{"id":61593,"date":"2022-02-06T02:22:27","date_gmt":"2022-02-05T22:22:27","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=61593"},"modified":"2022-02-06T02:22:31","modified_gmt":"2022-02-05T22:22:31","slug":"qurandaki-zulq%c9%99rneyn-oguz-xandir-6","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=61593","title":{"rendered":"QURANDAKI Z\u00dcLQ\u018fRNEYN, O\u011eUZ XANDIR"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-cyan-blue-color\">\u0130SA MEHD\u0130O\u011eLU<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>(\u018fvv\u0259li \u00f6t\u0259n yay\u0131nlar\u0131m\u0131zda)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130bn Sina X y\u00fczillikd\u0259 \u201c \u015e\u0259fa\u201d kitab\u0131nda yaz\u0131r ki, Quranda ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n Z\u00fclq\u0259rneyn\u00a0\u00a0 Makedinyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rdir. X y\u00fczillikd\u0259 Firdovsi d\u0259 Qurandak\u0131 Z\u00fclq\u0259rneynyn Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r oldu\u011funu deyir. Ancaq h\u0259r ikisi d\u0259 yanl\u0131\u015fl\u0131\u011fa yol verirl\u0259r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r Bytp\u0259r\u0259st olmu\u015fdur. Quran\u00a0 n\u0259 b\u00fctp\u0259r\u0259stliyi tan\u0131y\u0131r, n\u0259 d\u0259 onun pey\u011f\u0259mb\u0259rini q\u0259bul edir. Qurandak\u0131 Z\u00fclq\u0259rneyn is\u0259 t\u0259kallahl\u0131d\u0131r. \u0130ki k\u0259r\u0259 Tanr\u0131dan ona v\u0259hy g\u0259lir. Dastandak\u0131 O\u011fuz-Z\u00fclq\u0259d\u0259r d\u0259 t\u0259kallahl\u0131d\u0131r, Goy tanr\u0131n\u0131n birliyin\u0259 inan\u0131r. Tanr\u0131dan v\u0259hy al\u0131r. Da\u011f\u0131n, a\u011fac\u0131n , qu\u015fun dilini bilir. Okeanlar aras\u0131n\u0131n \u00a0xaqan\u0131d\u0131r.\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/imgpreview-5-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-61594\" width=\"923\" height=\"626\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p> T\u00f6vratda ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n v\u0259 T\u00f6vrat\u0131n x\u0259rit\u0259sin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n T\u00fcr\u00fckk\u00fc \u00f6lk\u0259sinin, H\u0259mm\u0259dan (Ham\u0259dan) \u015f\u0259h\u0259rinin xaqan\u0131d\u0131r. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr b\u00f6y\u00fck duha M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Rumi Z\u00fclq\u0259d\u0259r dastan\u0131n\u0131 bilirmi\u015f. O, \u201cM\u0259sn\u0259vi\u201dsind\u0259 yeri g\u0259ldikc\u0259 dastan olaylar\u0131ndan istifad\u0259 edir. Dastan q\u0259hraman\u0131n\u0131 pey\u011f\u0259mb\u0259r kimi ver\u0259r\u0259k\u00a0 yaz\u0131r: \u201dZ\u00fclq\u0259rneyn Qaf da\u011f\u0131na getdi, da\u011fla s\u00f6hb\u0259t etdi. Dedi ki, s\u0259n da\u011fsan o biri da\u011flar n\u0259? Qaf da\u011f\u0131 dedi ki: O da\u011flar\u00a0 m\u0259nim damarlar\u0131md\u0131r. Onlar g\u00f6z\u0259llikd\u0259 m\u0259n\u0259 tay olmazlar\u201d (M.C.Rumi. \u201dM\u0259sn\u0259vi\u201d.Ankara 2012 s.388). <\/p>\n\n\n\n<p>Dastanda Z\u00fclq\u0259d\u0259r da\u011fla s\u00f6hb\u0259t edir. Ondan m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259r al\u0131r. M\u00f6vlan\u0259 dastandak\u0131 Z\u00fclq\u0259d\u0259rin, qurandak\u0131\u00a0 Z\u00fclq\u0259rneyn oldu\u011funa arxain oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn, Z\u00fclq\u0259d\u0259rin da\u011fla dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 h\u0259disin\u0259 salan zaman Z\u00fclq\u0259d\u0259r ad\u0131 il\u0259 yox, onu Qurana \u0259saslanaraq Z\u00fclq\u0259rneyn dey\u0259 m\u0259sn\u0259visin\u0259 salm\u0131\u015fd\u0131. C\u0259lal\u0259ddin Rumiy\u0259 g\u00f6r\u0259 Z\u00fclq\u0259rneyinl\u0259, Z\u00fclq\u0259d\u0259r h\u0259r iki ad bir adam\u0131ndir. Z\u00fclq\u0259d\u0259rin Qurandak\u0131 z\u00fclq\u0259rneyn olmas\u0131na is\u0259 he\u00e7 bir ku\u015fku (\u015f\u00fcbh\u0259) yeri yoxdur.Bu dan\u0131\u015f\u0131lan olaylarda ilginc (maraql\u0131) bir giz (sir) var. X- Y.\u0130. B\u00fct\u00fcn t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na yay\u0131lm\u0131\u015f O\u011fuz dastan\u0131n\u0131 t\u00fcrk ayd\u0131nlar\u0131 bilm\u0259mi\u015f olmazd\u0131lar. He\u00e7 bir inc\u0259l\u0259m\u0259 (t\u0259hlil) aparmadan, ger\u00e7\u0259klik (d\u0259lil) tapmadan Firdovsinin\u201cQurandak\u0131 Z\u00fclq\u0259rneyn Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rdir\u201d dem\u0259sini b\u00fct\u00fcn ilahiyat aliml\u0259ri dinm\u0259z-s\u00f6yl\u0259m\u0259z q\u0259bul edirl\u0259r. Z\u00fclq\u0259rneyni pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259r s\u0131ras\u0131ndan \u00e7\u0131xard\u0131rlar. Ama A\u00e7\u0131q-ayd\u0131n Quranla s\u0259sl\u0259n\u0259n O\u011fuz dastan\u0131ndak\u0131 olaylar\u0131, M\u00f6vlan\u0259 Ruminin, Mahmud Qa\u015fqarl\u0131n\u0131n O\u011fuza Z\u00fclq\u0259rneyn dem\u0259l\u0259rini \u00a01400 ildir ilahiyat \u00fcl\u0259malar\u0131m\u0131z g\u00f6rm\u00fcrl\u0259r. H\u0259qiq\u0259ti \u00fcz\u0259r\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131b ki\u015fini \u00f6z yerind\u0259 oturtmurlar niy\u0259? \u00c7\u00fcnk\u00fc bu xalqda \u00f6zn\u00fcnk\u00fcn\u0259 \u00f6g\u00f6yl\u00fck, bigan\u0259lik h\u0259mi\u015f\u0259 var.\u00a0 \u00a0\u0130lk yaranm\u0131\u015f a\u011f\u0131z dastan\u0131 olan O\u011fuz xan il\u0259, m\u00fcs\u0259lmanl\u0131qdan sonra yaz\u0131ya al\u0131nan O\u011fuz xan .dastanlar\u0131n aralar\u0131nda xeyli\u00a0 \u00e7e\u015fitli d\u0259y\u015firikl\u0259r var. Bel\u0259 ki, O\u011fuzun Nuhun n\u0259v\u0259si olmas\u0131. Atas\u0131na ya\u011f\u0131 olub onu \u00f6ld\u00fcrm\u0259si. A\u011fac oyu\u011fundan u\u015fa\u011f\u0131n do\u011fulmas\u0131 v\u0259 b. olaylar\u00a0 Bor\u00e7al\u0131 xalq dastan\u0131nda yoxdur. Dastan\u0131n Bor\u00e7al\u0131 \u00e7e\u015fidind\u0259 O\u011fuzun u\u015faqlar\u0131ndan da s\u00f6hb\u0259t getmir.\u00a0Bir tak\u0131m (B\u0259zi) tarix\u00e7il\u0259r O\u011fuz xan dastan\u0131n\u0131n Mete xan haqq\u0131nda yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 deyirl\u0259r. Yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 deyilir \u201cO\u011fuz xan Mete xan\u0131n m\u0259hz \u00f6z\u00fcd\u00fcr\u201d(Vikipediya-Kayzen).<\/p>\n\n\n\n<p> H\u0259r iki dastanda bir \u00e7ox ox\u015farl\u0131qlar oldu\u011funu kan\u0131tlama\u011fa (s\u00fcbut etm\u0259y\u0259) \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Ancaq O\u011fuz xalq dastan\u0131nda olan ululu\u011fa fikir vermirl\u0259r. O\u011fuz dastan\u0131nda hadis\u0259l\u0259rin gedi\u015fi uzaq ke\u00e7mi\u015fl\u0259r\u0259, adamlar\u0131n ma\u011fara d\u00f6n\u0259ml\u0259rin\u0259 gedib \u00e7\u0131x\u0131r. Mete xan\u00a0 dastan\u0131 is\u0259 yer \u00fcz\u00fcn\u00fcn y\u00fcks\u0259k uy\u011farl\u0131\u011fa (m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259) yiy\u0259l\u0259ndiyi bir s\u00fcr\u0259d\u0259, Y.Y.\u0130-d\u0259n \u00f6nc\u0259 II-y\u00fczild\u0259. g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin oldu\u011fu bir d\u00f6n\u0259md\u0259 yarand\u0131\u011f\u0131 ayd\u0131nd\u0131r. Bundan ba\u015fqa Dastanda O\u011fuz Qara xan\u0131n o\u011flu oldu\u011fu deyilir. Eyni d\u00f6n\u0259md\u0259 d\u0259 T\u00fcrk mifoloqiyas\u0131nda Qara xan yarad\u0131c\u0131 Tanr\u0131 kimi verilir. <\/p>\n\n\n\n<p>Dem\u0259k O\u011fuz xan h\u0259m d\u0259 bir Tanr\u0131 o\u011flu kimi d\u0259 verilir. Dastanda olan bu ideya onun ululu\u011funu k\u0259sinl\u0259yir (t\u0259stiql\u0259yir). \u00dcst\u0259lik olaraq s\u00fcr\u0259 il\u0259 ilgili dastan\u0131n he\u00e7 bir yerind\u0259 tarixin g\u00f6st\u0259rilm\u0259m\u0259si d\u0259,\u00a0 dastan\u0131n ullu\u011funu qocamanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir daha tan\u0131tland\u0131r\u0131r (s\u00fcbut edir). Mete xan dastan\u0131n\u0131n yaranmas\u0131 is\u0259. Tarixi kims\u0259 olan Tym\u0259n xan\u0131n o\u011flu Mete xan il\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn, yarand\u0131\u011f\u0131 d\u00f6n\u0259m a\u015fkard\u0131r. Dem\u0259k h\u0259r iki tarixi kims\u0259l\u0259r ba\u015fqa-ba\u015fqa adamlard\u0131lar. Bunlar\u0131 eynil\u0259\u015fdirm\u0259k t\u00fcrk\u00fcn tarixin\u0259 sata\u015fmaqd\u0131r.\u00a0O\u011fuznam\u0259d\u0259 ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n Buz da\u011f\u0131, dastanda Qaf da\u011f\u0131 kimi verilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc qaf da\u011f\u0131n\u0131n yar\u0131dan yuxar\u0131s\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259lik buzluqla \u00f6rt\u00fcl\u00fcd\u00fcr. &#171;O\u011fuznam\u0259&#187;d\u0259 O\u011fuzun taleyini g\u00f6st\u0259r\u0259n tu\u015fu (yuxu g\u00f6rm\u0259ni) O\u011fuzun v\u0259ziri Bilg\u0259 xan g\u00f6r\u00fcr. Dastanda is\u0259\u00a0 O\u011fuzun \u00f6z\u00fc g\u00f6r\u00fcr, L\u0259l\u0259si is\u0259 yuxunu yozur.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/scale_1200-1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-61595\" width=\"919\" height=\"645\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 alim, tarix\u00e7i\u00a0 D.Y.Yermeyev \u00e7ox q\u0259diml\u0259rd\u0259n \u015fimali Qafqazda Hun tayfalar\u0131n\u0131n yurt sald\u0131qlar\u0131n\u0131, Hunlar\u0131n m\u0259d\u0259ni \u0259\u015fyalar\u0131n\u0131n \u015fimali Qafqaz\u0131n h\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n a\u015fkar edildiyini yaz\u0131r. (D.Y.Yermeyev\u00a0\u00a0 \u201dEnoqenez turok\u201d M. 1970.s.53-54)\u00a0 Yermeyevin bu ara\u015fd\u0131rmas\u0131 da dastan\u0131n bo\u015funa yaranmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n tan\u0131t\u0131d\u0131r (s\u00fcbutudur). \u00c7\u00fcnk\u00fc dastan\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin h\u0259r yerind\u0259 O\u011fuz xan oradak\u0131 xalq\u0131 g\u0259li\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ordusundan hun ail\u0259l\u0259rini ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fck. El\u0259 bunun ili\u015fgisidir ki, h\u0259r yerd\u0259 apar\u0131c\u0131 g\u00fcc kimi hunlar \u00f6z adlar\u0131n\u0131 v\u0259 uy\u011farl\u0131qlar\u0131n\u0131 saxlam\u0131\u015flar.Olja S\u00fcleymanov yaz\u0131r: \u201dAssuriya h\u00f6km\u00fcdar\u0131 Assarxadon d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid edil\u0259n Assuriya xronikalar\u0131nda i\u00e7 O\u011fuz v\u0259 onun h\u00f6km\u00fcdarlar\u0131 haqq\u0131nda bir \u00e7ox bilgil\u0259rin oldu\u011fu g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir. (O.S.\u201dAZ-YA\u201d Bak\u0131 1993.s.224)\u00a0 O. S\u00fcleymanovun yaz\u0131s\u0131 \u00c7\u0259l\u0259binin yaz\u0131s\u0131n\u0131 bir daha do\u011fruldur.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarix\u00e7il\u0259rin yazd\u0131qlar\u0131 kimi Z\u00fclq\u0259rneyn\u2013Z\u00fclq\u0259d\u0259r, do\u011frudanda O\u011fuz xan ola bil\u0259rmi? B\u00fct\u00fcn O\u011fuznam\u0259l\u0259rd\u0259 O\u011fuzun kimliyi v\u0259 onun getdiyi yollar, dastandak\u0131 O\u011fuzun getdiyi yollarla tamam eynilik yarad\u0131r. H\u0259r ikisind\u0259ki b\u00fct\u00fcn hadis\u0259l\u0259r eynidir. Xaqan olan g\u0259nc O\u011fuz xana sonralar\u00a0 Z\u00fclq\u0259d\u0259r deyilm\u0259si dastanda a\u00e7\u0131q-ayd\u0131n g\u00f6st\u0259riliir. O\u011fuz xan haqq\u0131nda tarix\u00e7il\u0259rin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131nda \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xan hadis\u0259l\u0259rin Quran ay\u0259l\u0259rin\u0259 uy\u011fun g\u0259lm\u0259si\u00a0 O\u011fuz xanla Z\u00fclq\u0259rneynin eyni kims\u0259 olmalar\u0131 he\u00e7 bir ku\u015fku do\u011furmur. O\u011fuz xan\u0131n ki\u00e7ik asyada Z\u00fclq\u0259rneyn tak\u0131m\u0131n\u0131 da\u015f\u0131mas\u0131 da t\u0259sad\u00fcf\u00fc deyil. \u0130lk\u00a0 \u00f6nc\u0259\u00a0 R\u00fcst\u0259m Pa\u015fan\u0131n dediyi kimi, O\u011fuz xan\u0131n tac\u0131n\u0131n iki buynuzlu olmas\u0131 v\u0259 \u00a0\u00a0iki y\u00f6n\u0259, do\u011fuya v\u0259 bat\u0131ya sar\u0131 y\u00f6n al\u0131b, y\u00fcr\u00fc\u015f etm\u0259si, Yahudil\u0259r v\u0259 \u018fr\u0259bl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n bu tak\u0131m\u0131n verilm\u0259sin\u0259 ayd\u0131n ilgi ola bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u015eu dastan\u0131:<\/strong>\u00a0Onu deym ki, tarix\u00e7il\u0259rmiz, dastan\u00e7\u0131larm\u0131z \u201d\u015eu\u201d dastan\u0131n\u0131 da Makedonyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin adna \u00e7\u0131x\u0131rlar. Burada da h\u0259r hans\u0131 bir ynl\u0131\u015fl\u0131q var. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u015eu dastan\u0131nda ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n yerl\u0259rd\u0259 \u0130sg\u0259nd\u0259r olmam\u0131\u015fd\u0131r. Bu\u00a0 da O\u011fuz xanla (Z\u00fclq\u0259rnenl\u0259) ba\u011fl\u0131 dastan ola bil\u0259r. Mahmud Qa\u015fqarl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 O\u011fuz dastan\u0131nda olan olaylardan dan\u0131\u015fark\u0259n O\u011fuzun \u0259v\u0259zin\u0259 Z\u00fclq\u0259rneyn deyir. Bu da onu g\u00f6st\u0259rir ki, M.Qa\u015fqarl\u0259 Z\u00fclq\u0259rneynin O\u011fuz xan oldu\u011funu bilirmi\u015f. \u00a0Ayd\u0131n olmayan hans\u0131 s\u0259b\u0259bd\u0259ns\u0259 M. Qa\u015fqarl\u0131n\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 t\u00fcrkoloqlar\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 M.Qa\u015fqarl\u0131n\u0131n Z\u00fclq\u0259rneynini \u0130sg\u0259nd\u0259r el\u0259mi\u015fl\u0259r. O, yaz\u0131r: \u201c Z\u00fclq\u0259rneyn uy\u011fur ill\u0259rin\u0259 g\u0259ldikd\u0259 T\u00fcrk xaqan\u0131 ona 4\u00a0 min \u0259r g\u00f6nd\u0259rmi\u015f. Bunlar \u00f6n\u0259 ok atd\u0131klar\u0131 kibi arkaya da ok atarlarm\u0131\u015f. Z\u00fclq\u0259rneyn bunlara \u015fa\u015f\u0131 qalm\u0131\u015f\u201d. (N.S.B.s. 254)\u00a0 \u00a0\u201cZ\u00fclq\u0259rneyn by vilay\u0259t\u0259 Hudhur ad\u0131 vermi\u015f, sonralar h \u0259rifi d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f Udhur olmu\u015f. H\u0259rifl\u0259rin \u00e7evrilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 Uy\u011fur olmu\u015f\u201d (N.S.Banarl\u0131 \u201cT\u00fcrk \u0259d\u0259biyat\u0131 tarixi\u201d \u0130stanbul 1971 s255) Ama indinin ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 aliml\u0259rimiz \u201c\u015eu\u201d dastan\u0131ndan dan\u0131\u015fark\u0259n Z\u00fclq\u0259rneyni \u0130sg\u0259nd\u0259r el\u0259mi\u015fl\u0259r. Yaz\u0131rlar: \u201c\u0130sg\u0259nd\u0259r onlar\u0131n \u00fczl\u0259rin\u0259 bax\u0131b, kims\u0259d\u0259n soru\u015fmadan \u201cT\u00fcrk man\u0259nd\u201d dedi. \u0130sg\u0259nd\u0259rin h\u0259min s\u00f6z\u00fc il\u0259 bu ki\u015fil\u0259rin ad\u0131 \u201cT\u00fcrkm\u0259n olaraq qald\u0131\u201d. (Bax.N.S.Banarl\u0131 \u201cT\u00fcrk \u0259d\u0259biyat tarixi\u201d Bak\u0131 1971.s.16) (Bax. Nizami C\u0259f\u0259rov\u201d Q\u0259dim t\u00fcrk \u0259d\u0259biyat\u0131\u201d Bak\u0131 1004.s. 41). <\/p>\n\n\n\n<p>Folklor\u00e7ularm\u0131zdan v\u0131 yazarlarm\u0131zdan soru\u015fmaq g\u0259r\u0259k Fateh \u0130sg\u0259nd\u0259r n\u0259 Zamandan saldatlar\u0131 il\u0259 farsca dan\u0131\u015fma\u011fa ba\u015flad\u0131 ? G\u00f6r\u00fcn\u00fcr \u0259ld\u0259 olan \u015eu dastan\u0131 ilk qaynaq deyil. Oraya \u0130sg\u0259nd\u0259r s\u00f6z\u00fc sonralar \u0259lav\u0259 olunubdur. Ya da ilk qaynaq kimi Fars qayna\u011f\u0131ndan g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcbd\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc O\u011fuz xan dastan\u0131nda h\u0259min adamlara\u00a0 \u201cT\u00fcrk\u0259 b\u0259nz\u0259yirl\u0259r\u201d deyilir. \u00a0Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 m\u0259nim t\u00fcrk\u00fcm anlam\u0131n\u0131 ver\u0259n \u201cT\u00fcrkm\u0259n\u201d deyilibdir. Sonra\u201d \u015euya qal\u0131nca o ordusu il\u0259 birlikd\u0259 \u00c7in t\u0259r\u0259f\u0259 ke\u00e7di \u0130sg\u0259nd\u0259rd\u0259 arkas\u0131ndan y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u201c v\u0259 s. ( s.16). Ax\u0131 yol x\u0259rit\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0130sg\u0259nd\u0259r \u00c7ind\u0259 olmay\u0131bd\u0131r. Olmad\u0131\u011f\u0131 yer\u0259 nec\u0259 ged\u0259 bil\u0259r. Dem\u0259k \u00a0\u00c7in\u0259 ged\u0259n \u0130sg\u0259nd\u0259r yox O\u011fuz xan olmu\u015fdur. \u00c7in xaqan\u0131na qonaq olmu\u015fdur. Sonra yaz\u0131rlar: \u201c\u0130sg\u0259nd\u0259r Uy\u011furlar \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259h\u0259r d\u0259 yapd\u0131\u201d. ( s.16) \u0130sg\u0259nd\u0259r olmad\u0131\u011f\u0131 yerd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri nec\u0259 yapa bil\u0259r. Ancaq O\u011fuz dastan\u0131nda \u201cO\u011fuz (Z\u00fclq\u0259rneyn) Uy\u011furlar \u00fc\u00e7\u00fcn ilk \u015f\u0259h\u0259r yap\u0131r ad\u0131n\u0131 da \u00a0Hunlar\u0131n\u0131n \u00fcn\u00fcn\u0259\u201cHunqar\u201d qoyur.<\/p>\n\n\n\n<p>Uy\u011fur ad\u0131n\u0131n yaranmas\u0131nda da\u00a0 M. Qa\u015fqarl\u0131n\u0131n s\u00f6hb\u0259ti il\u0259 O\u011fuz xan\u0131n uy\u011furlara ad verm\u0259sind\u0259 \u00e7ox uy\u011funlaqlar var. Ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 aliml\u0259rimiz bu yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 n\u0259 vaxt d\u00fcz\u0259ld\u0259c\u0259kl\u0259r ayd\u0131n deyil.Maraql\u0131 bel\u0259 bir sor\u011fu yaran\u0131r. <\/p>\n\n\n\n<p>Do\u011frudan da Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r Uy\u011furustanda, \u00c7ind\u0259 olubdurmu, \u0130til \u00e7ay\u0131ndan, Huc\u0259nd \u00e7ay\u0131ndan ke\u00e7ibdirmi? Qaranl\u0131qda (\u015eimalda) olubdurmu? Qaf da\u0131\u0259ndan ke\u00e7ibdirmi. D\u00fcnyan\u0131n h\u0259r hans\u0131 bir yrind\u0259 s\u0259dd tikdirm\u0259si olubdurmu? Axtarsaq yaln\u0131z yox cavab\u0131n\u0131 alacay\u0131q.Bu g\u00fcn \u0130sg\u0259nd\u0259rin y\u00fcr\u00fc\u015f mar\u015furutu elm\u0259 m\u0259lumdur. Tarixd\u0259n ayd\u0131nd\u0131r ki, \u0130sg\u0259nd\u0259r Makedoniyadan bat\u0131ja y\u00fcr\u00fc\u015f etm\u0259mi\u015fdir. Onun y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc yaln\u0131z g\u00fcney\u0259 (c\u0259nuba) sar\u0131 olmu\u015fdur. Ortaasiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc Soqdinyaya, S\u0259m\u0259rq\u0259nd\u0259 q\u0259d\u0259r getmi\u015fdir. Oradan Tacikistandan, \u018ffqanstandan ke\u00e7\u0259r\u0259k. \u00dcz\u00fcn\u00fc Hindistana tutmu\u015fdur. Dem\u0259k \u0130sg\u0259nd\u0259r \u00d6zb\u0259kistan s\u0131n\u0131r\u0131ndan, S\u0259m\u0259rq\u0259ndd\u0259n\u00a0 o yana getm\u0259mi\u015fdir. Bel\u0259 olan halda yen\u0259 sor\u011fu yaran\u0131r? B\u0259s\u00a0 \u00c7in\u0259 q\u0259d\u0259r ged\u0259n, Huc\u0259nd \u00e7ay\u0131n\u0131 ke\u00e7\u0259n, Qaranl\u0131\u011fa ged\u0259n Z\u00fclq\u0259rneyn kimdir? Bu sor\u011fuya O\u011fuz-Z\u00fclq\u0259d\u0259r dastan\u0131 \u00e7ox ayd\u0131n cavab verir. Oralara ged\u0259n xaqan (s\u0259rk\u0259rd\u0259) 6 min ildir xalq\u0131n yadda\u015f\u0131nda ya\u015fayan Z\u00fclq\u0259d\u0259r-Z\u00fclq\u0259rneyn O\u011fuz Xand\u0131r. Buna ku\u015fku ed\u0259nl\u0259r yan\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p>Kaz\u0131m Mir\u015fan deyir e.\u00f6. IV- minillikd\u0259 \u00a0A\u011f d\u0259nizl\u0259 Cin aras\u0131n\u0131, Ural, Dunay, Hindistan s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 kapsayan bir \u0130mperiya olmu\u015fdir. Runik v\u0259 Mixi yaz\u0131lar\u0131n\u0131 da Urmiya \u0259traf\u0131nda e.\u00f6. 7-6 minillikl\u0259rd\u0259 onlar yaratm\u0131\u015flar. F. A\u011faso\u011flu v\u0259 T.Az\u0259rt\u00fcrk bu d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259ni k\u0259sinl\u0259yirl\u0259r. Ama N\u0259 d\u00f6vl\u0259tin ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kirl\u0259r, n\u0259 d\u0259 yarad\u0131c\u0131n\u0131n kimliyini deyirl\u0259r. Deyil\u0259n d\u00f6n\u0259mi v\u0259 d\u00f6vl\u0259tin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 g\u00f6zd\u0259n ke\u00e7irdikd\u0259 O\u011fuz dastan\u0131nda olan olaylarla \u00e7ox uy\u00f6un g\u0259lir. Dem\u0259k h\u0259min ads\u0131z imperiya Turan imperiyas\u0131d\u0131r Yarad\u0131c\u0131s\u0131da Z\u00fclq\u0259rneyn-O\u011fuzdur.\u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-2 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-9-1.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61596\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61596\" class=\"wp-image-61596\"\/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/814d544c1b.jpg\" alt=\"\" data-id=\"61597\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/814d544c1b.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=61597\" class=\"wp-image-61597\"\/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p>\u018fn az\u0131 6 min il tarixi olan ilk t\u00fcrk xaqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 quran t\u00fcrk\u00fcn 2-ci pey\u011f\u0259mb\u0259ri olan O\u011fuzu (Z\u00fclq\u0259rneyni) \u0259r\u0259bl\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259 t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n \u0259n q\u0259dim inam\u0131n\u0131 da \u0259r\u0259bl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259yi bunlarda niy\u0259 haradan yararlan\u0131r bu giz m\u0259n\u0259 ayd\u0131n deyil. \u00a0Maraq do\u011furan bel\u0259 bir sor\u011fu yarana bil\u0259r: d\u00fcnyanun h\u0259r bir yan\u0131ndan s\u0259si-s\u0259das\u0131 g\u0259l\u0259n ulu Hunlar\u0131n Bir-biri il\u0259 ili\u015fgil\u0259ri varm\u0131, yoxsa ayr\u0131 k\u00f6kl\u00fcd\u00fcl\u0259rmi?. Bu sor\u011funun \u00fcst\u00fcnd\u0259 70 ild\u0259n art\u0131qd\u0131r ki, aliml\u0259rmizin\u00a0 kimisi \u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00fcndo\u011fana tutub Hunlar\u0131 do\u011fuda axtar\u0131r. Kimisi d\u0259 g\u00fcnbatana tutub bat\u0131da axtar\u0131r. He\u00e7 bir sonlu\u011fa g\u0259l\u0259 bilmirl\u0259r. Bu sor\u011funun cavab\u0131n\u0131 biz yen\u0259 \u201cO\u011fuz-Z\u00fclq\u0259d\u0259r\u201d dastan\u0131nda tapa bil\u0259rik. O\u011fuz dastan\u0131nda olan olaylar\u0131, O\u011fuz xan\u0131n do\u011fuda, quzeyd\u0259 dilbilm\u0259z xalq\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259 ail\u0259 il\u0259 \u00f6z hunlar\u0131n\u0131 qoymas\u0131n\u0131\u00a0 g\u00f6z\u00f6n\u00fcn\u0259 g\u0259tirdikd\u0259, q\u0259diml\u0259rd\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rin orduda ail\u0259li ya\u015famalar\u0131na inanmal\u0131y\u0131q. O\u011fuz xan getdiyi yerl\u0259rd\u0259 qoydu\u011fu hunlar\u0131n\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259lik o yerli xalqa \u00f6nd\u0259rlik etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn qoyurdu. <\/p>\n\n\n\n<p>Odur ki, O\u011fuz xan getdiyi yerl\u0259rd\u0259n h\u0131mi\u015f\u0259 hunlar\u0131n s\u0259sl\u0259ri g\u0259lmi\u015fdir. Asyan\u0131n h\u0259r iki ucunda arxeoloqlar\u0131n qaz\u0131nt\u0131lar\u0131nda tap\u0131lan \u015feyl\u0259rin ox\u015farl\u0131\u011f\u0131n\u0131 inc\u0259l\u0259y\u0259n arxeoloqlar sorumuza cavab ver\u0259r\u0259k h\u0259r yerd\u0259 tap\u0131lan Hunlar eyni k\u00f6kd\u0259n olduqlar\u0131n\u0131 deyirl\u0259r. Ama H\u0259m do\u011fu, h\u0259m bat\u0131 Asyada arxeoloqlar\u0131n\u00a0 a\u00e7d\u0131qlar\u0131 g\u00f6m\u00fctd\u0259 yatan kims\u0259l\u0259rin s\u00fcm\u00fckl\u0259rinin antropoloji qurlu\u015fu onu g\u00f6st\u0259rir ki t\u00fcrkl\u0259r bir ne\u00e7\u0259 genetik k\u00f6kl\u0259rd\u0259n yaranm\u0131\u015flar. Onlar\u0131n b\u0259zil\u0259rinin t\u0259miz Qafqaz tipind\u0259 olmalar\u0131, b\u0259zil\u0259rinin t\u0259miz monqoloid tipind\u0259 olmalar\u0131, b\u0259zil\u0259rinin qar\u0131\u015f\u0131q olmalar\u0131 bu xalq\u0131n qar\u0131\u015f\u0131q xalq olmalar\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir.\u00a0 <\/p>\n\n\n\n<p>Genetik qar\u0131\u015f\u0131q olmalar\u0131na baxmayaraq, g\u00f6m\u00fctl\u0259rd\u0259 tap\u0131lan ya\u015fay\u0131\u015f \u015feyl\u0259rind\u0259 eyniliynin a\u015fkar edilm\u0259si, g\u00f6m\u00fctl\u0259rin basd\u0131r\u0131lma qaydalar\u0131n\u0131n eyniliyi, g\u00f6m\u00fctl\u0259rd\u0259 tap\u0131lan yem\u0259k qablar\u0131n\u0131n eyniliyi, x\u00fcsusi il\u0259 say\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259ril\u0259n at g\u00f6m\u00fctl\u0259rinin tap\u0131lmas\u0131, h\u0259r \u015feydan \u00f6nc\u0259, g\u00fcn\u0259\u015fin simvolu kimi g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n, e.\u00f6.VI-V-minilliy\u0259 ili\u015fgi edil\u0259n\u00a0 \u201c\u00e7arxl\u0131 xa\u00e7\u201d\u0131n (\u00e7arx\u0131f\u0259l\u0259k-svastika), b\u0259lk\u0259 daha \u00e7ox \u015feyl\u0259rin tap\u0131lmas\u0131, Asyan\u0131n h\u0259r iki ucunda\u00a0 t\u00fcrk uy\u011farl\u0131qlar\u0131n\u0131n, dini g\u0259l\u0259n\u0259kl\u0259rinin bir olmas\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir. Tap\u0131lan, b\u00fct\u00fcn arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar q\u0259dim Bop\u00e7al\u0131\u00a0 O\u011fuz dastan\u0131n\u0131n do\u011fru bir bil\u0259n\u0259k oldi\u011funi k\u0259sinl\u0259yir. O\u011fuz Xan v\u0259 onun Hunlar\u0131 \u0259n az\u0131 6-7 min il \u00f6nc\u0259 bat\u0131 Asya uy\u011farl\u0131\u011f\u0131n\u0131 do\u011fu Asya xalq\u0131na da\u015f\u0131y\u0131b g\u0259tirmi\u015fl\u0259r v\u0259 bu g\u0259l\u0259n\u0259kl\u0259ri do\u011fu t\u00fcrk\u00fcstanda ya\u015fatm\u0131\u015flar. <\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bel\u0259likl\u0259, dil bax\u0131m\u0131ndan b\u00fct\u00fcn Asya xalqlar\u0131 qar\u0131\u015f\u0131q bir ulus (mill\u0259t) hal\u0131n\u0131 alm\u0131\u015fd\u0131r.. Hunlar\u0131n uy\u011farl\u0131qlar\u0131 (m\u0259d\u0259niy\u0259tl\u0259ri) yerlil\u0259rd\u0259n \u00fcst\u00fcn oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn, \u00f6lk\u0259d\u0259 apar\u0131c\u0131 g\u00fcc yiy\u0259si Hunlar olmu\u015flar v\u0259 a\u015famalarla b\u00fct\u00fcn xalq Hun adlanm\u0131\u015flar. Sonralar da b\u00f6y\u00fck Hun d\u00f6vl\u0259tini yaratm\u0131\u015flar. Bu g\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n b\u00f6y\u00fck bir alan\u0131n\u0131 kapsayan xalq\u0131n, t\u00fcrk dilind\u0259 dan\u0131\u015fmalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn O\u011fuz xana (Z\u00fclq\u0259rneyn\u0259) borcludular.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ard\u0131 var\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130SA MEHD\u0130O\u011eLU (\u018fvv\u0259li \u00f6t\u0259n yay\u0131nlar\u0131m\u0131zda) \u0130bn Sina X y\u00fczillikd\u0259 \u201c \u015e\u0259fa\u201d kitab\u0131nda yaz\u0131r ki, Quranda ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n Z\u00fclq\u0259rneyn\u00a0\u00a0 Makedinyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rdir. X y\u00fczillikd\u0259 Firdovsi d\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-61593","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61593","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=61593"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61593\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":61599,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61593\/revisions\/61599"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=61593"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=61593"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=61593"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}