{"id":61003,"date":"2022-01-31T00:58:56","date_gmt":"2022-01-30T20:58:56","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=61003"},"modified":"2022-01-31T00:59:00","modified_gmt":"2022-01-30T20:59:00","slug":"m%c9%99h%c9%99mm%c9%99d-%c9%99min-r%c9%99sulzad%c9%99nin-dogum-gunudur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=61003","title":{"rendered":"M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin do\u011fum g\u00fcn\u00fcd\u00fcr"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t v\u0259 ictimai xadimi, siyas\u0259t\u00e7i v\u0259 publisist, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin (1918-1920) banil\u0259rind\u0259n v\u0259 Az\u0259rbaycan siyasi m\u00fchacir\u0259tinin liderl\u0259rind\u0259n olmu\u015f M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin do\u011fum g\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Az\u0259rbaycan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli siyasi v\u0259 d\u00f6vl\u0259t xadimi; Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin banil\u0259rind\u0259n biri, Milli \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri, AXC Parlamentind\u0259 &#171;M\u00fcsavat&#187; v\u0259 bit\u0259r\u0259fl\u0259r fraksiyas\u0131n\u0131n s\u0259dri.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin Hac\u0131 Molla \u018fl\u0259kb\u0259r o\u011flu R\u0259sulzad\u0259 1884-c\u00fc il,&nbsp;yanvar ay\u0131n\u0131n 31-d\u0259 Bak\u0131n\u0131n&nbsp;Novxan\u0131 k\u0259ndind\u0259 anadan olub. \u0130lk t\u0259hsilini Sultan M\u0259cid Q\u0259nizad\u0259nin 2 sayl\u0131 rus-tatar (rus-Az\u0259rbaycan) m\u0259kt\u0259bind\u0259 alm\u0131\u015f, Bak\u0131 texniki m\u0259kt\u0259bini bitirmi\u015fdir. G\u0259nc ya\u015flar\u0131ndan inqilabi h\u0259r\u0259kata qo\u015fulmu\u015f, &#171;M\u00fcs\u0259lman G\u0259nclik T\u0259\u015fkilat\u0131&#187; adl\u0131 g\u0259nc az\u0259rbaycanl\u0131 inqilab\u00e7\u0131lar d\u0259rn\u0259yi yaratm\u0131\u015f v\u0259 ona ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015fdir (1902-03). T\u0259\u015fkilat m\u0259tb\u0259\u0259 \u00fcsulu il\u0259 intibahnam\u0259l\u0259r \u00e7ap edib \u0259hali aras\u0131nda yaym\u0131\u015fd\u0131r. 1904-c\u00fc ild\u0259 o, Rusiya Sosial Demokrat F\u0259hl\u0259 Partiyas\u0131 Bak\u0131 Komit\u0259si n\u0259zdind\u0259 &#171;M\u00fcs\u0259lman sosial-demokrat &#171;H\u00fcmm\u0259t&#187; qrupunun yarad\u0131lmas\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015fdir. Bu d\u00f6vrd\u0259 m\u0259tbuatda (&#171;\u015e\u0259rqi-Rus&#187;, &#171;H\u00fcmm\u0259t&#187;, &#171;T\u0259kam\u00fcl&#187; v\u0259 s.) d\u0259rc olunmu\u015f yaz\u0131lar\u0131nda xalqa s\u00f6z, m\u0259tbuat, vicdan, c\u0259miyy\u0259t v\u0259 ittifaqlar yaratmaq azadl\u0131qlar\u0131 verilm\u0259si, v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n \u0259mlak\u0131n\u0131n v\u0259 canlar\u0131n\u0131n toxunulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131 t\u0259l\u0259bl\u0259ri il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir, xalq\u0131 maarifl\u0259nm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r, Rusiyan\u0131n Az\u0259rbaycanda yeritdyi milli q\u0131r\u011f\u0131n siyas\u0259tini k\u0259skin t\u0259nqid edirdi. 1905-07-ci ill\u0259r rus inqilab\u0131n\u0131n gedi\u015find\u0259 v\u0259 bundan sonra Az\u0259rbaycanda yaranan milli oyan\u0131\u015f, \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov, \u018fhm\u0259d A\u011fao\u011flu, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131n \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n milli ayr\u0131-se\u00e7kilik siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259si, getdikc\u0259 geni\u015fl\u0259nm\u0259kd\u0259 olan &#171;t\u00fcrkl\u0259\u015fm\u0259k, islamla\u015fmaq v\u0259 m\u00fcasirl\u0259\u015fm\u0259k&#187; (&#171;t\u00fcrk qanl\u0131, islam imanl\u0131, Avropa qiyaf\u0259tli&#187;) m\u0259fkur\u0259si R\u0259sulzad\u0259nin milli-siyasi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rinin formala\u015fma\u00ads\u0131na g\u00fccl\u00fc t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. 1906-07-ci ill\u0259rd\u0259 &#171;T\u0259kam\u00fcl&#187;d\u0259, h\u0259m\u00e7inin ba\u015fqa q\u0259zetl\u0259rd\u0259 mill\u0259tl\u0259r\u0259, tayfalara, sinifl\u0259r\u0259, insanlara (f\u0259rdl\u0259r\u0259) h\u00fcquq b\u0259rab\u0259rliyi v\u0259 azadl\u0131q t\u0259l\u0259b ed\u0259n yaz\u0131larla \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015f v\u0259 zaman ke\u00e7dikc\u0259 bu siyasi t\u0259l\u0259bl\u0259ri &#171;insanlara h\u00fcrriyy\u0259t, mill\u0259tl\u0259r\u0259 istiqlal!&#187; \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131 kimi formala\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. 1905-07-ci ill\u0259r inqilab\u0131n\u0131n m\u0259\u011flub olmas\u0131ndan sonra Rusiyada t\u0259qibl\u0259rin artd\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259raitd\u0259 R\u0259sulzad\u0259 \u0130rana m\u00fchacir\u0259t etdi. R\u0259sulzad\u0259 1908-11-ci ill\u0259r \u0130ran inqilab\u0131nda, C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda milli-demokratik oyan\u0131\u015fda f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015f, S\u0259ttarxan v\u0259 Ba\u011f\u0131rxanla g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. Bu m\u00fcdd\u0259td\u0259 o, Tehranda Avropa tipli ilk g\u00fcnd\u0259lik &#171;\u0130rane-nou&#187; (&#171;Yeni \u0130ran&#187;) q\u0259zetini d\u0259rc etmi\u015fdir (1910-11-ci ill\u0259r). H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 o, Seyid H\u0259s\u0259n Ta\u011f\u0131zad\u0259 il\u0259 birlikd\u0259 \u0130ran Demokrat Partiyas\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015f v\u0259 onun M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sin\u0259 \u00fczv se\u00e7ilmi\u015fdir. \u0130ran inqilab\u0131 yat\u0131r\u0131ld\u0131qdan (1911) sonra R\u0259sulzad\u0259 S.H.Ta\u011f\u0131zad\u0259 il\u0259 birlikd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 m\u00fchacir\u0259t etmi\u015fdir. Burada \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n t\u0259qibl\u0259rind\u0259n qurtularaq T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015f \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 v\u0259 \u018fhm\u0259d A\u011fao\u011flu il\u0259 s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etmi\u015f, &#171;T\u00fcrk oca\u011f\u0131&#187; t\u0259\u015fkilat\u0131na daxil olmu\u015f, &#171;T\u00fcrk yurdu&#187; jurnal\u0131nda C\u0259nubi Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f m\u0259qal\u0259l\u0259rind\u0259 onlar\u0131n milli-siyasi h\u00fcquqlann\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etmi\u015fdir. R\u0259sulzad\u0259, eyni zamanda, bu d\u00f6vrd\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck ideyalar\u0131 il\u0259 daha d\u0259rind\u0259n tan\u0131\u015f olur, b\u00f6y\u00fck Az\u0259rbaycan m\u00fct\u0259f\u0259kkiri \u015eeyx C\u0259mal\u0259ddin \u018ffqaninin &#171;V\u0259hd\u0259ti cinsiyy\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259si&#187;n\u0259 (&#171;Milli Birlik f\u0259ls\u0259f\u0259si&#187;n\u0259) yiy\u0259l\u0259nir, onu farscadan t\u00fcrkc\u0259y\u0259 \u00e7evirib &#171;T\u00fcrk yurdu&#187;nda \u00e7ap etdirir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/935e9c145f3cca7a6bc188cfa4e2e344.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-61006\" width=\"917\" height=\"986\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/935e9c145f3cca7a6bc188cfa4e2e344.jpg 720w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/935e9c145f3cca7a6bc188cfa4e2e344-279x300.jpg 279w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/935e9c145f3cca7a6bc188cfa4e2e344-140x150.jpg 140w\" sizes=\"auto, (max-width: 917px) 100vw, 917px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>R\u0259sulzad\u0259 1913-c\u00fc ild\u0259 Romanovlar s\u00fclal\u0259sinin 300 illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 verilmi\u015f \u0259fv-\u00fcmumid\u0259n sonra Bak\u0131ya d\u00f6n\u00fcr, &#171;M\u00fcsavat&#187; partiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 ke\u00e7ir (&#171;M\u00fcs\u0259lman Demokratik Partiyas\u0131&#187; &#171;M\u00fcsavat&#187; 1911-ci ilin oktyabr\u0131nda, R\u0259sulzad\u0259 h\u0259l\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 m\u00fchacir\u0259td\u0259 oldu\u011fu zaman, M\u0259mm\u0259d\u0259li R\u0259sulzad\u0259, Abbasqulu Kaz\u0131mzad\u0259 v\u0259 Ta\u011f\u0131 Na\u011f\u0131o\u011flu t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131) v\u0259 milli azadl\u0131q m\u00fcbariz\u0259sind\u0259 daha f\u0259al i\u015ftirak edir. 1915-ci ild\u0259 &#171;A\u00e7\u0131q s\u00f6z &#187; q\u0259zetini n\u0259\u015fr edir. Az\u0259rbaycan dilinin safl\u0131\u011f\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131r, &#171;Dirilik&#187; (1914-16-ci ill\u0259r) jurnal\u0131nda &#171;Milli dirilik&#187; ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 silsil\u0259 m\u0259qal\u0259l\u0259r d\u0259rc etdirir, mill\u0259tin t\u0259rifind\u0259 dini birliyi deyil, dil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t birliyini \u00f6n\u0259 \u00e7\u0259kir, milli istiqlal ideyalar\u0131n\u0131 geni\u015f t\u0259bli\u011f edir. Onun r\u0259hb\u0259rlik etdiyi &#171;M\u00fcsavat&#187; partiyas\u0131 milli azadl\u0131q m\u00fcbariz\u0259sinin \u00f6n\u00fcn\u0259 ke\u00e7ir. Rusiyada Fevral inqilab\u0131n\u0131n (1917-ci il) q\u0259l\u0259b\u0259sind\u0259n sonra milli \u0259sar\u0259t alt\u0131nda olan xalqlara, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131na yeni yarad\u0131lacaq demokratik Rusiyada &#171;Milli-m\u0259h\u0259lli (\u0259razi) muxtariyy\u0259t&#187; verilm\u0259si u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 apanr. Qafqaz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n Bak\u0131 (1917-ci il, aprel) v\u0259 Rusiya m\u00fcs\u0259lmanlann\u0131n Moskva (1917-ci il, may) qurultaylar\u0131nda \u00f6z m\u00f6vqeyini u\u011furla m\u00fcdafi\u0259 edir. Moskva qurultay\u0131nda onun Az\u0259rbaycan dilind\u0259 etdiyi \u00e7\u0131x\u0131\u015fda ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n &#171;Milli-m\u0259h\u0259lli (\u0259razi) muxtariyy\u0259t&#187; proqram\u0131 \u018fhm\u0259d Salikovun &#171;milli-m\u0259d\u0259ni muxtariyy\u0259t&#187; proqram\u0131ndan f\u0259rqli olaraq b\u00f6y\u00fck s\u0259s \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc il\u0259 (446:291) q\u0259bul olunur. Bu, Rusiyan\u0131n t\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda onun n\u00fcfuzunu daha da art\u0131rd\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 o, Rusiyan\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyi formas\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259c\u0259k M\u00fc\u0259ssisl\u0259r m\u0259clisin\u0259 Az\u0259rbaycanla yana\u015f\u0131 T\u00fcrk\u00fcstandan da deputat se\u00e7ildi. 1917-ci ilin iyununda &#171;M\u00fcsavat\u201dla N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259ylinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi &#171;T\u00fcrk \u018fd\u0259mi-M\u0259rk\u0259ziyy\u0259t&#187; Partiyas\u0131 birl\u0259\u015fdi. R\u0259sulzad\u0259 birl\u0259\u015fmi\u015f &#171;T\u00fcrk \u018fd\u0259mi-M\u0259rk\u0259ziyy\u0259t Firq\u0259si M\u00fcsavat\u201d\u0131n s\u0259dri oldu. 1917-ci ilin oktyabr\u0131nda &#171;T\u00fcrk \u018fd\u0259mi-M\u0259rk\u0259ziyy\u0259t Firq\u0259si M\u00fcsavat\u201d\u0131n 1-ci qurultay\u0131nda M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 partiyan\u0131n M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin s\u0259dri se\u00e7ildi. O, qurultaydak\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda partiyan\u0131n m\u00fcbariz\u0259 istiqam\u0259tini m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259r\u0259k bildirdi:\u00a0<strong><em>&#171;Milli istiqlala malik olmayan bir mill\u0259t, h\u00fcrriyy\u0259t v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tini d\u0259 hifz ed\u0259 bilm\u0259z. \u0130nsanlara h\u00fcrriyy\u0259t, mill\u0259tl\u0259r\u0259 istiqlal&#187;.<\/em><\/strong>\u00a0<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/images-12-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-61005\" width=\"917\" height=\"496\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/images-12-1.jpg 305w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/images-12-1-300x162.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/images-12-1-150x81.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 917px) 100vw, 917px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Lakin Oktyabr \u00e7evrili\u015find\u0259n (1917-ci il) sonra Rusiyada bol\u015fevik irticas\u0131 v\u0259 yeni milli \u0259sar\u0259t d\u00f6vr\u00fc ba\u015fland\u0131. Silah g\u00fcc\u00fcn\u0259 ke\u00e7mi\u015f Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rini b\u0259rpa etm\u0259k siyas\u0259ti yeridildi. Bak\u0131da v\u0259 onun \u0259traflar\u0131nda hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259n S.\u015eaumyamn bol\u015fevik-da\u015fnak g\u00fcruhu Az\u0259rbaycana &#171;muxtariyy\u0259t&#187; \u0259v\u0259zin\u0259 &#171;m\u0259zar\u0131stan&#187; v\u0259d etdi v\u0259 1918-ci ilin mart\u0131nda Bak\u0131da v\u0259 bunun ard\u0131nca \u00f6lk\u0259nin dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 t\u00f6r\u0259dildi. Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 zaman\u0131 milli-istiqlal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q ed\u0259n &#171;M\u00fcsavat\u201d\u0131n binas\u0131 v\u0259 &#171;A\u00e7\u0131q s\u00f6z&#187;\u00fcn redaksiyas\u0131 yand\u0131r\u0131ld\u0131. Bu zaman R\u0259sulzad\u0259 milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n dig\u0259r g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 Qafqaz\u0131n Rusiyadan aynlaraq m\u00fcst\u0259qil konfederasiya d\u00f6vl\u0259ti yaratmas\u0131 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 s\u00fclh dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131na girm\u0259si u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r v\u0259 Tiflisd\u0259 &#8212; Zaqafqaziya fraksiyas\u0131 r\u0259yas\u0259t hey\u0259tinin s\u0259dri kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015flar edir. Zaqafqaziya seymi da\u011f\u0131ld\u0131qda R\u0259sulzad\u0259 Batum konfrans\u0131nda i\u015ftirak etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 gizli s\u0259sverm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 qiyabi olaraq Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n (parlamentinin) s\u0259dri se\u00e7ilir (1918-ci il, 27 may). Milli \u015eura Az\u0259rbaycan\u0131 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t elan edir v\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri kimi xarici i\u015fl\u0259r naziri M\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nski il\u0259 birlikd\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti il\u0259 Batum m\u00fcqavil\u0259sini imzalay\u0131r (1918-ci il, 4 iyun). M\u00fcqavil\u0259nin 4-c\u00fc madd\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti Bak\u0131 sovetinin da\u015fnak-bol\u015fevik h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri v\u0259 erm\u0259ni-da\u015fnak quldur d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n soyq\u0131r\u0131ma m\u0259ruz qalmaqda olan Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qarda\u015fl\u0131q yard\u0131m\u0131 g\u00f6st\u0259rir. Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 b\u00fct\u00fcn C\u0259nubi Qafqaz\u0131n t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi q\u0131r\u0131l\u0131b m\u0259hv olmaqdan qurtulur. R\u0259sulzad\u0259 d\u00f6vl\u0259t xadimi kimi Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin 1918-ci ilin iyununda ba\u015f vermi\u015f ilk h\u00f6kum\u0259t b\u00f6hran\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015f, istiqlal\u0131n qorunub saxlanmas\u0131 namin\u0259 s\u0259dri oldu\u011fu Milli \u015euran\u0131n m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq, istefas\u0131na raz\u0131l\u0131q vermi\u015fdir. O, 1918-ci ilin iyununda Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u0130stanbul beyn\u0259lxalq konfrans\u0131na g\u00f6nd\u0259ril\u0259n s\u0259labiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tin\u0259 (R\u0259sulzad\u0259d\u0259n ba\u015fqa X\u0259lil b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov v\u0259 Aslan b\u0259y S\u0259fik\u00fcrdski daxil idi) s\u0259drlik etmi\u015f, \u00e7ox m\u00fcr\u0259kk\u0259b beyn\u0259lxalq \u015f\u0259raitd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u0259nafeyini u\u011furla m\u00fcdaf\u0131\u0259 etmi\u015f, Az\u0259rbaycanda h\u0259rbi i\u015fin t\u0259\u015fkili, maliyy\u0259 problemi, \u0259razi m\u0259s\u0259l\u0259si haqq\u0131nda T\u00fcrkiy\u0259 r\u0259smil\u0259ri il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar aparm\u0131\u015f, x\u00fcsus\u0259n Bak\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 \u00e7evik v\u0259 prinsipial m\u00f6vqe tutmu\u015fdur. 1918-ci il noyabr\u0131n 16-da Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti b\u0259rpa olunduqdan sonra onun s\u0259dri kimi Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamentinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. \u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p>Parlamentin t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda (1918-ci, 7 dekabr) parlaq nitq s\u00f6yl\u0259mi\u015f v\u0259 sonra &#171;M\u00fcsavat&#187; partiyasi ad\u0131ndan g\u0259nc C\u00fcmhuriyy\u0259tin d\u00f6vl\u0259t qurulu\u015fu, daxili v\u0259 xarici siyas\u0259tinin \u0259sas prinsipl\u0259ri bar\u0259d\u0259 b\u0259yannam\u0259 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir. Onun&nbsp;<strong><em>&#171;&#8230;m\u00fcst\u0259qil Azarbaycan\u0131 t\u0259msil ed\u0259n o \u00fc\u00e7 boyal\u0131 bayra\u011f\u0131 \u015eurayi-Milli qald\u0131rm\u0131\u015f, t\u00fcrk h\u00fcrriyy\u0259ti, islam m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 m\u00fcasir Avropa iqtidar\u0131-\u0259hrarn\u0259sini t\u0259msil ed\u0259n bu ii\u00e7 boyal\u0131 bayraq daima ba\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 ehtiraz ed\u0259c\u0259kdir. Bir d\u0259f\u0259 qald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bayraq bir daha enm\u0259y\u0259c\u0259kdir&#187;<\/em><\/strong>&nbsp;s\u00f6zl\u0259ri Parlament \u00fczvl\u0259rinin ayaq \u00fcst\u0259 s\u00fcr\u0259kli alq\u0131\u015flar\u0131 il\u0259 qar\u015f\u0131lanm\u0131\u015fd\u0131. R\u0259sulzad\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamentind\u0259 &#171;M\u00fcsavat&#187; fraksiyas\u0131na (1919-cu ilin oktyabr\u0131ndan &#171;M\u00fcsavat&#187; v\u0259 bit\u0259r\u0259fl\u0259r fraksiyasi) ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015f, dig\u0259r istiqlal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n milli v\u0259 d\u00f6vl\u0259t maraqlar\u0131na cavab ver\u0259n qanunlar\u0131n q\u0259bulunda h\u0259lledici rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 Parlamentd\u0259 Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131 \u0259traf\u0131nda ged\u0259n m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 q\u0259tiyy\u0259tli \u00e7\u0131x\u0131\u015flar etmi\u015fdi. O, milli kadrlar\u0131n azl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 Universitetin a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 vaxts\u0131z hesab ed\u0259nl\u0259r\u0259 v\u0259 ba\u015fqa dild\u0259 a\u00e7\u0131lmas\u0131na qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xanlara cavab\u0131nda demi\u015fdi:&nbsp;<strong><em>&#171;&#8230;Universitetin t\u0259sis edilm\u0259si d\u00f6vl\u0259tin \u0259sas v\u0259zif\u0259l\u0259rind\u0259n biri olmal\u0131d\u0131r, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 b\u00fct\u00fcn mane\u0259l\u0259r aradan qald\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u018flb\u0259tt\u0259, yax\u015f\u0131 olard\u0131 ki, a\u00e7\u0131lacaq elm oca\u011f\u0131 t\u00fcrk dilind\u0259 olayd\u0131, lakin bu h\u0259l\u0259lik m\u00fcmk\u00fcn deyildir. Lakin, bu, ba\u015fqa dild\u0259 d\u0259 olsa, Universitetin f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259sin\u0259 mane olmamal\u0131d\u0131r. &#8230;Universitetd\u0259 t\u00fcrk dili ke\u00e7il\u0259c\u0259k, t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin \u00f6zl\u0259ri d\u0259 Bak\u0131da, \u00f6z do\u011fma xalq\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 \u00f6zl\u0259rini rahat hiss ed\u0259c\u0259kl\u0259r&#187;.<\/em><\/strong>&nbsp;M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 Universitet f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131qdan sonra tarix-filologiya fak\u00fclt\u0259sind\u0259 Osmanl\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixind\u0259n d\u0259rs demi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>R\u0259sulzad\u0259 bu d\u00f6vrd\u0259 Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 Qaraba\u011fla ba\u011fl\u0131 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 qald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u0259razi iddialar\u0131nda prinsipial m\u00f6vqe tutmu\u015fdur. Bor\u00e7al\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tini &#171;qan t\u00f6km\u0259kl\u0259&#187; h\u0259d\u0259l\u0259y\u0259n g\u00fcrc\u00fc n\u00fcmay\u0259nd\u0259sin\u0259&nbsp;<strong><em>&#171;n\u0259 etm\u0259k olar, \u0259g\u0259r m\u0259cbur ets\u0259l\u0259r, qan da t\u00f6km\u0259k olar&#187; dey\u0259 q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 cavab vermi\u015fdi. O, Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 d\u0259 eyni c\u00fcr q\u0259tiyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi: bizim fikrimizc\u0259 v\u0259 h\u00f6kum\u0259tin fikrin\u0259 g\u00f6r\u0259 Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259si yoxdur. Nec\u0259 ki, Bak\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si yoxdur. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Qaraba\u011f \u00fcnvan\u0131 il\u0259 olan h\u0259r n\u00f6v t\u0259klifi r\u0259dd edirik.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>R\u0259sulzad\u0259 &#171;M\u00fcsavat&#187; partiyas\u0131n\u0131n 1919-cu ilin dekabr\u0131nda ke\u00e7irilmi\u015f 2-ci qurultay\u0131n\u0131n r\u0259yas\u0259t hey\u0259tinin s\u0259dri se\u00e7ilmi\u015f, partiyan\u0131n M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin v\u0259 Parlament fraksiyas\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti haqq\u0131nda hesabat m\u0259ruz\u0259si il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir. Yenid\u0259n partiyan\u0131n M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin s\u0259dri se\u00e7ilmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>1920-ci il aprelin 27-d\u0259 XI Q\u0131rm\u0131z\u0131 ordunun art\u0131q Bak\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015f oldu\u011fu \u015f\u0259raitd\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamentind\u0259 hakimiyy\u0259ti bol\u015fevikl\u0259r\u0259 t\u0259hvil verm\u0259k m\u0259s\u0259l\u0259si m\u00fczakir\u0259 olunark\u0259n q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 bunun \u0259leyhin\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin s\u00fcqutundan sonra gizli f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ke\u00e7\u0259n R\u0259sulzad\u0259nin g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 Bak\u0131da &#171;M\u00fcsavat&#187;\u0131n gizli m\u0259rk\u0259zi yarad\u0131ld\u0131. Onun \u00f6z\u00fc is\u0259 Lah\u0131cda gizl\u0259ndi. R\u0259sulzad\u0259 q\u0131rm\u0131z\u0131 istiladan sonra Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin d\u00f6vl\u0259t strukturlar\u0131n\u0131n da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131, repressiyalar, qanl\u0131 q\u0131r\u011f\u0131nlar dovr\u00fcnd\u0259 xalq\u0131n sovet-bol\u015fevik rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 g\u00f6st\u0259rdiyi \u015fidd\u0259tli m\u00fcqavim\u0259ti v\u0259 verdiyi says\u0131z qurbanlar\u0131 g\u00f6r\u0259r\u0259k,&nbsp;<strong><em>milli bayra\u011f\u0131n torpaqlara deyil, mill\u0259tin vicdan\u0131na enmi\u015f oldu\u011funu, h\u0259r k\u0259sin bu bayra\u011f\u0131 ruhunda, q\u0259lbind\u0259 v\u0259 ba\u011fr\u0131nda m\u00fchaf\u0131z\u0259 etm\u0259kd\u0259 oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131n\u0131&nbsp;<\/em><\/strong>bildirirdi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/273029569_144453791330000_1956763815773563014_n.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-61004\" width=\"948\" height=\"569\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 1920-ci il avqustun 17-d\u0259 h\u0259bs olunmu\u015f, lakin \u0130.Stalinin g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 h\u0259bsd\u0259n azad olunub Moskvaya apar\u0131lm\u0131\u015f, Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikas\u0131n\u0131n Milli \u0130\u015fl\u0259r Komissarl\u0131\u011f\u0131nda i\u015fl\u0259 t\u0259min olunmu\u015fdu. Bir m\u00fcdd\u0259t sonra Sankt-Peterburqa, oradan is\u0259 gizli yolla Finlandiyaya ke\u00e7\u0259r\u0259k T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 m\u00fchacir\u0259t etdi. 1922-ci ilin sonlar\u0131nda onun \u0130stanbulda siyasi m\u00fchacir h\u0259yat\u0131 ba\u015fland\u0131. O, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin s\u00fcqutundan sonra m\u00fcxt\u0259lif xarici \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 getm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n istiqlal m\u00fcbariz\u0259sini vahid m\u0259rk\u0259zd\u0259n ibar\u0259 etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 Az\u0259rbaycan Milli M\u0259rk\u0259zini (\u0130stanbulda), &#171;M\u00fcsavat&#187; Partiyas\u0131n\u0131n Xarici B\u00fcrosunu yaratd\u0131 v\u0259 &#171;M\u00fcsavat&#187;\u0131n Az\u0259rbaycanda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n gizli t\u0259\u015fkilat\u0131na istiqam\u0259t verdi. O, eyni zamanda siyasi m\u00fchacir\u0259tin par\u00e7alanmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa, onun vahid m\u0259rk\u0259zd\u0259n idar\u0259 olunmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. 1926-ci ild\u0259 onun f\u0259al i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Parisd\u0259 &#171;Prometey&#187; t\u0259\u015fkilat\u0131 yarad\u0131ld\u0131. &#171;Prometey&#187; sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcxt\u0259lif xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin vahid m\u00fcbariz\u0259 blokunu yaratmal\u0131 idi. O, 1931-ci ild\u0259 sovet h\u00f6kum\u0259tinin t\u0259l\u0259bin\u0259 \u0259sas\u0259n, T\u00fcrkiy\u0259ni t\u0259rk etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu. 1932-ci ild\u0259 R\u0259sulzad\u0259nin siyasi m\u00fchacir\u0259tinin Pol\u015fa d\u00f6vr\u00fc ba\u015fland\u0131. 1934-c\u00fc ild\u0259 \u018f.Top\u00e7uba\u015fovla birlikd\u0259 Br\u00fcsseld\u0259 Qafqaz Konfederasiyas\u0131 sazi\u015fini imzalad\u0131. Sazi\u015f\u0259 \u0259sas\u0259n Qafqazda Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 \u015eimali Qafqaz respublikalar\u0131ndan ibar\u0259t konfederasiya d\u00f6vl\u0259ti &#8212; respublikas\u0131 yaratmaq n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. \u018f.Top\u00e7uba\u015fovun \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n (1934-c\u00fc) sonra siyasi m\u00fchacir\u0259tin istiqlal m\u00fcbariz\u0259sind\u0259 apar\u0131c\u0131 rol oynad\u0131. 1936-c\u0131 ild\u0259 Var\u015favada &#171;M\u00fcsavat&#187;\u0131n qurultay s\u0259lahiyy\u0259tli konfrans\u0131n\u0131 ke\u00e7irdi. M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 konfransda &#171;Milli h\u0259r\u0259katda Firq\u0259&#187; m\u00f6vzusunda hesabat m\u0259ruz\u0259si il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k, partiyan\u0131n h\u0259m Az\u0259rbaycan daxilind\u0259, h\u0259m d\u0259 m\u00fchacir\u0259td\u0259 \u00f6z taktiki x\u0259ttini d\u00fczg\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirdiyini bildirdi. O, &#171;\u015f\u0259xsl\u0259r m\u00fcv\u0259qq\u0259ti, ideologiya \u0259b\u0259didir&#187; tezisini \u0259sas tutaraq, siyasi m\u00fchacirl\u0259ri istiqlal ideologiyas\u0131na sadiq olma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131. 1939-cu ild\u0259 \u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin ba\u015flanmas\u0131 il\u0259 Pol\u015fadan Fransaya, oradan \u0130sve\u00e7r\u0259y\u0259, \u0130sve\u00e7r\u0259d\u0259n \u0130ngilt\u0259r\u0259y\u0259, n\u0259hay\u0259t Rum\u0131niyaya ke\u00e7di. 1942-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n istiqlal\u0131na nail olmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 Almaniyan\u0131n Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi v\u0259 \u015e\u0259rq Nazirliyi il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlara girdi. Lakin dan\u0131\u015f\u0131qlar u\u011fursuzluqla n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. <\/p>\n\n\n\n<p>M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 Berlind\u0259 &#171;Az\u0259rbaycan\u0131n milli haqlar\u0131n\u0131 qorumaq, v\u0259t\u0259nin xilas\u0131 v\u0259 istiqlal\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbariz\u0259 etm\u0259k, qafqasiyal\u0131 mill\u0259tl\u0259rin dostluqlar\u0131 v\u0259 siyas\u0259tc\u0259 bir yerd\u0259 ya\u015famalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fmaq v\u0259 Almaniya il\u0259 s\u0131x sur\u0259td\u0259 i\u015fbirliyi t\u0259min etm\u0259k&#187; m\u0259qs\u0259dil\u0259 Milli Az\u0259rbaycan Komit\u0259si yaratd\u0131. Almaniya t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qilliyinin tan\u0131nmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259 \u0259ld\u0259 olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259n R\u0259sulzad\u0259 1942-ci ilin sonlar\u0131nda Almaniyan\u0131 t\u0259rk edib Buxarest\u0259 getdi. M\u00fcharib\u0259nin sonuna yax\u0131n M\u00fcnxend\u0259 gizli \u015f\u0259raitd\u0259 ya\u015fayan R\u0259sulzad\u0259nin yaratd\u0131\u011f\u0131 &#171;Az\u0259rbaycan Demokrat Birliyi&#187; c\u0259miyy\u0259ti az\u0259rbaycan\u00adl\u0131lar\u0131n fa\u015fist \u0259sirliyind\u0259n azad olunmas\u0131na, bir m\u00fcdd\u0259t sonra yaratd\u0131\u011f\u0131 &#171;T\u00fcrkiy\u0259-Az\u0259rbaycan&#187; c\u0259miyy\u0259ti is\u0259 onlar\u0131n T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 apar\u0131lmas\u0131na k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rdi. M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra, 1947-ci ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qay\u0131dan R\u0259sulzad\u0259 burada Az\u0259rbaycan Milli M\u0259rk\u0259zinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 kimi f\u0259aliyy\u0259tini davam etdirdi. O, eyni zamanda b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan m\u00fchacirl\u0259rini vahid m\u0259rk\u0259z \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fdirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 Ankarada Az\u0259rbaycan K\u00fclt\u00fcr D\u0259rn\u0259yini yaratd\u0131 (1949-cu il, 1 fevral). 1952-ci ilin dekabr\u0131nda M\u00fcnxend\u0259 ke\u00e7iril\u0259n \u00dcmumi Qafqaz Konfrans\u0131nda i\u015ftirak etdi. Konfrans\u0131n q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n, Az\u0259rbaycan\u0131n, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 \u015eimali Qafqaz\u0131n t\u0259msil olundu\u011fu Qafqaz \u0130stiqlal Komit\u0259si yarad\u0131ld\u0131. Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131na ged\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan\u0131n Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n 35-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc m\u00fcnasib\u0259til\u0259 1953-c\u00fc il may\u0131n 28-d\u0259 &#171;Amerikan\u0131n s\u0259si&#187; radiosu il\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na m\u00fcraci\u0259t etdi.<\/p>\n\n\n\n<p>R\u0259sulzad\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n motbuat\u0131 tarixind\u0259 siyasi publisistikan\u0131n \u0259n g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n biridir. T\u0259dqiqatlar g\u00f6st\u0259rir ki, onun 1903-20-ci ill\u0259rd\u0259 t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vri m\u0259tbuat\u0131nda 1200-d\u0259n art\u0131q m\u00fcxt\u0259lif janrda yaz\u0131lar\u0131 d\u0259rc olunmu\u015fdur. O, \u0259d\u0259bi-publisistik f\u0259aliyy\u0259tini siyasi m\u00fchacir\u0259t ill\u0259rindo d\u0259 davam etdirmi\u015f, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixi v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7oxsayl\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259r d\u0259rc etdirmi\u015fdir. Bu dovrd\u0259 &#171;Yeni Qafqasya&#187; (1923), &#171;Az\u0259ri T\u00fcrk&#187; (1928), &#171;Odlu yurd&#187; (1929), &#171;Qurtulu\u015f&#187; (1934), &#171;M\u00fcsavat b\u00fclleteni&#187; (1936), &#171;Az\u0259rbaycan&#187; (1952) jurnallar\u0131n\u0131, &#171;\u0130stiqlal&#187; (1932) q\u0259zetini n\u0259\u015fr etdirmi\u015fdir. R\u0259sulzad\u0259 \u00d6mr\u00fcn\u00fcn sonunad\u0259k Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin b\u0259rpa olunmas\u0131 u\u011frunda istiqlal m\u00fcbariz\u0259sini davam etdirmi\u015fdir. 1955-ci il, mart ay\u0131n\u0131n 6-da Ankarada v\u0259fat etmi\u015f v\u0259&nbsp;h\u0259min \u015f\u0259h\u0259rin \u018fsri q\u0259bristan\u0131nda d\u0259fn olunmu\u015fdur.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u018fs\u0259rl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\"><li>Se\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri, c.l (1903-1909), B., 1992; c.2, 1909-1914 (toplayan\u0131, t\u0259rtib v\u0259 transliterasiya ed\u0259ni v\u0259 \u00f6n s\u00f6z\u00fcn m\u00fc\u0259llifi prof. \u015eirm\u0259mm\u0259d H\u00fcseynov), B., 2001;<\/li><li>Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti, \u0130stanbul, 1922;<\/li><li>Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti: keyf\u0131yy\u0259ti-t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc v\u0259 indiki v\u0259ziyy\u0259ti, \u0130stanbul, 1923, B., 1990;<\/li><li>\u018fsrimizin Siyavu\u015fu, \u0130stanbul, 1923, B., 1995;<\/li><li>\u0130stiqlal m\u0259fkur\u0259si v\u0259 G\u0259nclik, \u0130stanbul, 1925;<\/li><li>\u015e\u0259fib\u0259y\u00e7ilik, \u0130stanbul, 1934;<\/li><li>\u00c7a\u011fda\u015f Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131, Berlin, 1936, Ankara, 1950, B., 1991;<\/li><li>Az\u0259rbaycan k\u00fclt\u00fcr g\u0259l\u0259n\u0259kl\u0259ri; Ankara, 1949;<\/li><li>\u00c7a\u011fda\u015f Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi, Ankara, 1951, B., 1991;<\/li><li>Az\u0259rbaycan \u015fairi Nizami, Ankara, 1951, \u0130stanbul, 1991, B., 1991;<\/li><li>Milli t\u0259san\u00fcd, Ankara, 1984;<\/li><li>Stalinl\u0259 ixtilal xatir\u0259l\u0259ri, B., 1991;<\/li><li>\u0130ran t\u00fcrkl\u0259ri, \u0130stanbul, 1993; Kafkasya t\u00fcrkl\u0259ri, \u0130stanbul, 1993.<\/li><\/ol>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\"><strong>Abbasqulu A\u011fa Bak\u0131xanov ad\u0131na<\/strong> <strong>TAR\u0130X \u0130NST\u0130TUTU<\/strong><\/h5>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t v\u0259 ictimai xadimi, siyas\u0259t\u00e7i v\u0259 publisist, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin (1918-1920) banil\u0259rind\u0259n v\u0259 Az\u0259rbaycan siyasi m\u00fchacir\u0259tinin liderl\u0259rind\u0259n olmu\u015f M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":61007,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-61003","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tbrik"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61003","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=61003"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61003\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":61008,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61003\/revisions\/61008"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/61007"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=61003"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=61003"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=61003"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}