ay\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259 k\u00f6rp\u00fcl\u0259r d\u00fcz\u0259ltm\u0259yi \u0259mr edir. Tomris el\u00e7i g\u00f6nd\u0259rib, II Kiri m\u00fcharib\u0259 etm\u0259m\u0259y\u0259, qay\u0131d\u0131b \u00f6z \u00f6lk\u0259sin\u0259 getm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r v\u0259 deyir ki, raz\u0131la\u015fmasa \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kib k\u00f6rp\u00fcl\u0259r d\u00fcz\u0259ltdirm\u0259sin. \u018fg\u0259r bizim torpaqda vuru\u015fmaq ist\u0259yirs\u0259, Araz \u00e7ay\u0131ndan 3 g\u00fcnl\u00fck m\u0259saf\u0259 q\u0259d\u0259r uza\u011fa \u00e7\u0259kil\u0259k, \u00e7ay\u0131 rahatca ke\u00e7sin v\u0259 bel\u0259 d\u0259 olur. Ordusu il\u0259 Araz\u0131n sol sahilin\u0259 ke\u00e7\u0259n II Kir bir g\u00fcnl\u00fck m\u0259saf\u0259 q\u0259d\u0259r ir\u0259lil\u0259yir, sonra Krezin m\u0259sl\u0259h\u0259t etdiyi kimi, burada d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259 sal\u0131r. Bu d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259d\u0259 \u0259n z\u0259if d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri il\u0259 \u00e7oxlu yem\u0259k v\u0259 \u015f\u0259rab qoyub, g\u00fccl\u00fc d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri il\u0259 bir q\u0259d\u0259r geri \u00e7\u0259kilib gizl\u0259nir v\u0259 ba\u015f ver\u0259nl\u0259ri izl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Massaget ordusunun \u00fc\u00e7d\u0259 bir hiss\u0259si h\u00fccum ed\u0259r\u0259k II Kirin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rini q\u0131r\u0131r, sonra da onlara m\u0259xsus yem\u0259kl\u0259ri yeyib, \u015f\u0259rablar\u0131 da i\u00e7\u0259r\u0259k s\u0259rxo\u015f olub yat\u0131rlar. Hiyl\u0259sinin ba\u015f tutdu\u011funu g\u00f6r\u0259n II Kir qo\u015funu il\u0259 geri qay\u0131d\u0131b, yatm\u0131\u015f Massaget d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rinin bir hiss\u0259sini \u00f6ld\u00fcr\u00fcr, Tomrisin o\u011flu Sparqapis ba\u015fda olmaqla dig\u0259r hiss\u0259sini \u0259sir tutur. Ba\u015f ver\u0259nl\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259r tutan Tomris II Kir\u0259 el\u00e7i g\u00f6nd\u0259rir ki, Sparqapisi azad etsin, Massaget d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rinin \u00fc\u00e7d\u0259 birini m\u0259hv ets\u0259 d\u0259, sakitc\u0259, sa\u011f \u2013 salamat \u00e7\u0131x\u0131b \u00f6z \u00f6lk\u0259sin\u0259 getsin, yoxsa onu qanla doyurar. II Kir Tomrisin ist\u0259yin\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259t vermir. Yuxudan ay\u0131lan Sparqapis is\u0259, ba\u015f ver\u0259nl\u0259rd\u0259 g\u00fcnahkar oldu\u011funu anlay\u0131r, qollar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 xahi\u015f edir v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc \u00f6ld\u00fcr\u00fcr. O\u011flunun \u00f6l\u00fcm x\u0259b\u0259rini e\u015fid\u0259n Tomris II Kirin \u00fcz\u0259rin\u0259 h\u00fcc\u00fcm edir. Ba\u015f vermi\u015f d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 II Kir m\u0259\u011flub olur v\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Tomris II Kirin meyidini tapd\u0131r\u0131b, ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259sdir\u0259r\u0259k qanla dolu tulu\u011fa atd\u0131raraq: ,,S\u0259ni qanla doyuraram demi\u015fdim, doyunca ic\u201d \u2013 deyir (Bax: Herodot. Tarix. I kitab. Klio. 205 \u2013 214).<\/p>\n\n\n\n<p><br>Herodot sonda bu n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015fdir: ,,Kirin \u00f6l\u00fcm\u00fc haqq\u0131nda \u00e7oxlu hekay\u0259tl\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 bu m\u0259n\u0259 daha ger\u00e7\u0259k g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u201d (Herodot. Tarix. I kitab. 214).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/arxiv\/www.fedai.az\/www.fedai.az\/i.resimyukle.xyz\/COxK86.png\" alt=\"AZ\u018fRBAYCAN \u00d6Z\u00dcN\u00dcN SAK (SANQ) ADLANMI\u015e TAR\u0130X\u0130N\u018f SAH\u0130B DURMALIDIR ...\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>II Kirin Qaraba\u011fda \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si ehtimal\u0131n\u0131 daha da g\u00fccl\u0259ndir\u0259n \u0259lav\u0259 faktlar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Artsax v\u0259 ona biti\u015fik v\u0259 yax\u0131n \u0259razil\u0259rd\u0259 Aran, A\u011fvan, Sisakan, Qaraba\u011f, Qarada\u011f toponiml\u0259rinin, Araz v\u0259 K\u00fcr hidroniml\u0259rinin d\u0259 varl\u0131\u011f\u0131 onlar\u0131n bu v\u0259 ya dig\u0259r d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259, e. \u0259. 530 \u2013 cu ild\u0259 II Kirin massagetl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si hadis\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 yarand\u0131\u011f\u0131 ehtimal\u0131n\u0131 da ir\u0259li s\u00fcrm\u0259y\u0259 ciddi \u0259saslar verir. M\u0259nc\u0259, bu toponiml\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi yozumlamaq tarixi h\u0259qiq\u0259t\u0259 daha \u00e7ox uy\u011fundur:<\/p>\n\n\n\n<p><br>1. Aran &#8212; farslar \u00fc\u00e7\u00fcn II Kirin ba\u015f\u0131n\u0131n k\u0259sildiyi ,,Utanc, x\u0259cal\u0259t, \u0259skiklik yeri\u201d; \u018fran- yerli \u0259hali \u00fc\u00e7\u00fcn II Kir\u0259 tabe olmay\u0131b, onun ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259s\u0259n ,,\u018frl\u0259rin &#8212; igid massagetl\u0259rin (util\u0259rin) yurdu\u201d dem\u0259kdir. Bu toponiml\u0259rd\u0259 ,,Ar\u201d &#8212; \u0259skiklik, x\u0259cal\u0259t, ,,\u018fr\u201d \u2013 igid, ,,-an\u201d \u2013 yer, m\u0259sk\u0259n m\u0259nas\u0131ndad\u0131r.<br>2. Sisakan etnotoponimi farslar \u00fc\u00e7\u00fcn II Kirin ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259sdikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, qara niyy\u0259tli saklar\u0131n &#8212; ,,Qara saklar\u0131n m\u0259sk\u0259ni\u201d dem\u0259kdir. ,,Si\u201d fars dilind\u0259ki siyah (qara) s\u00f6z\u00fcn\u00fcn q\u0131sald\u0131lm\u0131\u015f formas\u0131d\u0131r.<br>3. A\u011fvan. M. Kalankatuklu yaz\u0131r: ,,Aran Araz \u00e7ay\u0131ndan ba\u015flayaraq Hunan qalas\u0131na q\u0259d\u0259r uzanan Alban \u00f6lk\u0259sinin d\u00fcz\u0259nlikl\u0259rini v\u0259 da\u011flar\u0131n\u0131 miras olaraq alm\u0131\u015fd\u0131r. Onlar \u00f6z \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 A\u011fvan (Alban) ad\u0131n\u0131 ona g\u00f6r\u0259 vermi\u015fl\u0259r ki, Aran\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc, yum\u015faq xasiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, ,,a\u011fu\u201d (,,Mehriban\u201d) dey\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131lar\u201d (Moisey Kalankatuklu. Albaniya tarixi. Bak\u0131 \u2013 1993, S. 17).<br>M. \u00c7am\u00e7yan is\u0259, 1784 \u2013 1786 \u2013 c\u0131 ill\u0259rd\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 ,,Erm\u0259ni tarixi\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 A\u011fvan ad\u0131n\u0131n\u0131n q\u0259dim erm\u0259ni dilind\u0259ki mehriban m\u0259nas\u0131nda olan ,,a\u011fu\u201d s\u00f6z\u00fcnd\u0259n yarand\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 ,,Mehriban insanlar \u00f6lk\u0259si\u201d m\u0259nas\u0131nda oldu\u011funu yazm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fslind\u0259 is\u0259, A\u011fvan (Aran) ad\u0131n\u0131n A\u011fuan formas\u0131ndak\u0131 a\u011fu s\u00f6z\u00fc q\u0259dim erm\u0259ni dilin\u0259 yox, T\u00fcrk dilin\u0259 m\u0259xsus s\u00f6zd\u00fcr v\u0259 A\u011fuan II Kir burada \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259, farslar \u00fc\u00e7\u00fcn ,,A\u011fu (a\u011f\u0131), f\u0259ryad, ah \u2013 nal\u0259 yeri\u201d, ,,Qara m\u0259sk\u0259n\u201d &#8212; ,,Qaraba\u011f\u201d dem\u0259kdir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/arxiv\/www.fedai.az\/www.fedai.az\/i.hizliresim.com\/5aBXrA.png\" alt=\"AZ\u018fRBAYCAN \u00d6Z\u00dcN\u00dcN SAK (SANQ) ADLANMI\u015e TAR\u0130X\u0130N\u018f SAH\u0130B DURMALIDIR ...\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Artsax toponiminin yeni yozumu<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>M\u00f6vcud faktlar\u0131n t\u0259hlili g\u00f6st\u0259rir ki, Artsax\u0131n da daxil oldu\u011fu Urtexuni ad\u0131 uca boylu, da\u011f g\u00f6vd\u0259li tayfan\u0131n &#8212; massagetl\u0259rin, Orxistena massagetl\u0259rin II Kir\u0259 tabe olmay\u0131b onun ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259smi\u015f azadl\u0131qsev\u0259r hiss\u0259sinin m\u0259sk\u0259ni dem\u0259kdir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Artsax ad\u0131n\u0131n m\u0259nas\u0131na g\u0259ldikd\u0259 is\u0259, onunla ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlar\u0131n t\u0259hlili g\u00f6st\u0259rir ki, Artsax\u0131 qon\u015fu yerl\u0259rd\u0259n f\u0259rql\u0259ndir\u0259n tan\u0131nma ni\u015fan\u0131 onun b\u00fct\u00fcn tarix boyu \u0259n az\u0131ndan K\u00fcr v\u0259 Araz \u00e7aylar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 d\u00fcz\u0259n \u0259razinin \u0259halisi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif s\u0259b\u0259bl\u0259r \u00fcz\u00fcnd\u0259n yaranm\u0131\u015f \u00f6l\u00fcm v\u0259 z\u00fclm t\u0259hl\u00fck\u0259sind\u0259n xilas olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn qa\u00e7\u0131b gizl\u0259nm\u0259k yeri olmas\u0131d\u0131r. Artsax ad\u0131n\u0131 da m\u0259hz bu \u0259sasda yozmaq m\u00f6vcud yozumlar aras\u0131nda tarixi h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u0259n \u00e7ox uy\u011fun g\u0259l\u0259nidir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bel\u0259likl\u0259, Artsax toponimi yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 III \u2013 IV \u0259srl\u0259rd\u0259 d\u00fc\u015fs\u0259 d\u0259, yaranmas\u0131 q\u0259dim d\u00fcnyan\u0131n \u0259n m\u0259\u015fhur hadis\u0259l\u0259rind\u0259n biri &#8212; massagetl\u0259rin II Kiri \u00f6ld\u00fcrd\u00fckd\u0259n sonra gizl\u0259ndikl\u0259ri yer olmas\u0131 hadis\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<br>F. e. d. M. Seyidovun fikrinc\u0259, Artsax ad\u0131ndak\u0131 ,,t\u201d Qaraba\u011fda da ya\u015fam\u0131\u015f X\u0259z\u0259r \u2013 Savir (Suvar, Sabir) t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131n dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 l\u0259hc\u0259y\u0259 m\u0259xsusdur v\u0259 v \u2013 v\u0131\u0131 \u0259sr erm\u0259ni m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259 onlar\u0131n dilind\u0259n ke\u00e7mi\u015fdir (Bax: Mir\u0259li Seyidov. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n soyk\u00f6k\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259rk\u0259n. Bak\u0131 \u2013 1989, s. 37).<br>Artsax q\u0259dim T\u00fcrk dilin\u0259 m\u0259xsus m\u00fcr\u0259kk\u0259b s\u00f6zd\u00fcr v\u0259 yerli Kaspi v\u0259 Subar (sonrak\u0131 X\u0259z\u0259r v\u0259 Suvar) T\u00fcrk tayfalar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n ,,gizl\u0259nm\u0259k yeri\u201d m\u0259nas\u0131nda verilmi\u015f add\u0131r. Addak\u0131 ,,Art\u201d \u2013 1. Arka, geri; 2. Bir \u015feyin \u00f6b\u00fcr y\u00fcz\u00fc (Bax: T\u00dcRK D\u0130L KURUMU. TDK. Gov. Tr.), y\u0259ni g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n, gizli m\u0259nas\u0131ndad\u0131r. ,,Sax\u201d is\u0259, saxlanc (m\u0259sk\u0259n) s\u00f6z\u00fcn\u00fcn q\u0131sald\u0131lm\u0131\u015f formas\u0131d\u0131r. Artsax farslar\u0131n n\u0259z\u0259rind\u0259 II Kiri \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f cinay\u0259tkar (ar \u2013 pis, x\u0259cal\u0259tli, \u0259skik) saklar\u0131n (massagetl\u0259rin) gizl\u0259ndiyi yer \u2013 m\u0259sk\u0259ndir. Artsax h\u0259min vaxt Qaraba\u011f\u0131n yer sakinl\u0259ri olmu\u015f t\u00fcrkl\u0259rin &#8212; massagetl\u0259rin (sonrak\u0131 q\u0131p\u00e7aqlar\u0131n), kaspil\u0259rin (sonrak\u0131 x\u0259z\u0259rl\u0259rin) v\u0259 kadussil\u0259r (\u0259vv\u0259lki Subar, sonrak\u0131 suvarlar\u0131n) n\u0259z\u0259rind\u0259 is\u0259, igid massagetl\u0259rin gizl\u0259ndiyi yer olmu\u015fdur. Bu \u0259sasda Qaraba\u011f\u0131 da ( qara \u2013 qaranl\u0131q, gizli, ba\u011f &#8212; yer) gizli yer, gizl\u0259nm\u0259k yeri kimi m\u0259naland\u0131rmaq olar.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Artsax \u0259halisinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti q\u0259dim d\u00f6vrd\u0259 oldu\u011fu kimi, orta \u0259srl\u0259rd\u0259 d\u0259, dini inanc\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq 1828 \u2013 ci il T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r II Kirin ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259smi\u015f T\u00fcrk massagetl\u0259rin (\u0259vv\u0259lki Kuti, sonrak\u0131 q\u0131p\u00e7aqlar\u0131n), subarlar\u0131n (sonrak\u0131 kadussil\u0259rin &#8212; suvarlar\u0131n), kaspil\u0259rin (sonrak\u0131 x\u0259z\u0259rl\u0259rin) v\u0259 dig\u0259r T\u00fcrk tayfalar\u0131n sonrak\u0131 n\u0259sill\u0259ri idi. Bel\u0259 ki, 1822 \u2013 ci ild\u0259 Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 l\u0259\u011fv edildikd\u0259n sonra rus idar\u0259sinin 1823 \u2013 c\u00fc ild\u0259 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 ,,Qaraba\u011f \u0259yal\u0259tinin t\u0259sviri &#8230;\u201d adl\u0131 kitabdak\u0131 m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hlil ed\u0259n professor S. \u018fliyarl\u0131 yaz\u0131r ki, h\u0259min vaxt \u0259yal\u0259td\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f 18563 ail\u0259d\u0259n 1559 \u2013u be\u015f erm\u0259ni m\u0259likliyinin pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. H\u0259min kitabdak\u0131 m\u0259lumatlara istinad ed\u0259n erm\u0259ni aliml\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 is\u0259, \u0259yal\u0259td\u0259ki 20 mind\u0259n art\u0131q ail\u0259d\u0259n 5107 \u2013 si erm\u0259ni olmu\u015fdur (Bax: Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si. Bak\u0131 \u2013 2005, s. 20).<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Yeni yozumun do\u011frulu\u011f\u00fcn\u00fc t\u0259sdiql\u0259y\u0259n faktlardan n\u00fcmun\u0259l\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>1. ,,Bundan sonra o, (III Va\u00e7aqan) istehkamlar\u0131 \u00e7ox olan v\u0259 hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda olan Arsax\u0131n \u0259halisin\u0259 \u0259mr etdi ki, onlar b\u00fctl\u0259r\u0259 ibad\u0259td\u0259n, onlara qurban verm\u0259kd\u0259n v\u0259 b\u00fctp\u0259r\u0259st m\u0259rasimind\u0259n \u0259l \u00e7\u0259ksinl\u0259r\u201d (Moisey Kalankatuklu. Albaniya tarixi. 1993, s. 51). III Va\u00e7aqan\u0131n hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 (493 \u2013 510) Albaniyada, o c\u00fcml\u0259d\u0259n onun t\u0259rkib hiss\u0259si olan Artsaxda zorla xristianla\u015fd\u0131rma siyas\u0259ti h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f, b\u00fctp\u0259r\u0259stl\u0259r, at\u0259\u015fp\u0259r\u0259stl\u0259r v\u0259 dig\u0259r etiqad sahibl\u0259ri t\u0259qib olunmu\u015fdur. (Az\u0259rbaycan tarixi. Bak\u0131 &#8212; 1994, s. 188). Xristianl\u0131q dini r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dini kimi Albaniyada Urnayr (313 \u2013 371) t\u0259r\u0259find\u0259n 313 \u2013 c\u00fc ild\u0259 q\u0259bul edils\u0259 d\u0259, geni\u015f yay\u0131lmam\u0131\u015fd\u0131. 451 \u2013 ci ild\u0259 Sasanil\u0259rl\u0259 olmu\u015f Avarayr d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011frayan \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131n da bir hiss\u0259si Arsax\u0131n me\u015f\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 da\u011flar\u0131nda gizl\u0259nmi\u015fdi (Bax: Az\u0259rbaycan tarixi. Bak\u0131 \u2013 1994, s. 186 \u2013 187).<br>2. ,,Xosrov \u015fah\u0131n hakimiyy\u0259tinin otuz s\u0259kkizinci ilind\u0259 &#8230; Cebu xaqan \u00f6z o\u011flu il\u0259 g\u0259ldi. &#8230;x\u0259b\u0259r B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 sahib olan v\u0259 onu idar\u0259 ed\u0259n bizim a\u011fam\u0131z knyaza \u00e7atanda o, &#8230;\u015f\u0259h\u0259rin \u0130\u00e7 qalas\u0131na qorxudan s\u0131\u011f\u0131nan qo\u015funlarla m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259k ist\u0259di. Amma dan\u0131\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn onun a\u011fz\u0131n\u0131 a\u00e7maq ist\u0259y\u0259n anda onu el\u0259 d\u0259h\u015f\u0259t b\u00fcr\u00fcd\u00fc ki, dizl\u0259ri bir \u2013 birin\u0259 d\u0259yib el\u0259 \u0259sdi ki, o, t\u0259k bir s\u00f6z\u00fc d\u0259 a\u011fz\u0131ndan \u00e7\u0131xara bilm\u0259di. Orada y\u0131\u011f\u0131lan camaat onu bel\u0259 qorxuda g\u00f6r\u0259r\u0259k hay \u2013 k\u00fcy qald\u0131r\u0131b \u00e7\u0131\u011f\u0131rd\u0131: ,,B\u0259s niy\u0259 s\u0259n bizi indiy\u0259c\u0259n burada saxlad\u0131n ? Bizim \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc arvad \u2013 u\u015faqlar\u0131m\u0131zla birlikd\u0259 bu qani\u00e7\u0259n v\u0259h\u015fil\u0259rin \u0259ll\u0259rin\u0259 verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcnm\u00fc? Bel\u0259 b\u00f6y\u00fck v\u0259 nizams\u0131z camaatla bizd\u0259n c\u0259mi mil uzaql\u0131qda olan amans\u0131z d\u00fc\u015fm\u0259nin \u0259lind\u0259n nec\u0259 \u00e7\u0131xa bil\u0259rik?\u201d Sonra da bir \u2013 birin\u0259 dedil\u0259r: ,,Biz niy\u0259 l\u0259ngiyirik? N\u0259yi g\u00f6zl\u0259yirik? Bu \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u0259 gor tapmal\u0131y\u0131q? G\u0259lin \u015feyl\u0259rimizi, var \u2013 d\u00f6vl\u0259timizi at\u0131b qa\u00e7aq. B\u0259lk\u0259 can\u0131m\u0131z\u0131 qurtara bildik !\u201d Bunu deyib camaat \u015f\u0259h\u0259rin d\u00f6rd qap\u0131s\u0131 t\u0259r\u0259f\u0259 cumdu ki, \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131b Arsax vilay\u0259tinin da\u011flar\u0131nda gizl\u0259nsin.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bunu bil\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259r qa\u00e7anlar\u0131n ard\u0131nca y\u00f6n\u0259lib, bir qismini Uti vilay\u0259tind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n, ana yurdum olan b\u00f6y\u00fck Kalankatuk k\u0259ndi il\u0259 \u00fczb\u0259\u00fcz yerl\u0259\u015f\u0259n da\u011f\u0131n \u0259t\u0259yind\u0259 haqlad\u0131lar. Lakin hava qarald\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn onlar qa\u00e7anlara b\u00f6y\u00fck z\u0259r\u0259r yetir\u0259 bilm\u0259dil\u0259r. Onlar \u0259ll\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259nl\u0259rin bir ne\u00e7\u0259sini \u00f6ld\u00fcr\u00fcb, ba\u015fqalar\u0131n\u0131 is\u0259 ev \u015feyl\u0259ri il\u0259, dolu arabalar v\u0259 heyvanlarla birlikd\u0259 \u00f6z d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rin\u0259 apard\u0131lar. <strong>Allah\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 onlar qa\u00e7anlar\u0131 t\u0259qib etm\u0259dil\u0259r v\u0259 bunlar\u0131n ham\u0131s\u0131 vaxtil\u0259 Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259nizd\u0259n ke\u00e7\u0259n y\u0259hudil\u0259r kimi, gec\u0259nin qaranl\u0131\u011f\u0131nda xilas olub Arsax vilay\u0259tinin \u0259l\u00e7atmaz da\u011flar\u0131nda nicat tapd\u0131lar (Moisey Kalankatuklu. Albaniya tarixi. Bak\u0131 \u2013 1993, s. 92 \u2013 93). Bu hadis\u0259 626 \u2013 c\u0131 ild\u0259 olmu\u015fdur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t31.0-8\/p720x720\/10442996_1443554895914701_3194550901310853443_o.jpg?_nc_cat=109&amp;_nc_sid=85a577&amp;_nc_ohc=Vze_WsE6yWoAX-jo-cV&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;_nc_tp=6&amp;oh=96659e8f5dfca5d6bc03374397a2fb25&amp;oe=5EDCCD1A\" alt=\"\u041d\u0430 \u0438\u0437\u043e\u0431\u0440\u0430\u0436\u0435\u043d\u0438\u0438 \u043c\u043e\u0436\u0435\u0442 \u043d\u0430\u0445\u043e\u0434\u0438\u0442\u044c\u0441\u044f: 1 \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u043a\" width=\"240\" height=\"180\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><em>Tofiq \u018fzizb\u0259yli<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Tarix\u00e7i, arxeoloq.<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Artsak ad\u0131n\u0131n m\u0259nas\u0131 haqq\u0131ndak\u0131 m\u00f6vcud yozumlar&#8230; Erm\u0259nil\u0259rin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 d\u00fcnya ictimaiy\u0259tin\u0259 tarixi Erm\u0259ni torpa\u011f\u0131 kimi tan\u0131td\u0131rmaq c\u0259hdl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 2016 \u2013 c\u0131 ilin noyabr\u0131nda<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-5741","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5741","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5741"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5741\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5743,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5741\/revisions\/5743"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5741"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5741"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5741"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}