{"id":57634,"date":"2021-12-27T03:16:28","date_gmt":"2021-12-26T23:16:28","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=57634"},"modified":"2021-12-27T23:53:36","modified_gmt":"2021-12-27T19:53:36","slug":"erm%c9%99nil%c9%99rin-v%c9%99t%c9%99ni-haradir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=57634","title":{"rendered":"Erm\u0259nil\u0259rin V\u0259t\u0259ni harad\u0131r?"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:46% auto\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"320\" height=\"320\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/ac5ad8a6ee2389d04660e419bdfc63ba.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-57635 size-full\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/ac5ad8a6ee2389d04660e419bdfc63ba.png 320w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/ac5ad8a6ee2389d04660e419bdfc63ba-300x300.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/ac5ad8a6ee2389d04660e419bdfc63ba-150x150.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/ac5ad8a6ee2389d04660e419bdfc63ba-215x215.png 215w\" sizes=\"auto, (max-width: 320px) 100vw, 320px\" \/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>S\u0259ad\u0259t K\u0259rimi<\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><strong>Erm\u0259nil\u0259r uzun zamand\u0131r q\u0259sd\u0259n t\u0259hrif olunmu\u015f tarixi doktrinalar yaratmaqla d\u00fcnya ictimayy\u0259tinin \u015f\u00fcuruna tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 olan Qaraba\u011f\u0131 v\u0259 Z\u0259ng\u0259zur mahal\u0131n\u0131 \u00f6z v\u0259t\u0259ni kimi saxta stereotipl\u0259rl\u0259 yerl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131blar. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, tarix\u00e7il\u0259ri v\u0259 antropologiya aliml\u0259rini \u00e7\u0131xmaq \u015f\u0259rtil\u0259, Avropada geni\u015f ictimayy\u0259t bu saxta bilgil\u0259rl\u0259 b\u00f6y\u00fcd\u00fckl\u0259rind\u0259n \u00f6zl\u0259ri d\u0259 bilm\u0259d\u0259n buna inan\u0131rlar. \u0130nsan\u0131n h\u0259qiq\u0259t\u0259 aparan yolunu \u0259ng\u0259ll\u0259y\u0259n t\u0259sirl\u0259ri \u00f6yr\u0259n\u0259n b\u00f6y\u00fck filoloq Frensis Bekon h\u0259l\u0259 d\u00f6rd y\u00fcz il bundan \u0259vv\u0259l&nbsp;<em>\u0130nsan s\u0259hvl\u0259rinin m\u0259nb\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda<\/em>&nbsp;n\u0259z\u0259riyy\u0259 yaratm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 bu tipli q\u0259r\u0259zli saxta bilgil\u0259ri \u201dx\u0259yal\u0259t\u201d adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131 [1]. Saxtakarlar yaratd\u0131\u011f\u0131 x\u0259yallara ax\u0131rda \u00f6zl\u0259ri d\u0259 inan\u0131rlar v\u0259 bu x\u0259yallar onlar\u0131n kabusuna \u00e7evrilir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259qiq\u0259ti yalan stereotipl\u0259rd\u0259n\/x\u0259yallardan nec\u0259 ay\u0131rd etm\u0259k olar? Erm\u0259nil\u0259r Qaraba\u011f v\u0259 Z\u0259ng\u0259zuru n\u0259d\u0259n \u00f6zl\u0259rin\u0259 \u00e7\u0131xmaq ist\u0259yirl\u0259r? B\u0259s erm\u0259nil\u0259rin \u0259sil v\u0259t\u0259ni harad\u0131?&nbsp; Bu essed\u0259 bu suallara cavab verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Antik \u00c7a\u011fa\/Q\u0259dim d\u00f6vr\u0259, Orta \u018fsrl\u0259r\u0259, XIII-XX \u0259srl\u0259r q\u0131sa n\u0259z\u0259r salacay\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>ERM\u018fN\u0130L\u018fR\u0130N&nbsp;<\/strong><strong>\u00abN\u018fS\u0130L \u015e\u018fC\u018fR\u018fS\u0130\u00bb<\/strong><strong>&nbsp;v\u0259 onlar\u0131n Qafqaza k\u00f6\u00e7m\u0259l\u0259rinin xronikalar\u0131<\/strong><strong>.&nbsp;<\/strong><strong>Falsifikasiyalara qar\u015f\u0131 antropologiya v\u0259 arxeologiya elml\u0259ri.&nbsp;<\/strong>T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r d\u00fcnya siyas\u0259t\u00e7il\u0259ri aras\u0131nda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 obyektiv bir bax\u0131\u015f yoxdur. B\u0259zi Q\u0259rb dair\u0259l\u0259rind\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259nin tarixin\u0259 erm\u0259ni traktovkas\u0131, erm\u0259ni t\u0259fsiri il\u0259 bax\u0131l\u0131r. H\u0259l\u0259 d\u0259 Qafqazda \u201d<strong>a\u0432\u0442\u043e\u0445\u0442\u043e\u043d<\/strong>&nbsp;kimdir,&nbsp;<strong>a\u043b\u043b\u043e\u0445\u043e\u043d<\/strong>&nbsp;kim?&nbsp; Erm\u0259nil\u0259r yoxsa Az\u0259rbaycan T\u00fcrkl\u0259ri?\u201d sual\u0131 il\u0259 u\u011fra\u015f\u0131rlar. \u018flb\u0259tt\u0259, biz deyirik Az\u0259rbaycan T\u00fcrkl\u0259ri! V\u0259 bunu b\u00fct\u00fcn tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259r g\u00f6st\u0259rir!<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 \u0259sasland\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri h\u0259r vasit\u0259 il\u0259 bo\u011fma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131blar v\u0259 h\u0259r c\u00fcr s\u0259y g\u00f6st\u0259rirl\u0259r ki, erm\u0259nil\u0259r deyil Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin alloxon, y\u0259ni g\u0259lm\u0259 xalq oldu\u011funu s\u00fcbut etsinl\u0259r. G\u00fcya Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri Qafqazda yad bir \u00fcns\u00fcrd\u00fcl\u0259r, sonradan g\u0259lm\u0259dil\u0259r.&nbsp;Ancaq n\u0259 yax\u015f\u0131 ki,&nbsp;<strong>antropologiya<\/strong>&nbsp;kimi bir m\u00fcbahis\u0259siz, dan\u0131lmaz bir elm var.<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6rk\u0259mli sovet antropoloqu&nbsp;<strong>Viktor Bunak<\/strong>, h\u0259l\u0259 1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259,&nbsp;<strong>Sevan g\u00f6l\u00fc<\/strong>&nbsp;yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda tap\u0131lan&nbsp;<strong>D\u0259mir d\u00f6vr\u00fcn\u0259<\/strong>&nbsp;aid k\u0259ll\u0259l\u0259ri m\u00fcayin\u0259 etmi\u015fdir [2]. Eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l&nbsp;<strong>14 v\u0259 13-c\u00fc \u0259srl\u0259r\u0259<\/strong>&nbsp;aid bu artefaktlara \u0259saslanaraq alim s\u00fcbut etmi\u015fdir ki, erm\u0259nil\u0259rin m\u00fcasir Erm\u0259nistan zonas\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259&nbsp;<strong>\u0259vv\u0259ll\u0259r ya\u015fayanlarla<\/strong>&nbsp;he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yoxdur, onlarla he\u00e7 bir \u00fcmumi c\u0259h\u0259tl\u0259ti, ox\u015farl\u0131qlar\u0131 yoxdur. Bel\u0259likl\u0259, etnik dontologiya birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Qafqazda avtoxton x\u00fcsusiyy\u0259tini inkar edir. \u00c7\u00fcnki onlar\u0131n di\u015fl\u0259ri h\u0259m \u015eimali, h\u0259m d\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n avtoxton insanlar\u0131n\u0131n di\u015fl\u0259rind\u0259n k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259rql\u0259nir.<\/p>\n\n\n\n<p>Saxtakar Erm\u0259ni aliml\u0259ri, sad\u0259c\u0259 unudublar ki, yaln\u0131z Aral\u0131q d\u0259nizi xalqlar\u0131na xas olan erm\u0259ni x\u0259st\u0259liyi erm\u0259nil\u0259rin bu meqa b\u00f6lg\u0259y\u0259 g\u0259li\u015fini bir daha t\u0259sdiql\u0259yir. Lakin&nbsp;<strong>arxeologiya&nbsp;<\/strong>erm\u0259nil\u0259r\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259 bilm\u0259z. 1920-ci ild\u0259 bol\u015fevikl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n do\u011fma Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda yarad\u0131lan indiki Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 \u0259razisind\u0259ki tarix ni\u015fan\u0259l\u0259rini axtarmaq erm\u0259nil\u0259r\u0259 he\u00e7 bir \u015f\u0259kild\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259 bilm\u0259z. Bunu g\u00f6rk\u0259mli&nbsp;<strong>Amerikal\u0131 erm\u0259ni\u015funas<\/strong>,&nbsp;<strong>Kolumbia Universitetinin professoru Nina Qarsoyan [3]&nbsp;<\/strong>bildirir<strong>:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cMin ild\u0259n \u00e7ox zaman ke\u00e7\u0259nd\u0259n sonra erm\u0259nil\u0259r n\u0259hay\u0259t \u00f6z tarixl\u0259rini yazma\u011fa qalx\u0131\u015fd\u0131lar, v\u0259 onlar\u0131n uzaq ke\u00e7mi\u015fl\u0259rind\u0259n yaln\u0131z qaranl\u0131q v\u0259 qeyri-d\u0259qiq bir tarixi yadda\u015f qald\u0131. Arxeologiya bizi h\u0259l\u0259 d\u0259, fars h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid n\u0259inki Anadolunun h\u0259l\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259, h\u0259tta Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n yax\u015f\u0131 t\u0259dqiq olunmu\u015f b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259, izah olunmaz olsa da materialla t\u0259min ed\u0259 bilm\u0259di \u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, amerikal\u0131 alim etiraf edir ki, erm\u0259nil\u0259r m\u00fcasir Erm\u0259nistanda \u00f6z tarixi izl\u0259rini tapa bilmirl\u0259r. Tamamil\u0259 do\u011frudur! Arxeologiya he\u00e7 bir halda Erm\u0259nistan\u0131n siyasi mif haz\u0131rlamas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas ver\u0259 bilm\u0259z. H\u0259qiq\u0259t\u0259n, 20-ci \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r Qafqazda Erm\u0259nistan dey\u0259 bir \u00f6lk\u0259, bir co\u011frafi b\u00f6lg\u0259 yox idi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"795\" height=\"416\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-57636\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild1.png 795w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild1-300x157.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild1-150x78.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild1-768x402.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 795px) 100vw, 795px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Bu m\u0259nada m\u0259\u015fhur tarix\u00e7i rus alimi&nbsp;<strong>\u0130<\/strong><strong>. M.<\/strong>&nbsp;<strong>Dyakonovun [4]&nbsp;<\/strong>q\u0259na\u0259ti \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259lildir. Dyakonov \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 erm\u0259ni dilinin&nbsp;<strong>fonetik t\u0259hlili<\/strong>&nbsp;\u0259sas\u0131nda s\u00fcbut etmi\u015fdir ki, \u015e\u0259rqi Anadolu erm\u0259nil\u0259rin dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 dil, erm\u0259ni yaylas\u0131n\u0131n domeni (sah\u0259si) deyildir. Proto-erm\u0259ni (m\u0259n\u015f\u0259yi, \u0259sl-k\u00f6k\u00fc buradan olan erm\u0259ni) yaln\u0131z&nbsp;<strong>Hind-Avropa qoluna aid ola bil\u0259r, \u00e7\u00fcnki bu dil il\u0259 n\u0259 \u0425urril\u0259rin, n\u0259 Urartular\u0131n&nbsp;<\/strong>n\u0259 d\u0259 h\u0259r hans\u0131 bir ba\u015fqa Qafqaz xalqlar\u0131n\u0131n dili aras\u0131nda qohumluq \u0259laq\u0259si yoxdur. Y\u0259ni erm\u0259nil\u0259r bura xaricd\u0259n g\u0259libl\u0259r!<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Erm\u0259nil\u0259rin ata-baba yurdu. Balkanlardan Ki\u00e7ik Asiyaya q\u0259d\u0259r.&nbsp;F\u0435ss\u0430liya \u2192Frakiya&nbsp;\u2192 Frigiya\u2192 F\u0259rat \u00e7ay\u0131 \u2192 Van g\u00f6l\u00fc.<\/strong>&nbsp;Erm\u0259nil\u0259r q\u0259dim d\u00f6vrd\u0259 &nbsp;bu mar\u015frutla dola\u015f\u0131blar, zaman-zaman k\u00f6\u00e7 edibl\u0259r. Bunu q\u0259dim m\u00fc\u0259llifl\u0259r g\u00f6st\u0259rir. M\u0259s\u0259l\u0259n, tarixin atas\u0131 say\u0131lan Herodot [5] yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201dBu tayfalar (Erm\u0259nil\u0259r) Frakiya-Frigiya q\u0259bil\u0259l\u0259rinin n\u0259slind\u0259ndirl\u0259r, onlar\u0131n t\u00f6r\u0259m\u0259l\u0259ridirl\u0259r.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>E.\u0259. IV \u0259sr Yunan tarix\u00e7isi Eidox<\/strong>&nbsp;da erm\u0259nil\u0259rin Frigiya m\u0259n\u015f\u0259li oldu\u011funu t\u0259sdiql\u0259yir: \u201dFrigil\u0259r v\u0259 erm\u0259nil\u0259r eyni dild\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rlar\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin siyasil\u0259\u015fmi\u015f erm\u0259ni\u015funasl\u0131\u011f\u0131n\u0131n x\u0259yallar\u0131 birba\u015fa q\u0259dim ilk m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 veril\u0259n dan\u0131lmaz d\u0259lill\u0259ri unudurlar. O zaman onlara XX \u0259sr erm\u0259ni elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 korifeyl\u0259rinin, apar\u0131c\u0131 simalar\u0131n\u0131n d\u0259lill\u0259rini t\u0259qdim ed\u0259k. Sankt-Peterburq Universitetinin professoru&nbsp;<strong>Nikolay Adonts<\/strong>&nbsp;[6] erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6\u00e7m\u0259l\u0259rinin \u00f6yr\u0259n\u0259r\u0259k yaz\u0131b:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cE.\u0259. VIII \u0259srd\u0259 Balkanlarda Frakiyada&nbsp;<\/em><em>kimmer tayfalar\u0131 peyda olmu<\/em><em>\u015f<\/em><em>, onlar b<\/em><em>urada&nbsp;<\/em><em>ya<\/em><em>\u015f<\/em><em>ayan<\/em><em>&nbsp;&nbsp;erm\u0259nil\u0259rin \u0259cdadlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259 saxlay\u0131rd\u0131lar v\u0259 onlar\u0131&nbsp;<\/em><em>da \u00f6zl<\/em><em>\u0259<\/em><em>ri il<\/em><em>\u0259<\/em>&nbsp;<em>g\u00f6t\u00fcr<\/em><em>\u0259<\/em><em>r<\/em><em>\u0259<\/em><em>k,&nbsp;<\/em><em>\u015e\u0259<\/em><em>rq<\/em><em>\u0259<\/em><em>,&nbsp;<\/em><em>Ki\u00e7ik Asiyaya y\u00f6n<\/em><em>\u0259<\/em><em>lmi<\/em><em>\u015f<\/em><em>l<\/em><em>\u0259<\/em><em>r\u00bb<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Adontsun m\u00f6vqeyini b\u00f6l\u00fc\u015f\u0259n ba\u015fqa bir tan\u0131nm\u0131\u015f ermeni\u015funas alim akademik&nbsp;<strong>Manik Avekyan<\/strong>&nbsp;[10] vur\u011fulay\u0131b:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"808\" height=\"399\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild2.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-57637\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild2.png 808w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild2-300x148.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild2-150x74.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild2-768x379.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 808px) 100vw, 808px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><em>\u201cErm\u0259nil\u0259rin \u0259cdadlar\u0131 eram\u0131zdan \u00e7ox uzun zaman \u0259vv\u0259l Avropada, yunanlar v\u0259 fraklar\u0131n \u0259cdadlar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yer\u0259 yax\u0131n ya\u015fay\u0131rd\u0131lar. Oradan onlar Ki\u00e7ik Asiyaya k\u00f6\u00e7 edibl\u0259r. \u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Yuxar\u0131dak\u0131 fikir 1980-ci ild\u0259 professor&nbsp;<strong>Nersisyan\u0131n [10]&nbsp;<\/strong>redaktorlu\u011fu il\u0259 n\u0259\u015fr olunan&nbsp;<em>Erm\u0259ni Xalq\u0131n\u0131n Tarixi<\/em>&nbsp;kitab\u0131nda x\u00fclas\u0259l\u0259nibdir:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201dD\u0259niz xalqlar\u0131n\u0131n\u201d yax\u015f\u0131 m\u0259lum olan k\u00f6\u00e7l\u0259ri d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, y\u0259ni eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l XIII-XII \u0259srl\u0259rd\u0259, erm\u0259nil\u0259r Balkanlardan qohum olduqlar\u0131 Frakiya-Frigiya tayfalar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 Ki\u00e7ik Asiyaya ke\u00e7ibl\u0259r. \u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130ndi is\u0259 eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l II \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259&nbsp;<em>Erm\u0259ni D\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin<\/em>&nbsp;harada yarand\u0131\u011f\u0131na baxaq.<\/strong>&nbsp;Budur onun lokalizasiya yeri \u2013&nbsp;<strong>F\u0131rat&nbsp;<\/strong>\u00e7ay\u0131n\u0131n sahill\u0259ri! G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, bu d\u00f6vl\u0259tin co\u011frafi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sin\u0259 n\u0259 \u015e\u0259rqi Anadolu, n\u0259 Kilikiya, n\u0259 d\u0259 Kapadokya he\u00e7 c\u00fcr\u0259 daxil edil\u0259 bilm\u0259z, ona qalm\u0131\u015f ki h\u0259l\u0259 Qafqaz! Bunu professor&nbsp;<strong>Ri\u00e7ard Avenesyan<\/strong>&nbsp;[7] da a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201dQ\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 Kilikiyadan Qafqaza q\u0259d\u0259r uzanan torpaqlar he\u00e7 vaxt erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u0259xsus olmay\u0131b.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Yuxar\u0131da istinad etdiyimiz professor&nbsp;<strong>Nina Qarsayan<\/strong>, Erm\u0259nistan\u0131n Qafqaz\u0131n h\u00fcdudlar\u0131ndan uzaqda, y\u0259ni Ki\u00e7ik Asiyada, F\u0131rat \u00e7ay\u0131n\u0131n iki sahilind\u0259 yerl\u0259\u015fdiyini s\u00fcbut etmi\u015fdir v\u0259 bu t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u00fc deyil, \u00e7\u00fcnki h\u0259l\u0259&nbsp;<strong>Herodot<\/strong>&nbsp;erm\u0259nil\u0259rin yerl\u0259\u015fm\u0259 sah\u0259sini \u00f6yr\u0259n\u0259r\u0259k yaz\u0131b:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201dErm\u0259nil\u0259rin \u0259cdadlar\u0131 Assuriyal\u0131lardan yuxar\u0131da, Erm\u0259nistanla Kilikiyan\u0131 ay\u0131ran F\u0131rat \u00e7ay\u0131ndan yuxar\u0131da idi.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>F\u0131rat b\u00f6lg\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n rolu \u0259h\u0259miyy\u0259tli deyildi. Bu bar\u0259d\u0259 Sankt-Peterburq Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc Kiradiy&nbsp;<strong>Podkanov<\/strong>&nbsp;[10] yaz\u0131b:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cErm\u0259nistan bir d\u00f6vl\u0259t olaraq b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 he\u00e7 bir \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynamay\u0131b. Onun ad\u0131 erm\u0259nil\u0259rin istifad\u0259 etdiyi co\u011frafi bir termin olub\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>IV- VIII \u018fSRL\u018fR.\u00a0<\/strong>Erm\u0259nistan\u0131n C\u0259nubi Qafqaza miqrasiyas\u0131n\u0131n ilk dal\u011falar\u0131. QAFQAZ ALBANIYASINA G\u018fL\u0130\u015e.\u00a0<strong>387-ci ild\u0259 Bizans-Sasani m\u00fcharib\u0259si<\/strong>\u00a0<strong>n\u0259tic\u0259sind\u0259\u00a0<\/strong>Ar\u015fakid Erm\u0259nistan\u0131 tarix s\u0259hn\u0259sind\u0259n silindi v\u0259 erm\u0259nil\u0259r geni\u015f bir \u0259raziy\u0259 da\u011f\u0131ld\u0131lar[ 10]. M\u0259hz bu zaman erm\u0259ni etnosunun C\u0259nubi Qafqaza miqrasiya-s\u0131n\u0131n\u00a0<strong>ilk dal\u011falar\u0131<\/strong>\u00a0da qeyd\u0259 al\u0131nd\u0131. Diqq\u0259t yetirin ki, erm\u0259ni -qriqoryan \u00f6nc\u0259si kils\u0259 \u00f6nc\u0259 F\u0131rat \u00e7ay\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n, Artsani ki\u00e7ik \u00e7ay\u0131n yan\u0131nda, A\u015fti\u015fat k\u0259ndind\u0259 m\u0259sk\u0259n salm\u0131\u015fd\u0131. Ar\u015fakid Erm\u0259nistan\u0131ndan sonra kils\u0259 erm\u0259nil\u0259rin yegan\u0259 r\u0259hb\u0259ri oldu. At\u0259\u015fp\u0259r\u0259st Sasani v\u0259 xristian Bizans imperiyalar\u0131 aras\u0131nda manevr ed\u0259r\u0259k, erm\u0259nil\u0259r yax\u0131n \u0259raziy\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259nirdil\u0259r, \u00f6z\u0259llikl\u0259 C\u0259nubi Qafqaza uz tuturdular. V\u0259 bu proses\u00a0<strong>\u0259r\u0259b xilaf\u0259tinin<\/strong>\u00a0bu meqa b\u00f6lg\u0259d\u0259 h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 g\u00fccl\u0259ndi. Erm\u0259ni ruhanil\u0259rinin m\u0259krli niyy\u0259ti m\u00f6vqel\u0259ri \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k, daha sonra is\u0259 Qafqaz\u0131n q\u0259dim kils\u0259sinin \u2013\u00a0<strong>Alban Apostol Aftokefal (m\u00fcst\u0259qil) Kils\u0259sinin<\/strong>\u00a0\u2013 tarixini \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k idi. Sovet tarix\u00e7isi, erm\u0259ni\u015funas\u00a0<strong>Vortopekov<\/strong>\u00a0[10] \u00f6z\u00fcn\u00fcn\u00a0<em>Zaqafqaziyan\u0131n xristian abid\u0259l\u0259ri<\/em>\u00a0kitab\u0131nda\u00a0<strong>erm\u0259ni-qriqoryan kils\u0259sinin<\/strong>\u00a0h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini t\u0259svir ed\u0259r\u0259k yaz\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cXristian bayra\u011f\u0131 il\u0259 silahlanm\u0131\u015f erm\u0259ni kils\u0259si h\u0259r zaman tarixi Albaniya v\u0259 onun ayr\u0131lmaz hiss\u0259si olan Qaraba\u011f\u0131n xalqlar\u0131n\u0131 m\u0259hv edirdi v\u0259 tarixi v\u0259ziyy\u0259t\u0259 m\u0259har\u0259tl\u0259 uy\u011funla\u015faraq&nbsp;<strong>S\u0259f\u0259vi h\u0259nadanl\u0131\u011f\u0131na<\/strong>, sonra is\u0259 Rusiya \u0130mperiyas\u0131na xidm\u0259t edirdi, nec\u0259 ki, bir vaxtlar Bizansa, \u0130ran Sasanil\u0259rin\u0259, \u018fr\u0259b xilaf\u0259tl\u0259rin\u0259 v\u0259 Monqollara xidm\u0259t etmi\u015fdir. \u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild4-1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-57638\" width=\"1092\" height=\"562\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild4-1.png 387w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild4-1-300x154.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild4-1-150x77.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1092px) 100vw, 1092px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>704-c\u00fc il hadis\u0259l\u0259ri<\/strong>\u00a0birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 bu h\u00f6km\u00fcn do\u011frulu\u011funu s\u00fcbut etdi. V\u0259 sonra bax\u0131n n\u0259 ba\u015f verdi: Alban v\u0259 Apostol Kils\u0259sinin katolikosu\u00a0<strong>Nerses Bakur<\/strong>\u00a0Bizansla daha yax\u0131n olma\u011fa q\u0259rar verir, erm\u0259ni-qriqoryan kils\u0259sinin katolikosu\u00a0<strong>\u0130lya<\/strong>\u00a0is\u0259 bunu \u018fr\u0259b x\u0259lifi\u00a0<strong>\u018fbd-\u00fcl\u00a0M\u0259lik\u0259<\/strong>\u00a0m\u0259lumat verir [10]. Bundan sonra x\u0259lif Alban kils\u0259sini erm\u0259ni-qriqoryan kils\u0259sin\u0259 tabe edilm\u0259si bar\u0259d\u0259 f\u0259rman verir. Erm\u0259ni katolikoslar\u0131 Alban kils\u0259sini \u00f6z n\u00fcfuzuna tabe etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259vv\u0259lc\u0259 Sasanil\u0259rin, sonra is\u0259 \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin k\u00f6m\u0259yin\u0259 \u0259l at\u0131rd\u0131lar. N\u0259hay\u0259t, Alban kils\u0259si erm\u0259ni katolikosunun xahi\u015fi \u0259sas\u0131nda\u00a0<strong>1836-c\u0131 ild\u0259 Peterburq M\u00fcq\u0259dd\u0259s Sinodunun q\u0259rar\u0131<\/strong>\u00a0il\u0259 l\u0259\u011fv edildi v\u0259 daha ya\u015famad\u0131.\u00a0<strong>Alban kils\u0259si b.e. 74-c\u00fc ilind\u0259n m\u00f6vcud idi.\u00a0<\/strong>D\u0259rhal Alban m\u0259d\u0259ni t\u0259b\u0259q\u0259sinin m\u0259hv edilm\u0259si prosesi ba\u015flay\u0131r. Erm\u0259ni kils\u0259 saxtakarlar\u0131n\u0131n \u0259lin\u0259 ke\u00e7\u0259n\u00a0<strong>Nerses Bakurun kitabxanas\u0131<\/strong>\u00a0yand\u0131r\u0131l\u0131b T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131na at\u0131l\u0131r.\u00a0<strong>Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan tarixinin\u00a0\u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli bir faci\u0259si ba\u015f\u00a0verir. Xalq \u00f6z\u00fcn\u00fcn alban m\u0259d\u0259niyy\u0259tini,\u00a0\u0259lifbas\u0131n\u0131, dilini, m\u0259kt\u0259bini unutmu\u015f olur, tarixi\u00a0\u0259nginlikl\u0259rd\u0259n qalan ulu yadda\u015f\u0131m\u0131z m\u0259hv olur.<\/strong>\u00a0Bu d\u00f6vrd\u0259n etibar\u0259n Alban kils\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 abid\u0259l\u0259rind\u0259 erm\u0259ni yaz\u0131lar\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r [10].<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259, Qafqaza geni\u015fl\u0259nm\u0259 t\u0259zyiqinin ilk dal\u011fas\u0131 g\u0259lmi\u015f oldu v\u0259 erm\u0259ni x\u0259yallar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 ba\u015flad\u0131. Bu, 1836-c\u0131 il mart\u0131n 11-d\u0259\u00a0<strong>I Nikolay\u0131n<\/strong>\u00a0Alban yeparxiyalar\u0131n\u0131n\u00a0<strong>erm\u0259ni &#8212; qriqoryan kils\u0259sinin<\/strong>\u00a0idar\u0259\u00e7iliyin\u0259 verilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u0259n\u0259d imzalamas\u0131 il\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131 [10]. V\u0259 bu kils\u0259 \u201cerm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259sinin\u201d konturlar\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 \u00e7izirdi v\u0259 t\u0259bli\u011f edirdi, h\u0259md\u0259 Alban kils\u0259sinin arxivini tamamil\u0259 m\u0259hv ed\u0259r\u0259k.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>XV \u018fSR.&nbsp;<\/strong><strong>H\u0259qiq\u0259t \u00fcz\u0259rind\u0259 despotluq.&nbsp;<\/strong>Erm\u0259ni kils\u0259si, nec\u0259 ki erm\u0259ni krall\u0131\u011f\u0131, 15-ci \u0259srin ortalar\u0131nda da dola\u015fan missiyas\u0131n\u0131 davam etdirirdi. Ki\u00e7ik Asiya b\u00f6lg\u0259sind\u0259ki ictimai-siyasi \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc s\u0259b\u0259bind\u0259n erm\u0259nil\u0259rin v\u0259ziyy\u0259ti pisl\u0259\u015fmi\u015fdi v\u0259 erm\u0259ni katolikosu Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti olan&nbsp;<strong>Qaraqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin<\/strong>&nbsp;h\u00f6kmdar\u0131&nbsp;<strong>Cahan \u015faha<\/strong>&nbsp;erm\u0259ni kils\u0259sinin taxt\u0131n\u0131 Kilikiyadan Qaraqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin \u0259razisin\u0259 ke\u00e7irtm\u0259k ist\u0259yi il\u0259 m\u00fcraci\u0259t edir [10].&nbsp;<strong>Cahan \u015fah buna icaz\u0259 verir \u200b\u200bv\u0259 1441-ci ild\u0259 erm\u0259ni kils\u0259si Qaraqoyunluya k\u00f6\u00e7 etmi\u015f olur.<\/strong>&nbsp;Bel\u0259c\u0259 \u0259z\u0259li Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda ilk erm\u0259ni kils\u0259si ortaya \u00e7\u0131x\u0131r v\u0259 burada, q\u0259dim O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259rinin torpaqlar\u0131nda, erm\u0259ni xoronlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n ifad\u0259 edil\u0259n h\u0259qiq\u0259t \u00fcz\u0259rind\u0259 despotizmin a\u00e7\u0131q-a\u015fkar \u0259lam\u0259tl\u0259ri \u00f6z\u00fcn\u00fc biruz\u0259 verirdi. B\u0259li, C\u0259nubi Qafqazda erm\u0259ni kils\u0259sinin taxt\u0131n\u0131 quran m\u0259hz&nbsp;<strong>Cahan \u015eah<\/strong>&nbsp;olub! [10]<\/p>\n\n\n\n<p>Kils\u0259 taxt\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 katolikos Ki\u00e7ik Asiyadan C\u0259nubi Qafqaza h\u0259md\u0259\u00a0<strong>Va\u011far\u015fapat toponimini<\/strong>\u00a0g\u0259tirmi\u015fdir, y\u0259ni Qafqazda olmayan, lakin Ki\u00e7ik Asiyada yerl\u0259\u015f\u0259n zaman var olan Ar\u015fakit Erm\u0259nistan paytaxt\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 g\u0259tirmi\u015fdir [10]. V\u0259 m\u0259hz bu Va\u011far\u015fapatda IV \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Echmadzin (<em>e\u00e7m\u0259dcin<\/em>)\u00a0adl\u0131 balaca bir taxta kils\u0259 tikilmi\u015fdir. XV \u0259srin ortalar\u0131ndan is\u0259 Ki\u00e7ik Asiyadan g\u0259tiril\u0259n\u00a0<strong>Va\u011far\u015fapat E\u00e7m\u0259dzin<\/strong>\u00a0ad\u0131, erm\u0259ni kils\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 art\u0131q Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin \u0259razisind\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r! Bel\u0259likl\u0259, Kilikyal\u0131 qriqoryanlar C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 t\u0259sir dair\u0259l\u0259rini bu \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259yin etdil\u0259r v\u0259 zaman ke\u00e7dikc\u0259 erm\u0259nil\u0259rin geni\u015f \u0259razil\u0259r\u0259 sahibl\u0259nm\u0259 planlar\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn poliqon, bir s\u0131naq meydan\u0131 yaratm\u0131\u015f oldular [10].<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild13.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-57640\" width=\"1099\" height=\"575\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild13.png 407w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild13-300x157.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild13-150x79.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1099px) 100vw, 1099px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>XVI \u018fSR.&nbsp;<\/strong><strong>Qafqazda \u015e\u0259rqi Erm\u0259nistan\u0131 v\u0259 ya Orta \u018fsrl\u0259r Erm\u0259nistan\u0131 olmay\u0131b!&nbsp;<\/strong>Erm\u0259ni saxtakarlar\u0131 inadla erm\u0259nil\u0259rin i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri \u0259z\u0259li Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 \u201c<em>\u015e\u0259rqi Erm\u0259nistan<\/em>\u201d adland\u0131r\u0131rlar. Onlar h\u0259l\u0259 d\u0259 geni\u015f ictimaiyy\u0259ti m\u00fcasir Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 \u0259razisind\u0259 guya&nbsp;<em>Orta \u018fsrl\u0259r Erm\u0259nistan\u0131n<\/em>&nbsp;m\u00f6vcud oldu\u011funa inand\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn informasiya platformalar\u0131na h\u00fccum edirl\u0259r. Ancaq g\u00fcc h\u0259r zaman fakt\u0131n, ger\u00e7\u0259kl\u0259rin arxas\u0131ndad\u0131r! T\u0259kzibedilm\u0259zdir faktd\u0131r ki, XV \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yaranmas\u0131na q\u0259d\u0259r bu \u0259razini&nbsp;<strong>Qaraqoyunlu q\u0259bil\u0259l\u0259r birliyin\u0259<\/strong>&nbsp;daxil olan T\u00fcrk Saadl\u0131 tayfas\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 idar\u0259 edirdi.&nbsp;<strong>Bu \u0259razinin ad\u0131 \u00c7uxur Saad idi [10]<\/strong>. \u00c7uxur Saad h\u00f6kmdar\u0131n\u0131n, \u0259mirin, \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra onun o\u011flu 1413-c\u00fc ild\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259ri yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 C\u0259f\u0259rabad k\u0259ndi \u0259razisind\u0259 bir ail\u0259 t\u00fcrb\u0259si tikdirmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00c7uxur Saad<\/strong>&nbsp;<strong>H\u00f6kmdarlar\u0131<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fmir Saad (14-c\u00fc \u0259srin sonundan 1410 -cu il\u0259 q\u0259d\u0259r)<\/p>\n\n\n\n<p>Pir H\u00fcseyn (1410 \u2013 1413)<\/p>\n\n\n\n<p>Pir Yaqub (Pir H\u00fcseyn o\u011flu, 1420 -ci ill\u0259r)<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fbd\u00fcl&nbsp; (Pir H\u00fcseyn o\u011flu, 1440-c\u0131 ill\u0259r)<\/p>\n\n\n\n<p>Yaqub b\u0259y (1440-c\u0131 ill\u0259r)<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259s\u0259n\u0259li Q\u0430raqoyunlu (1460 -c\u0131 ill\u0259r)<\/p>\n\n\n\n<p>Div Sultan Rumlu (1515-ci ild\u0259n)<\/p>\n\n\n\n<p>1531-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan T\u00fcrkl\u0259rinin&nbsp;<strong>S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti<\/strong>&nbsp;yarand\u0131qdan sonra Az\u0259rbaycan inzibati-\u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00f6rd b\u0259yl\u0259rb\u0259yliyin\u0259 b\u00f6l\u00fcnd\u00fc:&nbsp;<strong>\u00c7uxur Saad, T\u0259briz, \u015eirvan v\u0259 Qaraba\u011f [11]<\/strong>. B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n o\u011flu 1-i T\u0259hmasibin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yarad\u0131lan h\u0259rbi inzibati hiss\u0259l\u0259r idi. Onlardan biri d\u0259 m\u0259rk\u0259zi \u0130r\u0259vanda olan \u00c7uxur Saad idi. O d\u00f6vrd\u0259 \u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van&nbsp;<em>ilk\u0259<\/em>&nbsp;idil\u0259r, y\u0259ni&nbsp;<strong>Ustacl\u0131 Q\u0131z\u0131lba\u015f<\/strong>&nbsp;q\u0259bil\u0259sinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yer idi.&nbsp;<strong>Nadir \u015fah<\/strong>&nbsp;Av\u015far\u0131n hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r&nbsp;<strong>l\u0259\u011fv edildi<\/strong>&nbsp;v\u0259 1738-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq \u0130r\u0259van torpaqlar\u0131 Az\u0259rbaycan&nbsp;<em>\u0259yal\u0259tinin<\/em>&nbsp;t\u0259rkibin\u0259 ke\u00e7di [10].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00c7uxur Saadad\u0131n b\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>H\u00fcseyn xan Sultan Rumlu (1550-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r)<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eahqulu Sultan Ustacl\u0131 (1550-1575)<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259d xan Toxmaq Ustacl\u0131 (1576-1583)<\/p>\n\n\n\n<p>L\u0259l\u0259 Pa\u015fa (1577)<\/p>\n\n\n\n<p>X\u0131d\u0131r Pa\u015fa (1583)<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015e\u0259rif Pa\u015fa (1604-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r)<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fmirg\u00fcn xan Qacar (1604\/5- 1625)<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259hmasibqulu xan Qacar (1625-1635)<\/p>\n\n\n\n<p>F\u0259rhad Pa\u015fa (1635)<\/p>\n\n\n\n<p>K\u0259lbal\u0131 xan (1636-1639)<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7\u0259qata K\u0259t\u00fck M\u0259h\u0259mm\u0259d xan (1639\/40-1648)<\/p>\n\n\n\n<p>Xosrov xan (1648- 1652\/53)<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259dqulu xan L\u0259l\u0259 b\u0259y (1652\/53- 1659\/60)<\/p>\n\n\n\n<p>N\u0259c\u0259fqulu b\u0259y (1659\/60-1663)<\/p>\n\n\n\n<p>Abbasqulu xan Qacar (1663- 1666)<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259fi xan (Alxas Mirz\u0259) (1666\/67 \u2013 1674)<\/p>\n\n\n\n<p>Sar\u0131xan b\u0259y (1674- 1675)<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259fiqulu xan (1675- 1679)<\/p>\n\n\n\n<p>Zal xan (1679- 1688)<\/p>\n\n\n\n<p>Murtuzaqulu xan (1688-1691)<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259dqulu xan (1691-1694)<\/p>\n\n\n\n<p>Z\u00f6hrab xan (1694-1699)<\/p>\n\n\n\n<p>F\u0259rz\u0259li (F\u0259t\u0259li xan) Qacar (1699-1705)<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fbd\u00fcl M\u0259h\u0259mm\u0259d xan (1705-1709)<\/p>\n\n\n\n<p>Mehr\u0259li xan (1709-1719)<\/p>\n\n\n\n<p>Allahqulu (1719-1725)<\/p>\n\n\n\n<p>R\u0259c\u0259b pa\u015fa (1725-1728)<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130brahim pa\u015fa v\u0259 Mustafa pa\u015fa (1728-1734)<\/p>\n\n\n\n<p>\u018flipa\u015fa D\u0259fd\u0259rdar (1734)<\/p>\n\n\n\n<p>Hac\u0131 H\u00fcseyn pa\u015fa (1734)<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259dqulu xan (1735)<\/p>\n\n\n\n<p>Pir M\u0259h\u0259mm\u0259d xan (1736)<\/p>\n\n\n\n<p>1747-ci ild\u0259&nbsp;<strong>Nadir \u015fah\u0131n<\/strong>&nbsp;\u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259n sonra&nbsp;<strong>Av\u015farlar&nbsp;<\/strong>d\u00f6vl\u0259ti par\u00e7aland\u0131 v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259&nbsp;<strong>20-d\u0259n \u00e7ox Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131 yarand\u0131<\/strong>. \u00c7uxur Saad\u0131n \u0259razisind\u0259 23,8 kvadrat verst olan \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131 yarand\u0131. Bir s\u00f6zl\u0259, bu torpaqda he\u00e7 vaxt \u201c\u015e\u0259rqi Erm\u0259nistan\u201d v\u0259 ya \u201cOrta \u018fsrl\u0259r Erm\u0259nistan\u0131\u201d olmay\u0131b! [10]<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131 t\u0259rifi sonradan Erivan \u0259yal\u0259tin\u0259 \u00e7evrildi v\u0259 bunun \u0259sas\u0131nda \u00f6nc\u0259 Ararat Respublikas\u0131 yarand\u0131, sonra Sovet Sosialist Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 yarand\u0131, v\u0259 saxtakar erm\u0259ni\u015funaslar bu \u0259razini \u201d\u015e\u0259rqi Erm\u0259nistan\u201d adland\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. Bununla yana\u015f\u0131, \u00e7ox s\u0259liq\u0259li yaz\u0131lm\u0131\u015f orta \u0259srl\u0259rin ilkin m\u0259nb\u0259l\u0259ri m\u00f6vcuddur ki, onlar tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259rin real \u015fahidl\u0259ridir, v\u0259 onlar m\u00fcbahis\u0259siz \u015f\u0259kild\u0259 s\u00fcbut edir ki, erm\u0259ni \u0259halisi&nbsp;<strong>17-ci<\/strong>&nbsp;\u0259srd\u0259 \u0130r\u0259vanda&nbsp;<strong>ya\u015famam\u0131\u015fd\u0131r<\/strong>. Bu m\u0259nb\u0259l\u0259r aras\u0131nda m\u0259\u015fhur frans\u0131z s\u0259yyah\u0131 Jan \u015eardinin (<strong>Jean Chardin)&nbsp;<\/strong>g\u00fcnd\u0259likl\u0259rini qeyd etm\u0259k olar. Chardin \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 yaz\u0131r ki, 1673-c\u00fc ild\u0259 \u0130sfahana s\u0259yah\u0259t ed\u0259rk\u0259n o, \u0130r\u0259vandan ke\u00e7ir v\u0259 oran\u0131 \u00f6t\u0259ri ziyar\u0259t etmi\u015f olur. Chardinin g\u00fcnd\u0259likl\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259r haqq\u0131nda he\u00e7 bir element, he\u00e7 bir k\u0259lm\u0259 d\u0259 yoxdur. Lakin o, \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 \u201csaf S\u0259f\u0259vil\u0259r\u201d in ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vur\u011fulan\u0131r [11].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130r\u0259van xanlar\u0131:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Mehdi xan Qas\u0131ml\u0131 (Av\u015far) (1747-1748)<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u00fcseyn xan G\u0259rayl\u0131 (1748-1751)<\/p>\n\n\n\n<p>X\u0259lil xan \u00d6zb\u0259k (1751- 1755)<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259s\u0259n\u0259li xan Qacar&nbsp; (1755-1759)<\/p>\n\n\n\n<p>H\u00fcseyn\u0259li xan Qacar (1759\/60-1783)<\/p>\n\n\n\n<p>Qulam\u0259li xan Qacar (1783-1784)<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u00fcseyn xan Qacar (1784-1805)<\/p>\n\n\n\n<p>Mehdiqulu xan Qacar (1805-1806)<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fhm\u0259d xan&nbsp;Maraginskiy&nbsp;(1806, avqust-\u043ektyabr)<\/p>\n\n\n\n<p>H\u00fcseyqulu xan Qacar (1806-1827, oktyabr)<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Az\u0259rbaycan \u0130r\u0259van Elitas\u0131:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u015eahzad\u0259 B\u0259hman \u041cirz\u0430 Qacar<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259s\u0259n xan Qacar (\u0130r\u0259van xan\u0131 H\u00fcseynin qarda\u015f\u0131)<\/p>\n\n\n\n<p>Vise- qubernator \u0130smay\u0131l b\u0259y Qaz\u0131yev&nbsp;v\u0259 h\u0259yat yolda\u015f\u0131 \u018ffruz xan\u0131m<\/p>\n\n\n\n<p>Molla X\u0259lil Qazi<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xanlar\u0131:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u015e\u0259hruh Mirz\u0259 Qacar (\u00e7ar ordusunun zabiti)<\/p>\n\n\n\n<p>Fatim\u0259 xan\u0131m Hacib\u0259yli (Hac\u0131beylinskaya)<\/p>\n\n\n\n<p>La\u00e7\u0131n xan\u0131m<\/p>\n\n\n\n<p>Ziv\u0259r xan\u0131m Qaziyev, \u018flib\u0259y Qaziyev<\/p>\n\n\n\n<p>H\u00fcseyn Qaziyev (Duma \u00fczv\u00fc)<\/p>\n\n\n\n<p>Kamal Kaz\u0131mb\u0259yov<\/p>\n\n\n\n<p>K\u0259rim Qaziyev<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eahzad\u0259 B\u0259hman \u041cirz\u0430 Qacar\u0131n n\u0259slind\u0259n olan \u015f\u0259xsl\u0259r<\/p>\n\n\n\n<p><strong>XVIII \u018fSR.&nbsp;<\/strong><strong>B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan mifi \u00f6z s\u0259sini v\u0259 irad\u0259sini nec\u0259 \u0259ld\u0259 etdi?&nbsp;<\/strong>\u018fz\u0259li tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda m\u0259skunla\u015fan erm\u0259ni-qriqorian kils\u0259si, erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyini dir\u00e7\u0259ltm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn layih\u0259l\u0259r planla\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131. [10]<\/p>\n\n\n\n<p><strong>XVII- XVIII \u018fSRL\u018fR.&nbsp;<\/strong><strong>C\u0259nubi Qafqazda v\u0259 Avropada erm\u0259ni ekspanisizmi.&nbsp;<\/strong>Bu layih\u0259l\u0259r 18-ci \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 eyni vaxtda iki istiqam\u0259td\u0259 erm\u0259ni \u0259razi geni\u015fl\u0259nm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoymu\u015fdur. Erm\u0259ni ekspansionist f\u0259aliyy\u0259ti C\u0259nubi Qafqazda v\u0259 Avropada eyni vaxtda iki istiqam\u0259td\u0259 ba\u015flad\u0131. 18-ci \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq erm\u0259nil\u0259r eyni vaxtda iki istiqam\u0259td\u0259 geni\u015f h\u0259r\u0259k\u0259t edirdil\u0259r: Avropa (Vatikan) \u2013 Vyanadak\u0131 Mxitarist Ordeni v\u0259 Rusiya imperiyas\u0131 [10].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1701&nbsp;<\/strong><strong>il<\/strong><strong>.&nbsp;<\/strong>Erm\u0259nil\u0259r Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin v\u0259 Rusiyan\u0131n h\u00f6kum\u0259t dair\u0259l\u0259-rin\u0259 girm\u0259kl\u0259 \u00f6z g\u0259r\u0259zli hiyl\u0259li siyas\u0259tini aparm\u0131\u015flar. Avropada bu prosesin \u0259sas\u0131n\u0131 1701-ci ild\u0259 Katolik rahibl\u0259rinin&nbsp;<em>Orden<\/em>ini quran&nbsp;<strong>Mxitar Sebastasiya&nbsp;<\/strong>qoymu\u015fdur. Rahibl\u0259rin prioritet m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti&nbsp;<strong>q\u0259dim \u0259lyazmalar\u0131<\/strong>&nbsp;<strong>yenid\u0259n<\/strong>&nbsp;\u00f6z g\u0259r\u0259zli siyas\u0259tl\u0259rin\u0259 uy\u011fun yazmaq idi. Tarixi t\u0259rsin\u0259 \u00e7evir\u0259n Mxitaristl\u0259r saxta m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259t geni\u015f bir kitabxana yaratd\u0131lar, erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n mifik tarixin\u0259 dair kitablar\u0131n \u00e7ap olundu\u011fu m\u0259tb\u0259\u0259 a\u00e7d\u0131lar. [10]<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259, Mxitaristl\u0259r&nbsp;<em>Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin dir\u00e7\u0259li\u015fi ideyas\u0131<\/em>&nbsp;\u00fc\u00e7\u00fcn yaln\u0131\u015f&nbsp;<strong>n\u0259z\u0259ri \u0259sas<\/strong>&nbsp;yaratd\u0131lar. M\u0259qs\u0259d erm\u0259nil\u0259rin maraqlar\u0131n\u0131 Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rinin elit hiss\u0259sinin \u015f\u00fcuruna yeritm\u0259k idi. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn&nbsp;<strong>Vatikan\u0131n d\u0259st\u0259yi<\/strong>&nbsp;laz\u0131m idi v\u0259 Mxitar katolikliyi q\u0259bul ed\u0259r\u0259k Vatikan\u0131n tam d\u0259st\u0259yini ala bildi. Bu, da g\u00f6zl\u0259nil\u0259n n\u0259tic\u0259ni verdi. [10]<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"596\" height=\"291\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild17.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-57639\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild17.png 596w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild17-300x146.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/bild17-150x73.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 596px) 100vw, 596px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>1717-ci ild\u0259 Papan\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 Venesiya Respublikas\u0131n\u0131n x\u00fcsusi f\u0259rman\u0131 il\u0259 m\u0259nz\u0259r\u0259li San Lazar (Saint-Lasare) Mxitar Ordenin\u0259 h\u0259diyy\u0259 verildi. Papan\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 m\u0259nz\u0259r\u0259li San Lazar Venesiya Respublikas\u0131-n\u0131n x\u00fcsusi s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 Mxitar ordenin\u0259 t\u0259yin edilir v\u0259 ora onlar\u0131n sanca\u011f\u0131 oldu. Sonra is\u0259, Ordeninin Venyada b\u00f6lm\u0259si f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131 v\u0259 bel\u0259likl\u0259 Mxitaristl\u0259rin simas\u0131nda B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u0131n saxtakarl\u0131\u011f\u0131 \u00f6z irad\u0259sini h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259 bildi, b\u00fct\u00fcn Avropa s\u0259s qazanma\u011fa bacard\u0131. Bu vaxtdan etibar\u0259n erm\u0259ni uydurmalar\u0131n\u0131n \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259si Avropan\u0131n q\u0259lbind\u0259 \u0259m\u0259lli ba\u015flad\u0131. [10]<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259min il, y\u0259ni 1701-ci ild\u0259 Rusiyada B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan mifin dig\u0259r m\u00fc\u0259llifl\u0259rind\u0259n biri, erm\u0259ni-qriqorian kils\u0259sinin emissar\u0131&nbsp;<strong>\u0130srail Ori<\/strong>&nbsp;t\u0259r\u0259find\u0259n f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 ba\u015fland\u0131. Onun \u0259sas m\u0259qs\u0259di Qafqazda erm\u0259ni \u00e7arl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yaranmas\u0131 idi v\u0259 o bu m\u0259qs\u0259d\u0259 nail olmaq m\u0259qs\u0259di il\u0259 yola \u00e7\u0131xd\u0131. Ori \u0259vv\u0259lc\u0259 Avstriyaya getdi, ancaq orada ona d\u0259st\u0259k verm\u0259dil\u0259r. Bu d\u00f6vrd\u0259 Rusiya c\u0259nubdak\u0131 t\u0259sir dair\u0259sini Qafqaza do\u011fru geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k niyy\u0259tind\u0259 idi v\u0259 Ori bundan istifad\u0259 etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldi, \u00e7\u00fcnki Rusiyan\u0131n xarici siyas\u0259tinin konturlar\u0131 erm\u0259nil\u0259rin alqoritml\u0259ri il\u0259 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. [10]<\/p>\n\n\n\n<p>1701-ci ild\u0259 varl\u0131 erm\u0259ni torpaq sahibl\u0259ri, m\u00fclk\u0259d\u0259rlar\u0131 ad\u0131ndan Ori&nbsp;<strong>B\u00f6y\u00fck Pyotra, \u0130 Pyorta m\u00fcraci\u0259t edir ki<\/strong>, \u201d\u018flah\u0259zr\u0259tl\u0259ri, xahi\u015f edirik erm\u0259nil\u0259ri rus taxt\u0131n\u0131n \u00f6z\u0259l himay\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcn\u201d. 1753-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 Ori Rusiya \u00e7ar\u0131na \u0130r\u0259van qalas\u0131 v\u0259 Z\u0259ng\u0259zurun daxil oldu\u011fu B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u0131n x\u0259rit\u0259sini t\u0259qdim etmi\u015fdir. M\u0259ktublar\u0131nda Ori \u00e7ara izah edir ki, C\u0259nubi Qafqaz x\u0259yal\u0131na aparan yol \u0130r\u0259van qalas\u0131n\u0131n z\u0259btind\u0259n ke\u00e7ir. Onun m\u0259ktublar\u0131nda \u0130r\u0259van qalas\u0131n\u0131n strateji v\u0259 siyasi \u0259h\u0259miyy\u0259ti bax\u0131m\u0131ndan co\u011frafi m\u00f6vqeyi v\u0259 m\u00fcdafi\u0259 imkanlar\u0131 haqq\u0131nda \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat verilmi\u015fdir. Rusiya imperatorunu rus qo\u015funlar\u0131n\u0131 C\u0259nubi Qafqaza yeritm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rark\u0259n Ori t\u00fcrkl\u0259r haqq\u0131nda yaz\u0131r ki,<\/p>\n\n\n\n<p>\u201d<em>M\u00fcharib\u0259 vasit\u0259si il\u0259 onlar he\u00e7 n\u0259y\u0259 nail olmayacaqlar, \u00e7\u00fcnki burada \u00f6nc\u0259 tutulmas\u0131 g\u0259r\u0259k\u0259n yegan\u0259 \u015f\u0259h\u0259r Yerevand\u0131r.\u201d [10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259ni kils\u0259 xadiml\u0259ri Ori il\u0259 birlikd\u0259 f\u0259al h\u0259rakat edirdil\u0259r. Eyni ill\u0259rd\u0259 arxiyepiskop&nbsp;<strong>Nenax Rarvazyan&nbsp;<\/strong>\u00e7ara yazm\u0131\u015fd\u0131:&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cBizim m\u0259qs\u0259dimiz \u0130r\u0259van\u0131n sahibi olmaqd\u0131r. \u018fg\u0259r biz \u0130r\u0259van\u0131 i\u015f\u011fal ed\u0259 bils\u0259k, onda t\u00fcrkl\u0259r v\u0259 farslar biz\u0259 he\u00e7 n\u0259 ed\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259r. \u201d&nbsp;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130sve\u00e7lil\u0259rl\u0259&nbsp;<\/strong>uzun m\u00fcharib\u0259 v\u0259&nbsp;<strong>B\u00f6y\u00fck Pyotrun \u00f6l\u00fcm\u00fc<\/strong>&nbsp;XVIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin bu m\u0259krli planlar\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 mane oldu.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Rus imperatoruna etdiyi m\u00fcraci\u0259td\u0259 katolikos onu inand\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131 ki, bir n\u00f6v s\u00f6z verir di, erm\u0259nil\u0259r \u0130r\u0259van\u0131 v\u0259 onun \u0259traflar\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bu torpaqlara rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n g\u0259lm\u0259sini s\u0259birsizlikl\u0259 g\u00f6zl\u0259yirl\u0259r.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, \u0130r\u0259van\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k plan\u0131 qacarlar\u0131n&nbsp;<strong>Rus-Qacar&nbsp; (Rusiya \u2013 \u201d\u0130ran\u201d) m\u00fcharib\u0259sind\u0259<\/strong>&nbsp;m\u0259\u011flub olmas\u0131ndan v\u0259 erm\u0259ni t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259tinin m\u0259ntiqi t\u0259sdiqi olan<strong>&nbsp;T\u00fcrkman\u00e7ay s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259sinin<\/strong>&nbsp;imzalanmas\u0131ndan \u00e7ox \u0259vv\u0259l haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>XIX \u018fSR.&nbsp;Erm\u0259nil\u0259rin i\u015f\u011fal metodologiyas\u0131. Detallarda gizl\u0259n\u0259n \u015feytanl\u0131q<\/strong>.&nbsp;18-ci \u0259srd\u0259 kils\u0259 xadiml\u0259rinin apard\u0131\u011f\u0131 estafeti, y\u0259ni B\u00f6y\u00fck Ermenistan u\u011frunda bu m\u0259krli d\u0259y\u0259n\u0259kl\u0259rini, 19-cu \u0259srd\u0259 artlq arxiyepiskop, ba\u015f yepiskop&nbsp;<strong>Nerses A\u015ftarektse<\/strong>, \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc.&nbsp;<em>[10]&nbsp;<\/em>T\u00fcrkman\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin xeyrin\u0259 qullanacaq madd\u0259l\u0259rin meydana g\u0259lm\u0259sind\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynad\u0131. 1827-ci ilin oktyabr\u0131nda \u0130r\u0259van qalas\u0131n\u0131n y\u0131x\u0131lmas\u0131ndan d\u0259rhal sonra Nerses erm\u0259nil\u0259rin \u0130rivan xanl\u0131\u011f\u0131 \u0259razisin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi bir layih\u0259 haz\u0131rlad\u0131. Bunu Nersesin \u00e7ar ordusunun polkovniki&nbsp;<strong>Lazar Lazarev\u0259<\/strong>&nbsp;yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktub s\u00fcbut edir:&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cM\u0259n Zati-alil\u0259riniz\u0259&nbsp;<strong>I. Paskevi\u00e7in<\/strong>&nbsp;b\u00fct\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin Persiyadan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131&nbsp; m\u00fcraci\u0259t etdim v\u0259 indi bu bar\u0259d\u0259 Zati-alinizd\u0259n acizan\u0259 xahi\u015f edir\u0259m, Paskevi\u00e7\u2019i t\u0259\u015fviq edin ki, dan\u0131\u015f\u0131qlar apar\u0131lark\u0259n m\u00fcqavil\u0259y\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n B\u00f6y\u00fck Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n&nbsp;<strong>himay\u0259si alt\u0131na&nbsp;<\/strong>al\u0131nmas\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259qal\u0259 daxil etm\u0259yi unutmas\u0131n, erm\u0259nil\u0259r \u0130ran\u0131n \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 k\u0259ndl\u0259rind\u0259n s\u0259rb\u0259st qay\u0131da bilsinl\u0259r. \u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>1827-ci ilin noyabr\u0131nda Nerses erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar&nbsp;<strong>Xoydan<\/strong>&nbsp;Griboyedovun v\u0259 general Paskevi\u00e7in huzuruna&nbsp;<strong>n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti<\/strong>&nbsp;g\u00f6nd\u0259rdi ki, onlar yax\u015f\u0131ca xahi\u015f etsinl\u0259r. G\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fcz kimi, 2 ay \u0259rzind\u0259 Nerses Paskevi\u00e7\u0259 israrl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259zyiq g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k, onu erm\u0259nil\u0259rin Persiyadan C\u0259nubi Qafqaza k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sini qanuni \u0259saslarla g\u0259tirm\u0259y\u0259 m\u0259cbur etdi. V\u0259 bacard\u0131, y\u0259ni ist\u0259diyin\u0259 nail oldu.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Art\u0131q 1827-ci ilin dekabr\u0131nda, y\u0259ni T\u00fcrkman\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sinin imzalanmas\u0131na&nbsp;<strong>iki ay<\/strong>&nbsp;<strong>qalm\u0131\u015f<\/strong>, Paskevi\u00e7 Tiflisin h\u0259rbi qubernatoru Nikolay Sipyagin\u0259 m\u0259ktub yaz\u0131r v\u0259 m\u0259ktubda &nbsp;Urmiya \u0259traf\u0131nda ya\u015fayan 15.000 Aysorlar\u0131n (assyrianlar) v\u0259 erm\u0259ninin Rusiya \u0259yal\u0259tl\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259k ist\u0259dikl\u0259rini g\u00f6st\u0259rdi.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>A\u015ftarekeya\u2019n\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tinin ekspansionist y\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u00fc h\u0259md\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 bir fakt s\u00fcbut edir.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ran taxt\u0131n\u0131n v\u0259li\u0259hdi&nbsp;<strong>Abbas Mirz\u0259<\/strong>&nbsp;polkovnik Lazarev\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda kils\u0259l\u0259ri camaat\u0131 k\u00f6\u00e7m\u0259y\u0259 t\u0259\u015fviq etm\u0259kd\u0259 g\u00fcnahland\u0131r\u0131r.&nbsp;<strong>Abbas Mirz\u0259 bildir ki,<\/strong>&nbsp;monast\u0131r&nbsp;<strong>E\u00e7miadzind\u0259<\/strong>&nbsp;(\u00dc\u00e7 kilis\u0259d\u0259) xadiml\u0259ri \u0130randak\u0131 erm\u0259ni din xadiml\u0259rin\u0259 m\u00fcraci\u0259tind\u0259, erm\u0259nil\u0259ri s\u00f6z\u00fcn h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131nda k\u00f6\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur edirl\u0259r, onlara h\u0259d\u0259-qorxu g\u0259lirl\u0259r ki, \u0259ks halda kils\u0259l\u0259rin Anafemaya ver\u0259c\u0259k. Pers d\u00f6vl\u0259tind\u0259ki yepiskop Salnas \u0130srail, erm\u0259nil\u0259rin zorak\u0131 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sini dayand\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 onda Nerses qraf Paskevi\u00e7\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdi v\u0259 ondan Xoy b\u00f6lg\u0259sinin komendant\u0131 Salnas \u0130sraili&nbsp;<strong>E\u00e7miadzin\u0259<\/strong>&nbsp;g\u00f6nd\u0259rm\u0259sini xahi\u015f etdi.&nbsp;<strong>E\u00e7miadzind\u0259 d\u0259&nbsp;<\/strong>&nbsp;Salnas \u0130sraili q\u0259ddar c\u0259za g\u00f6zl\u0259yirdi. G\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz kimi, h\u0259d\u0259f\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259ni siyas\u0259t\u00e7il\u0259ri he\u00e7 kim\u0259 ac\u0131m\u0131rlar, v\u0259 \u015feytan kimi h\u0259r bir detal\u0131 da qullanma\u011f\u0131 bacar\u0131rlar.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Bir \u00e7oxlar\u0131 g\u00fcman edirl\u0259r ki,&nbsp;<strong>T\u00fcrkman\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sinin m\u0259tnin \u00f6z\u00fcnd\u0259 konkret olaraq<\/strong>&nbsp;erm\u0259nil\u0259rin Pers d\u00f6vl\u0259tind\u0259n (\u0130randan) Rusiya \u0259yal\u0259tl\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si yaz\u0131l\u0131r. Ancaq bu bel\u0259 deyil! T\u00fcrkman\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sinin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc madd\u0259sind\u0259 yaz\u0131l\u0131r ki, \u0130ran \u015fah\u0131 \u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xanl\u0131qlar\u0131n\u0131 Rusiya imperiyas\u0131na g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 verir, Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n ixtiyar\u0131na verir.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcrkman\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sinin on be\u015finci madd\u0259sind\u0259 is\u0259 (bu madd\u0259ni erm\u0259nil\u0259rin t\u0259klifi, israrl\u0131 xahi\u015fi il\u0259 m\u0259\u015fhur rus yaz\u0131\u015f\u0131s\u0131, diplomat&nbsp;<strong>Aleksandr Griboyedov<\/strong>&nbsp;t\u0259rtib etmi\u015fdi) yaz\u0131l\u0131r ki,&nbsp;<strong>Az\u0259rbaycan<\/strong>&nbsp;adlanan b\u00f6lg\u0259nin b\u00fct\u00fcn sakinl\u0259rin\u0259 v\u0259 m\u0259murlar\u0131na Pers d\u00f6vl\u0259tinin \u0259razil\u0259rind\u0259n Rusiya \u0130mperatorlu\u011funun b\u00f6lg\u0259l\u0259rin\u0259 s\u0259rb\u0259st ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn&nbsp;<strong>bir il m\u00fcdd\u0259t<\/strong>&nbsp;verilir. M\u00fcqavil\u0259nin m\u0259tnind\u0259&nbsp;<em>erm\u0259nil\u0259r<\/em>&nbsp;s\u00f6z\u00fc yoxdur. Niy\u0259? \u00c7\u00fcnki Rusiya \u0130mperiyas\u0131 C\u0259nubi Qafqaz\u0131 konkret olaraq erm\u0259nil\u0259rl\u0259 deyil, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259&nbsp;<em>xristianlarla<\/em>&nbsp;doldurmaq niyy\u0259tind\u0259 idi.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Polkovnik Lazarev k\u00f6\u00e7\u00fcb t\u0259z\u0259 torpaqlarda m\u0259skunla\u015fmas\u0131na m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n erm\u0259nil\u0259r\u0259 erm\u0259ni deyil,&nbsp;<em>xristian<\/em>&nbsp;dey\u0259r\u0259k m\u00fcraci\u0259t edirdi.&nbsp;<strong>Lazarevin Paskevi\u00e7\u0259 verdiyi 24 dekabr 1829-cu il tarixli hesabat\u0131nda<\/strong>&nbsp;<em>xristianlar\u0131n<\/em>&nbsp;Pers d\u00f6vl\u0259tinin (\u015eahen-\u015fahe-\u0130ran) \u0259razisind\u0259n Rusiya d\u00f6vl\u0259tinin \u0259razisin\u0259, y\u0259ni yeni \u0259ld\u0259 etdiyi \u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van vilay\u0259tl\u0259rin\u0259, k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si qeyd edilir. H\u0259min hesabatda Lazarev yaz\u0131r ki, art\u0131q 8000-d\u0259n \u00e7ox erm\u0259ni ail\u0259si v\u0259 108 aysor ail\u0259si k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr v\u0259 o, Paskevi\u00e7i \u0259min edir ki, aysorlar\u0131 k\u00f6\u00e7m\u0259y\u0259 raz\u0131 salmaq olmur, onlar yaln\u0131z m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rirl\u0259r&nbsp;<em>[10].<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Sad\u0259c\u0259, erm\u0259ni kils\u0259si Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n C\u0259nubi Qafqaz siyas\u0259tini qullanaraq, f\u0259al \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n erm\u0259ni m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259sin\u0259 \u00e7evirmi\u015fdi. Bu layih\u0259nin sonu\u00e7u olaraq Rusiya h\u00f6kum\u0259ti \u00f6z\u00fcn\u00fcn dig\u0259r layih\u0259sind\u0259n \u2013 80.000 kazak\u0131n Pers d\u00f6vl\u0259tinin s\u0259rh\u0259di boyunca k\u0259ndl\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si \u2013 vaz ke\u00e7\u0259si olur&nbsp;<em>[10]<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Qaraba\u011fa&nbsp;<\/strong>g\u0259ldikd\u0259 is\u0259, \u00c7ar Rusiyas\u0131 h\u0259l\u0259 T\u00fcrkman\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sinin imzalanmas\u0131ndan \u00f6nc\u0259 erm\u0259nil\u0259ri bu \u0259razid\u0259 yerl\u0259\u015fdirirdi. M\u0259s\u0259l\u0259n, 1804-c\u00fc ild\u0259 general&nbsp;<strong>Tsitsianov<\/strong>&nbsp;Pers d\u00f6vl\u0259tinin \u0259razisind\u0259n 16000 aysoru Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcb m\u0259skunla\u015fma\u011fa d\u0259v\u0259t edirdi.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Xat\u0131rladaq ki, Rus-Iran m\u00fcharib\u0259si (1804-1813) zaman\u0131 Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n h\u00f6kmdar\u0131&nbsp;<strong>\u0130brahim X\u0259lil xan<\/strong>&nbsp;<strong>1805-ci il 14 mart<\/strong>&nbsp;tarixind\u0259 general Tsitsianovla xanl\u0131\u011f\u0131n Rusiya hakimiyy\u0259tin\u0259 ke\u00e7m\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar&nbsp;<strong>K\u00fcr\u00fck\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si<\/strong>&nbsp;imzalam\u0131\u015fd\u0131. \u00d6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259&nbsp;<strong>\u00e7ar I Aleksandr&nbsp;<\/strong>Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn qorunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130mperatora&nbsp;<strong>z\u0259man\u0259t&nbsp;<\/strong>vermi\u015fdi.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Lakin bir h\u0259ft\u0259 sonra Tsitsianov 1805-ci il 22 may tarixli m\u0259ruz\u0259sind\u0259 vur\u011fulay\u0131r ki,&nbsp;<strong>Qaraba\u011f co\u011frafi m\u00f6vqe bax\u0131m\u0131ndan Az\u0259rbaycan v\u0259 Pers d\u00f6vl\u0259tinin qap\u0131s\u0131d\u0131r&nbsp;<\/strong>v\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n&nbsp;<strong>uzunm\u00fcdd\u0259tli m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259<\/strong>&nbsp;siyas\u0259tinin apar\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259klif edir. Bu da erm\u0259ni kils\u0259-siyasi c\u0259rg\u0259sin\u0259 manevr etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015f olur.&nbsp;<em>[11]&nbsp;<\/em>\u0130kinci Rus-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1826-1828)&nbsp;<strong>T\u00fcrkman\u00e7ay s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u0130sve\u00e7li alim&nbsp;<strong>Svante Kornel<\/strong>&nbsp;yaz\u0131r:&nbsp;<em>[8]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cRusiya h\u00f6k\u00fcm\u0259tinin 1823-c\u00fc ild\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 \u0259halinin siyah\u0131ya al\u0131nma s\u0259n\u0259dl\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, erm\u0259nil\u0259r Qaraba\u011f\u0131n \u00fcmumi \u0259halisinin 9% -ni t\u0259\u015fkil edirdi (qalan 91% \u0259hali m\u00fcs\u0259lman olaraq qeydiyyata al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131). 1832-ci ild\u0259 erm\u0259nil\u0259rin nisb\u0259ti 35% g\u00f6st\u0259rilir v\u0259 1880-ci ild\u0259 onlar 53% olmaqla \u0259ks\u0259riyy\u0259t t\u0259\u015fkil edirdil\u0259r.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>10 fevral 1828-ci il tarixli T\u00fcrkman\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si<\/strong>&nbsp;imzalanandan sonra erm\u0259nil\u0259rin \u0259z\u0259li, tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na&nbsp;<strong>k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259<\/strong>&nbsp;k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 C\u0259nubi Qafqazda onlar\u0131n say\u0131 k\u0259skin artm\u0131\u015fd\u0131. 1828-ci ild\u0259 \u0130randan v\u0259 Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131ndan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 art\u0131q&nbsp;<strong>120 mind\u0259n<\/strong>&nbsp;\u00e7ox idi.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Amerikal\u0131 professor&nbsp;<strong>Corc<\/strong>&nbsp;<strong>Burunutyan<\/strong>&nbsp;yaz\u0131rd\u0131:&nbsp;<em>[9]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cPers d\u00f6vl\u0259tinin idar\u0259\u00e7iliyi ill\u0259rind\u0259, bu b\u00f6lg\u0259nin&nbsp;<strong>he\u00e7 bir yerind\u0259<\/strong>&nbsp;erm\u0259ni \u0259halisinin \u00e7oxlu\u011funa dair bir d\u0259lil yoxdur, erm\u0259nil\u0259r yaln\u0131z bu b\u00f6lg\u0259l\u0259r Rusiya imperiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n f\u0259th edil\u0259nd\u0259n sonra bu b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 \u00e7oxald\u0131lar.<\/em>&nbsp;<em>Minl\u0259rl\u0259 m\u00fcs\u0259lman\u0131n bu b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259n qovub v\u0259 yerin\u0259 Pers d\u00f6vl\u0259tind\u0259n v\u0259 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131ndan 57.000 erm\u0259ni m\u00fchacirinin g\u0259lm\u0259si il\u0259&nbsp;<strong>1832-ci<\/strong>&nbsp;il\u0259<\/em>&nbsp;<em>q\u0259d\u0259r xristian \u0259halisi \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 artd\u0131 v\u0259 onlar\u0131n say\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n say\u0131 il\u0259 b\u0259rab\u0259rl\u0259\u015fdi. Amma yen\u0259 d\u0259, yaln\u0131z iki&nbsp;<strong>Rusiya-Osmanl\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259rind\u0259n<\/strong>&nbsp;sonra,&nbsp;<strong>1855-56<\/strong>&nbsp;v\u0259&nbsp;<strong>1877-78-ci<\/strong>&nbsp;ill\u0259r, Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131ndan b\u00f6lg\u0259y\u0259 daha \u00e7ox erm\u0259ninin g\u0259lm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259, v\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259n daha \u00e7ox m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259, erm\u0259nil\u0259r n\u0259hay\u0259t burada \u0259halinin&nbsp;<strong>\u0259ks\u0259riyy\u0259tin\u0259<\/strong>&nbsp;\u00e7evril\u0259 bildi. V\u0259 bundan sonra da, ta 20-ci \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r, \u0130r\u0259van \u0259sas\u0259n m\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259h\u0259ri olaraq qal\u0131rd\u0131\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u018fg\u0259r T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flanmazdan \u0259vv\u0259l, 1828 ci il 10 fevral (22) tarixin\u0259 q\u0259d\u0259r, \u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xanl\u0131qlar\u0131 \u0259razisind\u0259 erm\u0259nil\u0259r 25.151 ya\u015fay\u0131rd\u0131larsa, h\u0259min tarixd\u0259n sonra erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 81.610 n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, erm\u0259nil\u0259rin nisb\u0259ti 3,3 d\u0259f\u0259 artm\u0131\u015f, Az\u0259rbaycan \u0259halisinin nisb\u0259ti is\u0259 77.9 faizd\u0259n 46.7 faiz\u0259 enmi\u015fdir. Bununla da,&nbsp;<strong>\u0259sas mill\u0259t olan Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri<\/strong>&nbsp;is\u0259 demoqrafik \u00e7uxura y\u0131\u011f\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>XX \u018fSR.&nbsp;<\/strong>\u00abTorpaqs\u0131z \u0259cn\u0259bil\u0259r olan erm\u0259nil\u0259r geni\u015f \u0259razil\u0259ri \u0259l\u0259 ke\u00e7irdil\u0259r\u2026\u00bb&nbsp;<strong>1911-ci ild\u0259<\/strong>, Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Rusiyaya ilhaq\u0131ndan, birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n, t\u0259xmin\u0259n 100 il sonra, Qafqazdak\u0131&nbsp;<em>Rus V\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rl\u0259r C\u0259miyy\u0259tinin<\/em>&nbsp;s\u0259dri&nbsp;<strong>Nikolay Lavrov<\/strong>&nbsp;erm\u0259nil\u0259rin C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 t\u0259cav\u00fczkar, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131&nbsp;<strong>metodologiyas\u0131n\u0131n&nbsp;<\/strong>mahiyy\u0259tini d\u0259qiq t\u0259svir etmi\u015fdi:&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201dK\u00f6\u00e7m\u0259nl\u0259rin, g\u0259lm\u0259l\u0259rin \u00e7oxunlu\u011fu erm\u0259nil\u0259rin pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr: dem\u0259k ki,&nbsp;<u>Zaqafqaziyada&nbsp;<\/u>ya\u015fayan 1,300.000 erm\u0259nid\u0259n 1.000.000-dn \u00e7oxu bu b\u00f6lg\u0259nin yerli k\u00f6k\u0259nli sakinl\u0259ri deyill\u0259r. Onlar\u0131 buraya biz g\u0259tirmi\u015fik. Vicdans\u0131zcas\u0131na, yalanlardan geni\u015f istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, torpaqs\u0131z \u0259cn\u0259bil\u0259r olan, g\u0259lm\u0259l\u0259r olan, erm\u0259nil\u0259r art\u0131q yerli \u0259halinin torpaqlar\u0131n geni\u015f \u0259razil\u0259rini \u0259l\u0259 ke\u00e7iribl\u0259r.<\/em>&nbsp;<em>1866-c\u0131 ild\u0259 general- leytenant&nbsp;<strong>Sheremetyev&nbsp;<\/strong>\u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201d\u0412\u0441\u0435\u043f\u043e\u0434\u0434\u0430\u043d\u043d\u0435\u0439\u0448\u0430\u044f \u0437\u0430\u043f\u0438\u0441\u043a\u0430\u201d<strong>&nbsp;(<\/strong>\u0130xlaskar Qeydind\u0259) Zaqafqaziyada ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin say\u0131n\u0131 t\u0259xmin\u0259n 900.000 n\u0259f\u0259r olaraq verir v\u0259&nbsp;<strong>1908-ci ild\u0259<\/strong>&nbsp;is\u0259 art\u0131q 1,300.000 n\u0259f\u0259r, y\u0259ni bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 c\u0259mi 42 il \u0259rzind\u0259 onlar\u0131n say\u0131 400.000 n\u0259f\u0259r artm\u0131\u015fd\u0131\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131qdan sonra, torpaq acg\u00f6z\u00fc olan erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri v\u0259 h\u0259rb\u00e7il\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259min yarad\u0131ld\u0131.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cErm\u0259nil\u0259r\u0259 yegan\u0259 h\u0259qiqi d\u0259st\u0259k&nbsp;<strong>Sovet Rusiyas\u0131<\/strong>&nbsp;t\u0259r\u0259find\u0259n verildi. 1923-c\u00fc il 27 yanvar yolda\u015f&nbsp;<strong>\u00c7i\u00e7erin<\/strong>&nbsp;Lozanna konfrans\u0131nda Rusiya v\u0259 Ukrayna h\u00f6kum\u0259tl\u0259rinin xaricd\u0259 olan xeyli sayda erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n\u0131 \u00f6z \u0259razil\u0259rin\u0259 yerl\u0259\u015fdirm\u0259k niyy\u0259tind\u0259 oldu\u011funu bildirdi\u00bb.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ar Rusiyas\u0131 B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan etnomifinin minn\u0259tdarlar\u0131na verdiyi kart blan\u015f say\u0259sind\u0259 C\u0259nubi Qafqazda onlar\u0131n x\u0259yallar\u0131 ba\u015f al\u0131b getdi.&nbsp;1828-ci ild\u0259 T\u00fcrkman\u00e7ayda Ruslar bizim torpaqlarda el\u0259 bir \u201cbomba\u201d qoydular ki, uzun s\u00fcr\u0259 sonra partlayan bombalardan, bu bomba 100 il sonra 1988-ci ild\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda partlad\u0131.&nbsp;<em>[10]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Ancaq bu Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f tarixinin sonu deyil!<\/p>\n\n\n\n<p><strong>XXI \u018fSR.<\/strong>&nbsp;<strong>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda ikinci erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti olmayacaq!&nbsp;<\/strong>\u00c7\u00fcnki ger\u00e7\u0259kliyi hakim q\u00fcvv\u0259l\u0259r deyil, zaman \u00e7\u00f6z\u00fcr! Vaxt\u0131n silinm\u0259z m\u00f6h\u00fcr\u00fc he\u00e7 kim\u0259 r\u0259hm etm\u0259diyi kimi, h\u0259qiq\u0259tin d\u0259 s\u0259rt m\u00f6h\u00fcr\u00fcnd\u0259n he\u00e7 kim qa\u00e7a bilm\u0259z! Tarixd\u0259 h\u00f6kmdar yaln\u0131z faktd\u0131r, fakt\u0131n g\u00fcc\u00fc is\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259r\u0259find\u0259dir! Bunu bil\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131 suveren Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin siyasi t\u0259zah\u00fcr\u00fcn\u00fc d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tin\u0259 inamla t\u0259qdim etm\u0259lidir!<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Z\u0259ng\u0259zur Mahal\u0131 bizim tarixi diyar\u0131m\u0131zd\u0131r!<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u018fNB\u018fL\u018fR v\u0259 REFERENSL\u018fR:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\">[1] S\u018fLAL\u018f H\u018fS\u018fNOVA. \u201d<em>\u0425\u0420\u041e\u041d\u0418\u041a\u0418 \u041f\u0415\u0420\u0415\u0421\u0415\u041b\u0415\u041d\u0418\u042f \u0410\u0420\u041c\u042f\u041d \u041d\u0410 \u041a\u0410\u0412\u041a\u0410\u0417\u201d . YOUTUBE S\u018fN\u018fDLI FILM&nbsp;<\/em><em><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=qDAKgjfsoOo&amp;feature\">HTTPS:\/\/WWW.YOUTUBE.COM\/WATCH?V=QDAKGJFSOOO&amp;FEATURE<\/a><\/em><\/h5>\n\n\n\n<p>[2] \u0411\u0443\u043d\u0430\u043a, \u0412.\u0412. \u0427\u0435\u0440\u0435\u043f\u0430 \u0436\u0435\u043b\u0435\u0437\u043d\u043e\u0433\u043e \u0432\u0435\u043a\u0430 \u0438\u0437 \u0421\u0435\u0432\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0440\u0430\u0439\u043e\u043d\u0430 \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u0438, \u2013 \u201d\u0420\u0443\u0441\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0430\u043d\u0442\u0440\u043e\u043f\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0436\u0443\u0440\u043d\u0430\u043b\u201d, \u0442. XVII, \u0432\u044b\u043f. 3-4, 1928<\/p>\n\n\n\n<p>[3] \u0413\u0430\u0440\u0441\u043e\u044f\u043d \u041d\u0438\u043d\u0430. \u201d\u0412\u043e\u0437\u043d\u0438\u043a\u043d\u043e\u0432\u0435\u043d\u0438\u044f \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u0438\u201d \u0432 \u043a\u043d\u0438\u0433\u0435 \u201d\u0410\u0440\u043c\u044f\u043d\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434 \u0441 \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0439\u0448\u0438\u0445 \u0432\u0440\u0435\u043c\u0451\u043d \u0434\u043e \u0441\u043e\u0432\u0440\u0435\u043c\u0435\u043d\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438\u201d \u043f\u043e\u0434 \u0440\u0435\u0434. \u0420. \u0414\u0436. \u041e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0441\u044f\u043d\u0430, \u041d\u044c\u044e-\u0419\u043e\u0440\u043a, 1997<\/p>\n\n\n\n<p>[4] \u0414\u044c\u044f\u043a\u043e\u043d\u043e\u0432, \u0418.\u041c.&nbsp;<em>\u041f\u0440\u0435\u0434\u044b\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u044f\u0437\u044b\u043a\u0430<\/em>. \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d. 1966<\/p>\n\n\n\n<p>[5] \u0413\u0435\u0440\u043e\u0434\u043e\u0442. \u041a\u043d. \u041f\u0435\u0440\u0432\u0430\u044f. \u0418\u0437\u0434\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c\u0441\u0442\u0432\u043e 2-\u0435. \u0412\u044b\u043f\u0443\u0441\u043a \u043f\u0435\u0440\u0432\u044b\u0439, \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430, 1882<\/p>\n\n\n\n<p>[6] A\u0434\u043e\u043d\u0446, \u041d. \u0413. \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u044f. \u041d\u043e\u0432\u044b\u0439 \u044d\u043d\u0446\u0438\u043a\u043b\u043e\u043f\u0435\u0434\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0441\u043b\u043e\u0432\u0430\u0440\u044c (\u041d\u042d\u0421) \u0411\u0440\u043e\u043a\u0433\u0430\u0443\u0437\u0430-\u0415\u0444\u0440\u043e\u043d\u0430, \u0442\u043e\u043c 3, \u0421\u0430\u043d\u043a\u0442-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0433, 1910<\/p>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\"><strong><em>[7] RI\u00c7ARD AVANESYAN. RICHARD G. HOVANNISIAN.<\/em>&nbsp;THE REPUBLIC OF ARMENIA, VOLUME I: 1918-1919.&nbsp;\u2014 LONDON: UNIVERSITY OF CALIFORNIA PRESS, 1971.&nbsp;\u2014 547&nbsp;\u0421.&nbsp;\u2014&nbsp;<a href=\"https:\/\/ru.wikipedia.org\/wiki\/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3\/0520018052\">ISBN 0-520-01805-2<\/a>.<\/strong><\/h5>\n\n\n\n<p>[8] \u0421\u043ernell, I. Svante. Transcaucasia. Nationalism and Social Change. Essays in the History of Armenia, Azerbaijan and Georgia. 1996.<\/p>\n\n\n\n<p>[9] Burutunyan, Corc. \u0411\u0443\u0440\u0443\u0442\u0443\u043d\u044f\u043d, \u0414\u0436\u043e\u0440\u0434\u0436. \u042d\u0442\u043d\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0441\u043e\u0441\u0442\u0430\u0432 \u0438 \u0441\u043e\u0446\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e-\u044d\u043a\u043e\u043d\u043e\u043c\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0435 \u043f\u043e\u043b\u043e\u0436\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0432 \u0412\u043e\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u043e\u0439 \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u0438 \u0432 \u043f\u0435\u0440\u0432\u043e\u0439 \u043f\u043e\u043b\u043e\u0432\u0438\u043d\u0435 XIX \u0432\u0435\u043a\u0430. \u0412 \u043a\u043d\u0438\u0433\u0435 \u201d\u0417\u0430\u043a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u044c\u0435: \u043d\u0430\u0446\u0438\u043e\u043d\u0430\u043b\u0438\u0437\u043c \u0438 \u0441\u043e\u0446\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0435 \u0438\u0437\u043c\u0435\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f\u201d \u043f\u043e\u0434 \u0440\u0435\u0434. \u0420\u043e\u043d\u0430\u043b\u044c\u0434\u0430 \u0413\u0440\u0438\u0433\u043e\u0440\u0430 \u0421\u0443\u043d\u0438, 1996.<\/p>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\">[10] \u0425\u0410\u0414\u0416\u0410\u0420 \u0412\u0415\u0420\u0414\u0418\u0415\u0412\u0410, \u0420\u0410\u0423\u0424 \u0413\u0423\u0421\u0415\u0419\u041d-\u0417\u0410\u0414\u0415. \u201d<em>\u0420\u041e\u0414\u041e\u0421\u041b\u041e\u0412\u041d\u0410\u042f\u201d \u0410\u0420\u041c\u042f\u041d \u0418 \u0418\u0425 \u041c\u0418\u0413\u0420\u0410\u0426\u0418\u042f \u041d\u0410 \u041a\u0410\u0412\u041a\u0410\u0417 \u0421 \u0411\u0410\u041b\u041a\u0410\u041d.<\/em>&nbsp;\u0411\u0410\u041a\u0423, 2003.<\/h5>\n\n\n\n<p>[11] Verdiyeva, H\u0259c\u0259r.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.turkishnews.com\/ru\/\">https:\/\/www.turkishnews.com\/ru\/<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>\u0413\u0443\u0441\u0435\u0439\u043d\u0437\u0430\u0434\u0435 \u0420.\u0410.&nbsp;<em>\u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437 \u0438 \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0435<\/em>. \u0411\u0430\u043a\u0443. 2014<\/p>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\">&nbsp;<a href=\"https:\/\/ru.wikipedia.org\/wiki\/%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%8F%D0%BD,_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B6\">\u0414\u0416\u041e\u0420\u0414\u0416 \u0411\u0423\u0420\u041d\u0423\u0422\u042f\u041d<\/a>. \u0420\u0410\u0417\u0414\u0415\u041b \u00abEASTERN ARMENIA FROM THE SEVENTEENTH CENTURY TO RUSSIAN ANNEXATION\u00bb \u0412 \u041a\u041d\u0418\u0413\u0415 \u00abTHE ARMENIAN PEOPLE FROM ANCIENT TO MODERN TIMES, VOLUME II: FOREIGN DOMINION TO STATEHOOD: THE FIFTEENTH CENTURY TO THE TWENTIETH CENTURY\u00bb. \u041f\u041e\u0414 \u0420\u0415\u0414\u0410\u041a\u0426\u0418\u0415\u0419&nbsp;<a href=\"https:\/\/ru.wikipedia.org\/wiki\/%D0%9E%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%8F%D0%BD,_%D0%A0%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80%D0%B4\">\u0420. \u041e\u0412\u0410\u041d\u041d\u0418\u0421\u042f\u041d\u0410<\/a><\/h5>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/ru.wikipedia.org\/wiki\/%D0%90%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81-%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%B8-%D0%90%D0%B3%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2\">\u0410\u0431\u0431\u0430\u0441-\u041a\u0443\u043b\u0438-\u0410\u0433\u0430 \u0411\u0430\u043a\u0438\u0445\u0430\u043d\u043e\u0432<\/a>.&nbsp;<a href=\"http:\/\/www.vostlit.info\/Texts\/rus2\/Bakihanov\/frametext5.htm\">\u0413\u044e\u043b\u0438\u0441\u0442\u0430\u043d-\u0438 \u0418\u0440\u0430\u043c (\u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0432\u043e\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u043e\u0439 \u0447\u0430\u0441\u0442\u0438 \u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u0430\u00bb).<\/a>&nbsp;\u2014 \u0411\u0430\u043a\u0443, 1991<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"http:\/\/feb-web.ru\/feb\/griboed\/texts\/piks3\/3_4_v3.htm\">\u0413\u0440\u0438\u0431\u043e\u0435\u0434\u043e\u0432 \u0410.\u0421.&nbsp;\u0417\u0430\u043f\u0438\u0441\u043a\u0430 \u043e \u043f\u0435\u0440\u0435\u0441\u0435\u043b\u0435\u043d\u0438\u0438 \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d \u0438\u0437 \u041f\u0435\u0440\u0441\u0438\u0438 \u0432 \u043d\u0430\u0448\u0438 \u043e\u0431\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438<\/a>. \/\/ \u0413\u0440\u0438\u0431\u043e\u0435\u0434\u043e\u0432 \u0410.&nbsp;\u0421.&nbsp;\u041f\u043e\u043b\u043d\u043e\u0435 \u0441\u043e\u0431\u0440\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0441\u043e\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u0439: [\u0412 3 \u0442.].&nbsp;\u2014 \u041f\u0433.: \u0418\u0437\u0434. \u0420\u0430\u0437\u0440\u044f\u0434\u0430 \u0438\u0437\u044f\u0449\u043d\u043e\u0439 \u0441\u043b\u043e\u0432\u0435\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438 \u0410\u043a\u0430\u0434. \u043d\u0430\u0443\u043a, 1911\u20141917.&nbsp;\u2014 \u0422. 3.&nbsp;\u2014 1917.&nbsp;\u2014 \u0421. 267\u2014270<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/ru.wikipedia.org\/wiki\/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F#cite_ref-86\">\u2191<\/a><a href=\"http:\/\/feb-web.ru\/feb\/griboed\/texts\/fom88\/ps88_150.htm\">\u0413\u0440\u0438\u0431\u043e\u0435\u0434\u043e\u0432 \u0410.&nbsp;\u0421.&nbsp;\u041f\u0438\u0441\u044c\u043c\u043e \u041f\u0430\u0441\u043a\u0435\u0432\u0438\u0447\u0443 \u0418. \u0424., \u0433\u0440\u0430\u0444\u0443, 1 \u043e\u043a\u0442\u044f\u0431\u0440\u044f 1828<\/a>&nbsp;<a href=\"http:\/\/web.archive.org\/web\/20091012090804\/http:\/feb-web.ru\/feb\/griboed\/texts\/fom88\/ps88_150.htm\">\u0410\u0440\u0445\u0438\u0432\u043d\u0430\u044f \u043a\u043e\u043f\u0438\u044f<\/a>&nbsp;\u043e\u0442 12 \u043e\u043a\u0442\u044f\u0431\u0440\u044f 2009 \u043d\u0430&nbsp;<a href=\"https:\/\/ru.wikipedia.org\/wiki\/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2_%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0#%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B\">Wayback Machine<\/a>&nbsp;\/\/ \u0413\u0440\u0438\u0431\u043e\u0435\u0434\u043e\u0432 \u0410.&nbsp;\u0421.&nbsp;\u0421\u043e\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f.&nbsp;\u2014 \u041c.: \u0425\u0443\u0434\u043e\u0436. \u043b\u0438\u0442., 1988.&nbsp;\u2014 \u0421. 611\u2014614.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/ru.wikipedia.org\/wiki\/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F#cite_ref-87\">\u2191<\/a><a href=\"http:\/\/feb-web.ru\/feb\/griboed\/texts\/orlov\/zap59_1.htm\">\u0413\u0440\u0438\u0431\u043e\u0435\u0434\u043e\u0432 \u0410.&nbsp;\u0421.&nbsp;\u0417\u0430\u043f\u0438\u0441\u043a\u0430 \u043e\u0431 \u0443\u0447\u0440\u0435\u0436\u0434\u0435\u043d\u0438\u0438 \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0439\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0417\u0430\u043a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u0441\u043a\u043e\u0439 \u043a\u043e\u043c\u043f\u0430\u043d\u0438\u0438<\/a>\/\/ \u0413\u0440\u0438\u0431\u043e\u0435\u0434\u043e\u0432 \u0410.&nbsp;\u0421.&nbsp;\u0421\u043e\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f \/ \u041f\u043e\u0434\u0433\u043e\u0442. \u0442\u0435\u043a\u0441\u0442\u0430, \u043f\u0440\u0435\u0434\u0438\u0441\u043b. \u0438 \u043a\u043e\u043c\u043c\u0435\u043d\u0442. \u0412. \u041e\u0440\u043b\u043e\u0432\u0430.&nbsp;\u2014 \u041c.; \u041b.: \u0413\u043e\u0441\u043b\u0438\u0442\u0438\u0437\u0434\u0430\u0442, 1959.&nbsp;\u2014 \u0421. 471\u2014477.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S\u0259ad\u0259t K\u0259rimi Erm\u0259nil\u0259r uzun zamand\u0131r q\u0259sd\u0259n t\u0259hrif olunmu\u015f tarixi doktrinalar yaratmaqla d\u00fcnya ictimayy\u0259tinin \u015f\u00fcuruna tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 olan Qaraba\u011f\u0131 v\u0259 Z\u0259ng\u0259zur mahal\u0131n\u0131 \u00f6z v\u0259t\u0259ni<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":57641,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-57634","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/57634","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=57634"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/57634\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":57678,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/57634\/revisions\/57678"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/57641"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=57634"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=57634"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=57634"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}