{"id":61187,"date":"2022-02-01T02:40:03","date_gmt":"2022-01-31T22:40:03","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=61187"},"modified":"2022-02-01T02:40:07","modified_gmt":"2022-01-31T22:40:07","slug":"qurandaki-zulq%c9%99rneyn-oguz-xandir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=61187","title":{"rendered":"QURANDAKI Z\u00dcLQ\u018fRNEYN, O\u011eUZ XANDIR"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">\u0130SA MEHD\u0130O\u011eLU<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00d6n s\u00f6z<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00a0\u0130lki bilinm\u0259y\u0259n, sonu g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n \u00a0tarixin boranl\u0131-qarl\u0131, da\u015fl\u0131-k\u0259s\u0259kli s\u0259hn\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri bir \u00e7ox haqs\u0131zl\u0131qlarla \u00fczl\u0259\u015fmi\u015fl\u0259r. Onlardan biri d\u0259 dilmiz\u0259 qar\u015f\u0131 edil\u0259n haqs\u0131zl\u0131qlard\u0131r. \u00a0Yeni yarad\u0131lm\u0131\u015f g\u0259nc Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 1920 ild\u0259 Rus imperiyas\u0131n\u0131n basq\u0131s\u0131ndan (i\u015f\u011fal\u0131ndan) sonra, Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti Rus imperiyas\u0131n\u0131n birl\u0259\u015fimn\u0259 (t\u0259rkibin\u0259) qat\u0131ld\u0131. Qafqaz t\u00fcrkl\u0259ril\u0259, Anadolu t\u00fcrkl\u0259rinin birliyini pozmaq ist\u0259yi il\u0259 1923-c\u00fc ild\u0259 \u00a0Lenin Qafqaz t\u00fcrkl\u0259rinin dill\u0259rind\u0259 d\u0259y\u015firikl\u0259rin apar\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda g\u00f6stri\u015f vermi\u015fdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p> Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin dilind\u0259 geni\u015f i\u015fl\u0259n\u0259n az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri, \u0259r\u0259b-fars s\u00f6zl\u0259ril\u0259 d\u0259y\u015fdirildi. Sonralar bu siyas\u0259ti Stalin ya\u015fatd\u0131. Dil\u00e7il\u0259rmiz dilimizi \u0259r\u0259b, fars s\u00f6zl\u0259ril\u0259 el\u0259 doldurdular ki, tamam yeni az\u0259rbaycan dili yarand\u0131. Bel\u0259likl\u0259 d\u0259 \u0259d\u0259biyata g\u0259l\u0259n \u0259r\u0259b fars s\u00f6zl\u0259ri (x\u00fcsusil\u0259 fars s\u00f6zl\u0259ri) dan\u0131\u015f\u0131q dilimizd\u0259 olan do\u011fma s\u00f6zl\u0259rimizi, dilmizd\u0259n \u00e7\u0131xardaraq yava\u015f-yava\u015f el dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131ndan da \u00e7\u0131xard\u0131b unutdurdu. Yerin\u0259 \u0259r\u0259b-fars s\u00f6zl\u0259ri i\u015fl\u0259ndi. Bu ger\u00e7\u0259kdir, h\u0259min oyunun canl\u0131 tan\u0131k\u0131yam (\u015fahidiy\u0259m.)\u00a0Do\u011frudur el\u0259 bir dil olmaz ki, onda g\u0259lm\u0259-yad s\u00f6zl\u0259r olmas\u0131n, bu toplumun (c\u0259miyy\u0259tin) g\u0259li\u015fm\u0259 (inki\u015faf) qanunudur. Amma bu g\u0259lm\u0259 s\u00f6zl\u0259r o d\u00f6n\u0259ml\u0259rd\u0259 olur ki, ona ehtiyac yaran\u0131r, h\u0259r hans\u0131 bir yeni texnoloqiya v\u0259 ya yeni siyas\u0259tl\u0259 \u00a0ist\u0259r-ist\u0259m\u0259z o z\u00f6z, dan\u0131\u015f\u0131\u011fa girir. Bel\u0259 halda s\u00f6z ehtiyat\u0131 daha da bollan\u0131r (z\u0259nginl\u0259\u015fir). Eyni zamanda toplumun g\u0259li\u015fm\u0259si il\u0259 topluma laz\u0131m olmayan, i\u015fl\u0259nm\u0259y\u0259n s\u00f6zl\u0259r yava\u015f-yava\u015f unudulur, dan\u0131\u015f\u0131qdan \u00e7\u0131xar\u0131lar. Bu da do\u011fan\u0131n (T\u0259bi\u0259tin) qanunudur, bel\u0259 d\u0259 olmal\u0131d\u0131r. Ama min ill\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259tdiyin s\u00f6zl\u0259r\u0259 ehdiyac oldu\u011fu halda onu at\u0131b, yerin\u0259 h\u0259min anlamda olan yad s\u00f6zl\u0259ri dan\u0131\u015f\u0131\u011fa g\u0259tirm\u0259k d\u0259d\u0259l\u0259rmizin irah\u0131n\u0131 (ruhunu) incitm\u0259kdir, onlar\u0131n irahlar\u0131na s\u00f6y\u00fcncd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/1503736261_ki-binh-mong-co.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-61191\" width=\"919\" height=\"690\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>25 ild\u0259n art\u0131qd\u0131r ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 (m\u00fcst\u0259qilliyimizi) \u0259ld\u0259 etm\u0259yimiz\u0259 baxmayaraq, dil\u00e7il\u0259rimiz h\u0259l\u0259 d\u0259 Rus siyas\u0259tini ya\u015fad\u0131rlar. Fars siyas\u0259tinin d\u0259yirman\u0131na su t\u00f6k\u00fcrl\u0259r. El\u0259 il olmur ki, yeni-yeni yad s\u00f6zl\u0259r dan\u0131\u015f\u0131\u011fm\u0131za, dilmiz\u0259 g\u0259lm\u0259sin. Bu g\u00fcn \u0259r\u0259b-Fars s\u00f6zl\u0259ri irahm\u0131za (ruhumuza) el\u0259 hopubdur ki, yad s\u00f6z oldu\u011funa he\u00e7 c\u00fcr inana bilmirik. Ama K\u0259sr\u0259vi\u00e7il\u0259r siz m\u0259nim dilimd\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rs\u0131n\u0131z dey\u0259nd\u0259 cavab tapa bilmirik dey\u0259, susma\u011fa \u00fcstynl\u00fck veririk. Son zamanlar \u00a0Avropa dill\u0259ri d\u0259 \u00fcst\u0259lik g\u0259tirilir.\u00a0D\u0259y\u0259rli oxucular bu g\u00fcn unudulmaqda olan, siz\u0259 tan\u0131\u015f olmayan Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259rini oxuduqda onlara xor baxmay\u0131n, qula\u011f\u0131n\u0131z al\u0131\u015fd\u0131qdan sonra siz\u0259 xo\u015f g\u0259l\u0259c\u0259kdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar siz\u0259 do\u011fmad\u0131r. D\u0259d\u0259l\u0259rinizin s\u00f6zl\u0259ridir. Bu kitab\u00e7ada m\u0259nim yad\u0131mda qalan do\u011fma s\u00f6zl\u0259rmizi yeri g\u0259ldikc\u0259 yaz\u0131ya salm\u0131\u015fam. \u00a0Unudulmu\u015f s\u00f6zm\u00fcz\u00fc anlamad\u0131qda \u00e7a\u015fmayas\u0131n\u0131z dey\u0259, i\u015fl\u0259tdiyimiz yad (\u0259cn\u0259bi) s\u00f6zl\u0259ri m\u00f6t\u0259rz\u0259 i\u00e7\u0259risind\u0259 vermi\u015f\u0259m.Unutmay\u0131n ki, do\u011fma dilin itm\u0259si ulusun (mill\u0259tin) itm\u0259si dem\u0259kdir. \u00d6z\u00fcm\u00fcz\u0259 qay\u0131tma\u011f\u0131n vaxt\u0131 \u00e7oxdan g\u0259libdir, ama biz h\u0259l\u0259 d\u0259 \u00f6zg\u0259l\u0259rin \u0259t\u0259yind\u0259n tutma\u011f\u0131 unuda bilmirik. Yax\u0131n ayd\u0131nlar\u0131m m\u0259ni danlay\u0131rlar ki, \u0259r\u0259b-fars s\u00f6zl\u0259ri olmayanda s\u00f6zbitiyi (c\u00fcml\u0259) sad\u0259l\u0259\u015fir. Onu bildirim ki, t\u00fcrk dilli xalqlar aras\u0131nda Az\u0259rbaycan dili \u0259n varl\u0131 dildir. T\u0259ki yeri-yerind\u0259 i\u015fl\u0259d\u0259 bil\u0259k. Sonu da m\u0259n raz\u0131yam s\u00f6zbitiyim (c\u00fcml\u0259m) sad\u0259 olsun, ama \u00f6z s\u00f6zl\u0259rim olsun.\u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0***************** \u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p>\u00a0Rusvay\u00e7\u0131 (b\u0259dnam) erm\u0259nil\u0259rin utanmazl\u0131qlar\u0131ndan irahlanan (ruhlanan) g\u00fcrc\u00fcl\u0259r 1989-90-ci ill\u0259rd\u0259 \u201cG\u00fcrc\u00fcstan g\u00fcrc\u00fcl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcnd\u00fcr\u201d\u015fuar\u0131 alt\u0131nda T\u00fcrk (Az\u0259rbaycanl\u0131) k\u0259ndl\u0259rin\u0259 d\u00f6vl\u0259t d\u00fczeyind\u0259 (s\u0259viyy\u0259sind\u0259) g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin basq\u0131nlar\u0131 oldu. H\u0259tda xeyli adamlar\u0131m\u0131z\u0131 da \u00f6ld\u00fcrd\u00fcl\u0259r. G\u00fcrc\u00fc mill\u0259t\u00e7il\u0259ri\u00a0 biz\u0259 A.M.E.A-s\u0131n\u0131n ensiklopediyas\u0131ndan \u00e7\u0131xard\u0131lan yaz\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k,\u201d Budur siz XVII- \u0259srd\u0259 k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 bizim torpa\u011fa g\u0259libsiniz . N\u0259 ki, ya\u015fad\u0131n\u0131z b\u0259sdir. \u0130ndi \u00f6z yurdunuza qay\u0131d\u0131n\u201d deyirdil\u0259r. H\u0259min v\u0259r\u0259qd\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fcb A.M.E.A.-n\u0131n Tarix \u0130nstutuna g\u0259ldim. \u0130nstitutun direktoruna olaylar\u0131 dan\u0131\u015fd\u0131m. Ensiklopediyan\u0131 g\u0259tirdik. Do\u011frudan da Bor\u00e7al\u0131 ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131 \u201c Bor\u00e7al\u0131ya Az\u0259rbaycanl\u0131lar XVII-ci \u0259srd\u0259 k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fl\u0259r\u201d. G\u00f6rd\u00fck G\u00fcrc\u00fcl\u0259r d\u00fcz deyirmi\u015fl\u0259r. Bor\u00e7al\u0131 t\u00fcrkl\u0259rinin belin\u0259 da\u015f\u0131 qoyan el\u0259 bizim tarix\u00e7i Akademikl\u0259rimiz olmu\u015flar. M\u0259n \u00f6z naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131 bildirdim. Direktor dedi ki, g\u00fcrc\u00fcl\u0259rl\u0259 dan\u0131\u015far\u0131q, yaz\u0131\u015far\u0131q b\u0259lk\u0259 XII-\u0259sr el\u0259tdirdik. M\u0259n yen\u0259 raz\u0131la\u015fmad\u0131m ki, biz eradan \u00f6nc\u0259d\u0259n o yurdlar\u0131n yerli xalq\u0131y\u0131q. Bor\u00e7al\u0131n\u0131n h\u0259r yeri bizim d\u0259d\u0259l\u0259rmizin q\u0259dim an\u0131tlar\u0131 (abid\u0259l\u0259ri) il\u0259 \u00a0doludur. Siz\u00a0 g\u00fcrc\u00fcl\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 ekspedisiya yarad\u0131n. Bilim tutamalar\u0131 (Elmi d\u0259lill\u0259r) il\u0259 bizim yerli ya g\u0259lm\u0259 olma\u011f\u0131m\u0131z\u0131 onlara da biz\u0259 d\u0259 d\u00fcz\u00fcn\u00fc bildirin. O zaman biz d\u0259 ba\u015f\u0131m\u0131za bir \u00e7ar\u0259 tapar\u0131q dedim. Bu d\u00f6n\u0259md\u0259 \u0130nstitutun ba\u015fqa bir bilim i\u015fcisi, \u201c XII -\u0259srd\u0259n \u00f6nc\u0259 Bor\u00e7al\u0131da t\u00fcrkl\u0259r olmay\u0131blar, ya\u015famam\u0131\u015flar\u201ddedi. Sizin yerl\u0259rd\u0259ki an\u0131tlar\u0131n t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 he\u00e7 bir\u00a0 ili\u015fgisi yoxdur\u201d dedi. Bunlar\u0131n bu s\u00f6zl\u0259ri m\u0259ni \u00e7ox a\u011fr\u0131td\u0131 v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm ki, bunlar bu s\u00f6zl\u0259ril\u0259 biz\u0259, oralar sizin deyil, \u00e7\u0131x\u0131n deyirl\u0259r siz d\u0259 \u00e7\u0131x\u0131n dem\u0259k ist\u0259yirl\u0259r. <\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-3 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/zJ015Y.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61195\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/zJ015Y.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61195\" class=\"wp-image-61195\"\/><figcaption class=\"blocks-gallery-item__caption\">O\u011eUZ<\/figcaption><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/images-11.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61193\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61193\" class=\"wp-image-61193\"\/><figcaption class=\"blocks-gallery-item__caption\">OD\u0130N<\/figcaption><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/120px-Alexander-Coin.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61194\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61194\" class=\"wp-image-61194\"\/><figcaption class=\"blocks-gallery-item__caption\">\u0130SG\u018fND\u018fR<\/figcaption><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p>\u00dcz\u00fcm\u00fc onlara tutub, \u201cax\u0131 m\u0259n\u00a0<em>u\u015faql\u0131\u011f\u0131mda babalarm\u0131z\u0131n dedikl\u0259rini e\u015fitmi\u015f\u0259m. Onlar deyirdil\u0259r ki, ke\u00e7mi\u015fd\u0259 buralar ulu d\u0259d\u0259miz O\u011fuz Xan\u0131n \u00a0(Z\u00fclq\u0259d\u0259rin) yurdu torpa\u011f\u0131 olubdur. El\u0259 onun vaxt\u0131ndan da biz orada ya\u015fay\u0131r\u0131q. O haqda bizim dastan\u0131m\u0131z da var. O\u011fuz xan\u0131n g\u00f6m\u00fctn\u00fcn (q\u0259brinin) d\u0259 Bor\u00e7al\u0131da oldu\u011funu deyirl\u0259r\u201d. Tarix\u00e7i ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 A\u011faso\u011flu Pompeyin Bor\u00e7al\u0131da oldu\u00f6unu, Bor\u00e7al\u0131da t\u00fcrkl\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 deyir dedim. G\u00f6rd\u00fcm s\u00f6z\u00fcm Akademikl\u0259r\u0259 la\u011fla\u011f\u0131 g\u0259ldi. \u00dcz\u00fclm\u00fc\u015f halda \u00e7\u0131xd\u0131m.O g\u00fcnd\u0259n aliml\u0259rin dedikl\u0259ril\u0259 raz\u0131la\u015fan zaman,\u201dO\u011fuz xan\u201d dastan\u0131 g\u00f6z\u00fcm \u00f6n\u00fcn\u0259 g\u0259lir v\u0259 m\u0259ni \u00a0raz\u0131la\u015fma\u011fa qoymur. Eyni d\u00f6n\u0259md\u0259 d\u0259 G\u00fcrc\u00fcl\u0259rin kils\u0259l\u0259rd\u0259ki xaclar\u0131 d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259rinin \u015fahidi olmu\u015fam. A\u015fkar edil\u0259n ulu g\u00f6m\u00fctl\u0259rd\u0259ki (q\u0259brl\u0259rd\u0259ki) skeletl\u0259rin b\u00fck\u00fc\u015fl\u00fc halda yatd\u0131qlar\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f\u0259m. O g\u00fcnd\u0259n d\u0259 Bor\u00e7al\u0131 t\u00fcrkl\u0259rinin ke\u00e7mi\u015fi il\u0259 maraqlanma\u011fa ba\u015flad\u0131m.G\u00fcrc\u00fcstan respublikas\u0131n\u0131n Bor\u00e7al\u0131 b\u00f6lg\u0259sind\u0259 100-d\u0259n \u00e7ox tarixi an\u0131t (abid\u0259) var. Az\u0131 5 hektarl\u0131q alan\u0131 (<\/em>sah\u0259ni)\u00a0<em>tutan \u015f\u0259h\u0259r xarabal\u0131qlar\u0131 var. Says\u0131z-hesabs\u0131z qo\u00e7 heyk\u0259lli g\u00f6m\u00fct (q\u0259bir) da\u015flar\u0131n\u0131 v\u0259 qolu bir-birin\u0259 \u00e7arpazla\u015fm\u0131\u015f sin\u0259 da\u015flar\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f\u0259m. G\u00fcrc\u00fc yaz\u0131s\u0131 olmayan \u0130ki \u00e7e\u015fitli yaz\u0131 kitab\u0259l\u0259ri var. Bu g\u00fcn d\u0259 Qaramanl\u0131, Bolus, Kapanakl\u0131, Sak\u0131ndur (Sakadur) \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin kalafal\u0131qlar\u0131, O\u011fuz g\u00f6m\u00fctl\u00fckl\u0259ri (q\u0259bristanl\u0131qlar\u0131)\u00a0 h\u0259l\u0259 d\u0259 adlar\u0131n\u0131 qoruyub saxlay\u0131rlar. B\u00fct\u00fcn Bor\u00e7al\u0131 torpa\u011f\u0131nda \u00a0olan toponiml\u0259rin ham\u0131s\u0131 q\u0259dim t\u00fcrk adl\u0131d\u0131r. Bu q\u0259d\u0259r canl\u0131 \u015fahidl\u0259rin olmas\u0131 m\u0259ni h\u0259mi\u015f\u0259 \u00fczm\u00fc\u015f v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>1992 ild\u0259 Fars tarixcisi S. B\u0259la\u011finin \u201cQuran qiss\u0259l\u0259ri\u201d \u0259s\u0259rini oxudum. \u018fs\u0259ri oxuyanda u\u015faql\u0131\u011f\u0131mda\u00a0 babamdan e\u015fitdiyim O\u011fuz dastan\u0131 yad\u0131ma d\u00fc\u015fd\u00fc. C\u00fcnk\u00fc B\u0259la\u011fi dastanda olan olaylar\u0131 oldu\u011fu kimi \u0259s\u0259rind\u0259 bir daha t\u0259krarlayaraq, Qurandak\u0131 Z\u00fclq\u0259rneynin Fars \u015fah\u0131 Kure\u015f oldu\u011funu deyir. Qurandak\u0131 ay\u0259l\u0259ri K\u00fcre\u015fin y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ril\u0259 ili\u015fgil\u0259ndirir. \u0130randa tap\u0131lan yiy\u0259si bilinm\u0259y\u0259n buynyzlu heyk\u0259li Kure\u015fin ad\u0131na yaz\u0131r. Kure\u015fin Z\u00fclq\u0259rneyn olmas\u0131n\u0131 el\u0259 ustal\u0131qla t\u0259stiql\u0259yir ki, inanmamaq olmur.<\/p>\n\n\n\n<p>U\u015faql\u0131\u011f\u0131mda e\u015fitdiyim O\u011fuz-Z\u00fclq\u0259d\u0259r dastan\u0131 b\u00fct\u00fcn s\u0259hn\u0259l\u0259ri il\u0259 g\u00f6z\u00fcm \u00f6n\u00fcnd\u0259 canland\u0131. Dastanda deyil\u0259n, O\u011fuz xan ged\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 bu g\u00fcn fars dilli xalq\u0131n yox, t\u00fcrk dilli xalq\u0131n olmas\u0131n\u0131, O\u011fuzun getdiyi yerl\u0259r\u0259 t\u00fcrk adlar\u0131n\u0131n verilm\u0259sini g\u00f6z\u00fcm \u00f6n\u00fcn\u0259 g\u0259tir\u0259nd\u0259, Kure\u015fin Z\u00fclq\u0259rneyn olmas\u0131na m\u0259nd\u0259 ku\u015fku (\u015f\u00fcbh\u0259) yarand\u0131. \u00d6z\u00fcm-\u00f6z\u00fcm\u0259 Qurandak\u0131 Z\u00fclq\u0259rneyn Kure\u015f yox\u00a0 O\u011fuz xaqand\u0131r dedim. <\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-3 is-cropped wp-block-gallery-2 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/images-12-1.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61189\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61189\" class=\"wp-image-61189\"\/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/images-16-1.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61190\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61190\" class=\"wp-image-61190\"\/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-8.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61192\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-8.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61192\" class=\"wp-image-61192\"\/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p>\u00a0H\u0259min ili 1992-ci ild\u0259 \u201cH\u00fcrriy\u0259t\u201d q\u0259zetin\u0259 \u201cQurandak\u0131 Z\u00fclq\u0259rneyn kimdir\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda O\u011fuz dastan\u0131n\u0131n Bor\u00e7al\u0131 \u00e7e\u015fitinin q\u0131sa \u00f6z\u00fct\u00fcn\u00fc (x\u00fclas\u0259sini) verdim v\u0259 tarixci aliml\u0259rd\u0259n d\u0259 bu dastan\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131 dil\u0259dim.<\/p>\n\n\n\n<p><em>1994-c\u00fc ild\u0259 F. R\u0259\u015fid\u0259ddinin \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dsini oxudum. Burada da O\u011fuz-Z\u00fclq\u0259d\u0259r dastan\u0131nda olan olaylar\u0131n \u00a0ham\u0131s\u0131n\u0131n oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fcm. Ama burada olaylar e\u015fitdiyimin t\u0259rsin\u0259 verilmi\u015fdir. Dastandak\u0131 ard\u0131c\u0131ll\u0131q pozulmu\u015fdu. Bor\u00e7al\u0131 \u00e7e\u015fitind\u0259 \u00a0O\u011fuz xan bat\u0131dan do\u011fuya gedir, yollarda \u00e7oxlu yabanc\u0131 (v\u0259h\u015fi) s\u00f6zbilm\u0259zl\u0259r\u0259 s\u00f6z, geyim v\u0259 uy\u011farl\u0131q (m\u0259d\u0259niyy\u0259t) \u00f6yr\u0259dir. He\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259t\u0259 rast g\u0259lm\u0259d\u0259n davas\u0131z, q\u0131r\u011f\u0131ns\u0131z \u00c7in\u0259d\u0259k (q\u0259d\u0259r) yol gedir. Qoca vaxt\u0131 qaranl\u0131q d\u00fcnyaya yol\u00e7uluq edir, deyilir. &#171;O\u011fuznam\u0259&#187;d\u0259 is\u0259 O\u011fuz do\u011fudan bat\u0131ya y\u00fcr\u00fc\u015f edir. Y\u00fcks\u0259k uy\u011farl\u0131 (m\u0259d\u0259niyy\u0259tli) \u00a0d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 vuru\u015fur. G\u0259nc ya\u015flar\u0131nda qaranl\u0131q d\u00fcnyaya gedir. O\u011fuznam\u0259ni oxuduqdan sonra e\u015fitdiyim O\u011fuz dastan\u0131na bir az ku\u015fqu (\u015f\u00fcbh\u0259) il\u0259 baxma\u011fa ba\u015flad\u0131m. M\u0259nd\u0259 iki ya \u00fc\u00e7 O\u011fuz xan q\u0131l\u0131\u011f\u0131 (obraz\u0131) yarand\u0131. Biri babamdan e\u015fitdiyim lap q\u0259diml\u0259rd\u0259 adamlar\u0131n yaban\u00e7\u0131 ( v\u0259h\u015fi) d\u00f6n\u0259ml\u0259rind\u0259 ilk d\u00f6vl\u0259t yaradan O\u011fuz Xan, Ba\u015fqas\u0131 is\u0259 sonralar do\u011fudan g\u0259l\u0259n v\u0259\u201cO\u011fuznam\u0259d\u0259 oldu\u011fu kimi, qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 m\u00fcharib\u0259 ed\u0259n VII-\u0259srd\u0259 ya\u015fayan \u00a0O\u011fuz Xan\u0131 idi.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>2013-c\u00fc ild\u0259\u00a0 Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli ad\u0131na \u0259lyazmalar \u0130nstitutunun \u00a0\u00e7ap etdiyi \u00a0\u201cDini v\u0259 tarixi M\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Z\u00fclq\u0259rneynin \u015f\u0259xsiyy\u0259ti\u201d adl\u0131 dissertasiyas\u0131n\u0131n\u00a0 Avtoreferat\u0131n\u0131 oxudum v\u0259 \u00f6z\u00fcm\u00fc \u00e7a\u015f\u0131rd\u0131m. Disertant \u00a0Avtoreferat\u0131n\u00a0 7-ci s\u0259hif\u0259sind\u0259 yaz\u0131r: \u201cZ\u00fclq\u0259rneyn haqq\u0131nda olan x\u0259b\u0259rl\u0259r qeyb x\u0259b\u0259rl\u0259rin\u0259 aiddir\u201d. O, 24-c\u00fc s\u0259hif\u0259d\u0259\u00a0 maraql\u0131 a\u00e7\u0131qlama verir. \u201cTeoloji ara\u015fd\u0131rmalar n\u0259tic\u0259sind\u0259 Z\u00fclq\u0259rneyn bar\u0259d\u0259 Quranda b\u0259hs edil\u0259n s\u0259yah\u0259tl\u0259rin bizim planetd\u0259 deyil, dig\u0259r s\u0259yyar\u0259l\u0259rd\u0259 ba\u015f verdiyi f\u0259rziyy\u0259sin\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verilmi\u015fdir\u201d deyir. Yaz\u0131dan bel\u0259 qan\u0131l\u0131r ki, yazar Z\u00fclq\u0259rneynin qeyb al\u0259mind\u0259n olmas\u0131na q\u0259ti inan\u0131r v\u0259 el\u0259 d\u0259 q\u0259bul edir.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p>Son zamanlar T\u00fcrkiy\u0259nin \u0130nternet v\u0259 televiziya kanallar\u0131nda tarixi \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 Z\u00fclq\u0259rneyind\u0259n \u00e7ox dan\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Az\u0259rbaycan aliml\u0259ri kimi, onlar da\u00a0 Z\u00fclq\u0259rneyni g\u00f6y planetinin varl\u0131\u011f\u0131 hesab edirl\u0259r. T\u00fcrkiy\u0259li Mehmed Ali Bulud v\u0259 \u0130sg\u0259nd\u0259r T\u00fcl\u0259\u00a0 Z\u00fclq\u0259rneynin g\u00f6y planetinin adam\u0131 oldu\u011funu deyirl\u0259r . Yad planetd\u0259\u00a0 Z\u00fclq\u0259rneynin h\u00f6km\u00fcran oldu\u011funu, ordusunun oldu\u011funu, q\u00f6vml\u0259r il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fcn\u00fc, g\u00f6yd\u0259 Y\u0259cuc, M\u0259cucil\u0259rin qabaqlar\u0131na qaz buludlar\u0131ndan s\u0259d \u00e7\u0259kdiyini dan\u0131\u015f\u0131rlar. Z\u00fclq\u0259rneynin h\u0259m ke\u00e7mi\u015fin h\u0259m d\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259yin g\u00f6y adam\u0131 oldu\u011funu, s\u0259dd da\u011f\u0131l\u0131b Y\u0259cuc- M\u0259cuc g\u0259l\u0259nd\u0259onun da g\u0259l\u0259si oldu\u011funu deyirl\u0259r. \u00a0\u018fr\u0259bl\u0259r d\u0259 \u201cZ\u00fclq\u0259rneynin q\u0259diml\u0259rd\u0259 y\u0259m\u0259n \u00f6lk\u0259sinin pati\u015fah\u0131 oludu\u011funu\u201d deyirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00a0Bir \u00e7ox \u0259r\u0259b v\u0259 t\u00fcrk tarix\u00e7il\u0259ri Z\u00fclq\u0259rneynin \u018fr\u0259b oldu\u011funu deyirl\u0259r. \u018fn az\u0131 6 min il tarixi olan ilk t\u00fcrk xaqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 quran t\u00fcrk\u00fcn 2-ci pey\u011f\u0259mb\u0259ri olan O\u011fuzu (Z\u00fclq\u0259rneyni) \u0259r\u0259bl\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259 t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n \u0259n q\u0259dim inam\u0131n\u0131 da \u0259r\u0259bl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259yi bunlarda niy\u0259 haradan yararlan\u0131r bu giz m\u0259n\u0259 ayd\u0131n deyil.Akademiyan\u0131n folklor institutna m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rib bildirdim ki, Ara\u015fd\u0131rman\u0131z yanl\u0131\u015fd\u0131r. Z\u00fclq\u0259rneyn \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir. Do\u011fru ad\u0131 O\u011fuzdur, Haz\u0131rda q\u0259bri Bor\u00e7al\u0131da ziyar\u0259td\u0131r dedim. O\u011fuz dastan\u0131n\u0131n Bor\u00e7al\u0131 \u00e7e\u015fidnin\u00a0 d\u0259 q\u0131ca \u00f6z\u0259tini (x\u00fclas\u0259sini) g\u00f6nd\u0259rdim.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/scale_1200.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-61188\" width=\"921\" height=\"646\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Tarix\u00e7i F. A\u011faso\u011flunun\u00a0 \u201cQ\u0259dim T\u00fcrk eli\u201d v\u0259 T.Az\u0259rt\u00fcrk\u00fcn \u201cMixi yaz\u0131l\u0131 az\u0259ri t\u00fcrk dilinin qrqmmatikas\u0131\u201d kitablar\u0131n\u0131 oxudum. Bu kitablar m\u0259nim Bor\u00e7al\u0131 il\u0259 mara\u011f\u0131m\u0131 daha da art\u0131rd\u0131, m\u0259ni \u00fcr\u0259kl\u0259ndirdi, bu yolda \u00e7al\u0131\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259n\u0259 ipucu verdi. A\u011faso\u011flu yaz\u0131r: Q\u0259dim Saka t\u00fcrkl\u0259ri E.\u00d6. 8-ci minillikl\u0259rd\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 \u0259traf\u0131ndan qalx\u0131b, Qafqazdan ke\u00e7m\u0259kl\u0259 Azov d\u0259nizi \u0259traf\u0131nda yurd salm\u0131\u015flar. Azov \u0259traf\u0131nda \u00e7oxalandan sonra da, geri k\u00f6hn\u0259 yurtlar\u0131na\u00a0 qay\u0131tm\u0131\u015flar. T. Az\u0259rt\u00fcrkd\u0259 S\u00fcmerl\u0259rin t\u00fcrk olduqlar\u0131n\u0131, \u00d6nasya t\u00fcrkl\u0259ri s\u00fcmerl\u0259rin qal\u0131qlar\u0131 oldu\u011funu yaz\u0131r. Az\u0259rt\u00fcrk \u00a0\u00a0kitab\u0131nda 400-\u0259 q\u0259d\u0259r S\u00fcmer s\u00f6zl\u0259rini g\u00f6st\u0259rir. O s\u00f6zl\u0259ri \u00f6z\u0259llikl\u0259 (diqq\u0259tl\u0259) oxuyanda g\u00f6rd\u00fcm ki, s\u00f6zl\u0259rin 80%- bu g\u00fcn Bor\u00e7al\u0131n\u0131n K\u0259p\u0259n\u0259k\u00e7i k\u0259ndind\u0259 i\u015fl\u0259k haldad\u0131r. Q\u0259dim S\u00fcmerl\u0259rin dill\u0259rinin Bor\u00e7al\u0131 k\u0259ndl\u0259rind\u0259 bel\u0259 geni\u015f yay\u0131laraq, bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r g\u0259lm\u0259si, m\u0259nd\u0259 inam yaratd\u0131 ki, Araz-Azov aras\u0131nda gedi\u015f- g\u0259li\u015f yolu olan Bor\u00e7al\u0131da qalan Sakalar,kapanaklar \u0259n az\u0131 6-7 min ildir ki, Bor\u00e7al\u0131 xalq\u0131n\u0131n ulu d\u0259d\u0259l\u0259ridir deyim. \u00c7ox yaz\u0131qlar olsun ki, bizim bilim adamlar\u0131, dill\u0259rd\u0259 olan bu q\u0259d\u0259r yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6rm\u00fcrl\u0259r. H\u0259r halda Sakalar\u0131n Azov \u0259traf\u0131na- Kr\u0131ma gedi\u015f-g\u0259li\u015f yollar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 olan Bor\u00e7al\u0131larla, x\u00fcsusil\u0259 K\u0259p\u0259n\u0259k\u00e7il\u0259rl\u0259, S\u00fcmerl\u0259r-Sakalar-kapanaklar aras\u0131nda ke\u00e7mi\u015f d\u00f6n\u0259ml\u0259rd\u0259 (zamanlarda) h\u0259r-hans\u0131 bir yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u00a0 olmas\u0131 dan\u0131lmazd\u0131r. Aliml\u0259rmizin\u00a0 bu yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131, uy\u011farl\u0131\u011f\u0131 yoxlamalar\u0131na ehdiyac var. Ama n\u0259 T\u00fcrkiy\u0259, n\u0259 Az\u0259rbaycan aliml\u0259ri bu 100 illiyin\u00a0 d\u00f6n\u0259mind\u0259 bir k\u0259r\u0259 d\u0259 olsun Bor\u00e7al\u0131 t\u00fcrkl\u0259rinin yaz\u011f\u0131lar\u0131 (talel\u0259ri) haqq\u0131nda maraqlanmam\u0131\u015flar.\u00a0 Bu yiy\u0259sizlik bu g\u00fcn d\u0259 ya\u015famadad\u0131r. H\u0259l\u0259 tarixd\u0259 bir k\u0259r\u0259 d\u0259 olsun, G\u00fcrc\u00fcstan-Az\u0259rbaycan-T\u00fcrkiy\u0259 arxeoloqlar\u0131n\u0131n birliyind\u0259 arxeoloji ekspdisiya yarad\u0131l\u0131b Bor\u00e7al\u0131 xalq\u0131n\u0131n do\u011fru, d\u00fczg\u00fcn d\u0259y\u0259ri verilm\u0259mi\u015fdir. T\u00fcrk k\u00f6k\u0259nli ayd\u0131nlar\u0131m\u0131z unutmas\u0131nlar ki, Bor\u00e7al\u0131ya \u00f6g\u00f6y baxmaq g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 Bor\u00e7al\u0131n\u0131n yoxlu\u011fu dem\u0259kdir. Bor\u00e7al\u0131n\u0131 itirm\u0259kl\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n g\u00f6z\u0259l buca\u011f\u0131n\u0131 itirirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ard\u0131 var&#8230;<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130SA MEHD\u0130O\u011eLU \u00d6n s\u00f6z \u00a0\u0130lki bilinm\u0259y\u0259n, sonu g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n \u00a0tarixin boranl\u0131-qarl\u0131, da\u015fl\u0131-k\u0259s\u0259kli s\u0259hn\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri bir \u00e7ox haqs\u0131zl\u0131qlarla \u00fczl\u0259\u015fmi\u015fl\u0259r. Onlardan biri d\u0259 dilmiz\u0259 qar\u015f\u0131 edil\u0259n<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-61187","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61187","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=61187"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61187\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":61197,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61187\/revisions\/61197"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=61187"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=61187"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=61187"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}