{"id":59993,"date":"2022-01-19T02:17:33","date_gmt":"2022-01-18T22:17:33","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=59993"},"modified":"2022-01-19T16:01:20","modified_gmt":"2022-01-19T12:01:20","slug":"avrosentrizm-n%c9%99dir-avrosentristl%c9%99rin-ilk-h%c9%99d%c9%99fl%c9%99ri-turk-tarixini-yox-etm%c9%99kdir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=59993","title":{"rendered":"Avrosentrizm n\u0259dir: Avrosentristl\u0259rin ilk h\u0259d\u0259fl\u0259ri T\u00fcrk tarixini yox etm\u0259kdir"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>XAQAN\u0130 \u018fD\u018fBO\u011eLU<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>AVMV\u0130B M\u0259tbuat Xidm\u0259tinin r\u0259hb\u0259ri<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">T\u00fcrkl\u0259r \u00f6z tarixl\u0259rin\u0259 sahib dura bils\u0259l\u0259r d\u00fcnya xalqlar\u0131 tarixsiz qalarlar&#8230;<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Az\u0259rbaycanda h\u0259l\u0259 bir \u00e7oxlar\u0131 Avrosentrizmin m\u00fcrt\u0259ce mahiyy\u0259tind\u0259n x\u0259b\u0259rsizdirl\u0259r v\u0259 bilavasit\u0259 bil\u0259r\u0259kd\u0259n, yaxud da bilm\u0259y\u0259r\u0259kd\u0259n bu m\u00fcrt\u0259ce ideologiyaya xidm\u0259t edirl\u0259r. Avrosentrizm lap \u0259vv\u0259ld\u0259n Avropa humanitar elml\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn xarakterikdi. Humanitar sah\u0259d\u0259 o, Avropa, daha geni\u015f m\u0259nada Hind-Avropa xalqlar\u0131n\u0131n tarixi v\u0259 m\u00fcasir v\u0259ziyy\u0259tinin probleml\u0259rinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si prosesi kimi yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p> Avropa xalqlar\u0131n\u0131n probleml\u0259rini t\u0259dqiq ed\u0259n avropal\u0131 aliml\u0259r, t\u0259bii ki, \u00f6z probleml\u0259rini \u00f6n plana \u00e7\u0131xar\u0131rd\u0131lar v\u0259 ba\u015fqa xalqlar\u0131n probleml\u0259ri onlar \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas deyildi. Bel\u0259likl\u0259, t\u0259bii yolla tarix elmind\u0259 avrosentrizm yarand\u0131 v\u0259 getdikc\u0259 \u00f6z m\u00f6vqeyini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Qeyd: Avrosentrizm (Avrom\u0259rk\u0259z\u00e7ilik) Avropa xalqlar\u0131n\u0131n v\u0259 Q\u0259rbi Avropa sivilizasiyas\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni sferada dig\u0259r xalqlar v\u0259 sivilizasiyalardan \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc, Avropa xalqlar\u0131n\u0131n h\u0259yat t\u0259rzinin \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc, onlar\u0131n d\u00fcnya tarixind\u0259 x\u00fcsusi rolu a\u00e7\u0131q v\u0259 ya \u00fcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 b\u0259yan ed\u0259n xarakterik f\u0259ls\u0259fi c\u0259r\u0259yan v\u0259 siyasi ideologiyad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Avrosentrizm bir n\u00f6v etnosentrizm hesab olunur. Professor Filip Hoffman\u0131n qeyd etdiyi kimi: <strong>\u201c1492-1914-c\u00fc ill\u0259r \u0259rzind\u0259 avropal\u0131lar yer k\u00fcr\u0259sinin 84%-ni f\u0259th edibl\u0259r\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-3 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/yAUVHC.jpg\" alt=\"\" data-id=\"60027\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/yAUVHC.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=60027\" class=\"wp-image-60027\"\/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-3-3.jpg\" alt=\"\" data-id=\"59994\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-3-3.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=59994\" class=\"wp-image-59994\"\/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/htmlconvd-HEXcYd181x1.jpg\" alt=\"\" data-id=\"59995\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/htmlconvd-HEXcYd181x1.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=59995\" class=\"wp-image-59995\"\/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p>Tarix, f\u0259ls\u0259f\u0259 v\u0259 sosial elml\u0259r dem\u0259k olar ki, h\u0259mi\u015f\u0259 Q\u0259rbin t\u0259cr\u00fcb\u0259si v\u0259 irsinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 diqq\u0259t yetirib v\u0259 onlar\u0131n dedikl\u0259rini \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u00fcbl\u0259r. Bunun niy\u0259 s\u0259hv oldu\u011funu v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 n\u0259l\u0259ri g\u00f6zd\u0259n qa\u00e7\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 izah etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p><br>G\u0259nc rus politoloq v\u0259 jurnalisti Aleksandr Artmonovun yazd\u0131\u011f\u0131 b\u0259zi m\u00fclahiz\u0259l\u0259ri \u0259lav\u0259l\u0259r etm\u0259kl\u0259 v\u0259 \u0259lav\u0259 \u015f\u0259rhl\u0259rl\u0259 diqq\u0259tiniz\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259rdik.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Avrosentrizm (avrom\u0259rk\u0259z\u00e7ilik) d\u00fcnyan\u0131n m\u0259nz\u0259r\u0259sinin bel\u0259 q\u0259sd\u0259n v\u0259 ya ist\u0259m\u0259d\u0259n t\u0259hrif edilm\u0259sidir ki, burada Avropa sivilizasiyas\u0131n\u0131n (h\u0259m Amerika, h\u0259m d\u0259 Rusiya daxildir) m\u0259ziyy\u0259tl\u0259ri, nailiyy\u0259tl\u0259ri v\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259si \u015fi\u015firdilir, dig\u0259r sivilizasiyalar\u0131n nailiyy\u0259tl\u0259ri is\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 sal\u0131n\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Platonun barbarlara qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259nin do\u011fru v\u0259 xeyirli olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 f\u0259rziyy\u0259l\u0259rind\u0259n tutmu\u015f, Kiplingin \u201cA\u011f adam\u0131n y\u00fck\u00fc\u201dn\u0259 q\u0259d\u0259r Q\u0259rb d\u00fcnyas\u0131 eqoistc\u0259sin\u0259 dig\u0259r m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin b\u0259rab\u0259r say\u0131lmaq h\u00fcququnu inkar etmi\u015fdir. Bir \u00e7ox xalqlar\u0131n \u0259v\u0259zolunmaz t\u0259cr\u00fcb\u0259si sad\u0259c\u0259 olaraq he\u00e7 bir \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6yr\u0259nilm\u0259y\u0259 layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p>Tan\u0131nm\u0131\u015f t\u00fcrkoloq v\u0259 Qazax\u0131stan yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 Oljas S\u00fcleymanov avrosentrizmin humanitar elml\u0259r\u0259 t\u0259siri haqq\u0131nda yaz\u0131b: \u201cD\u0259qiq elml\u0259r d\u0259 var, humanitar elml\u0259r d\u0259 var, y\u0259ni qeyri-d\u0259qiq elml\u0259r \u2013 dil\u00e7ilik v\u0259 tarix say\u0131l\u0131r. Onlar avrosentrizmin q\u0259r\u0259zli m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdil\u0259r. 19-cu \u0259srd\u0259 Avropada arizmin ideoloji b\u00fcn\u00f6vr\u0259si \u00fcz\u0259rind\u0259 formala\u015faraq bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r onun qal\u0131qlar\u0131ndan qurtula bilmirl\u0259r. B\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin q\u0259dimliyin\u0259 19-cu \u0259srin siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni x\u0259rit\u0259si prizmas\u0131ndan bax\u0131l\u0131rd\u0131. Bu qeyri-dialektik bax\u0131\u015f tarixi perspektivi \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 t\u0259hrif etm\u0259y\u0259 v\u0259 bu elml\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c n\u0259z\u0259riyy\u0259sin\u0259 \u00e7evrilmi\u015f v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259sir etm\u0259y\u0259 bilm\u0259zdi&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p><br>20-ci \u0259srin b\u00fct\u00fcn m\u0259d\u0259niyy\u0259ti avrosentrizm ideallar\u0131n\u0131n b\u00f6hran\u0131 il\u0259 xarakteriz\u0259 olunur. Bu b\u00f6hran apokaliptik \u0259hval-ruhiyy\u0259 (x\u00fcsus\u0259n d\u0259 s\u0259n\u0259td\u0259 distopiya janr\u0131) il\u0259 aktualla\u015fd\u0131. Avanqardizmin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri avrosentrizmd\u0259n uzaqla\u015fmaq v\u0259 \u015e\u0259rq m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin\u0259 diqq\u0259ti art\u0131rmaqdan ibar\u0259t idi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>20-ci \u0259srin b\u0259zi f\u0259ls\u0259fi c\u0259r\u0259yanlar\u0131 avrosentrizm\u0259 qalib g\u0259lm\u0259yi qar\u015f\u0131lar\u0131na m\u0259qs\u0259d qoydular. Filosof Emmanuel Levinas avrosentrizmi iyerarxizasiyan\u0131n (irqi, milli v\u0259 m\u0259d\u0259ni) x\u00fcsusi hal\u0131 hesab edirdi. Derrida \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259 avrosentrizm loqosentrizmin x\u00fcsusi hal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Qeyri-Avropa m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rind\u0259 yeni ideoloji c\u0259r\u0259yanlar meydana \u00e7\u0131xd\u0131. Afrikada laqeydlik bir t\u0259r\u0259fd\u0259n siyasi v\u0259 sosial z\u00fclm\u00fcn t\u0259rkib hiss\u0259si kimi avrosentrizm\u0259 v\u0259 m\u0259cburi m\u0259d\u0259ni assimilyasiya siyas\u0259tin\u0259, m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7il\u0259rin irqi-etno-m\u0259d\u0259ni (sonra is\u0259 d\u00f6vl\u0259t-siyasi) \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259sdiqin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcqavim\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 yarand\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u0259n\u015f\u0259yind\u0259 Afro-neqro (v\u0259 sonra b\u00fct\u00fcn Negroid xalqlar), Lat\u0131n Amerikas\u0131 mahiyy\u0259tinin f\u0259ls\u0259f\u0259si (nuestro-amerikanizm) universal Avropa diskursunun desentrasiyas\u0131n\u0131 \u0259sasland\u0131rd\u0131, onun m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259d\u0259ni kontekstd\u0259n k\u0259narda ifad\u0259 olunmas\u0131 iddialar\u0131n\u0131 t\u0259kzib etdi. Avrosentrizmin \u0259leyhdarlar\u0131 aras\u0131nda Aya de la Torre, Ramos Maqanya, Leopoldo Seaa vard\u0131. Bizim \u00f6lk\u0259d\u0259 is\u0259 bu ill\u0259r \u0259rzind\u0259 v\u0259 h\u0259tta XXI \u0259srd\u0259 d\u0259 eyni \u00fcslubda Elml\u0259r Akademiyas\u0131, Avrosentristl\u0259rin c\u0131zd\u0131\u011f\u0131 x\u0259ttd\u0259n k\u0259nara \u00e7\u0131xa bilm\u0259y\u0259n tarixi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 misal olaraq g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259r\u0259m. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, dey\u0259 bil\u0259r\u0259m ki, sanki bu prosesl\u0259rin bizim \u00f6lk\u0259miz\u0259 aidiyyat\u0131 yoxdur.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>B\u0259zi m\u0259qamlara diqq\u0259t yetir\u0259k.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Ha\u015fiyy\u0259: <\/strong>Q\u0259rb, el\u0259 xristian sivilizasiyas\u0131 dem\u0259kdir. Bu tezis \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 xristianl\u0131q \u201cm\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqi\u201dn\u0259 qar\u015f\u0131 Q\u0259rb insan\u0131n\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 \u0259lam\u0259ti kimi \u015f\u0259rh olunur. Samir \u018fmin qeyd edir ki, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Ail\u0259, Misir v\u0259 Suriya Kils\u0259 papalar\u0131 avropal\u0131 deyildil\u0259r. S. Q. Kara-Murza yaz\u0131r ki, \u201cbu g\u00fcn Q\u0259rbin xristian deyil, y\u0259hudi-xristian sivilizasiyas\u0131d\u0131r\u201d. Eyni zamanda, pravoslavl\u0131q \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131na al\u0131n\u0131r (m\u0259s\u0259l\u0259n, dissident tarix\u00e7i Andrey Amalrik v\u0259 bir \u00e7ox dig\u0259r rus q\u0259rb\u00e7il\u0259rinin fikrinc\u0259, Rusiyan\u0131n Bizansdan xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etm\u0259si tarixi bir s\u0259hvdir).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/images.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-59996\" width=\"905\" height=\"678\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Guya Q\u0259rb q\u0259dim sivilizasiyan\u0131n davam\u0131d\u0131r. Bu tezis\u0259 g\u00f6r\u0259, Avrosentrizm \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 m\u00fcasir Q\u0259rb sivilizasiyas\u0131n\u0131n k\u00f6kl\u0259rinin Q\u0259dim Roma v\u0259 ya Q\u0259dim Yunan\u0131stana gedib \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131, orta \u0259srl\u0259rin is\u0259 susduruldu\u011fu iddia edilir. Eyni zamanda m\u0259d\u0259ni t\u0259kam\u00fcl prosesinin davaml\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. Samir Amin v\u0259 S. Q. Kara-Murza t\u0259r\u0259find\u0259n istinad edil\u0259n Martin Bernal g\u00f6st\u0259rirdi ki, &#171;Hellenomania&#187; 19-cu \u0259srin romantizmin\u0259 gedib \u00e7\u0131x\u0131r v\u0259 q\u0259dim yunanlar \u00f6zl\u0259rini q\u0259dim \u015e\u0259rqin m\u0259d\u0259niyy\u0259t sah\u0259sin\u0259 aid hesab edirdil\u0259r. M.Bernal \u201cQara Afina\u201d kitab\u0131nda Avropa sivilizasiyas\u0131n\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yinin \u201cari\u201d modelini d\u0259 t\u0259nqid etmi\u015f v\u0259 \u0259v\u0259zind\u0259 Q\u0259rb sivilizasiyas\u0131n\u0131n hibrid Misir-Semit-Yunan \u0259saslar\u0131 konsepsiyas\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Ha\u015fiyy\u0259: <\/strong>Avrosentristl\u0259r q\u0259dim Avrasiyada yaln\u0131z hind-avropal\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcbut etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Dig\u0259r qeyri Hind-Avropa xalqlar\u0131 guya avropal\u0131lardan xeyli gec yaran\u0131blar, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 q\u0259dim zamanlarda Avrasiyada m\u00f6vcud olmay\u0131blar. T\u00fcrkl\u0259r is\u0259 guya yaln\u0131z eram\u0131z\u0131n III-IV \u0259srl\u0259rind\u0259 formala\u015f\u0131blar. Altayda, oradan ba\u015fqa b\u00f6lg\u0259l\u0259r\u0259 yaln\u0131z eram\u0131z\u0131n 7-ci \u0259srind\u0259 yay\u0131lma\u011fa ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u018fslind\u0259 bu Hind-Avropal\u0131lar aras\u0131nda t\u00fcrk xalqlar\u0131 \u00e7ox asanl\u0131qla f\u0259rql\u0259ndirilirl\u0259r: aril\u0259r, baktriyal\u0131lar, parfiyal\u0131lar, xorosanl\u0131lar, soqdil\u0259r, qandariyal\u0131lar, dadikl\u0259r, midiyal\u0131lar, aqafirsl\u0259r, skifl\u0259r, sakalibl\u0259r&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu g\u00fcn sivilizasiyam\u0131z bel\u0259 bir cinay\u0259tkar yana\u015fmadan tamamil\u0259 pe\u015fman olmu\u015f kimi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. M\u00fcasir etika dig\u0259r m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r\u0259 mara\u011f\u0131 yayar. Halbuki b\u00fct\u00fcn Avropa elmi bu a\u011f eqoizmin k\u00f6lg\u0259sind\u0259 formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131. \u018fg\u0259r \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 yeni etika yaratmaq, insanlar\u0131 ba\u015fqa m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 daha humanist d\u0259y\u0259rl\u0259rl\u0259 ruhland\u0131rmaq \u00e7\u0259tin olsa da, m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcrs\u0259, onda iki min be\u015f y\u00fcz illik eqoizmin bir hiss\u0259sin\u0259 \u00e7evrilmi\u015f elmi \u0259n\u0259n\u0259d\u0259n qa\u00e7maq m\u00fcmk\u00fcn deyildir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu g\u00fcn avrosentrizm x\u00fcsusil\u0259 elmd\u0259 f\u0259al \u015f\u0259kild\u0259 aradan qald\u0131r\u0131l\u0131r. Amma t\u0259hsil sektoru h\u0259mi\u015f\u0259 bu tempi tutmaqdan uzaqd\u0131r. Bu, x\u00fcsusil\u0259 m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 v\u0259 qeyri \u0259sas universitetl\u0259rd\u0259 \u201cxarici\u201d\/\u201cd\u00fcnya\u201d tarixinin t\u0259drisind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc b\u00fcruz\u0259 verir. Orda da, proqram\u0131n 70-80%-i Q\u0259rb sivilizasiyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 h\u0259sr olunub, tarixin qalan hiss\u0259si is\u0259 bu qal\u0131q prinsipi il\u0259 t\u0259dris olunur.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Avrosentrizmin mahiyy\u0259tin\u0259 diqq\u0259t ed\u0259k. Aleksandr Artmonov yaz\u0131r ki, Amerika tarix kitablar\u0131nda Kolumbla birlikd\u0259 yad edilir. \u00c7in m\u00f6vzusu Konfutsinin \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 hardasa yox olur v\u0259 \u0259n yax\u015f\u0131 halda tiry\u0259k m\u00fcharib\u0259l\u0259ri zaman\u0131 yenid\u0259n \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r &#8212; ax\u0131 onlar\u0131 avropal\u0131lar s\u0259hn\u0259l\u0259\u015fdiribl\u0259r. Qara Afrikadan is\u0259 yaln\u0131z Amerika \u00fc\u00e7\u00fcn qul m\u0259nb\u0259yi kimi v\u0259 Avropa superg\u00fccl\u0259rinin \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259 s\u0259b\u0259bi kimi dan\u0131\u015f\u0131l\u0131r.<br>F\u0259ls\u0259f\u0259d\u0259, politologiyada v\u0259 dig\u0259r sosial elml\u0259rd\u0259 d\u0259 v\u0259ziyy\u0259t ox\u015fard\u0131r &#8212; Avropa v\u0259 Amerika h\u0259mi\u015f\u0259 birinci yerd\u0259dir, qalanlar\u0131 nec\u0259 olsa olar. Problem t\u0259kc\u0259 ba\u015fqa qit\u0259l\u0259rin sakinl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259dal\u0259tsizlikl\u0259 bitmir. Fakt budur ki, humanitar v\u0259 sosial elml\u0259r insanlara k\u00f6m\u0259k etm\u0259lidir:<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>1) insan t\u0259cr\u00fcb\u0259sind\u0259n m\u00fcdrik n\u0259tic\u0259l\u0259r \u00e7\u0131xarmaq,<br>2) art\u0131q edilmi\u015f s\u0259hvl\u0259ri etm\u0259m\u0259k,<br>3) u\u011furlu n\u00fcmun\u0259l\u0259ri t\u0259krarlamaq.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>B\u0259s bu \u00fcmumi insan t\u0259cr\u00fcb\u0259sinin b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si sad\u0259c\u0259 g\u00f6z ard\u0131 edilirs\u0259 v\u0259 yax\u015f\u0131 v\u0259 pis n\u00fcmun\u0259l\u0259r nam\u0259lum qal\u0131rsa, bu nec\u0259 m\u00fcmk\u00fcn ola bil\u0259r?<\/p>\n\n\n\n<p>Avrosentrizmd\u0259 iki \u0259sas q\u0259r\u0259z var: unitarizm v\u0259 ksenofobiya. Onlar bir-biri il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r, lakin yen\u0259 d\u0259 bir q\u0259d\u0259r f\u0259rqli iki m\u0259nb\u0259d\u0259n g\u0259lir.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>AVROSENTR\u0130ZMD\u018f UN\u0130TAR\u0130ZM<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu yanl\u0131\u015f fikirdir ki, Q\u0259rb c\u0259miyy\u0259tini ara\u015fd\u0131rmaq d\u00fcnyan\u0131 k\u0259\u015ff etm\u0259y\u0259 b\u0259rab\u0259rdir. Avropal\u0131lar v\u0259 \u015eimali Amerikal\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259y\u0259n h\u0259ll \u00fcsulu ba\u015fqalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259c\u0259k.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Avrosentrik unitarizm, avrosentrik ksenofobiya kimi, d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn sivilizasiyalar\u0131n\u0131n eyni yolla getm\u0259sind\u0259n ir\u0259li g\u0259lir. T\u0259bii ki, bu yolda Avropan\u0131n tarixi n\u00fcmun\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Bir \u00e7ox tan\u0131nm\u0131\u015f aliml\u0259r bu s\u0259hv\u0259 yol veribl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, Avqust Kont hesab edirdi ki, q\u0259dim v\u0259 orta \u0259srl\u0259r Avropas\u0131n\u0131n n\u00fcmun\u0259l\u0259ri ist\u0259nil\u0259n c\u0259miyy\u0259tin inki\u015faf prinsipl\u0259rini tam \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259c\u0259ss\u00fcm etdirir. Karl Marks da eyni yolla add\u0131mlad\u0131. O, \u0259vv\u0259lc\u0259 formasiyalar vasit\u0259sil\u0259 \u00f6z tarixi inki\u015faf konsepsiyas\u0131n\u0131 ortaya atd\u0131, lakin sonra ona s\u0131\u011fmayan \u00e7oxlu tarixi presedentl\u0259rin oldu\u011funu anlad\u0131 v\u0259 b\u00fct\u00fcn bu kimi hallar\u0131 t\u0259svir etm\u0259li olan m\u00fcbahis\u0259li \u201cAsiya istehsal \u00fcsulu\u201d konsepsiyas\u0131n\u0131 t\u0259qdim etdi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/1525514402172543706.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-59997\" width=\"914\" height=\"578\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Eyni tendensiyan\u0131 m\u00fcasir siyas\u0259td\u0259 d\u0259 g\u00f6rm\u0259k olar. Avropada yaranan liberal demokratiya modeli \u0259dal\u0259tli nizamlanm\u0131\u015f d\u00f6vl\u0259tin universal modeli hesab olunur. Bu yana\u015fman\u0131n g\u00f6z\u0259l n\u00fcmun\u0259si Frensis Fukuyaman\u0131n tarixin sonu n\u0259z\u0259riyy\u0259sidir ki, ona g\u00f6r\u0259 Q\u0259rbin liberal demokratiyas\u0131 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin inki\u015faf\u0131n\u0131n zirv\u0259sidir, \u00fcst\u00fcnd\u0259 he\u00e7 n\u0259 olmayan zirv\u0259dir. Bu konsepsiya Marks v\u0259 Veberin n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq kifay\u0259t q\u0259d\u0259r m\u00fcasirdir &#8212; kitab 1992-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr olunub v\u0259 Corc Bu\u015f administrasiyas\u0131n\u0131n xarici siyas\u0259tinin manifestin\u0259 \u00e7evrilib. Ancaq yen\u0259 d\u0259 avrosentrik eqoizm ruhu a\u015f\u0131lan\u0131r. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, sonradan m\u00fc\u0259llif bu n\u0259z\u0259riyy\u0259d\u0259n tamamil\u0259 imtina etdi &#8212; d\u00fcnyada ba\u015f ver\u0259n sonrak\u0131 hadis\u0259l\u0259r, m\u0259s\u0259l\u0259n, qlobal terrorizmin yaranmas\u0131 bu ideyan\u0131n u\u011fursuzlu\u011funu g\u00f6st\u0259rdi. Amma bizim d\u00f6vr\u00fcm\u00fczd\u0259 bel\u0259 anlay\u0131\u015flar\u0131n meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc d\u0259 avrosentrizmin tamamil\u0259 m\u0259hv edilm\u0259sinin h\u0259l\u0259 \u00e7ox uzaqda oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Q\u0259rb demokratik modeli n\u0259inki t\u0259bli\u011f olunur, h\u0259tta b\u0259z\u0259n aqressiv \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259tbiq edilir. Bir \u00e7ox m\u00fcasir politoloqlar demokratiyan\u0131n liberal parlament formulunu m\u00f6vcud olma\u011fa layiq yegan\u0259 variant kimi q\u0259bul edirl\u0259r. Siyas\u0259t\u00e7il\u0259r is\u0259 buna sevinirl\u0259r. Ekskl\u00fczivliy\u0259 bu m\u00fcnasib\u0259t v\u0259 Q\u0259rb yoluna s\u0259daq\u0259t onlar\u0131n \u0259l-qolunu a\u00e7\u0131r, b\u0259z\u0259n d\u0259 bu p\u0259rd\u0259 arxas\u0131nda d\u0259h\u015f\u0259tli i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fcrl\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259rb \u00f6lk\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n demokratiyan\u0131n geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 avtoritarizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 ad\u0131 alt\u0131nda daha da \u015fidd\u0259tl\u0259n\u0259n bir \u00e7ox da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259r ba\u015flad\u0131ld\u0131. B\u0259lk\u0259 d\u0259 b\u0259z\u0259n buna haqq qazand\u0131rmaq olard\u0131. Ancaq h\u0259mi\u015f\u0259 yox. B\u0259z\u0259n demokratiyan\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259si p\u0259rd\u0259siyl\u0259, \u0259slind\u0259 t\u0259sir dair\u0259l\u0259rinin h\u0259yas\u0131zcas\u0131na geni\u015fl\u0259nm\u0259si \u00f6rt\u00fcl\u00fcr. Mahiyy\u0259tc\u0259 bu m\u00fcharib\u0259l\u0259r, \u0259slind\u0259 Avrosentizmin m\u00fcdafi\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259\u015fkil edildiyi fakt\u0131 ortadad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Eyni \u00fcslub elmi nailiyy\u0259tl\u0259r\u0259 d\u0259 t\u0259tbiq edilir. Tarix\u015f\u00fcnasl\u0131q bu yalanlar\u0131n \u0259sil meydan\u0131na \u00e7evrilib. C\u0131z\u0131lm\u0131\u015f x\u0259tl\u0259r m\u00f6vcuddur v\u0259 bu x\u0259tl\u0259rd\u0259n k\u0259nar olan he\u00e7 n\u0259yi bu sah\u0259ni monopoliyaya alm\u0131\u015f Avrosentrizm kahinl\u0259ri tan\u0131mazlar. Uy\u011fun g\u0259lm\u0259y\u0259ni is\u0259 y\u0259hudi, iran v\u0259 \u0259n n\u0259hay\u0259t \u00c7in p\u0259rd\u0259siyl\u0259 yox etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015farlar&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ard\u0131 var&#8230;<\/strong><br><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>XAQAN\u0130 \u018fD\u018fBO\u011eLU AVMV\u0130B M\u0259tbuat Xidm\u0259tinin r\u0259hb\u0259ri T\u00fcrkl\u0259r \u00f6z tarixl\u0259rin\u0259 sahib dura bils\u0259l\u0259r d\u00fcnya xalqlar\u0131 tarixsiz qalarlar&#8230; Az\u0259rbaycanda h\u0259l\u0259 bir \u00e7oxlar\u0131 Avrosentrizmin m\u00fcrt\u0259ce mahiyy\u0259tind\u0259n x\u0259b\u0259rsizdirl\u0259r<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-59993","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59993","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=59993"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59993\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":60028,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59993\/revisions\/60028"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=59993"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=59993"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=59993"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}