{"id":61162,"date":"2022-02-01T01:35:18","date_gmt":"2022-01-31T21:35:18","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=61162"},"modified":"2022-02-01T01:35:21","modified_gmt":"2022-01-31T21:35:21","slug":"%c9%99rsakil%c9%99rin-v%c9%99-q%c9%99dim-parfiyanin-h%c9%99qiqi-varisl%c9%99ri-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=61162","title":{"rendered":"\u018fRSAK\u0130L\u018fR\u0130N V\u018f Q\u018fD\u0130M PARF\u0130YANIN H\u018fQ\u0130Q\u0130 VAR\u0130SL\u018fR\u0130"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">(Qo\u00e7 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 qo\u00e7 dayanar \u2013 atalar s\u00f6z\u00fc)<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>II H\u0130SS\u018f \u2013 QARAPAPAQ EL\u0130<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cS\u0259f\u0259vil\u0259r: paralell\u0259r, ehtimallar, h\u0259qiq\u0259tl\u0259r&#8230;\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Orta Asiyan\u0131n q\u0259dim d\u00f6vr\u00fcn\u00fc t\u0259dqiq ed\u0259n tarix\u00e7il\u0259rin iddias\u0131na g\u00f6r\u0259, Parfiyan\u0131n m\u0259\u015fhur parn\u0131 tayfas\u0131n\u0131n dig\u0259r ad\u0131 aparn\u0131 olmu\u015fdur. Onu da qeyd etm\u0259liyik ki, \u0259n az\u0131 VII \u0259sr\u0259d\u0259k indiki qazax \u00e7\u00f6ll\u0259rind\u0259 apar adl\u0131 \u00e7ox d\u00f6y\u00fc\u015fk\u0259n bir tayfa da ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. Lakin el\u0259 h\u0259min tarix\u00e7il\u0259r aparlarla aparn\u0131lar\u0131 eyni tayfa v\u0259 ya xalq hesab etmirl\u0259r. Bu m\u0259s\u0259l\u0259 bar\u0259sind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir fikr\u0259 g\u0259lm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 faktlar\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7ir\u0259k:<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Parfiya imperiyas\u0131n\u0131n (e.\u0259. 250 \u2013 e.s. 228) \u0259n yax\u0131n m\u00fctt\u0259fiqi Hun imperiyas\u0131 (e.\u0259. 220 \u2013 e.s. 155) idi.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>E.\u0259. 53-c\u00fc ilin may\u0131nda ba\u015f vermi\u015f Karr d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n sonra parfiyal\u0131lar\u0131n \u0259sir ald\u0131qlar\u0131 Roma legionerl\u0259rinin izl\u0259ri indiki Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n Talas vadisind\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f, m\u0259lum olmu\u015fdur ki, e.\u0259. 36-c\u0131 ild\u0259 hunlar\u0131n Xan imperiyas\u0131na (\u00c7in\u0259) qar\u015f\u0131 apard\u0131qlar\u0131 m\u00fcharib\u0259d\u0259 h\u0259min romal\u0131lar da i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r. Ehtimal olunur ki, Parfiya d\u00f6vl\u0259ti \u0259sir g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc romal\u0131lar\u0131n bir hiss\u0259sini \u00f6z ordusunun t\u0259rkibin\u0259 daxil etmi\u015f, sonra is\u0259 onlar\u0131 \u00e7inlil\u0259rin t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015f hunlar\u0131n k\u00f6m\u0259yin\u0259 g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-3 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/images-17.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61163\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61163\" class=\"wp-image-61163\"\/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/Parfia.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61164\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61164\" class=\"wp-image-61164\"\/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/images-16.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61165\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/images-16.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61165\" class=\"wp-image-61165\"\/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>155-ci ild\u0259 Hun imperiyas\u0131n\u0131 darmada\u011f\u0131n etmi\u015f syanbil\u0259r onlara t\u0259slim olmaq ist\u0259m\u0259y\u0259n hunlar\u0131 t\u0259qib etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f, indiki Qazax\u0131stan \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Tarbaqatay&nbsp; yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda&nbsp; aparlarla qar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar. Bir daha xat\u0131rladaq ki, Parfiyan\u0131n \u0259sas tayfalar\u0131ndan birinin ad\u0131 salnam\u0259l\u0259rd\u0259 aparn\u0131 kimi qeyd edilmi\u015fdir. Aparlar syanbil\u0259ri m\u0259\u011flub etmi\u015f, n\u0259tic\u0259d\u0259 hunlar xilas olmu\u015fdular.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Syanbi \u0259silli jujanlara qalib g\u0259lib T\u00fcrk xaqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 (545\u2013603) qurmu\u015f A\u015fina n\u0259sli hun m\u0259n\u015f\u0259li idi. 552-ci ild\u0259 T\u00fcrk xaqan\u0131 Bum\u0131n d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fmi\u015f, onun d\u0259fnind\u0259 apar tayfas\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fdil\u0259r. Lakin 556\u2013557-ci ill\u0259rd\u0259 aparlarla t\u00fcrkl\u0259r aras\u0131nda m\u00fcharib\u0259 olmu\u015f, t\u00fcrkl\u0259r qalib g\u0259lib aparlar\u0131 xaqanl\u0131\u011f\u0131n t\u0259rkibin\u0259 qatm\u0131\u015fd\u0131lar.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>569-cu ild\u0259 T\u00fcrk xaqanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Parfiya imperiyas\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na son qoymu\u015f Sasanil\u0259r aras\u0131nda m\u00fcharib\u0259 ba\u015f vermi\u015fdi.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>Yuxar\u0131dak\u0131 m\u0259lumatlar\u0131 m\u00fcqayis\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259hlil edib bel\u0259 bir f\u0259rziyy\u0259 ir\u0259li s\u00fcr\u0259 bil\u0259rik: 155-ci ild\u0259 syanbi h\u00f6kmdar\u0131 Tan\u015fixay\u0131n ordusunun h\u00fccumunu m\u0259hz Parfiya imperiyas\u0131n\u0131n ordusu dayand\u0131r\u0131b hunlar\u0131 xilas etmi\u015fdi. Z\u0259nnimizc\u0259, q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 xat\u0131rlanan apar v\u0259 aparn\u0131 adlar\u0131n\u0131n h\u0259r ikisi eyni tayfaya m\u0259xsusdur.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/images-12.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-61166\" width=\"912\" height=\"477\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Ola bilsin ki, aparn\u0131 tayfa ad\u0131, \u0259slind\u0259, apar tayfa ad\u0131n\u0131n c\u0259m formas\u0131n\u0131n \u2013 aparan tayfa ad\u0131n\u0131n t\u0259hrif edilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. Amma bunun \u0259ksi d\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: aparn\u0131 tayfa ad\u0131n\u0131n sonradan t\u0259hrif\u0259 u\u011framas\u0131 il\u0259 Aparan, Abaran toponiml\u0259ri yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Sonuncu ehtimal\u0131 g\u00fccl\u0259ndir\u0259n h\u0259m d\u0259 odur ki, he\u00e7 bir \u0259ski yaz\u0131da aparan v\u0259 ya abaran adl\u0131 tayfa haqq\u0131nda m\u0259lumat yoxdur. Bir m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 qeyd ed\u0259k: tarix\u00e7il\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti hesab edir ki, VI \u0259srd\u0259 Avropaya k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f avarlarla syanbil\u0259rin ir\u0259lil\u0259m\u0259sin\u0259 imkan verm\u0259mi\u015f aparlar eyni xalq v\u0259 ya tayfa deyill\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Rus tarix\u00e7isi Lev Qumilyovun ehtimal\u0131na g\u00f6r\u0259, aparlar m\u00fcasir qaraqalpaqlar\u0131n \u0259cdadlar\u0131d\u0131r. X \u0259srd\u0259 onlar\u0131n bir hiss\u0259si Q\u0131p\u00e7aq \u00e7\u00f6l\u00fcn\u0259 k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fd\u00fcr. Bu tayfan\u0131 rus salnam\u0259\u00e7il\u0259ri qara klobuk (qaraqalpaq\u2013qarapapaq) adland\u0131rm\u0131\u015flar. Maraql\u0131d\u0131r ki, yaln\u0131z qaraqalpaqlar\u0131n v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n bir hiss\u0259sinin deyil, h\u0259m d\u0259 m\u00fcasir rus kazaklar\u0131n\u0131n \u0259cdad\u0131 say\u0131lan qara klobuklar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti berendeyl\u0259r (berendey\u2013barann\u0131\u2013bayandur) idi.\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ha\u015fiy\u0259. Abaran, Aparan<\/strong> (Hayastanda \u0259z\u0259li sakinl\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131lar olmu\u015f k\u0259nd, \u015f\u0259h\u0259r, yaylaq yeri, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u00e7\u00f6l v\u0259 \u00e7ay) \u2013 Gadi <strong>Abaran<\/strong> (Hindistan\u0131n Uttar-Prade\u015f \u015ftat\u0131n\u0131n Firozabad dair\u0259sind\u0259 k\u0259nd) \u2013 <strong>Abaran<\/strong> (\u0130spaniyan\u0131n Mursiya vilay\u0259tind\u0259 k\u0259nd) \u2013 <strong>Avaran, Avaranq\u0131\u015flaq<\/strong> (Az\u0259rbaycan\u0131n Qusar rayonunda iki k\u0259nd) \u2013 <strong>Avar, abar<\/strong> (VI\u2013IX \u0259srl\u0259rd\u0259 <strong>Avar<\/strong> xaqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 qurmu\u015f q\u0259dim t\u00fcrk xalq\u0131) \u2013 <strong>Avaran,<\/strong> Namak <strong>Avaran <\/strong>(\u0130ran\u0131n Kerman v\u0259 Gilan ostanlar\u0131nda iki k\u0259nd) \u2013 <strong>Avaran<\/strong> Yeleazar (\u201cT\u00f6vrat\u201d personaj\u0131) \u2013 <strong>Awaran<\/strong> (Pakistan\u0131n B\u0259lucistan vilay\u0259tind\u0259 \u015f\u0259h\u0259r).<\/p>\n\n\n\n<p>Ard\u0131 var&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u00fc\u0259llif: Milli Kimlik Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 Qrupunun \u00fczv\u00fc <span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">Araz \u015e\u0259hrili<\/span><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(Qo\u00e7 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 qo\u00e7 dayanar \u2013 atalar s\u00f6z\u00fc) II H\u0130SS\u018f \u2013 QARAPAPAQ EL\u0130 \u201cS\u0259f\u0259vil\u0259r: paralell\u0259r, ehtimallar, h\u0259qiq\u0259tl\u0259r&#8230;\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n Orta Asiyan\u0131n q\u0259dim d\u00f6vr\u00fcn\u00fc t\u0259dqiq ed\u0259n tarix\u00e7il\u0259rin<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14],"tags":[],"class_list":["post-61162","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kos"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61162","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=61162"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61162\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":61168,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61162\/revisions\/61168"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=61162"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=61162"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=61162"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}