{"id":61491,"date":"2022-02-05T02:57:06","date_gmt":"2022-02-04T22:57:06","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=61491"},"modified":"2022-02-05T14:03:24","modified_gmt":"2022-02-05T10:03:24","slug":"qurandaki-zulq%c9%99rneyn-oguz-xandir-5","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=61491","title":{"rendered":"QURANDAKI Z\u00dcLQ\u018fRNEYN, O\u011eUZ XANDIR"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>\u0130SA MEHD\u0130O\u011eLU<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>(\u018fvv\u0259li \u00f6t\u0259n yay\u0131nlar\u0131m\u0131zda)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u0259nim d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259m\u0259 g\u00f6r\u0259 xalq\u0131n dastan\u0131 olan ulu t\u00fcrk q\u0259hraman\u0131 O\u011fuzun-Z\u00fclq\u0259d\u0259rin (Z\u00fclq\u0259rneynin) ad\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fib \u0130sg\u0259nd\u0259r qoymas\u0131, N. G\u0259nc\u0259vinin ba\u011f\u0131\u015flanmaz su\u00e7udur.&nbsp; O \u0259b\u0259di ya\u015far olan O\u011fuzu-Z\u00fclq\u0259d\u0259ri (Z\u00fclq\u0259rneyni) yox, yalan\u00e7\u0131, saxta \u0130sg\u0259nd\u0259ri \u015f\u0259rq \u0259d\u0259biyat\u0131nda \u0259b\u0259di \u00f6lm\u0259z q\u0259hraman el\u0259di. Farslar\u0131n v\u0259 Hindlil\u0259rin&nbsp; q\u0259dim \u0259d\u0259biyatlar\u0131n\u0131n qaynaqlar\u0131nda amans\u0131z, qani\u00e7\u0259n yaramaz fateh v\u0259 m\u0259nliksiz adam kimi tan\u0131nan \u0130sg\u0259nd\u0259ri, bird\u0259n-bir\u0259 d\u00fcnyaya pey\u011f\u0259mb\u0259r kimi tan\u0131td\u0131. Nizami \u00f6l\u00fcms\u00fcz, h\u0259mi\u015f\u0259ya\u015far \u0259s\u0259ri il\u0259, 5-6 min ildir ki, b\u00fct\u00fcn do\u011fuyaya yay\u0131lm\u0131\u015f, ilk d\u00f6vl\u0259t quran \u0259dal\u0259tli v\u0259 a\u011f\u0131ll\u0131 xaqan, t\u00fcrkl\u0259rin ikinci pey\u011f\u0259mb\u0259ri olan O\u011fuz xan obraz\u0131n\u0131 \u00f6lm\u0259z poemas\u0131 il\u0259 Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r\u0259 geyindir\u0259r\u0259k onu pey\u011f\u0259mb\u0259r el\u0259di. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Nizami deyir:&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cD\u00f6y\u0259r\u0259m qap\u0131n\u0131 pey\u011f\u0259mb\u0259rliy\u0259,&nbsp;&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tanr\u0131 da b\u0259y\u0259nmi\u015f pey\u011f\u0259mb\u0259r- dey\u0259\u201d. deyir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u018flb\u0259td\u0259 bu yanl\u0131\u015fl\u0131q t\u0259k Nizamid\u0259n yox, ondan \u00f6nc\u0259 olan bilginl\u0259rd\u0259n, Firdovsid\u0259n, \u0130bn Sinadan v\u0259 ba\u015fqalar\u0131ndan g\u0259lir. Onlar he\u00e7 bir inc\u0259l\u0259m\u0259, ara\u015fd\u0131rma aparmadan Qurandak\u0131 Z\u00fclq\u0259rneyn, B\u00fctp\u0259r\u0259st, M\u0259n\u0259viyats\u0131z \u0130sg\u0259nd\u0259rdir dey\u0259 b\u00fct\u00fcn \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131 inand\u0131rd\u0131lar. Bununla da Z\u00fclq\u0259rneynin-O\u011fuzun ad\u0131 pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259r s\u0131ras\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. \u015e\u0259rqin q\u0259l\u0259m adamlar\u0131, dastanda e\u015fitdikl\u0259rinin ham\u0131s\u0131n\u0131, O\u011fuzun b\u00fct\u00fcn sif\u0259tl\u0259rini \u0130sg\u0259nd\u0259r\u0259 verdil\u0259r.&nbsp;&nbsp; &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"900\" height=\"517\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/1317315_900-2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-61492\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/1317315_900-2.jpg 900w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/1317315_900-2-300x172.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/1317315_900-2-150x86.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/1317315_900-2-768x441.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 900px) 100vw, 900px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u00a0\u00a0\u00a0Nizaminin \u00a0\u0259s\u0259rind\u0259 O\u011fuz xalq dastan\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 verilibdir. \u0130sg\u0259nd\u0259r (Aleksandr) he\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 G\u00fcnbatana v\u0259 Qaranl\u0131q d\u00fcnyaya gedir. Yanar d\u0259nizd\u0259n, Qaf da\u011f\u0131ndan ke\u00e7ir. Qaf da\u011f\u0131nda ke\u00e7ilm\u0259z s\u0259dd h\u00f6rd\u00fcr\u00fcr. Bunlar\u0131n ham\u0131s\u0131 O\u011fuz-Z\u00fclq\u0259d\u0259r dastan\u0131ndan g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f olaylard\u0131r. Nizami bunlar\u0131 \u0130sgnd\u0259rin ad\u0131na yazmaqla T\u00fcrk\u00fcn tarixi q\u0259hraman\u0131 olan Z\u00fclq\u0259rneyni-O\u011fuzu, eyni zamanda Qurandak\u0131 Z\u00fclq\u0259rneyni t\u00fcrk xalq\u0131na unutdurdu. El\u0259 o bax\u0131mdan da bu g\u00fcn\u00fcn \u00f6z\u00fcnd\u0259\u00a0 d\u0259 Z\u00fclq\u0259rnen yiy\u0259sizdir.Nizaminin \u201c\u0130sg\u0259nd\u0259rnam\u0259\u201dsin\u0259 \u00f6n s\u00f6z yazan Q\u0259z\u0259nf\u0259r \u018fliyev yaz\u0131r: \u201c\u0130sg\u0259nd\u0259rnam\u0259\u201dd\u0259 t\u0259svir olunan b\u0259zi hadis\u0259l\u0259rin \u0259ksini biz Talmut r\u0259vay\u0259tl\u0259rind\u0259 v\u0259 q\u0259dim Y\u0259hudu (\u0130brani) dilind\u0259 olan ayr\u0131-ayr\u0131 kitablarda g\u00f6r\u0259 bilirik. (N. G\u0259nc\u0259vi \u201c\u0130sg\u0259nd\u0259rnam\u0259\u201d Bak\u0131 1982 s.8) Q. \u018fliyev dastan\u0131n qayna\u011f\u0131n\u0131n harada oldi\u011funu \u00e7ox d\u00fczg\u00fcn ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcbd\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc pey\u011f\u0259mb\u0259ri sor\u011fuya tutanlar da, el\u0259 talmut\u00e7u kahinl\u0259r olmu\u015flar. Q. \u018fliyevin yaz\u0131s\u0131ndan ayd\u0131n olur ki, onun Talmutdan x\u0259b\u0259ri var. Ancaq o da \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u00f6nc\u0259ki yazarlar kimi onu ayd\u0131nla\u015fd\u0131rm\u0131r ki, Talmut Makedoniyal\u0131 Aleksand\u0131rdan (\u0130sg\u0259nd\u0259rd\u0259n) \u00e7ox ill\u0259r \u00f6nc\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. <\/p>\n\n\n\n<p>Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Makedoniyal\u0131 isg\u0259nd\u0259rin \u00a0olaylar\u0131 Talmuta d\u00fc\u015f\u0259 bilm\u0259zdi. Dem\u0259k, h\u0259m Talmutda, h\u0259m d\u0259 Quranda ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n iki buynuzlu adam Makedoniyl\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r ola bilm\u0259z. Bu kims\u0259 ayr\u0131 bir adamd\u0131r. Talmutda olan v\u0259 Quranda olan\u00a0 olaylar, a\u00e7\u0131q-a\u015fkar O\u011fuz xan dastan\u0131n\u0131n eynidir dem\u0259k,\u00a0 Qurandak\u0131 Z\u00fclq\u0259rneyn\u0259 dart\u0131\u015fmas\u0131z v\u0259 \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259siz O\u011fuz xand\u0131r, dey\u0259 bil\u0259rik.\u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130lginc (maraq) do\u011furan bel\u0259 bir sor\u011fu ortal\u0131\u011fa \u00e7\u0131x\u0131r. Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.v.s.) Zylq\u0259rneyn\u0259 v\u0259hyin g\u0259lm\u0259sini\u00a0 bir ne\u00e7\u0259 k\u0259r\u0259 Quran ay\u0259l\u0259rind\u0259 yada sal\u0131r. B\u0259s bel\u0259 olan halda, bir pey\u011f\u0259mb\u0259r kimi Z\u00fclq\u0259rneynin ad\u0131 pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259r s\u0131ras\u0131nda niy\u0259 yoxdur?<\/p>\n\n\n\n<p>Ayd\u0131nd\u0131r ki, pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259rin siyahas\u0131 pey\u011f\u0259mb\u0259r s.v.s.-d\u0259n xeyli sonra Quran\u0131n t\u0259fsiri zaman\u0131 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Bu zaman da t\u0259fsir\u00e7il\u0259r yanl\u0131\u015fl\u0131\u011fa yol ver\u0259r\u0259k Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin Z\u00fclq\u0259rneyn oldu\u011funa inan\u0131rd\u0131lar. Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r d\u0259 bytp\u0259r\u0259st v\u0259 d\u00fc\u015fg\u00fcn oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130slam\u0131n \u015f\u0259ri\u0259t qanununa g\u00f6r\u0259 pey\u011f\u0259mb\u0259r ola bilm\u0259zdi. Odur ki, Z\u00fclq\u0259rneynin ad\u0131 pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259r s\u0131ras\u0131na sal\u0131nmad\u0131. Ama ay\u0259l\u0259rd\u0259 iki kir\u0259 Allahdan v\u0259hy al\u0131r dem\u0259k pey\u011f\u0131mb\u0259r kimi g\u00f6st\u0259rilir.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>S.B\u0259la\u011fi, bir \u00e7ox tarixi ara\u015fd\u0131rmalara s\u00f6yk\u0259n\u0259r\u0259k k\u0259sinl\u0259yir ki, Quranda ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n Z\u00fclq\u0259rneyn y.e. \u00f6nc\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f Fars h\u00f6km\u00fcdar\u0131 Kure\u015fdir. Kure\u015fin Bat\u0131ya, do\u011fuya, Quzova y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n \u00e7ox inand\u0131r\u0131c\u0131 bilgil\u0259r verir.(S.B\u0259la\u011fi \u201cQuran qiss\u0259l\u0259ri\u201d Bak\u0131 1992 .s.284). Oxucu Z\u00fclq\u0259rneynin Kure\u015f oldu\u011funa tamam inan\u0131r. Ama burada bir ku\u015fqu (\u015f\u00fcbh\u0259) yeri var. O\u011fuz dastan\u0131nda Z\u00fclq\u0259d\u0259rin do\u011fuya v\u0259 qaranl\u0131\u011fa y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc zaman\u0131 rast g\u0259l\u0259n qanmaz, dinsiz, dilsiz xalqlara dil \u00f6yr\u0259dir. H\u0259min yerl\u0259rd\u0259ki xalq bu g\u00fcn biz\u0259 ayd\u0131nd\u0131r, tan\u0131\u015fd\u0131r. Yan\u0131nda qalan alplar\u0131n o xalqa \u00f6yr\u0259tdiyi dill\u0259rin he\u00e7 biri farsca deyil. Z\u00fclq\u0259d\u0259rin (O\u011fuzun) getdiyi yerl\u0259rd\u0259ki xalq\u0131n ham\u0131s\u0131 indi t\u00fcrk dilli xalqd\u0131r. \u018fy\u0259r o yollar\u0131 Kure\u015f gets\u0259 idi, bu g\u00fcn o xalq Fars dilind\u0259 dan\u0131\u015fmal\u0131 idil\u0259r.&nbsp; Bu bax\u0131mdan Kure\u015fin Z\u00fclq\u0259rneyn olmas\u0131 ku\u015fqu (\u015f\u00fcbh\u0259) do\u011furur. Eyni zamanda dastanda ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r T\u00fcrk \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ridir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/images-17-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-61495\" width=\"920\" height=\"612\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>S. B\u0259la\u011finin Kure\u015f hesab el\u0259diyi iki buynuzlu da\u015f hek\u0259li ara\u015fd\u0131raq. Heyk\u0259lin tap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yeri yada salaq. B\u0259la\u011fi yaz\u0131r: \u201dHeyk\u0259l XIX-y\u00fczillikd\u0259 \u0130st\u0259rxin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 M\u00fcr\u011fab \u00e7ay\u0131nda tap\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Firdovsinin v\u0259 ba\u015fqa tarix\u00e7il\u0259rin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 yeni eraya q\u0259d\u0259rki Farslar indiki iran\u0131n \u015f\u0259rqind\u0259 olmi\u015flar. \u0130st\u0259xr b\u00f6lg\u0259sind\u0259 v\u0259 Mur\u011fab \u00e7ay\u0131 \u0259traf\u0131nda eradan \u00f6nc\u0259 farslar ya\u015famam\u0131\u015flar. Bu g\u00fcn h\u0259min y\u00f6r\u0259d\u0259 (nahiyy\u0259d\u0259) t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131 farslar\u0131n da ya\u015famas\u0131na baxmayaraq. O yerl\u0259rin toponiml\u0259rinin adlar\u0131n\u0131n 90 % t\u00fcrkc\u0259dir. Farslar\u0131n ya\u015famad\u0131\u011f\u0131 bir y\u00f6r\u0259d\u0259 Fars \u015fah\u0131n\u0131n heyk\u0259li niy\u0259 olmal\u0131yd\u0131? Ku\u015fkusuz dem\u0259k olar ki, iki buynuzlu heyk\u0259l d\u0259 O\u011fuz xan\u0131n heyk\u0259lidir. Dem\u0259k Qurandak\u0131 Z\u00fclq\u0259rneyn Kure\u015f yox\u00a0 O\u011fuz xand\u0131r. \u00c7ox yaz\u0131qlar olsun ki, Akademikl\u0259rimizin,\u00a0 bilim adamlar\u0131m\u0131z\u0131n, tarix\u00e7il\u0259rmizin 1400 ildir susmaqlar\u0131 azm\u0131\u015f kimi, indi d\u0259 Z\u00fclq\u0259rneyni-O\u011fuzu g\u00f6y planetl\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259rirl\u0259r.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u018fs\u0259rl\u0259ri \u0259ld\u0259 olan \u201cO\u011fuznam\u0259 \u201c yazarlar\u0131n\u0131n ham\u0131s\u0131, \u00f6zl\u0259rind\u0259n \u00f6nc\u0259 olan, h\u0259r hans\u0131 bir o\u011fuznam\u0259y\u0259 dayanaraq yazd\u0131qlar\u0131n\u0131 bildirirl\u0259r. &nbsp;O\u011fuznam\u0259l\u0259rin yaz\u0131lmas\u0131ndan qabaq b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131 dola\u015fan \u201cO\u011fuz\u201d dastan\u0131 var idi. O\u011fuznam\u0259\u00e7il\u0259r is\u0259 dastan\u0131 O\u011fuznam\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r. \u00d6zl\u0259ri d\u0259 h\u0259r k\u0259s \u00f6z ist\u0259diyi kimi qatmalar etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Adnan Menders Kaya, O\u011fuzun tarixini ondan \u00f6nc\u0259 olan o\u011fuznam\u0259y\u0259 danaraq yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 deyir v\u0259 O\u011fuzun kims\u0259liyini inc\u0259l\u0259m\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r: \u201dO\u011fuz ok+z-dan t\u00f6r\u0259mi\u015f bir s\u00f6zd\u00fcr. Ok-oymak+ z- is\u0259 \u00e7oxluq \u015f\u0259kil\u00e7isidir. O\u011fuz s\u00f6z\u00fc oymaklar anlam\u0131na g\u0259lir. Sonralar ilkin anlam\u0131n\u0131 itirib v\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin \u0259fsan\u0259vi babas\u0131 O\u011fuzun ad\u0131na \u00e7evrilib\u201d deyir. (O\u011fuz tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tdirmi?. Vikipediya) Ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, Menders Kaya O\u011fuzun tarixi varl\u0131q-kims\u0259 oldu\u011funa inanm\u0131r v\u0259 onu \u0259fsan\u0259vi obraz kimi q\u0259bul edir.<\/p>\n\n\n\n<p>D\u0259niz Qarada\u011f yaz\u0131r: \u201cO\u011fuz elinin lap \u0259sgid\u0259n, art\u0131q \u0259fsan\u0259l\u0259\u015fmi\u015f O\u011fuz xan zaman\u0131ndan b\u0259ri d\u0259yi\u015fm\u0259z olaraq eyni bir yurtda ya\u015famas\u0131, eram\u0131zdan \u0259vv\u0259lki birinci minilliyin ortalar\u0131nda, m\u00fck\u0259mm\u0259l epos yaratmas\u0131 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n ciddi aliml\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n bir m\u0259nal\u0131 olaraq q\u0259bul edilmi\u015fdir\u201d. (D\u0259niz Qarada\u011f \u201cO\u011fuz xan tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tdirmi?). Mendersin fikirinin t\u0259rsin\u0259 olaraq, D\u0259niz Qarada\u011f O\u011fuz xan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131-tarixi kims\u0259liyini tan\u0131y\u0131r. Ululu\u011funu, q\u0259dim kims\u0259liyini d\u0259 tan\u0131y\u0131r. El\u0259 ona g\u00f6r\u0259 d\u0259\u00a0 erm\u0131zdan \u0259vv\u0259l birinci minillikd\u0259 onun haqq\u0131nda epos yarand\u0131\u011f\u0131n\u0131 deyir.Xiv\u0259li \u018fb\u00fclqazi xan bildirir ki, \u201cO\u011fuz xan tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259t olub v\u0259 m\u0259h\u0259mm\u0259d pey\u011f\u0259mb\u0259rd\u0259n 4000 il \u0259vv\u0259l, y\u0259ni eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l d\u00f6vr\u00fcn IV- minilliyind\u0259 yakla\u015f\u0131q olaraq (t\u0259xmin\u0259n) 3400-3500-ci ill\u0259rd\u0259 ya\u015fay\u0131bd\u0131r\u201d- deyir.<\/p>\n\n\n\n<p>Dastanda olan olaylar\u0131, gedi\u015fatlar\u0131 g\u00f6z\u00f6n\u00fcn\u0259 g\u0259tirib inc\u0259l\u0259dikd\u0259, Xiv\u0259li \u018fb\u00fclqazinin dedikl\u0259ri il\u0259&nbsp; &nbsp;raz\u0131la\u015fmaq olar. Ancaq &nbsp;O\u011fuz Xan\u0131n d\u00fcnyan\u0131 dolanark\u0259n getdiyi yolda yaban\u00e7\u0131lar\u0131, dilbilm\u0259zl\u0259ri g\u00f6rm\u0259sini v\u0259 onlara dil \u00f6yr\u0259tm\u0259sini, \u00e7\u0131lpaqlara geyim geydirm\u0259sini g\u00f6z \u00f6n\u00fcn\u0259 g\u0259tirs\u0259k, \u018fb\u00fclqazinin dediyind\u0259n d\u0259 \u00e7ox-\u00e7ox uzaq ke\u00e7mi\u015fl\u0259rin&nbsp; tarixi kims\u0259si oldu\u011funa inam yaran\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201c \u0130.Y.Bi\u00e7urin is\u0259 O\u011fuz xan\u0131n tarixi\u00a0 kims\u0259 olmas\u0131n\u0131 bir m\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 k\u0259sinl\u0259yir (t\u0259stiql\u0259yir) v\u0259 onun eram\u0131zdan \u0259vv\u0259lki, IV-IIIminillikl\u0259rd\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir.\u201d\u00a0 (\u0130.Y.Bi\u00e7urin \u0130akinaf, \u201cSborn\u0131e svedeniy o narodax, obitav\u015fix v sredney Azii v drevn\u0131e vremena.\u201d M-L.1950 st.225). Bi\u00e7urinin \u00a0d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si, \u018fb\u00fclqazinin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sil\u0259 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarix\u00e7i Qafarov O\u011fuzlar\u0131 Sakalar\u0131n, Mannal\u0131lar\u0131n varisl\u0259ri (davam\u00e7\u0131lar\u0131 \u0130.M.) hesab edir. (Tarix \u015eumerl\u0259rd\u0259n ba\u015flay\u0131r. 2010.s.18). R\u00fcst\u0259m Pa\u015fa \u0259s\u0259rind\u0259 \u201cQurandak\u0131 Z\u00fclq\u0259rneyn adl\u0131 m\u00fcq\u0259dd\u0259s adam O\u011fuz Xand\u0131r\u201d. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7\u00fctbuynuzlu tac\u0131 il\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r\u201d deyir. (Vikipediya. O\u011fuz Xan). \u00c7ox yaz\u0131qlar olsun ki, R\u00fcst\u0259m Pa\u015fa, Qafarov, A\u011fas\u0131o\u011flu, Az\u0259rt\u00fcrk kimi tarix\u00e7il\u0259rin s\u0259sl\u0259rin\u0259 bilik oca\u011fm\u0131z olan Akademiya s\u0259s vermir, susur.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-2 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/640px-Oghuz_Khagan_portrait_Turkmenistan_banknote_2014-569x1024.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61496\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61496\" class=\"wp-image-61496\"\/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/images-7.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61497\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/images-7.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61497\" class=\"wp-image-61497\"\/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p>Bir \u00e7ox ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 tarix\u00e7il\u0259rin o c\u00fcml\u0259d\u0259n, R\u00fcst\u0259m Pa\u015fan\u0131n v\u0259 ba\u015fqa tarix\u00e7il\u0259rin s\u00f6zl\u0259rind\u0259 bir \u00e7ox do\u011fruluqlar var. Ham\u0131s\u0131n\u0131n da d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259ri \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr. Ham\u0131s\u0131&nbsp; O\u011fuz xan\u0131 e.\u0259.IV-III-minillikd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f Xaqan oldu\u011funu deyirl\u0259r. Tarix\u00e7il\u0259rin&nbsp; d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259ri &nbsp;Bor\u00e7al\u0131 \u00e7e\u015fidi olan O\u011fuz-Z\u00fclq\u0259d\u0259r dastan\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir daha k\u0259sinl\u0259yir. Dem\u0259k eradan \u00f6nc\u0259 IV- minillikd\u0259 b\u0259lk\u0259 d\u0259 daha qabaqlardan d\u00f6vl\u0259tinin s\u0131n\u0131rlar\u0131 b\u00fct\u00fcn asyan\u0131 tutmu\u015f O\u011fuz- Z\u00fclq\u0259d\u0259r &nbsp;Qurandak\u0131 Z\u00fclq\u0259rneyndir. Buna he\u00e7 kim ku\u015fqu ed\u0259 bilm\u0259z.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarix\u00e7i F\u0259zlullah R\u0259\u015fid\u0259ddin \u201cO\u011fuznam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 \u201cO\u011fuz\u201d xan dastan\u0131n\u0131 guya ki, oldu\u011fu kimi vermi\u015fdir. F.R\u0259\u015fid\u0259ddin \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dsind\u0259 \u00fc\u00e7 ayr\u0131-ayr\u0131 kims\u0259l\u0259r olan O\u011fuzlar\u0131 qar\u0131\u015fd\u0131raraq, yo\u011furub bir dastan yaratm\u0131\u015fd\u0131r. O, O\u011fuz xandan, onun b\u00fct\u00fcn asyan\u0131 tutmu\u015f imperiyas\u0131ndan dan\u0131\u015f\u0131r. O\u011fuz xan\u0131 b\u0259z\u0259n \u0259fsan\u0259l\u0259\u015fdirir. B\u0259z\u0259n d\u0259 tarixil\u0259\u015fdirir VII \u0259srin xan\u0131 edir. Onun b\u00fct\u00fcn Asiyan\u0131, Avropan\u0131n, Afrikan\u0131n bir hiss\u0259sinin xaqan\u0131 kimi verir. R\u0259\u015fid\u0259ddin XI-\u0259srd\u0259 \u015famax\u0131n\u0131n xarabazara d\u00f6nm\u0259sini O\u011fuzun ad\u0131na yaz\u0131r. \u018fr\u0259bl\u0259r aras\u0131nda yaranm\u0131\u015f, Ki\u00e7ik asiya v\u0259 Suriya torpaqlar\u0131nda olan real olaylar\u0131 O\u011fuzun ad\u0131na yaz\u0131r. Bir s\u00f6zl\u0259 o&nbsp; b\u0259z\u0259n qocaman olaylari minill\u0259r qaba\u011fa \u00e7\u0259kir, b\u0259z\u0259n d\u0259 min ill\u0259rl\u0259 geriy\u0259 apar\u0131r.&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>R\u0259\u015fid\u0259ddinin yazd\u0131\u011f\u0131 kimi, \u0259g\u0259r VII-IX- \u0259srl\u0259rd\u0259 el\u0259 bir g\u00fccl\u00fc Xaqan imperiyas\u0131 olsa idi. D\u00f6y\u00fc\u015fg\u0259n t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 bir ovuc \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 yenilm\u0259zdi v\u0259 O\u011fuz s\u00f6zs\u00fcz ki, \u0259r\u0259b tarix\u00e7il\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lard\u0131. Tarixi bilgil\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 711-ci ild\u0259 S\u0259m\u0259rk\u0259nt xaqan\u0131 O\u011fuz xan olmu\u015fdur. Onu \u0259r\u0259b tarix\u00e7il\u0259ri z\u0259yif ama a\u011f\u0131ll\u0131 bir s\u0259rk\u0259rd\u0259 kimi verirl\u0259r. O\u011fuz xan\u0131n \u00e7ox a\u011f\u0131r \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 m\u00fcs\u0259lmanl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etm\u0259sind\u0259n yaz\u0131rlar. (Z\u0259k\u0259ryy\u0259 Kitab\u00e7\u0131. \u201dOrta asiyada \u0130slamiyy\u0259tin yay\u0131lmas\u0131\u201d Bak\u0131. 1998. s.201-202). Bir \u00e7ox tarix\u00e7il\u0259r tarixi barat (s\u0259n\u0259d) kimi R\u0259\u015fid\u0259ddinin kitab\u0131na istinad edirl\u0259r. M\u0259nc\u0259 \u00a0P\u0259\u015fid\u0259ddinin \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dsi g\u00f6z\u0259l yaz\u0131lm\u0131\u015f bir b\u0259dii \u0259s\u0259rdir. Tarixilik c\u0259h\u0259td\u0259n bu kitaba istinad etm\u0259k yanl\u0131\u015fl\u0131qd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Yuxar\u0131da deyil\u0259nl\u0259rd\u0259n bel\u0259 ayd\u0131n olur ki, bir \u00e7ox tarix\u00e7il\u0259rin dedikl\u0259ri kimi, tarixd\u0259 O\u011fuz xan adl\u0131 b\u00f6y\u00fck xaqan olmu\u015fdur.\u00a0 Buna ayama-takma (t\u0259x\u0259ll\u00fcs) ad kimi, Y\u0259hudil\u0259r, \u018fr\u0259bl\u0259r, Farslar Z\u00fclq\u0259rneyn, T\u00fcrkl\u0259r Z\u00fclq\u0259d\u0259r demi\u015fl\u0259r. Onun \u0130mperiyas\u0131n\u0131 tarix\u00e7il\u0259r \u0259n az\u0131 e. \u0259. IV- minilliy\u0259 ilgin edirl\u0259r. M\u0259nim g\u0259ldiyim inama g\u00f6r\u0259, \u0259g\u0259r O\u011fuz xan Mu boyunun uy\u011farl\u0131\u011f\u0131ndan yararlanma \u00a0al\u0131bd\u0131rsa, onu \u0259n az\u0131 e.\u00f6. 7-6 minillikl\u0259r\u0259 ili\u015fgi etm\u0259k olar. \u00c7\u00fcnk\u00fc o d\u00f6vl\u0259tini yaban\u00e7\u0131l\u0131q (v\u0259h\u015filik) d\u00f6n\u0259ml\u0259rind\u0259 qurmu\u015fdur. Buna qo\u015fulluq (\u015f\u0259rti) olaraq, ilk O\u011fuza I-O\u011fuz xan dey\u0259 bil\u0259rik. \u00a0\u018ffsan\u0259l\u0259\u015fmi\u015f dastan da bu I- O\u011fuzla ilgilidir. Qurandak\u0131 Z\u00fclq\u0259rneyn d\u0259 bu I- O\u011fuzdur. II-O\u011fuz xan tarixcil\u0259rin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131na g\u00f6r\u0259 e.\u00f6. II-\u0259srd\u0259 \u00a0do\u011fu T\u00fcrk\u00fcstanda do\u011fulan v\u0259 b\u00f6y\u00fck imperiya quran Mete xan\u0131n oldu\u011fu deyilir.<\/p>\n\n\n\n<p>(N.S.Banarl\u0131 \u201cT\u00fcrk \u0259d\u0259biyat\u0131 tarixi. \u0130stanbul 1971 s. 21). Ama Mete xan\u0131n\u00a0 \u00f6m\u00fcr \u00e7al\u0131\u015fqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131rd\u0131qda O\u011fuz xan dastan\u0131n\u0131n \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sin\u0259 uy\u011fun g\u0259lmir. \u00c7\u00fcnk\u00fc\u00a0 Mete xan\u0131n \u00f6z\u00fc tarixi kims\u0259 kimi onun olaylar\u0131 \u00f6z ad\u0131 il\u0259 veril\u0259rdi. H\u0259md\u0259 Mete xan\u0131n imperiyas\u0131 \u00c7inl\u0259 Balxa\u015f g\u00f6l\u00fc aras\u0131nda olubdur. Balxa\u015fdan bat\u0131ya ke\u00e7m\u0259yibdir. \u018fg\u0259r biz z\u0259nn ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr\u00fcks\u0259 o zamab\u00a0 dastan\u0131n yorumna Alp \u018fr Tunqan\u0131n \u00f6m\u00fcr \u00e7al\u0131\u015fqanl\u0131\u011f\u0131na daha uy\u011fun g\u0259lir. \u00c7\u00fcnk\u00fc onun e. \u00f6. VI-V-ci \u0259srd\u0259 ya\u015famas\u0131 z\u0131nn (ehtimal) edilir. Onun imperiyas\u0131 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck olmu\u015fdur. Onunla olan olaylar\u0131 O\u011fuznam\u0259\u00e7il\u0259r qar\u0131\u015fd\u0131ra bil\u0259rl\u0259r. El\u0259 d\u0259 R\u0259\u015fid\u0259ddin \u00f6z o\u011fuznam\u0259sind\u0259 Alp \u0259r Tunqan\u0131n u\u011furlar\u0131n\u0131 O\u011fuz xan\u0131n ad\u0131 il\u0259 vermi\u015fdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc dastan\u00e7\u0131larda bel\u0259 bir g\u0259l\u0259n\u0259k d\u0259 var ki, Bir iyidin olayn\u0131 dastana salanda xalq aras\u0131nda tan\u0131nm\u0131\u015f iyidin ad\u0131na ba\u011flay\u0131rlar. Alp \u018fr Tunqa il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131rsa, o zaman onun ad\u0131n\u0131 dastan\u00e7\u0131lar d\u0259yi\u015fmi\u015f olarlar. Ya da e.\u00f6. unudulmu\u015f bir O\u011fuz xan olmu\u015fdur. III- O\u011fuz xan is\u0259 ayd\u0131nd\u0131r. O, eram\u0131z\u0131n VI-\u0259srin sonunda yaz\u0131l\u0131 tarixl\u0259r\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, M\u0259h\u0259mm\u0259d pey\u011f\u0259mb\u0259rin zaman\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259ril\u0259n. M\u0259rk\u0259zi Asyada S\u0259m\u0259rk\u0259nt d\u00f6vl\u0259tini quran O\u011fuz xand\u0131r. O\u011fuz xan \u018fr\u0259b x\u0259lif\u0259sin\u0259 el\u00e7il\u0259r g\u00f6nd\u0259rmi\u015f, \u0259lind\u0259n al\u0131nan S\u0259m\u0259rk\u0259nt xaqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 geri alm\u0131\u015fd\u0131r. (Zekariya Kitap\u00e7\u0131.\u201dOrta asyada islamiy\u0259tin yay\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 t\u00fcrkl\u0259r Konya 1998 s 201-210).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/imgpreview-7-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-61498\" width=\"911\" height=\"481\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>O\u011fuznam\u0259l\u0259rin yarad\u0131c\u0131lar\u0131 dill\u0259rd\u0259 dastan olan\u00a0 ulu O\u011fuz xanla, sonrak\u0131 Mete xan\u0131n-Alp \u018fr Tunqan\u0131n \u00a0v\u0259 O\u011fuz xan\u0131n h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131qlar\u0131n\u0131, \u00e7al\u0131\u015fqanl\u0131qlar\u0131n\u0131 (f\u0259aliy\u0259tl\u0259rini) qar\u0131\u015fd\u0131raraq \u00e7arpazla\u015fm\u0131\u015f halda bir ne\u00e7\u0259 \u00e7e\u015fitli \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dl\u0259r yaratm\u0131\u015flar. Son halda Yar\u0131\u00a0 ger\u00e7\u0259k, yar\u0131 \u0259fsan\u0259li \u201cO\u011fuznam\u0259\u201d \u0259s\u0259rl\u0259ri yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bu da bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7a\u015f-ba\u015f konular\u0131n yaranmas\u0131na v\u0259 ya\u015famas\u0131na ilgi olmu\u015fdur. R\u0259\u015fid\u0259ddinin \u201cO\u011fuznam\u0259si&#187;nd\u0259 o q\u0259d\u0259r ger\u00e7\u0259kl\u0259rl\u0259 \u0259fsan\u0259l\u0259rin qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131\u011f\u0131 var ki, onlar\u0131 he\u00e7 c\u00fcr bir yata\u011fa s\u0131\u011f\u0131\u015fd\u0131rmaq olmur.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p>F. R\u0259\u015fid\u0259ddin O\u011fuzun anadan olmas\u0131n\u0131 iki ba\u015fl\u0131 verir. Bir yandan O\u011fuzu Nuh pey\u011f\u0259md\u0259rin n\u0259tic\u0259si ed\u0259r\u0259k, onu \u0259fsan\u0259l\u0259r d\u00fcnyas\u0131na apar\u0131r. Onun&nbsp; soy\u00e7\u0259kimini Nuhun o\u011flu Yaf\u0259s (Olcay), Olcay xan\u0131n o\u011flu Dib Tabqu xan, onun o\u011flu Qara xan\u0131n o\u011flu O\u011fuz oldu\u011funu deyir.(F.R\u0259\u015fid\u0259ddin. \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dBak\u0131 1992 s.10). Bu t\u00fcr I-O\u011fuz xanla ili\u015fgilidir. Bu olaylar xalq dastanlnda da var. II-O\u011fuz xan Alp \u018fr Tunqan\u0131n prototipidir. O do\u011fudan, bat\u0131ya&nbsp; Misir\u0259d\u0259k &nbsp;g\u0259lmi\u015f b\u00f6y\u00fck imperiya yaratm\u0131\u015fd\u0131r. III-c\u00fc O\u011fuz is\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d pey\u011f\u0259mb\u0259rin zaman\u0131nda do\u011fulan&nbsp; \u018fr\u0259b imperiyas\u0131na el\u00e7i g\u00f6nd\u0259r\u0259n S\u0259m\u0259rk\u0259nt xaqan\u0131 O\u011fuz xan\u0131n oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Bu boyda d\u00f6n\u0259m k\u0259siyini yaln\u0131z \u0259fsan\u0259l\u0259r\u0259 yerl\u0259\u015fdirm\u0259k olar.<\/p>\n\n\n\n<p>R\u0259\u015fid\u0259ddin O\u011fuzu&nbsp; el\u0259 verir ki, guya o do\u011fulanda m\u00fcs\u0259lman do\u011fulur. O yaz\u0131r: \u201c\u00dc\u00e7 g\u00fcn v\u0259 \u00fc\u00e7 gec\u0259 bu u\u015faq anas\u0131n\u0131n s\u00fcd\u00fcn\u00fc \u0259mm\u0259di. Bir gec\u0259 yuxusunda o\u011flu ona dedi: \u201c\u018fg\u0259r s\u0259n ist\u0259yirs\u0259n ki, m\u0259n s\u0259nin d\u00f6\u015f\u00fcnd\u0259n s\u00fcd \u0259mim, onda bir olan yaradana inam g\u0259tir, onu tan\u0131 v\u0259 onun haqq\u0131n\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 bil.\u201d (O\u011fuznam\u0259\u201d s.12) deyir. \u201cO\u011fuz v\u0259 onun arvad\u0131 ata-baba iman\u0131ndan d\u00f6n\u0259r\u0259k yeni dinin t\u0259r\u0259fini saxlay\u0131rlar\u201d.(s. 12) deyir. Yazar ayd\u0131n deyir ki, O\u011fuz islaml\u0131\u011f\u0131n h\u00f6k\u00fcm s\u00fcrd\u00fcy\u00fc bir zamanda do\u011fulmu\u015fdur. Ama bel\u0259 bir obrazl\u0131 yer O\u011fuz- Z\u00fclq\u0259d\u0259r dastan\u0131nda da var. Orada s\u00f6hb\u0259t islamdan yox, tanr\u0131\u00e7\u0131l\u0131q dinind\u0259n gedir. \u018fby-l-Qazid\u0259 is\u0259 O\u011fuzun babas\u0131n\u0131n ad\u0131&nbsp; Mo\u011ful, (Moqol, Moqul) oldu\u011fu deyilir. (O\u011fuznam\u0259. s. 63).&nbsp; &nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-3 is-cropped wp-block-gallery-2 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-9.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61493\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61493\" class=\"wp-image-61493\"\/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/images-12-2.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61494\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61494\" class=\"wp-image-61494\"\/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/XPoXm3.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61501\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/XPoXm3.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61501\" class=\"wp-image-61501\"\/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p>F. R\u0259\u015fid\u0259ddin yaz\u0131r: \u201cOnun pad\u015fahl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 pey\u011f\u0259mb\u0259rimiz h\u0259zr\u0259t M\u0259h\u0259mm\u0259d Mustafa \u0259leyissalam z\u00fch\u00fcr etmi\u015fdir. H\u00f6kmdar O\u011fuz xan da Bayat D\u0259d\u0259 Keren\u00e7iki el\u00e7i sif\u0259til\u0259 onun h\u00fczuruna g\u00f6nd\u0259rmi\u015f v\u0259 m\u00fcs\u0259lman olmu\u015fdur. Bu Qorqud bayat n\u0259slind\u0259n olub Qara Xocan\u0131n o\u011flu idi.\u201d ( F.R\u0259\u015fid\u0259ddin \u201cO\u011fuznam\u0259\u201d Bak\u0131 1992. s.43). O\u011fuzu m\u00fcs\u0259lmanl\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrk\u00fcstana yayan bir xan kimi verir. O ata-anas\u0131na v\u0259 qohumlar\u0131na deyir: \u201c\u018fg\u0259r siz Allah\u0131 v\u0259 onun birliyini q\u0259bul ets\u0259niz, onda siz\u0259 aman veril\u0259c\u0259k, m\u0259n sizin T\u00fcrk\u00fcstanda ya\u015fama\u011f\u0131n\u0131za raz\u0131l\u0131q ver\u0259c\u0259y\u0259m\u201d. (s.12) \u00a0Bir r\u0259vay\u0259t kimi ger\u00e7\u0259kd\u0259n bel\u0259 bir s\u00f6hb\u0259t S\u0259m\u0259rk\u0259nt xaqan\u0131 III- O\u011fuz xandan gedir. O x\u0259lif\u0259 \u00d6m\u0259rin yan\u0131na el\u00e7i g\u00f6nd\u0259rir. \u00c7ox a\u011f\u0131r \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 islaml\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul ed\u0259n S\u0259m\u0259rq\u0259nt xaqan\u0131 O\u011fuz xan, onun v\u0259 xalq\u0131n\u0131n S\u0259m\u0259rq\u0259ntd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b 7 f\u0259rs\u0259ng s\u0259hrada yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin \u0259sl sahibl\u0259rin\u0259 qaytar\u0131lmas\u0131 haq\u0131nda m\u0259ktub yaz\u0131b, el\u00e7il\u0259rl\u0259 x\u0259lif\u0259 \u00d6m\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rir.(Pr.Dr. Z. Kitab\u00e7\u0131.\u201d \u0130slamiy\u0259tin yay\u0131l\u0131\u015f\u0131\u201d Bak\u0131 1998. s.266)\u00a0 S\u0259m\u0259rk\u0259nt xaqan\u0131 O\u011fuz xan\u0131n \u0130slam x\u0259lif\u0259sin\u0259 el\u00e7i g\u00f6nd\u0259rm\u0259sinin O\u011fuznam\u0259d\u0259 yer almas\u0131, (M\u0259ktubun konusu t\u00fcrkl\u0259r ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda verilmi\u015fdir) \u00a0bir daha h\u0259r \u00fc\u00e7 O\u011fuzun bir obrazda birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n x\u0259b\u0259r verir.\u00a0Ancaq b\u00fct\u00fcn \u0259s\u0259r boyu hadis\u0259l\u0259ri dan\u0131\u015fark\u0259n he\u00e7 bir yerd\u0259 tarix g\u00f6st\u0259rmir. \u018fs\u0259rin \u00e7ox yerind\u0259 tarixi kims\u0259l\u0259rin adlar\u0131n\u0131n \u00e7\u0259kilm\u0259m\u0259si oxucunu \u00e7a\u015f-ba\u015f sal\u0131r. Bilinmir \u0259s\u0259r hans\u0131 d\u00f6n\u0259mdan dan\u0131\u015f\u0131r. E \u00f6. IV- minillikd\u0259ki\u00a0 Z\u00fclq\u0259d\u0259r gastan\u0131ndak\u0131 olaylar, oldu\u011fu kimi VI-VII- \u0259sr kims\u0259l\u0259rinin dili il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131l\u0131r. R\u0259\u015fid\u0259ddin 766-c\u0131 ild\u0259 G\u00f6y t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 olan \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131, ilk Karluq h\u00f6km\u00fcdar\u0131 \u0130nal-s\u0131r Yabqunun\u00a0 olaylar\u0131n\u0131 O\u011fuzla \u0259laq\u0259l\u0259ndirir. (O\u011fuznam\u0259. s.68). Firdovsinin \u201c\u015eahnam\u0259\u201dd\u0259 olan bir tak\u0131m obrazlar\u0131 o\u011fuznam\u0259y\u0259 g\u0259tirir.( O\u011fuznam\u0259. s. 70)\u00a0 v\u0259 s.\u00a0 \u00a0Onun \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 inand\u0131r\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fckm\u00fcr. \u018fs\u0259rd\u0259 hadis\u0259l\u0259r el\u0259 verilir ki, guya t\u00fcrkl\u0259r yeni yaran\u0131r. Halbuki VII-ci \u0259srd\u0259 t\u00fcrkl\u0259r d\u00fcnyan\u0131 tutmu\u015fdular.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p>Dastan\u0131n\u0131n q\u0259hraman\u0131 I O\u011fuz xan\u0131- Z\u00fclq\u0259d\u0259ri, bir \u00e7ox tarix\u00e7il\u0259r Tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259t kimi q\u0259bul etdirl\u0259r. Onun 6000 il \u00f6nc\u0259 bat\u0131dan,\u00a0 \u00d6n Asiyadan do\u011fuya \u00c7in\u0259 q\u0259d\u0259r getmi\u015f v\u0259 b\u00f6y\u00fck bir imperiya yaratd\u0131\u011f\u0131n\u0131 deyirl\u0259r. F. R\u0259\u015fid\u0259ddinin O\u011fuz xan\u0131 is\u0259 do\u011fudan bat\u0131ya \u00d6n Asiyaya q\u0259d\u0259r g\u0259lib b\u00f6y\u00fck imperiya yarad\u0131r. R\u0259\u015fid\u0259ddinin\u00a0 O\u011fuz xan\u0131 \u0259rg\u0259n (g\u0259nc) vaxt\u0131 qaranl\u0131q d\u00fcnyaya gedir. Q\u0131l-Barakla d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcr. Dastan\u0131n \u00a0O\u011fuz xan\u0131 qoca vaxt\u0131 dirilik suyunu i\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn qaranl\u0131q d\u00fcnyaya gedir. Dastan\u0131n yol\u00e7uli\u011fu\u00a0<em>daha<\/em>\u00a0inand\u0131r\u0131c\u0131 s\u0259sl\u0259nir. F.R\u0259\u015fid\u0259ddinin O\u011fuzu haraya gedir, qurulu d\u00f6vl\u0259t\u0259, nizami orduya rast g\u0259lir. Dastan\u0131n O\u011fuzu haraya gedir, yaban\u00e7\u0131lara, qanmaz, dilbilm\u0259zl\u0259r\u0259 rast g\u0259lir. Onlar\u0131 \u0259hlil\u0259\u015fdirir. Dil \u00f6yr\u0259dir paltar geydidirir, d\u00f6vl\u0259t qurur, adi adamlar kimi qocal\u0131r \u00f6l\u00fcr. R\u0259\u015fid\u0259ddinin O\u011fuzu min il \u00f6m\u00fcr s\u00fcrd\u00fckd\u0259n sonra d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fir (O\u011fuznam\u0259 s. 38).<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ard\u0131 var<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130SA MEHD\u0130O\u011eLU (\u018fvv\u0259li \u00f6t\u0259n yay\u0131nlar\u0131m\u0131zda) M\u0259nim d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259m\u0259 g\u00f6r\u0259 xalq\u0131n dastan\u0131 olan ulu t\u00fcrk q\u0259hraman\u0131 O\u011fuzun-Z\u00fclq\u0259d\u0259rin (Z\u00fclq\u0259rneynin) ad\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fib \u0130sg\u0259nd\u0259r qoymas\u0131, N. G\u0259nc\u0259vinin ba\u011f\u0131\u015flanmaz su\u00e7udur.&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-61491","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61491","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=61491"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61491\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":61527,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61491\/revisions\/61527"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=61491"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=61491"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=61491"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}