{"id":60764,"date":"2022-01-28T01:20:27","date_gmt":"2022-01-27T21:20:27","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=60764"},"modified":"2022-01-28T01:23:22","modified_gmt":"2022-01-27T21:23:22","slug":"dastanlasmis-turk-xaqani-oguz-xaqan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=60764","title":{"rendered":"Dastanla\u015fm\u0131\u015f T\u00fcrk Xaqan\u0131 \u2013 O\u011fuz Xaqan"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Ay \u201cT\u00fcrk\u201d ad\u0131n\u0131 elan \u00fc\u00e7\u00fcn bir s\u0259mavi aynad\u0131r,<br>T\u00fcrk\u00fcn tarixi h\u0259m yerd\u0259, h\u0259m G\u00f6yl\u0259rd\u0259dir.<\/strong><br><strong>(H\u00fcseyn Cavid)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>D\u00fcnya v\u0259 o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 T\u00fcrk tarixind\u0259 \u0259fsan\u0259l\u0259\u015fmi\u015f, mifl\u0259\u015fmi\u015f, x\u00fcsusil\u0259 dastanla\u015fm\u0131\u015f tarixi h\u00f6kmdarlara \u00e7ox nadir hallarda rast g\u0259lm\u0259k olar. M\u00fc\u0259zz\u0259m T\u00fcrk tarixind\u0259 dastanla\u015fm\u0131\u015f ilk tarixi h\u00f6kmdar O\u011fuz Xaqand\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcrkl\u0259rin ilk fateh atas\u0131, b\u00fct\u00fcn milli nizam-intizam\u0131n, idar\u0259\u00e7iliyin qurucusu say\u0131lan O\u011fuz Xaqan \u0259fsan\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, s\u0259mavi bir m\u0259n\u015f\u0259d\u0259n n\u0259\u015f\u0259t etmi\u015f v\u0259 xar\u00fcq\u00fclad\u0259 v\u0259sfl\u0259r\u0259 sahib olmu\u015fdur. \u018ffsan\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, O\u011fuz Xaqan h\u0259l\u0259 u\u015faq ik\u0259n bir s\u0131ra q\u0259hr\u0259manl\u0131qlar g\u00f6st\u0259rmi\u015f v\u0259 \u00f6z\u00fc kimi G\u00f6yd\u0259n en\u0259n bir q\u0131zla evl\u0259nmi\u015f v\u0259 ondan alt\u0131 o\u011ful d\u00fcnyaya g\u0259lmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarix s\u00fcbut edir ki, mill\u0259tl\u0259rin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259, inanc v\u0259 ya\u015fay\u0131\u015flar\u0131n\u0131n \u0259n dol\u011fun tarixi qaynaqlar\u0131ndan biri d\u0259 milli dastan, \u0259fsan\u0259 v\u0259 mifl\u0259rdir. Bu dastan, \u0259fsan\u0259 v\u0259 mifl\u0259r yaln\u0131z tarixin \u0259ksiklikl\u0259rini doldurmaqla qalmay\u0131b mill\u0259tin ictimai ruhunu, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini, inanclar\u0131n\u0131 v\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f t\u0259rzl\u0259rini d\u0259 \u0259ks etdirm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox d\u0259y\u0259rli m\u0259nb\u0259l\u0259rdir. Onlar h\u0259r bir mill\u0259tin \u0259n q\u0259dim ke\u00e7mi\u015fin\u0259 i\u015f\u0131q tutan \u0259b\u0259di \u00f6rn\u0259kl\u0259rdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259rin tarixi f\u0259thl\u0259rini dastan \u015f\u0259klind\u0259 \u0259ks etdir\u0259n ilk \u0259s\u0259r d\u0259 m\u0259hz \u201cO\u011fuz Xaqan dastan\u0131\u201dd\u0131r. Bu dastana elmi \u0259d\u0259biyyatda \u201cO\u011fuznam\u0259\u201d d\u0259 deyilir. \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dy\u0259 g\u00f6r\u0259, ulu Cahan hakimiyy\u0259tini quran O\u011fuz Xaqand\u0131r. O\u011fuz Xaqan onun v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 olaraq m\u0259nsub oldu\u011fu T\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n \u201c\u0130lahi hakimiyy\u0259tini\u201d q\u0259bul etm\u0259y\u0259n xalqlar\u0131n v\u0259 q\u00f6vml\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259r ed\u0259r\u0259k d\u00fcnyan\u0131 f\u0259th etmi\u015fdir. Bu yolda O\u011fuz Xaqana T\u00fcrk dastan v\u0259 \u0259fsan\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynayan Boz Qurd yol g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. \u018ffsan\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, G\u00f6yd\u0259n en\u0259n Bozqurd O\u011fuz Xaqana: \u201cEy O\u011fuz! S\u0259n Urum (Roma) \u00fcz\u0259rin\u0259 getm\u0259k ist\u0259yirs\u0259n. M\u0259n (Bozqurd \u2013 A.M.) s\u0259nin \u00f6n\u00fcnd\u0259 y\u00fcr\u00fcy\u0259c\u0259m\u201d \u2013 demi\u015f, O\u011fuz Xaqan da Bozqurdu t\u0259qib ed\u0259r\u0259k h\u0259rbi s\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015f, Rum h\u00f6kmdar\u0131n\u0131 yenmi\u015f, \u00c7in, Hindistan, \u0130ran, Az\u0259rbaycan, \u0130raq, Suriya, Misir, Anadolu, Rus v\u0259 h\u0259tta Fir\u0259ng \u00f6lk\u0259l\u0259rini bel\u0259 f\u0259th etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cO\u011fuz Xaqan dastan\u0131\u201d T\u00fcrk mill\u0259tini O\u011fuz Xaqan\u0131n o\u011fullar\u0131ndan olan G\u00f6y Xan, G\u00fcn Xan, Ay Xan, Ulduz Xan, Da\u011f Xan v\u0259 D\u0259niz Xandan t\u00f6r\u0259y\u0259n O\u011fuz boylar\u0131 il\u0259 O\u011fuz Xaqan\u0131n komandanlar\u0131 say\u0131lan Qarluq, Q\u0131p\u00e7aq, Kanql\u0131, X\u0259l\u0259c, Uy\u011fur v\u0259 sair\u0259nin n\u0259sli olaraq b\u00f6l\u00fcml\u0259r\u0259 ay\u0131rm\u0131\u015f, O\u011fuzlar\u0131n hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda milli birliyi, onlar aras\u0131ndak\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri v\u0259 h\u00fcquqi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri d\u0259 bir nizama ba\u011flam\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 O\u011fuz Xaqan\u0131n h\u0259r bir o\u011flundan d\u00fcnyaya g\u0259l\u0259n \u00e7ocuqlar sonda O\u011fuz T\u00fcrkl\u0259rini meydana g\u0259tirmi\u015fdir. O\u011fuz Xaqan\u0131n \u00fc\u00e7 o\u011flu \u2013 G\u00fcn, Ay v\u0259 Ulduzdan t\u00f6r\u0259y\u0259nl\u0259r O\u011fuzlar\u0131n sa\u011f qolunu, G\u00f6y, Da\u011f v\u0259 D\u0259nizd\u0259n t\u00f6r\u0259y\u0259nl\u0259r d\u0259 sol qolunu t\u0259\u015fkil etmi\u015fl\u0259r. O\u011fuz Xaqan hakimiyy\u0259ti t\u0259msil ed\u0259n \u201cYay\u201d\u0131 sa\u011f qola, onlara tabe olan sol qola da \u201cOx\u201du vermi\u015f, sa\u011fdak\u0131lar \u201cBoz Oxlar\u201d, soldak\u0131lar is\u0259 \u201c\u00dc\u00e7 Oxlar\u201d adlanm\u0131\u015flar. O\u011fuz Xaqan\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 bu h\u00fcquqi sistem\u0259 sonrak\u0131 \u0259ks\u0259r T\u00fcrk \u0130mperatorluqlar\u0131 da, x\u00fcsusil\u0259 Hunlar, S\u0259lcuqlular, \u00c7ingizo\u011fullar\u0131, Osmanl\u0131lar v\u0259 Teymuro\u011fullar\u0131 da \u0259m\u0259l etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>O\u011fuz Xaqan \u0259srl\u0259rc\u0259 T\u00fcrk soyuna yol g\u00f6st\u0259r\u0259n kimi v\u0259sfl\u0259ndirilmi\u015f, haqq\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif r\u0259vay\u0259t, \u0259fsan\u0259 v\u0259 dastanlar yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Q\u0259dim v\u0259 orta \u0259sr T\u00fcrk tarixind\u0259n, T\u00fcrk dilind\u0259n, T\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131ndan b\u0259hs ed\u0259n el\u0259 bir \u0259s\u0259r yoxdur ki, orada bu v\u0259 ya dig\u0259r d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 O\u011fuz Xaqandan b\u0259hs edilm\u0259sin.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir \u00e7ox orta \u0259sr m\u0259nb\u0259l\u0259ri O\u011fuz Xaqan\u0131 \u018ffrasiyabla, \u018ffrasiyab\u0131 da Alp \u018fr Tonqa il\u0259 eynil\u0259\u015fdirmi\u015fl\u0259r. Bel\u0259 ki, Mahmud Ka\u015f\u011farl\u0131 T\u00fcrkl\u0259rin \u018ffrasiyaba \u201cAlp \u018fr Tonqa\u201d dedikl\u0259rini v\u0259 onun d\u00fcnya h\u00f6kmdar\u0131 \u2013 Ajun B\u0259yi \u2013 oldu\u011funu bildirmi\u015f v\u0259 T\u00fcrkl\u0259rin Alp \u018fr Tonqan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 mat\u0259m saxlayaraq m\u0259rsiy\u0259l\u0259r s\u00f6yl\u0259diyini yazm\u0131\u015f v\u0259 bir \u015feiri n\u00fcmun\u0259 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. \u015eeirin m\u0259zmunu bel\u0259dir: <\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAlp \u018fr Tonqa \u00f6ld\u00fcm\u00fc?<br>D\u00fcnya bo\u015f qald\u0131m\u0131?<br>F\u0259l\u0259k \u00f6\u00e7\u00fcn ald\u0131m\u0131?<br>\u0130ndi \u00fcr\u0259k y\u0131rt\u0131l\u0131r\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>(Bax: Mahmud Ka\u015f\u011farl\u0131, Divan).<\/p>\n\n\n\n<p>Yusuf Xas Hacib d\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki: \u201cT\u00fcrk b\u0259yl\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 ad\u0131 m\u0259\u015fhur v\u0259 iqbal\u0131 b\u0259lli olan Tonqa Alp \u018fr idi. O, y\u00fcks\u0259k biliy\u0259 v\u0259 bir \u00e7ox f\u0259zil\u0259tl\u0259r\u0259 sahib idi. Nec\u0259 d\u0259 se\u00e7kin, nec\u0259 d\u0259 y\u00fcks\u0259k, nec\u0259 d\u0259 igid adam idi. M\u0259hz f\u0259ras\u0259tli insan bu d\u00fcnyaya hakim olar. Tacikl\u0259r ona \u201c\u018ffrasiyab\u201d deyirl\u0259r. Bu \u018ffrasiyab \u00f6lk\u0259l\u0259r f\u0259th etmi\u015fdir\u201d. (Bax: Yusuf Xas Hacib Balasa\u011funlu. Qutadqu Bilik).<\/p>\n\n\n\n<p>Alp \u018fr Tonqan\u0131n fars m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 \u018ffrasiyab kimi g\u00f6st\u0259rilm\u0259sini bir \u00e7ox m\u00fc\u0259llifl\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 m\u0259\u015fhur Az\u0259rbaycan alimi M\u0259h\u0259mm\u0259dta\u011f\u0131 Zehtabi d\u0259 t\u0259sdiq edir. (Bax: M\u0259h\u0259mm\u0259dta\u011f\u0131 Zehtabi. \u0130ran T\u00fcrkl\u0259rinin \u0259ski tarixi. II cild, s\u0259h. 153).<\/p>\n\n\n\n<p>\u018ffrasiyab\u0131n ad\u0131 \u201cAvesta\u201dda da \u00e7\u0259kilir. Bunu n\u0259z\u0259r\u0259 alan M\u0259h\u0259mm\u0259dta\u011f\u0131 Zehtabi yaz\u0131r ki: \u201c\u018ffrasiyab sur\u0259ti\u201d \u201cAvesta\u201dda da olmu\u015f v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, Madlar\u0131n (Midiyal\u0131lar n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur \u2013 A.M.) ilk ill\u0259rind\u0259 \u2013 \u201cAvesta\u201d yaranan zamanlar \u018ffrasiyab T\u00fcrkl\u0259rin r\u0259hb\u0259ri imi\u015f v\u0259 sonralar \u018f\u015fkanil\u0259r d\u00f6vr\u00fc bu tarixi q\u0259hr\u0259man\u0131n ad\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq q\u0259hr\u0259manl\u0131q dastan\u0131 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. N\u0259z\u0259r\u0259 alsaq ki, \u201cAvesta\u201dda yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kimi \u018ffrasiyab F\u0259ri hakimini Cic\u0259st (\u0130ndiki Urmiya g\u00f6l\u00fc \u2013 A.M.) d\u0259ryas\u0131nda t\u0259qib edib tutmaq ist\u0259mi\u015fdir, onda q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 dem\u0259k olar ki, Ki\u00e7ik Midiya d\u00f6vl\u0259tinin paytaxt\u0131 F\u0259rad\u0259sp v\u0259 ya P\u0259rsp\u0259 (\u0130ndiki T\u0259xti-S\u00fcleyman \u2013 A.M.) \u015f\u0259h\u0259rini \u018flp \u018fr Tonqa (O\u011fuz Xaqan \u2013 A.M.) tikdirmi\u015fdi\u201d. (Bax: M\u0259h\u0259mm\u0259dta\u011f\u0131 Zehtabi. g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, II cild, s\u0259h. 153).<\/p>\n\n\n\n<p>\u018ffrasiyab ad\u0131n\u0131n h\u0259m \u201cAvesta\u201d, h\u0259m Sasani d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n qalan b\u0259zi fars m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259, h\u0259m Firdovsinin \u201c\u015eahnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259, Alp \u018fr Tonqa, x\u00fcsusil\u0259 O\u011fuz Xaqan\u0131n da o d\u00f6vrl\u0259rd\u0259ki T\u00fcrkl\u0259rin q\u0259hr\u0259manl\u0131q dastanlar\u0131nda olmas\u0131 ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, \u018f\u015fkanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 T\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n formala\u015fan bu dastan dig\u0259r xalqlar aras\u0131nda da yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Firdovsiy\u0259 g\u00f6r\u0259, T\u00fcrkl\u0259rin ilk fatehi olan \u018ffrasiyab (B\u00fct\u00fcn fars m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 O\u011fuz Xaqan v\u0259 ya Alp \u018fr Tonqa \u201c\u018ffrasiyab\u201d adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r \u2013 A.M.) bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, Hindistan\u0131 da f\u0259th etmi\u015f, buralarda bir \u00e7ox \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r salm\u0131\u015f v\u0259 \u00f6z\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir s\u0131ra xatir\u0259l\u0259r buraxm\u0131\u015fd\u0131. (Se\u00e7m\u0259l\u0259r bizimdir. Bax: Firdovsi, \u015eahnam\u0259).<\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcrkl\u0259rin \u0259fsan\u0259vi h\u00f6kmdar\u0131 olan \u018ffrasiyab (O\u011fuz Xaqan, Alp \u018fr Tonqa) fars m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, T\u00fcrk\u00fcn n\u0259v\u0259si olub T\u00fcrk\u00fcstandan sonra \u0130ran, Hindistan, Rum v\u0259 Rus \u00f6lk\u0259l\u0259rini f\u0259th etmi\u015fdir. \u0130ran-Turan m\u00fcharib\u0259l\u0259rinin q\u0259hr\u0259man\u0131 olan \u018ffrasiyab\u0131n paytaxt\u0131 M\u0259rv v\u0259 ya B\u0259lx \u015f\u0259h\u0259ri g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir. Tarixi dastanlara g\u00f6r\u0259, \u018ffrasiyab T\u00fcrk\u00fcstan, \u0130ran, Hindistan, Rum v\u0259 Rusiya \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 bir \u00e7ox \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r salm\u0131\u015fd\u0131r. Mahmud Ka\u015f\u011farl\u0131 da \u018ffrasiyab\u0131n (Alp \u018fr Tonqan\u0131n) bir \u00e7ox \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r sald\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiq edir. O yaz\u0131r: \u201cQaz \u018ffrasiyab\u0131n q\u0131z\u0131n\u0131n ad\u0131 idi. Qaz h\u0259r yay atas\u0131n\u0131n \u00f6lk\u0259sind\u0259 s\u0259rin, xo\u015f ab-haval\u0131 yer\u0259 ged\u0259rmi\u015f\u201d. Bu yer t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lara g\u00f6r\u0259, \u201cQazvin\u201d adlanm\u0131\u015fd\u0131r\u201d. (Bax: M\u0259h\u0259mm\u0259dta\u011f\u0131 Zehtabi, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, II cild, s\u0259h. 106). \u015eiz \u015f\u0259h\u0259rinin ad\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u201cG\u0259nz\u0259k, G\u0259nc\u0259k\u201d kimi d\u0259 g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir. Sasani d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n qalan bir \u0259s\u0259rd\u0259 g\u00f6st\u0259rilir ki, \u015eizin ilk binas\u0131n\u0131 \u018ffrasiyab (Alp \u018fr Tonqa) qoymu\u015fdur. \u0130slamdan \u0259vv\u0259lki\u2026 fars m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259 G\u0259nc\u0259ni T\u00fcrk \u018ffrasiyab tikdirmi\u015fdir. (Se\u00e7m\u0259l\u0259r bizimdir. Bax: M\u0259h\u0259mm\u0259dta\u011f\u0131 Zehtabi. g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri. II cild, s\u0259h. 106).<\/p>\n\n\n\n<p><br>B\u0259zi m\u00fc\u0259llifl\u0259r h\u0259tta tarixd\u0259 m\u0259\u015fhur Az\u0259rbaycan T\u00fcrkl\u0259rinin qad\u0131n h\u00f6kmdar\u0131 Tomrisi \u018flp \u018fr Tonqan\u0131n q\u0131z\u0131 hesab edir v\u0259 yaz\u0131rlar ki: \u201cKuru\u015fu \u00f6ld\u00fcr\u0259n Sak ell\u0259rin\u0259 (\u015eimali Az\u0259rbaycan n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur \u2013 A.M.) r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259n Alp \u018fr Tonqan\u0131n (O\u011fuz Xaqan\u0131n, \u018ffrasiyab\u0131n) q\u0131z\u0131 Tomrus xan\u0131m olmu\u015fdur\u201d. (Bax: Bax: M\u0259h\u0259mm\u0259dta\u011f\u0131 Zehtabi. g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri. II cild, s\u0259h. 644).<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259yat \u015f\u0259rtl\u0259ri v\u0259 inanclar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq T\u00fcrkl\u0259r tarix\u0259n \u0259dal\u0259t namin\u0259 sava\u015f\u0131 bel\u0259 savab saym\u0131\u015flar. Milli dastan olan \u201cO\u011fuz Xaqan dastan\u0131\u201dna g\u00f6r\u0259 d\u0259 O\u011fuz Xaqan alt\u0131 o\u011flu il\u0259 birlikd\u0259 d\u00fcnyan\u0131 f\u0259th edib Cahangir olduqdan sonra Anayurdu olan T\u00fcrk\u00fcstana d\u00f6nm\u00fc\u015f, bir b\u00f6y\u00fck Qurultay \u00e7a\u011f\u0131raraq \u0130mperatorlu\u011fu o\u011fullar\u0131 aras\u0131nda b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u0259rk\u0259n demi\u015fdir ki: \u201cEy o\u011fullar\u0131m! M\u0259n art\u0131q \u00e7ox ya\u015fla\u015fd\u0131m, \u00e7ox sava\u015fd\u0131m. D\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri a\u011flatd\u0131m, dostlar\u0131 sevindirdim. G\u00f6y Tanr\u0131ya borcumu \u00f6d\u0259dim\u201d. Bundan sonra \u00f6lk\u0259ni o\u011fullar\u0131 aras\u0131nda b\u00f6lm\u00fc\u015f, t\u00f6r\u0259y\u0259 v\u0259 birliy\u0259 ba\u011fl\u0131 qalmalar\u0131n\u0131 v\u0259siyy\u0259t etmi\u015f, h\u0259r birin\u0259 aid h\u00fcquqi m\u00f6vqe m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirmi\u015f, dam\u011fa v\u0259 onqonlar\u0131n\u0131 b\u0259lirtmi\u015fdi. (Bax: O\u011fuz Xaqan dastan\u0131, s\u0259h. 32-33; O\u011fuznam\u0259, s\u0259h. 343-344).<\/p>\n\n\n\n<p>X \u0259sr \u0259r\u0259b tarix\u00e7isi M\u0259sudi T\u00fcrkl\u0259rd\u0259n v\u0259 T\u00fcrk xalqlar\u0131ndan b\u0259hs etdikd\u0259n sonra yazm\u0131\u015fd\u0131 ki: \u201c\u018ffrasiyab\u201d (O\u011fuz Xaqan) bu T\u00fcrkl\u0259rin \u0259n q\u0259dim h\u00f6kmdar\u0131 v\u0259 Xaqanlar Xaqan\u0131 olub b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 hakim idi. Dig\u0259r xanlar ona tabe idil\u0259r. \u0130rana da h\u00f6km ed\u0259n bu \u018ffrasiyab idi\u201d. (Bax: M\u0259sudi. Muruc uz-z\u0259h\u0259b, Paris, 1861).<\/p>\n\n\n\n<p>Uy\u011fur T\u00fcrkl\u0259ri d\u0259 \u00f6z xanlar\u0131 Buqu Xan\u0131n O\u011fuz Xaqan (\u018ffrasiyab) soyundan oldu\u011funu \u00f6z dastanlar\u0131nda qeyd etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>O\u011fuz Xaqan\u0131n m\u00fcq\u0259dd\u0259s m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 h\u00f6rm\u0259t \u0259lam\u0259ti olaraq T\u00fcrk Xaqan, sultan, \u015fahzad\u0259 v\u0259 b\u0259yl\u0259rinin qan\u0131 ax\u0131d\u0131lmaz, d\u00f6vl\u0259t\u0259 x\u0259yan\u0259t ed\u0259nl\u0259r bel\u0259 yay\u0131n kiri\u015fi il\u0259 bo\u011fdurularaq \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>O\u011fuz Xaqandan qalma bir \u00e7ox t\u00f6r\u0259l\u0259r\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 xalqa \u00fcmumi ziyaf\u0259t \u2013 \u015f\u00f6l\u0259n \u2013 verm\u0259 t\u00f6r\u0259sin\u0259 uzun m\u00fcdd\u0259t T\u00fcrk h\u00f6kmdarlar\u0131 \u0259m\u0259l etmi\u015f, minl\u0259rc\u0259 heyvan k\u0259s\u0259r\u0259k d\u0259bd\u0259b\u0259li toy m\u0259rasiml\u0259ri yapm\u0131\u015f, evl\u0259rini xalqa ya\u011fmalatm\u0131\u015flar. (Bax: Osman Turan. T\u00fcrk Cihan hakimiyeti mefkuresi tarihi. I cilt, s\u0259h. 102-108).<\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcrk mill\u0259tinin q\u0259lbind\u0259 b\u00f6y\u00fck Cahangir olaraq ya\u015fayan O\u011fuz Xaqana say\u011f\u0131 \u0259lam\u0259ti olaraq sonrak\u0131 b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131, h\u0259tta \u00c7ingiz Xan bel\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc O\u011fuz Xaqan\u0131n n\u0259slind\u0259n hesab etmi\u015f, \u00f6z \u015f\u0259c\u0259r\u0259l\u0259rini ona ba\u011flam\u0131\u015flar. Bel\u0259 ki, \u201c\u00c7ingiznam\u0259\u201d \u0259s\u0259ri (\u018fs\u0259r Mo\u011fol istilas\u0131ndan sonra T\u00fcrk dastanlar\u0131 \u0259sas\u0131nda formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r \u2013 A.M.) \u00c7ingiz Xan\u0131n \u015f\u0259c\u0259r\u0259sind\u0259n b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n \u00c7ingiz Xan\u0131 O\u011fuz Xaqan\u0131n (\u018fs\u0259rd\u0259 Ovuz Xan \u2013 A.M.) o\u011flu G\u00f6y Xan n\u0259slind\u0259n hesab etmi\u015fdir. (Bax: T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131, III cild, Ankara, 1992, s\u0259h. 7).<br>\u018fn q\u0259dim T\u00fcrk dastan\u0131 olan \u201cO\u011fuz Xaqan dastan\u0131\u201dna daha sonralar \u0130slam motivl\u0259ri d\u0259 daxil edilmi\u015f v\u0259 yeni \u0130slami bir \u201cO\u011fuznam\u0259\u201d yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bir mill\u0259tin tarixidir k\u00f6k\u00fc, yurdu, yuvas\u0131<\/strong><br><strong>Tariximiz ba\u015f ucundan h\u0259rgiz \u0259skik olmas\u0131n.<\/strong><br><strong>(H\u00fcseyn Cavid)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u201cO\u011fuz dastan\u0131\u201dn\u0131n \u0130slami r\u0259vay\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, O\u011fuz Xaqan Nuh pey\u011f\u0259mb\u0259rin o\u011flu Yaf\u0259sin n\u0259slind\u0259ndir. \u0130slami \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dy\u0259 g\u00f6r\u0259, O\u011fuz Xan Qara Xan\u0131n o\u011fludur. O\u011fuz anadan olark\u0259n atas\u0131 Qara Xan onun g\u00f6z\u0259lliyin\u0259 heyran qalm\u0131\u015f, \u201cq\u00f6vm\u00fcm\u00fcz v\u0259 uru\u011fumuz i\u00e7ind\u0259 bu q\u0259d\u0259r g\u00f6z\u0259l bir \u00e7ocuq d\u00fcnyaya g\u0259lm\u0259mi\u015fdir\u201d demi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Altay T\u00fcrkl\u0259rinin yarad\u0131l\u0131\u015f \u0259fsan\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 is\u0259 Qara Xan Tanr\u0131n\u0131n ad\u0131d\u0131r. Tanr\u0131 Qara Xan yerl\u0259ri v\u0259 g\u00f6yl\u0259ri \u201cKi\u015fi\u201dd\u0259n (\u0130nsandan \u2013 A.M.) sonra yaratm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130nsan da bu \u0259snada yaratmaq q\u00fcdr\u0259tin\u0259 eri\u015fm\u0259k ist\u0259yinc\u0259 Tanr\u0131 Qara Xan onu \u201c\u0130\u015f\u0131q al\u0259mi\u201dnd\u0259n yeralt\u0131 qaranl\u0131q diyar\u0131na atm\u0131\u015fd\u0131r. \u201cErlik\u201d adlanan bu ilk \u0130nsan v\u0259 onun idar\u0259 etdiyi pis ruhlar da d\u00fc\u015fm\u0259n olduqlar\u0131 insanlar\u0131 pislikl\u0259r\u0259 s\u00f6vq etdirmi\u015fdir. Tanr\u0131 Qara Xan sonra yeni bir \u201c\u0130nsan\u201d yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Altay T\u00fcrkl\u0259ri h\u0259tta \u201cson zamanlara q\u0259d\u0259r Qara Xan\u0131 tanr\u0131lar\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fcy\u00fc say\u0131rd\u0131lar\u201d. (Bax: Osman Turan. g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, s\u0259h. 50).<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cO\u011fuz dastan\u0131\u201dn\u0131n Uy\u011furca r\u0259vay\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u201cO\u011fuzun \u00fcz\u00fc g\u00f6y, a\u011fz\u0131 od kimi parlaq, g\u00f6zl\u0259ri mavi, sa\u00e7lar\u0131 v\u0259 qa\u015flar\u0131 qara idi\u201d. (Bax: O\u011fuz Ka\u011fan Destan\u0131. \u0130stanbul, 1936, s\u0259h. 11-15).<\/p>\n\n\n\n<p>Dastan\u0131n \u0130slami r\u0259vay\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 is\u0259 O\u011fuz Xaqan h\u0259l\u0259 t\u0259z\u0259c\u0259 anadan olark\u0259n anas\u0131 m\u00fcs\u0259lman olmad\u0131\u011f\u0131ndan onun s\u00fcd\u00fcn\u00fc \u0259mm\u0259mi\u015f, b\u00f6y\u00fcy\u00fcnc\u0259 d\u0259 bu din ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n onunla atas\u0131 Qara Xan aras\u0131nda ziddiyy\u0259t ba\u015f vermi\u015f, n\u0259tic\u0259d\u0259 O\u011fuz Xaqan atas\u0131na qalib g\u0259l\u0259r\u0259k taxta \u00e7\u0131xm\u0131\u015f, \u00f6z xaqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 elan etmi\u015f v\u0259 d\u00f6rd t\u0259r\u0259fd\u0259 bulunan xalqlara el\u00e7il\u0259r g\u00f6nd\u0259r\u0259r\u0259k \u201cM\u0259n art\u0131q b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n Xaqan\u0131yam\u201d \u2013 dey\u0259r\u0259k onlar\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259 ita\u0259t\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. O\u011fuz Xaqan\u0131n a\u011f\u0131ll\u0131 v\u0259 k\u0259ram\u0259t sahibi olan m\u00fc\u015faviri \u0130rk\u0131l Xoca v\u0259 ya Ulu T\u00fcrk Tanr\u0131n\u0131n Cahan hakimiyy\u0259tini ona verdiyini m\u00fcjd\u0259l\u0259y\u0259r\u0259k s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi ki: <strong>\u201cEy Xaqan\u0131m! G\u00f6y Tanr\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 s\u0259n\u0259 ba\u011f\u0131\u015flam\u0131\u015fd\u0131r\u201d. (Bax: \u0130slami \u201cO\u011fuznam\u0259\u201d).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u0130slami \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dd\u0259n bir \u00e7ox \u015feyl\u0259r, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 Bozqurdla ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015fsa da, Yax\u0131n \u015e\u0259rq\u0259 v\u0259 Anadoluya g\u0259l\u0259n S\u0259lcuqlu T\u00fcrkl\u0259ri q\u0259dim dastanla birlikd\u0259 Bozqurd hekay\u0259 v\u0259 \u0259fsan\u0259l\u0259rini d\u0259 g\u0259tirmi\u015f, onu kitabdan-kitaba salaraq ya\u015fatm\u0131\u015flar. Bel\u0259 ki, XII \u0259sr Siryani tarix\u00e7isi Mixay\u0131l \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259\u015fhur \u201cXronika\u201ds\u0131nda g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi ki: \u201cYer \u00fcz\u00fc T\u00fcrkl\u0259ri da\u015f\u0131ma\u011fa kafi g\u0259lmirdi. Q\u0259rb\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259y\u0259rk\u0259n T\u00fcrkl\u0259rin \u00f6nl\u0259rind\u0259 k\u00f6p\u0259y\u0259 b\u0259nz\u0259r bir heyvan (T\u0259bii ki, Bozqurd n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur \u2013 A.M.) vard\u0131 v\u0259 T\u00fcrkl\u0259r ona (Bozqurda \u2013 A.M.) yeti\u015f\u0259 bilmirdil\u0259r. Bozqurd h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259k ist\u0259diyi zaman \u201cK\u00f6\u00e7\u201d \u2013 dey\u0259 ba\u011f\u0131r\u0131r, T\u00fcrkl\u0259r d\u0259 onu t\u0259qib edir v\u0259 oralarda \u00e7ad\u0131rlar\u0131n\u0131 qururdular. Uzun zaman yol g\u00f6st\u0259r\u0259n Qurd n\u0259hay\u0259t qeyb olunca T\u00fcrkl\u0259r d\u0259 art\u0131q g\u0259ldikl\u0259ri yerl\u0259rd\u0259 oturub qald\u0131lar\u201d. (Bax: Michel le Syrien. Chronique. III cild, Frans\u0131zcaya \u00e7evir\u0259n Chabat. Paris, 1905, s\u0259h. 153).<\/p>\n\n\n\n<p>O\u011fuz Xaqan\u0131n ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan O\u011fuz T\u00fcrkl\u0259ri 889-cu ild\u0259 X\u0259z\u0259r T\u00fcrkl\u0259ri il\u0259 birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k dig\u0259r bir T\u00fcrk boyu olan Pe\u00e7eneql\u0259r\u0259 h\u00fccum etmi\u015f, onlar\u0131n bir qismini q\u0259rb\u0259 do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur etmi\u015f, bir qismini d\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 qataraq O\u011fuzla\u015fd\u0131rm\u0131\u015flar. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Mahmud Ka\u015f\u011farl\u0131 O\u011fuz oymaqlar\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 Pe\u00e7eneql\u0259ri d\u0259 qeyd etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>O\u011fuzlar orta \u0259srl\u0259rd\u0259 \u0130til (Volqa), S\u0131rd\u0259rya v\u0259 \u0130rt\u0131\u015f \u00e7aylar\u0131n\u0131n orta m\u0259cras\u0131nda yerl\u0259\u015fmi\u015fdil\u0259r. X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin g\u00fcneyind\u0259n ke\u00e7\u0259n T\u00fcrk q\u00f6vml\u0259ri, x\u00fcsusil\u0259 O\u011fuzlar Ceyhun vadisini ke\u00e7\u0259r\u0259k \u0130ran, Az\u0259rbaycan v\u0259 Orta Do\u011fuya enmi\u015f, oradan da Anadolu yaylalar\u0131na ke\u00e7\u0259r\u0259k bu \u0259razil\u0259rd\u0259 \u00f6nc\u0259d\u0259n ya\u015fayan dig\u0259r T\u00fcrk boylar\u0131 il\u0259 qaynay\u0131b-qar\u0131\u015faraq bu \u0259razil\u0259ri \u0259b\u0259di olaraq T\u00fcrk n\u0259sill\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbar\u0259k T\u00fcrk\u00fcstan kimi bir yurd, bir V\u0259t\u0259n hal\u0131na g\u0259tirmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cO\u011fuz\u201d s\u00f6z\u00fc \u018fr\u0259bl\u0259rd\u0259 \u201cQuz\u201d \u015f\u0259klind\u0259 i\u015fl\u0259nmi\u015f, m\u00fcs\u0259lman O\u011fuzlara \u201cT\u00fcrkm\u0259n\u201d d\u0259 deyilmi\u015fdir. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n fikrinc\u0259, Ural-Altay ail\u0259sind\u0259n yegan\u0259 Turanl\u0131 q\u00f6vm O\u011fuzlard\u0131r. O\u011fuzlar \u201cQuz\u201d ad\u0131 il\u0259 Y\u0259m\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r yay\u0131lm\u0131\u015f, Y\u0259m\u0259nd\u0259 M\u0259kk\u0259d\u0259n Hadramauta q\u0259d\u0259r h\u00f6km s\u00fcr\u0259n R\u0259sulil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin (1248-1454) c\u0259dl\u0259ri d\u0259 O\u011fuzlard\u0131r. Uy\u011furlar (Uy\u011furlara tarixi qaynaqlarda \u201cDoqquz O\u011fuzlar\u201d da deyilir \u2013 A.M.), Farsdak\u0131 Salquril\u0259r, S\u0259lcuqlular, B\u0259ydilil\u0259r, T\u00fcrkm\u0259nl\u0259r, \u015eahsev\u0259nl\u0259r, \u018ff\u015farlar v\u0259 s. d\u0259 O\u011fuzlard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Mahmud Ka\u015f\u011farl\u0131 22, R\u0259\u015fid\u0259ddin 24 O\u011fuz boyunun ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kmi\u015fdir ki, bunlardan K\u0131n\u0131k, Qay\u0131 v\u0259 \u018ff\u015farlar d\u00f6vl\u0259t v\u0259 \u0130mperatorluqlar qurmu\u015flar. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, O\u011fuz T\u00fcrkl\u0259ri tarix\u0259n bir \u00e7ox d\u00f6vl\u0259t, \u0130mperatorluq v\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259tl\u0259r qurmu\u015flar ki, bunlardan \u0259n m\u0259\u015fhuru O\u011fuz Xaqan\u0131n (\u018ffrasiyab\u0131n) qurmu\u015f oldu\u011fu Turan Xaqanl\u0131\u011f\u0131, Doqquz O\u011fuz Xaqanl\u0131\u011f\u0131, O\u011fuz Yabqu D\u00f6vl\u0259ti, B\u00f6y\u00fck S\u0259lcuqlu \u0130mperatorlu\u011fu, Anadolu S\u0259lcuqlu D\u00f6vl\u0259ti, Az\u0259rbaycan, Mosul v\u0259 \u015eam Atab\u0259ylikl\u0259ri, Anadolu B\u0259ylikl\u0259ri, Qaraqoyunlu, A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri, Osmanl\u0131 \u0130mperatorlu\u011fu, T\u00fcrkiy\u0259, Az\u0259rbaycan, T\u00fcrkm\u0259nistan C\u00fcmhuriyy\u0259tl\u0259ridir.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanr\u0131n\u0131n O\u011fuz Xaqana v\u0259 onun n\u0259slind\u0259n olan dig\u0259r T\u00fcrk h\u00f6kmdarlar\u0131na Cahan hakimiyy\u0259tini ba\u011f\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0130rk\u0131l Xoca, D\u0259d\u0259 Qorqud v\u0259 \u201cTab Tanqr\u0131 l\u0259q\u0259bi da\u015f\u0131yan G\u00f6kc\u0259\u201d (Bax: R\u0259\u015fid\u0259ddin. Cami-\u0259t-t\u0259varix. I cild, Ankara, 1960, s\u0259h. 307) v\u0259 bir s\u0131ra \u0130slam \u00f6vliyalar\u0131 da m\u00fcjd\u0259l\u0259mi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Sonrak\u0131 T\u00fcrk Xaqan v\u0259 Sultanlar\u0131 O\u011fuz Xaqan\u0131n varisi v\u0259 x\u0259l\u0259fl\u0259ri say\u0131lm\u0131\u015f, hakimiyy\u0259tl\u0259rini d\u0259 \u0130lahi m\u0259n\u015f\u0259d\u0259n almaqla m\u00fcq\u0259dd\u0259slik qazanm\u0131\u015f, soylar\u0131n\u0131 daha q\u0259diml\u0259r\u0259 ba\u011flama\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. X\u00fcsusil\u0259 Qaraxanl\u0131, S\u0259lcuqlu, Osmanl\u0131, Qaraqoyunlu, A\u011fqoyunlu v\u0259 h\u0259tta \u00c7ingizo\u011fullar\u0131 bel\u0259 \u00f6zl\u0259rini O\u011fuz Xaqana ba\u011flamaqdan q\u00fcrur duymu\u015f, iftixar etmi\u015f, \u00f6zl\u0259rini Ali-S\u0259lcuq, Ali-Osman dey\u0259 v\u0259sfl\u0259ndirmi\u015fl\u0259r. S\u0259lcuqlu \u0130mperatorlu\u011funun ba\u015f v\u0259ziri, m\u0259\u015fhur Nizam\u00fclm\u00fclk yazm\u0131\u015fd\u0131r ki: \u201cD\u00fcnyan\u0131n hakimi M\u0259lik \u015eah \u018ffrasiyab (O\u011fuz Xaqan, Alp \u018fr Tonqa) n\u0259slind\u0259n olub dindarlara v\u0259 aliml\u0259r\u0259 say\u011f\u0131, zahidl\u0259r\u0259 ehsan, yoxsullara \u015f\u0259fq\u0259t v\u0259 xalqa \u0259dal\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259kl\u0259 d\u00fcnyada he\u00e7 bir kims\u0259y\u0259 n\u0259sib olmayan y\u00fcks\u0259k v\u0259sfl\u0259r\u0259 sahibdir v\u0259 Cahan hakimidir\u201d. (\u0130qtibas Osman Turan\u0131n g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259rind\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bax: s\u0259h. 175).<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fr\u0259b tarix\u00e7isi \u0130bn Hassul da S\u0259lcuqlu sultan\u0131 To\u011frul B\u0259yin \u018ffrasiyab (O\u011fuz Xaqan) soyundan g\u0259ldiyini v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onun f\u0259zil\u0259t sahibi oldu\u011funu x\u00fcsusi qeyd etmi\u015fdir. (Bax: \u0130bn Hassul. T\u0259fzil-\u00fcl-\u018ftrak. Belleten XV. Ankara, 1940, s\u0259h. 42).<\/p>\n\n\n\n<p><br>XII \u0259sr m\u00fc\u0259llifi F\u0259xr\u0259ddin M\u00fcbar\u0259k\u015fah da Hindistandak\u0131 T\u00fcrk hakimiyy\u0259tin\u0259 haqq qazand\u0131raraq \u00f6z \u0259s\u0259rind\u0259 Turan h\u00f6kmdar\u0131 \u018ffrasiyaba (O\u011fuz Xaqana) aid bir r\u0259vay\u0259ti n\u0259ql ed\u0259r\u0259k g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir ki: <strong>\u201c\u018ffrasiyb demi\u015fdir: T\u00fcrk d\u0259nizd\u0259ki s\u0259d\u0259f\u0259 b\u0259nz\u0259r. D\u0259nizd\u0259 olark\u0259n q\u0259dri bilinm\u0259z. Lakin d\u0259nizd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131qdan sonra h\u00f6kmdarlar\u0131n tac\u0131 v\u0259 g\u0259linl\u0259rin ziyn\u0259ti olur\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin qurucusu Osman Qazi d\u0259 \u00f6z hakimiyy\u0259tinin qanuni oldu\u011funu bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z\u00fcn\u00fc O\u011fuz Xaqan n\u0259slin\u0259 aid etmi\u015f, S\u0259lcuqlu sultan\u0131na tabeliyi q\u0259bul etm\u0259mi\u015f v\u0259 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi ki: \u201c\u018fg\u0259r S\u0259lcuqlu sultan\u0131: M\u0259n Ali-S\u0259lcuqam deyirs\u0259, m\u0259n d\u0259 G\u00f6y Alp (O\u011fuz Xaqan\u0131n o\u011flu G\u00f6y Xan \u2013 A.M.) o\u011fluyam\u201d. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Osmanl\u0131 sultanlar\u0131 dastanla\u015fm\u0131\u015f \u0259fsan\u0259vi Cahan fatehi O\u011fuz Xaqan n\u0259slind\u0259n v\u0259 O\u011fuz boylar\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 \u0259n y\u00fcks\u0259k m\u00f6vqeyi olan Qay\u0131 boyuna m\u0259nsub olmalar\u0131 il\u0259 f\u0259xr etmi\u015f, hakimiyy\u0259t haqq\u0131n\u0131n \u00f6zl\u0259rin\u0259 aid oldu\u011funa inanm\u0131\u015flar. B\u00fct\u00fcn Osmanl\u0131 tarix\u00e7il\u0259ri \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131ndan g\u0259l\u0259n bir fakt\u0131 \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 qeyd etmi\u015f, h\u0259tta Anadoluda ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkm\u0259nl\u0259rin bir-biri il\u0259 qohum olduqlar\u0131n\u0131, m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k O\u011fuz Xan Ataya sahib olduqlar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rmi\u015fl\u0259r. Bel\u0259 ki, m\u0259\u015fhur Osmanl\u0131 tarix\u00e7isi M\u00fcn\u0259ccimba\u015f\u0131 \u201cSahaif\u00fcl-\u018fxbar\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 Qorqud Ata ad\u0131ndan g\u00f6st\u0259rir ki: \u201cS\u0259lt\u0259n\u0259t aqib\u0259t O\u011fuz Xan\u0131n v\u0259siyy\u0259ti \u00fcz\u0259rin\u0259 o\u011flu Qay\u0131 Xan \u00f6vlad\u0131na n\u0259ql edib ilax\u0131r zaman b\u0259rdavam olur\u201d. (Bax: M\u00fcn\u0259ccimba\u015f\u0131. Sahaif\u00fcl-\u018fxbar. III cild, s\u0259h. 267).<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u018fdirn\u0259li Rumi d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259\u015fhur \u201cTarixi-Ali-Osman\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 O\u011fuz Xaqanla ba\u011fl\u0131 bel\u0259 bir r\u0259vay\u0259ti qeyd etmi\u015fdir: \u201cXanl\u0131q O\u011fuz Xan\u0131n v\u0259siyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 sonda Qay\u0131 Xan \u00f6vlad\u0131na d\u00fc\u015fs\u0259 g\u0259r\u0259kir, ta \u201cQiyam\u0259t\u201d\u0259 q\u0259d\u0259r o n\u0259sild\u0259n olmas\u0131 g\u0259r\u0259kir\u201d. (Bax: \u018fdirn\u0259li Ruhi. Tarihi-Ali-Osman. II cild, s\u0259h. 132).<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259\u015fhur \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131nda da g\u00f6st\u0259rilir ki: \u201cAx\u0131r zamanda xanl\u0131q geri Qay\u0131ya d\u0259y\u0259, kims\u0259 \u0259ll\u0259rind\u0259n almaya. Bu dediyin Osman n\u0259slidir, i\u015ft\u0259 s\u00fcr\u00fcb gediyor\u201d. (Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud). Osmanl\u0131 tarix\u00e7isi Yaz\u0131\u00e7\u0131o\u011flu \u018fli \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131ndan g\u0259tirdiyi bir faktda g\u00f6st\u0259rir ki: \u201cPey\u011f\u0259mb\u0259r \u018fleyhisalam zaman\u0131na yax\u0131n zamanda Bayat boyundan Qorqud Ata qopdu. O\u011fuz Atadan sonra onun kimi a\u011f\u0131l v\u0259 f\u0259ras\u0259t sahibi bir Ata d\u0259xi g\u0259lm\u0259mi\u015fdir\u201d. (Bax: Yaz\u0131\u00e7\u0131o\u011flu Ali. Tarihi-Ali-S\u0259lcuk).<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Osmanl\u0131lar\u0131n ilk d\u00f6vrl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir \u015feird\u0259 d\u0259 deyilir ki:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cOsman, \u018frto\u011frul o\u011flusan,<\/strong><br><strong>O\u011fuz Qaraxan n\u0259slis\u0259n,<\/strong><br><strong>Haqq\u0131n bir k\u0259mt\u0259r qulusan,<\/strong><br><strong>\u0130stanbulu al, g\u00fclzar yap\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>(Bax: N\u0259cib Asim, Mehmet Arif, Osmanl\u0131 tarihi, \u0130stanbul, hicri 1335, s\u0259h. 9).<br>Qaraqoyunlu h\u00f6kmdar\u0131 Cahan\u015fah H\u0259qiqi d\u0259 \u00f6z hakimiyy\u0259tinin qanuniliyini t\u0259sdiq etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn demi\u015fdir ki: \u201cQarda\u015f\u0131m Sultan Murad\u0131n (Osmanl\u0131 Sultan\u0131 Murad n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur \u2013 A.M.) n\u0259s\u0259bi O\u011fuz Xan\u0131n o\u011flu G\u00f6y Alpa (G\u00f6y Xan n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur \u2013 A.M.) aiddirs\u0259, Qara Yusifin (Qaraqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin yarad\u0131c\u0131s\u0131, Cahan\u015fah H\u0259qiqinin atas\u0131 \u2013 A.M.) n\u0259s\u0259bi d\u0259 D\u0259niz Alpa (O\u011fuz Xaqan\u0131n o\u011flu D\u0259niz Xan n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur \u2013 A.M.) aiddir\u201d. (Bax: B\u0259rc\u0259t \u00fct-t\u0259varix, T\u0259rc\u00fcm\u0259 ed\u0259ni Nihal Ats\u0131z, \u0130stanbul, 1939, s\u0259h. 27).<br>B\u0259zi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar O\u011fuz Xaqanla (Alp \u018fr Tonqa, \u018ffrasiyabla) Hun h\u00f6kmdar\u0131 M\u0259t\u0259ni (Bax; Y\u0131lmaz \u00d6ztuna, B\u00f6y\u00fck T\u00fcrkiye tarihi, I cilt, \u0130stanbul 1983, s\u0259h.48, 52; Prof.Dr. Osman Turan, T\u00fcrk cihan hakimiyeti mefkuresi tarihi, Ankara 1969, s\u0259h.78: R\u0259fik \u00d6zd\u0259k, T\u00fcrk\u00fcn q\u0131z\u0131l kitab\u0131, Bak\u0131 1992, s\u0259h, 6, 60), b\u0259zil\u0259ri Urartunun qon\u015fulu\u011fundak\u0131 Saklar\u0131n h\u00f6kmdar\u0131 Partatuan\u0131 (Bax; Yeni T\u00fcrk Ansiklopedisi, XII cild, Ankara 1985, s\u0259h.4363; Tant\u0259kin M.H. Midiya h\u00f6kmdarlar\u0131 Fraort v\u0259 Kiaskar \u201cAvesta\u201d da, \u201cM\u00f6vqe\u201d q\u0259zeti \u21163; B\u0259xtiyar Tuncay, Sakalar\u0131n tarixi, dili v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131, Bak\u0131 2009, s\u0259h. 161,177), b\u0259zil\u0259ri h\u0259tta Partatuan\u0131n o\u011flu Madiyi (Bax; \u018flib\u0259yzad\u0259 Elm\u0259ddin, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n m\u0259n\u0259vi m\u0259d\u0259niyy\u0259t tarixi, Bak\u0131 1998, s\u0259h.241; Camal Anadol, Tarihe h\u00f6km eden millet; T\u00fcrkler, \u201cAyd\u0131nl\u0131k\u201d q\u0259zeti, 10 avqust 1991) eynil\u0259\u015fdirmi\u015fl\u0259r. Halbuki ist\u0259r Saka h\u00f6k\u00fcmdar\u0131 Partatua il\u0259 \u0130kinci B\u00f6y\u00fck Turan \u0130mperatorlu\u011funun yarad\u0131c\u0131si O\u011fuz Xaqan\u0131 (Alp \u018fr Tonqan\u0131, \u018ffrasiyab\u0131) \u0259n az\u0131 yeddi y\u00fcz il, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 Hun h\u00f6kmdar\u0131 M\u0259t\u0259ni \u0259n az\u0131 min y\u00fcz illik bir zaman k\u0259siyi ay\u0131r\u0131r. H\u0259m\u00e7inin n\u0259 Saka h\u00f6kmdar\u0131 Partatua v\u0259 n\u0259 d\u0259 Partatuan\u0131n o\u011flu Madiy Turan h\u00f6kmdar\u0131 olmam\u0131\u015flar. Partatua \u201c \u00d6n Asiyaya ax\u0131\u015f\u0131b g\u0259lmi\u015f bir d\u0259st\u0259 skitl\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olmu\u015f, Urartunun c\u0259nubunda Hubu\u015fkiya \u00f6lk\u0259sin\u0259 yax\u0131n \u0259razid\u0259 h\u00f6kmdarl\u0131q etmi\u015f, Assur h\u00f6kmdar\u0131 Asarhaddonun (eradan \u0259vv\u0259l 681-668-ci ill\u0259r) q\u0131z\u0131 il\u0259 nigah ba\u011flam\u0131\u015f v\u0259 Assur h\u00f6kmdar\u0131n\u0131n m\u00fctt\u0259fiqin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. \u00d6ld\u00fckd\u0259n sonra yerin\u0259 ke\u00e7\u0259n o\u011flu Madiy d\u0259 bu ittifaqa sadiq qalm\u0131\u015f, Ki\u00e7ik Asiyada h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara ba\u015flam\u0131\u015f v\u0259 Assuriyan\u0131n m\u00fctt\u0259fiqi kimi Midiyan\u0131n Assuriyaya m\u00fcdaxil\u0259sin\u0259 mane\u00e7ilik t\u00f6r\u0259tmi\u015fdir. Bel\u0259likl\u0259, iki skit m\u0259rk\u0259zi-biri \u0130\u015fpakay\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131il\u0259 Manna \u0259razisind\u0259, dig\u0259ri is\u0259 Partatuan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Urartuanun c\u0259nubunda Hubu\u015fkiyan\u0131n qon\u015fulu\u011funda yaranm\u0131\u015fd\u0131. Sonradan bu iki m\u0259rk\u0259z birl\u0259\u015fib vahid Kimmer-Skit-Sak Pad\u015fahl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015fd\u0131r ki, eradan \u0259vv\u0259l VII \u0259srin ortalar\u0131nda bu vahid pad\u015fahl\u0131\u011f\u0131n h\u00f6kmdar\u0131 Tuqdamme olmu\u015fdur. Tuqdamme d\u0259 yaln\u0131z sak v\u0259 kuti \u00f6lk\u0259sini h\u00f6kmdar\u0131 r\u00fctb\u0259sini da\u015f\u0131m\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>(Se\u00e7m\u0259l\u0259r bizimdir \u2013 A.M. Bax; Az\u0259rbaycan tarixi, I cild, Z.M. B\u00fcnyadovun v\u0259 Y.B.Yusifovun redakt\u0259sil\u0259, Bak\u0131 1994, s\u0259h.104,105) N\u0259hay\u0259t, bu h\u00f6kmdarlar\u0131n he\u00e7 bir Alp \u018fr Tanqa (O\u011fuz Xaqan, \u018ffrasiyab) kimi n\u0259 T\u00fcrk\u00fcstandak\u0131 Barsqan, Sayram v\u0259 Koya\u015f \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini, n\u0259 Xar\u0259zm v\u0259 Xorasanda \u00e7ox sayda \u015f\u0259h\u0259r, n\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycanda G\u0259nc\u0259 \u015e\u0259h\u0259rini salm\u0131\u015f (B\u0259zi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 p\u0259hl\u0259vi dilind\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nan, m\u00fc\u0259llifi b\u0259lli olmayan bir kitabda Aturpatakandak\u0131 (Az\u0259rbaycandak\u0131) G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259rinin \u0259sas\u0131n\u0131 \u018ffrasiyab, y\u0259ni Alp \u018fr Tanqa t\u0259r\u0259find\u0259n qoyuldu\u011funu qeyd edirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bax; S.Y.Kasumova, Azerbayjan v III-VII vv, Baku 1985, s\u0259h.19), n\u0259 d\u0259 12 illik T\u00fcrk d\u00f6vri heyvan t\u0259qvimini icad etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Son olaraq g\u00f6st\u0259rm\u0259yi laz\u0131m bilirik ki, B\u00f6y\u00fck Hun \u0130mperatoru tarixi M\u0259t\u0259 il\u0259 atas\u0131 Tuman aras\u0131ndak\u0131 sava\u015fla Cahangir O\u011fuz Xaqan il\u0259 atas\u0131 Qara Xan aras\u0131nda ba\u015f ver\u0259n m\u00fccadil\u0259 eyni bir dastan\u0131 inikasdan ba\u015fqa bir \u015fey deyildir. \u00c7in m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 ilk T\u00fcrk fatehi olaraq g\u00f6st\u0259ril\u0259n M\u0259t\u0259 haqq\u0131ndak\u0131 qeydl\u0259r bir daha s\u00fcbut edir ki, h\u0259l\u0259 q\u0259dim Hunlar d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bel\u0259 O\u011fuz Xaqan\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259ti dastani bir mahiyy\u0259t qazanm\u0131\u015fd\u0131r. Do\u011frudan da Turan, \u018f\u015fkani, Hun v\u0259 G\u00f6y T\u00fcrkl\u0259rd\u0259n S\u0259lcuq v\u0259 Osmanl\u0131 T\u00fcrkl\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r davam ed\u0259n idar\u0259\u00e7ilik, siyasi v\u0259 h\u0259rbi sistem T\u00fcrk mill\u0259tinin q\u0259lbind\u0259 O\u011fuz Xaqan\u0131 dastanla\u015fd\u0131rm\u0131\u015f, T\u00fcrk c\u0259miyy\u0259tind\u0259 faktiki olaraq \u0259srl\u0259rc\u0259 ya\u015fatm\u0131\u015f v\u0259 ya\u015fatmaqdad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Ruhu \u015fad olsun.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>AYDIN M\u018fD\u018fT O\u011eLU QASIMLI<\/strong><br><strong>Filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259nb\u0259: Sozcu.az<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ay \u201cT\u00fcrk\u201d ad\u0131n\u0131 elan \u00fc\u00e7\u00fcn bir s\u0259mavi aynad\u0131r,T\u00fcrk\u00fcn tarixi h\u0259m yerd\u0259, h\u0259m G\u00f6yl\u0259rd\u0259dir.(H\u00fcseyn Cavid) D\u00fcnya v\u0259 o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 T\u00fcrk tarixind\u0259 \u0259fsan\u0259l\u0259\u015fmi\u015f, mifl\u0259\u015fmi\u015f, x\u00fcsusil\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-60764","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60764","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=60764"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60764\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":60768,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60764\/revisions\/60768"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=60764"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=60764"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=60764"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}