{"id":59806,"date":"2022-01-17T02:21:22","date_gmt":"2022-01-16T22:21:22","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=59806"},"modified":"2022-01-17T02:21:53","modified_gmt":"2022-01-16T22:21:53","slug":"orbelinin-kitabinin-yoxa-cixmasinin-sirri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=59806","title":{"rendered":"Orbelinin kitab\u0131n\u0131n yoxa \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131n sirri"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>XV \u0259sr\u0259 q\u0259d\u0259r erm\u0259ni m\u0259n\u0259vi m\u0259rk\u0259zl\u0259ri Ki\u00e7ik Asiyada yerl\u0259\u015firdi, \u0259slind\u0259 erm\u0259nil\u0259r burada, o c\u00fcml\u0259d\u0259n F\u0259rat \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Vaqar\u015fapat\u0131n \u00f6z\u00fcnd\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131lar. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bizans \u0130mperiyas\u0131n\u0131n s\u00fcqutu v\u0259 Konstantinopolun Osmanl\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n f\u0259thi \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 erm\u0259ni kils\u0259 xadiml\u0259ri Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 apard\u0131qlar\u0131 m\u00fcbariz\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259si kimi Osmanl\u0131larla r\u0259qab\u0259t\u0259 maraql\u0131 olan Az\u0259rbaycan\u0131n Qaraqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin h\u00f6kmdarlar\u0131ndan himay\u0259 axtar\u0131rd\u0131lar. Bel\u0259likl\u0259, Qaraqoyunlu h\u00f6kmdarlar\u0131 erm\u0259ni kils\u0259sin\u0259 Qafqazda, Az\u0259rbaycanda, indiki E\u00e7mi\u0259dzin olan \u00dc\u00e7klis\u0259 k\u0259ndind\u0259 s\u0131\u011f\u0131nacaq verdil\u0259r ki, bu bar\u0259d\u0259 \u00e7oxlu s\u0259n\u0259dl\u0259r qorunub saxlan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>\u00dcst\u0259lik, h\u0259tta \u00fc\u00e7 kils\u0259d\u0259n ibar\u0259t olan v\u0259 orta \u0259srl\u0259rd\u0259 t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u0259 u\u011fram\u0131\u015f alban kils\u0259sinin fraqmentl\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 indiki Erm\u0259nistanda erm\u0259nil\u0259rin indiki m\u0259n\u0259vi m\u0259rk\u0259zi \u2013 E\u00e7mi\u0259dzin katolikoslu\u011fu da yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, \u00dc\u00e7kilis\u0259 ad\u0131ndan da g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, bu kils\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259dir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu bar\u0259d\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259r n\u0259inki h\u0259r yerd\u0259, Erm\u0259nistan\u0131n \u00f6z\u00fcnd\u0259, Matenadaran fondlar\u0131nda, E\u00e7mi\u0259dzin erm\u0259ni kils\u0259sinin orta \u0259sr \u0259lyazmalar\u0131 fondunda saxlan\u0131l\u0131r. Erm\u0259ni alimi Akop Papazyan 1950-1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 bu arxivl\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259mi\u015f v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201cMatenadaran fars s\u0259n\u0259dl\u0259ri\u201d adl\u0131 \u00e7oxcildlik \u0259s\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan \u015fahlar\u0131n\u0131n Qaraqoyunlu, A\u011fqoyunlu v\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259rin hakimiyy\u0259tl\u0259ri tarixi d\u00f6vr\u00fcn\u00fc \u0259hat\u0259 ed\u0259n f\u0259rmanlar\u0131na istinad etmi\u015fdir. 14-17-ci \u0259srl\u0259rd\u0259 \u00e7oxlu sayda tacir v\u0259 erm\u0259ni ruhanil\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n torpaqlar\u0131n geni\u015f miqyasda al\u0131nmas\u0131na d\u0259lal\u0259t ed\u0259n s\u0259n\u0259dl\u0259r d\u0259 m\u00f6vcuddur. A\u015fa\u011f\u0131da haz\u0131rda E\u00e7mi\u0259dzin Kitabxanas\u0131nda saxlan\u0131lan Va\u011far\u015fapata aid m\u0259lumatlar 1428-ci il tarixli m\u0259ktublar\u0131ndan birinin fraqmenti kimi verilmi\u015fdir: \u201c&#8230; Bu (Va\u011far\u015fapat) \u00dc\u00e7kils\u0259 k\u0259ndinin\u00fc\u00e7d\u0259 biridir v\u0259 Az\u0259rbaycan \u00f6lk\u0259sind\u0259 K\u0259rbi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015fir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n Va\u011far\u015fapat adland\u0131r\u0131lan \u00dc\u00e7klis\u0259 k\u0259ndi v\u0259 eyniadl\u0131 monast\u0131r \u00fc\u00e7\u00fcn E\u00e7mi\u0259dzin \u00fc\u00e7\u00fcn 1430-cu ild\u0259n n\u00f6vb\u0259ti torpaq sah\u0259sini iki il sonra alq\u0131-satq\u0131 s\u0259n\u0259dind\u0259 Saru (Sar\u0131) M\u0259likin, \u015eeyx S\u0259id-b\u0259k \u0259s-S\u0259dinin v\u0259kili, Az\u0259rbaycan \u00f6lk\u0259sinin \u00c7uxur S\u0259d vilay\u0259tin\u0259 tabe olan \u00dc\u00e7kils\u0259 k\u0259ndinin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc hiss\u0259sini xristian dininin patriarx\u0131 \u00dc\u00e7kils\u0259 m\u00fct\u0259v\u0259llisi x\u0259lif\u0259 Qriqora satd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Orbeli kitabda h\u0259m\u00e7inin gileyl\u0259nir ki, 1907-ci ild\u0259 v\u0259 ondan \u0259vv\u0259l erm\u0259ni ke\u015fi\u015fl\u0259ri v\u0259 himay\u0259darlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n Qandzasar monast\u0131r\u0131nda d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 vandalcas\u0131na apar\u0131lan t\u0259mir v\u0259 yenid\u0259nqurma i\u015fl\u0259ri b\u0259zi q\u0259dim yaz\u0131lar\u0131n z\u0259d\u0259l\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 m\u0259hv olmas\u0131na s\u0259b\u0259b olub. O, Qandzasar\u0131n alban yaz\u0131lar\u0131na m\u00fcnasib\u0259td\u0259 vandalizm\u0259 i\u015far\u0259 ed\u0259r\u0259k, \u201c1907-ci ild\u0259 narteksin v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 t\u0259mir edildiyini v\u0259 yaz\u0131lar\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir hiss\u0259sinin z\u0259d\u0259l\u0259ndiyini\u201d yaz\u0131r. Ona g\u00f6r\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u00fc deyil ki, Orbelinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 he\u00e7 vaxt i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u0259di, \u00e7\u00fcnki onun toplad\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131lar, \u0259n \u0259sas\u0131 is\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131\u011f\u0131 n\u0259tic\u0259l\u0259r erm\u0259ni kils\u0259sinin Qaraba\u011f\u0131n v\u0259 onun kils\u0259l\u0259rinin \u201cq\u0259dim erm\u0259ni m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259\u201d aid olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 postulatlar\u0131na zidd idi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Orbeli Xa\u00e7\u0131nda mind\u0259n \u00e7ox kitab\u0259 toplam\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 \u00e7oxlu sayda kitab\u0259 ilk d\u0259f\u0259 onun t\u0259r\u0259find\u0259n tap\u0131laraq t\u0259svir edilmi\u015fdir. Erm\u0259ni kils\u0259sinin ondan \u0259vv\u0259l g\u00f6nd\u0259rdiyi dig\u0259r t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n bu yaz\u0131lar\u0131 \u201cg\u00f6rm\u0259m\u0259si\u201d v\u0259 t\u0259svir etm\u0259m\u0259sin\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259nir. Bu o dem\u0259kdir ki, erm\u0259ni kils\u0259si alban monast\u0131rlar\u0131n\u0131n kitab\u0259l\u0259rini se\u00e7m\u0259 yolu il\u0259 toplay\u0131r, \u00f6z m\u0259nafeyin\u0259 v\u0259 ideologiyas\u0131na zidd olan yaz\u0131lar\u0131 \u201cyoxlay\u0131r\u201d. Orbeli qeyd edir ki, Qandzasar kompleksinin yan\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n V\u0259ng (Vank) k\u0259ndi \u0259vv\u0259ll\u0259r A\u011fv\u0259ng (Axvank) adlan\u0131rd\u0131 v\u0259 1895-ci il tarixli Qafqaz\u0131n be\u015fverstlik x\u0259rit\u0259sind\u0259 bu adla g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir. \u201cA\u011fv\u0259ng (Axvank)\u201d \u0259slind\u0259 birba\u015fa olaraq &#171;Alban&#187; dem\u0259kdir, bu \u0259razinin alban \u0259halisind\u0259n v\u0259 dinind\u0259n b\u0259hs edir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>1894-c\u00fc ild\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f \u201cBrokhaus v\u0259 Efron ensiklopedik l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259\u201d qeyd olunur ki, Zaqafqaziyada, X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259rq hiss\u0259si v\u0259 ona biti\u015fik rayonlar q\u0259dim zamanlardan t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131n m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131, \u015eimali Qafqaz xalqlar\u0131, x\u00fcsus\u0259n Tabasaranlar \u201cAderbeidzhan l\u0259hc\u0259sini\u201d m\u0259nims\u0259mi\u015f v\u0259 istifad\u0259 etmi\u015fl\u0259r. Ensiklopediya qeyd edir ki: \u201cFars dilinin g\u00fccl\u00fc t\u0259siri alt\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bu t\u00fcrk l\u0259hc\u0259si Aderbaycanca adlan\u0131r&#8230;\u201d<\/p>\n\n\n\n<p> Y\u0259ni Az\u0259rbaycan dili \u0259sl\u0259n t\u00fcrk dilidir v\u0259 sonralar fars dilinin t\u0259sirin\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bel\u0259 ki, rus v\u0259 d\u00fcnya ilkin m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Qafqazda v\u0259 \u0130randa az\u0259rbaycanca dan\u0131\u015fan \u201caz\u0259rbaycanl\u0131lar\u201d adl\u0131 etno-siyasi vahid, el\u0259c\u0259 d\u0259 q\u0259dim zamanlardan C\u0259nubi Qafqaz\u0131n geni\u015f \u0259razil\u0259rini, o c\u00fcml\u0259d\u0259n G\u0259nc\u0259ni \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u201cAz\u0259rbaycan\u201d adlanan \u0259razil\u0259r qeyd olunur: \u0130r\u0259van, Qaraba\u011f, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>M\u0259nb\u0259: \u0424\u0443\u0430\u0434 \u0410\u0445\u0443\u043d\u0434\u043e\u0432. \u0422\u0430\u0439\u043d\u0430 \u0438\u0441\u0447\u0435\u0437\u043d\u043e\u0432\u0435\u043d\u0438\u044f \u043a\u043d\u0438\u0433\u0438 \u041e\u0440\u0431\u0435\u043b\u0438 \u0440\u0430\u0441\u043a\u0440\u044b\u0442\u0430 \u0417\u0430\u043c\u0435\u0447\u0430\u043d\u0438\u044f \u043a \u0441\u0442\u0430\u0442\u044c\u0435 \u0410\u043d\u0442\u043e\u043d\u0430 \u0415\u0432\u0441\u0442\u0440\u0430\u0442\u043e\u0432\u0430 \u00ab\u041a\u043e\u043b\u043e\u043a\u043e\u043b\u044c\u043d\u0438 \u0438 \u043c\u0438\u043d\u0430\u0440\u0435\u0442\u044b \u041a\u0430\u0440\u0430\u0431\u0430\u0445\u0430\u00bb<\/strong> <strong>m\u0259qal\u0259sind\u0259n ixtisarla<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/15-7-4.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-59807\" width=\"253\" height=\"356\"\/><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>XV \u0259sr\u0259 q\u0259d\u0259r erm\u0259ni m\u0259n\u0259vi m\u0259rk\u0259zl\u0259ri Ki\u00e7ik Asiyada yerl\u0259\u015firdi, \u0259slind\u0259 erm\u0259nil\u0259r burada, o c\u00fcml\u0259d\u0259n F\u0259rat \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Vaqar\u015fapat\u0131n \u00f6z\u00fcnd\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131lar. Bizans \u0130mperiyas\u0131n\u0131n s\u00fcqutu<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":59809,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-59806","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59806","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=59806"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59806\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":59811,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59806\/revisions\/59811"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/59809"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=59806"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=59806"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=59806"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}