{"id":6270,"date":"2020-05-19T01:02:05","date_gmt":"2020-05-18T21:02:05","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=6270"},"modified":"2020-05-19T01:02:10","modified_gmt":"2020-05-18T21:02:10","slug":"az%c9%99rbaycanda-sosialist-turan-dovl%c9%99ti-qurmaq-ist%c9%99y%c9%99n-general-dosye","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=6270","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycanda Sosialist Turan d\u00f6vl\u0259ti qurmaq ist\u0259y\u0259n general \u2013 Dosye"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>\u0130nqilab\u00e7\u0131 Mirs\u0259yid Sultanqaliyev 1892-ci il iyulun 13-d\u0259 Ba\u015fq\u0131rd\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n Elimbetova k\u0259ndind\u0259 tatar m\u00fc\u0259llimin ail\u0259sind\u0259 do\u011fulub. K\u0259nd m\u0259kt\u0259bind\u0259n sonra Kazandak\u0131 Tatar Pedaqoji \u0130nstitutundan da m\u0259zun olub. Qaliyev marksist fikirl\u0259rl\u0259 bu ali m\u0259kt\u0259bd\u0259 tan\u0131\u015f olur, m\u0259zun olduqdan sonra bir m\u00fcdd\u0259t m\u00fc\u0259llim i\u015fl\u0259yir. Qaliyevin pedaqoji f\u0259aliyy\u0259ti Bak\u0131da ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6n\u0259ml\u0259r\u0259 t\u0259sad\u00fcf edirdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><a target=\"_blank\" href=\"http:\/\/teleqraf.com\/\" rel=\"noreferrer noopener\">Teleqraf.com<\/a>&nbsp;tatar inqilab\u00e7\u0131 Mirseyid Sultanqaliyev haqda yaz\u0131n\u0131 t\u0259qdim edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir m\u00fcdd\u0259t Ufa \u015f\u0259h\u0259rinin b\u0259l\u0259diyy\u0259 kitabxanas\u0131nda i\u015fl\u0259y\u0259n Qaliyev burada yay\u0131mlanan \u201cUfimskiy Vestnik\u201d v\u0259 \u201cTormus\u201d q\u0259zetl\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif adlarla yaz\u0131lar yazd\u0131. 19 ya\u015f\u0131nda Moskvada men\u015fevik \u018fhm\u0259d b\u0259y Qalikovun sahibi oldu\u011fu \u201cMusulmanskaya Gazeta\u201dda hekay\u0259l\u0259r yazma\u011fa ba\u015flad\u0131. \u00dcst\u0259g\u0259l, 1911-1914-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Moskvada yay\u0131mlanan \u201cRusskiy U\u00e7itel\u201d q\u0259zetind\u0259 d\u0259 yaz\u0131rd\u0131. Qaliyev \u0259n n\u00fcfuzlu m\u00fcs\u0259lman jurnal\u0131 olan \u201cMir \u0130slama\u201d \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 yazarl\u0131q edirdi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Qaliyev Az\u0259rbaycanda<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Qaliyev Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259si ba\u015flayanda Az\u0259rbaycana g\u0259ldi. Bak\u0131da bir tatar m\u0259kt\u0259bind\u0259 m\u00fc\u0259llim i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. O d\u00f6n\u0259m Az\u0259rbaycanda ba\u015f ver\u0259n ictimai-siyasi f\u0259aliyy\u0259ti yax\u0131ndan izl\u0259m\u0259kl\u0259 kifay\u0259tl\u0259nm\u0259y\u0259n Sultanqaliyev Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin banisi M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 il\u0259 tan\u0131\u015f olur. Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi u\u011frunda ba\u015flayan m\u00fcbariz\u0259y\u0259 qo\u015fulur. Bak\u0131da oldu\u011fu d\u00f6n\u0259md\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n dig\u0259r ziyal\u0131lar\u0131 il\u0259 d\u0259 s\u0131x m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r quran Qaliyev m\u00fcsavat\u00e7\u0131lar\u0131n s\u0131ras\u0131nda idi. Bu d\u00f6n\u0259md\u0259 \u201cKavkazskoe Slovo\u201d (\u201cQafqaz\u0131n s\u00f6z\u00fc\u201d) q\u0259zetind\u0259 \u201cK\u00f6lg\u0259ba\u015f\u201d v\u0259 \u201cMirseyid\u201d imzalar\u0131 il\u0259 m\u0259qal\u0259l\u0259r yaz\u0131rd\u0131. 1917-ci ild\u0259 Rusiyada bol\u015fevik inqilab\u0131 ba\u015flayanda Sultanqal\u0131yev Bak\u0131da idi. \u0130nqilabdan sonra is\u0259 Qaliyev Rusiya M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 Konqresind\u0259 i\u015ftirak etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Moskvaya \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Konqresd\u0259n sonra Kazana ged\u0259n Qaliyev burada M\u00fcs\u0259lman Sosialist Komit\u0259sin\u0259 qat\u0131ld\u0131, q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 Molla Nur Vahidovla birlikd\u0259 komit\u0259d\u0259 iki adamdan biri oldu. 1917-ci ilin oktyabr ay\u0131nda Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n s\u0131ralar\u0131nda qo\u015fulan Qaliyev Stalinl\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini s\u0131xla\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Sovet Xalq Komissarl\u0131\u011f\u0131nda ikinci katib postunu tutdu.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00c7ar\u0131n z\u00fclm\u00fcnd\u0259n qurtulan m\u00fcs\u0259lmanlar<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Oktyabr inqilab\u0131 b\u00fct\u00fcn Rusiyada co\u015fquyla bayram edildiyi vaxt m\u0259rk\u0259zi h\u00f6kum\u0259t m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n r\u0259\u011fb\u0259tini qazanmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bir s\u0131ra q\u0259rarlar verdi. 1917-ci il noyabr\u0131n 24-d\u0259 Lenin v\u0259 Stalinin imzas\u0131yla \u201cRusiya Xalqlar\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131 b\u0259yannam\u0259si\u201d ad\u0131 il\u0259 \u201cRusiyan\u0131n v\u0259 \u015e\u0259rqin b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lman f\u0259hl\u0259l\u0259rin\u0259\u201d m\u00fcraci\u0259ti yay\u0131mland\u0131. Bu, Qaliyev v\u0259 dostlar\u0131n\u0131 bol\u015fevikl\u0259rl\u0259 i\u015fbirliyin\u0259 apard\u0131. \u00c7\u00fcnki Lenin v\u0259 Stalin bununla Rusiya, Qafqaz, Kr\u0131m v\u0259 T\u00fcrk\u00fcstanda ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n haqlar\u0131n\u0131n yerin\u0259 yetiril\u0259c\u0259yi v\u0259dini vermi\u015fdi v\u0259 q\u0259rar\u0131n d\u0259rhal icras\u0131na ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Qaliyevin katib oldu\u011fu Xalq Komissarl\u0131\u011f\u0131 \u015euras\u0131 Rusiyada m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259n m\u00fcq\u0259dd\u0259s d\u0259y\u0259rl\u0259rind\u0259n biri olan \u201cH\u0259zr\u0259ti Osman\u0131n Quran\u0131\u201dn\u0131 Milli Kitabxanadan \u00e7\u0131xararaq, Petroqrad M\u00fcs\u0259lman Konqresin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdi. Bu kimi add\u0131mlar vaxtil\u0259 \u00e7ar\u0131n z\u00fclm\u00fcnd\u0259n t\u0259ng\u0259 g\u0259l\u0259n m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n (t\u00fcrkl\u0259r) bir-bir, iki-bir Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n s\u0131ralar\u0131na qo\u015fulmas\u0131na s\u0259b\u0259b olurdu. Lakin bunlar Qaliyev \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t etmirdi. Stalin is\u0259 b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 bol\u015fevikl\u0259\u015fdirm\u0259k niyy\u0259tind\u0259 idi. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 1918-ci ilin yanvar ay\u0131nda qurulan M\u00fcs\u0259lman Xalq Komissarl\u0131\u011f\u0131na geni\u015f s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259r verilmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tatar-Ba\u015fq\u0131rd D\u00f6vl\u0259ti ideyas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcs\u0259lman M\u0259rk\u0259zi H\u0259rbi Hey\u0259ti d\u0259, komissarl\u0131\u011fa birl\u0259\u015fdiril\u0259r\u0259k b\u00fct\u00fcn s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259r Molla Nur Vahidov v\u0259 Mirseyid Sultanqaliyevin \u0259lind\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdi. Komissarl\u0131\u011fa veril\u0259n \u0259sas v\u0259zif\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 siyasi olaraq maarifl\u0259ndirm\u0259k v\u0259 onlara bol\u015fevik d\u0259y\u0259rl\u0259rini a\u015f\u0131lamaqd\u0131. Lakin Vahidov v\u0259 Qaliyev m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n maraqlar\u0131n\u0131n n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 yol se\u00e7dil\u0259r. M\u00fcst\u0259qil bir M\u00fcs\u0259lman Kommunist Partiyas\u0131 qurub bu yolla M\u0259rk\u0259zi Volqa b\u00f6lg\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck bir Tatar-Ba\u015fq\u0131rd D\u00f6vl\u0259ti quraraq, Rusiyadan ayr\u0131lma\u011f\u0131 planla\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131lar. \u018fslind\u0259 Qaliyev yeni doktrina yaratm\u0131rd\u0131. Bol\u015fevikl\u0259rin siyasi x\u0259ttin\u0259 a\u00e7\u0131q etiraz etm\u0259d\u0259n daha \u00e7ox taktiki v\u0259 strateji plan \u00fcz\u0259rind\u0259n Leninin tezisl\u0259rin\u0259 \u0259lav\u0259l\u0259r etm\u0259k ist\u0259yirdi. Bu, \u0259n az\u0131 o d\u00f6n\u0259md\u0259 Stalini \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131xara bil\u0259c\u0259k c\u0259hdl\u0259r deyildi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u00fcs\u0259lman kommunizmi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Qaliyev v\u0259 Vahidov 1918-ci il mart\u0131n 8-d\u0259 Moskvada Rusiya M\u00fcs\u0259lman F\u0259hl\u0259l\u0259rinin Konfrans\u0131n\u0131 \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131lar v\u0259 burada m\u00fcst\u0259qil M\u00fcs\u0259lman Sosialist-Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n qurulmas\u0131na q\u0259rar verdil\u0259r. \u018flb\u0259tt\u0259 bol\u015fevikl\u0259r Qaliyev v\u0259 dostlar\u0131n\u0131n bu q\u0259rar\u0131ndan narahat idil\u0259r v\u0259 bu, Moskva t\u0259r\u0259find\u0259n mill\u0259t\u00e7ilik kimi q\u0259bul olundu. Lakin buna baxmayaraq, yeni partiyan\u0131n Qaliyev, Vahidov v\u0259 M\u0259nsurovdan ibar\u0259t liderl\u0259r hey\u0259ti m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 Rusiya Kommunist Partiyas\u0131ndan uzaqla\u015faraq, M\u00fcs\u0259lman Kommunist Partiyas\u0131na \u00fczv olma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131lar. Qaliyev yerli zabitl\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 qurulmu\u015f v\u0259 say\u0131 50 min\u0259 yax\u0131nla\u015fan \u201cSosialist M\u00fcs\u0259lman Q\u0131rm\u0131z\u0131 Ordusu\u201d vasit\u0259sil\u0259 m\u00fcs\u0259lman b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 socialist inqilab\u0131 planla\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131. M\u0259qs\u0259d Rusiyadan ayr\u0131lmaqd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Qaliyev v\u0259 M\u00fcs\u0259lman Xalq Komissarl\u0131\u011f\u0131 kommunizmi \u0259vv\u0259lc\u0259 Rusiya daxilind\u0259ki m\u00fcs\u0259lman b\u00f6lg\u0259l\u0259ri, n\u00f6vb\u0259ti m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 is\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycan, G\u00fcney Az\u0259rbaycan, Orta Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259ri v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 yayma\u011f\u0131 h\u0259d\u0259f\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 m\u00fcs\u0259lman t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t milli d\u00f6vl\u0259t qurmaq laz\u0131m idi. Sultanqal\u0131yevin \u00fc\u00e7 b\u00f6y\u00fck ideyas\u0131 vard\u0131: T\u00fcrk-\u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n birliyi; B\u00fct\u00fcn \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00fcnyan\u0131n \u0259sar\u0259t alt\u0131na al\u0131nan v\u0259 \u0259zil\u0259n xalqlar\u0131n\u0131n birliyi v\u0259 \u0130mperialist kapitalizmin \u0259sar\u0259tind\u0259n xilas olmu\u015f insanl\u0131\u011f\u0131n h\u0259mr\u0259yliyi. Sultanqaliyev bu ideyalar\u0131n\u0131 Turan Sosialist Federativ Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti, Kommunist \u018fsar\u0259tl\u0259r \u0130nternasional\u0131 v\u0259 D\u00fcnya inqilab\u0131 adl\u0131 anlay\u0131\u015flarla izah edirdi. Qaliyev\u0259 g\u00f6r\u0259, \u0130dil-Ural b\u00f6lg\u0259sind\u0259 qurulacaq Tatar-Ba\u015fq\u0131rd D\u00f6vl\u0259ti inqilab\u0131 b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rq\u0259 yay\u0131lacaqd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Stalin i\u015f ba\u015f\u0131nda<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>1918-ci ild\u0259 bol\u015fevikl\u0259rl\u0259 \u0259ks-inqilab\u00e7\u0131lar aras\u0131nda ba\u015flayan v\u0259 b\u00fct\u00fcn Rusiyan\u0131 c\u0259ngin\u0259 alan qar\u015f\u0131durmalar\u0131n ba\u015flamas\u0131 Qaliyev v\u0259 yolda\u015flar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn planlar\u0131n\u0131 pozdu. \u018fks-inqilab\u00e7\u0131lar 1918-ci ilin q\u0131\u015f aylar\u0131nda \u0130dil-Ural b\u00f6lg\u0259sin\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131. \u201cQ\u0131rm\u0131z\u0131lar\u201d v\u0259 \u201cA\u011flar\u201d aras\u0131ndak\u0131 sava\u015flar Tatar\u0131standa Vahidov v\u0259 yolda\u015flar\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck s\u0259yl\u0259rl\u0259 qurdu\u011fu m\u00fcs\u0259lman t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131 darmada\u011f\u0131n etdi. \u201cQ\u0131rm\u0131z\u0131 ordu\u201dnun \u201cA\u011flar\u201d \u00fcz\u0259rind\u0259ki q\u0259l\u0259b\u0259si h\u0259l\u0259 tam r\u0259smil\u0259\u015fm\u0259mi\u015f Stalin k\u00fcnc\u0259 s\u0131x\u0131lan kommunist m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 Moskvada bir araya toplayaraq, onlar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u00fcmidl\u0259r b\u0259sl\u0259diyi M\u0259rk\u0259zi M\u00fcs\u0259lman Komissarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 l\u0259\u011fv etdi, M\u00fcs\u0259lman Sosialist-Kommunist Partiyas\u0131n\u0131 da Rusiya Bol\u015fevik Partiyas\u0131na birl\u0259\u015fdirdi. Moskva vahid m\u00fcs\u0259lman d\u00f6vl\u0259ti \u0259v\u0259zin\u0259, \u00f6n\u0259mli rol ala v\u0259 m\u0259rk\u0259z\u0259 etiraz ed\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r z\u0259if olan Tatar\u0131stan v\u0259 Ba\u015fq\u0131rd\u0131stan adl\u0131 iki ki\u00e7ik respublikas\u0131n\u0131n qurulmas\u0131na q\u0259rar verdi.<\/p>\n\n\n\n<p>1919-cu ilin avqust ay\u0131nda Kazan\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259n \u00e7exl\u0259r Molla Nur Vahidovu h\u0259bs ed\u0259r\u0259k g\u00fcll\u0259l\u0259dil\u0259r. Vahidovun \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si v\u0259 Qaliyevin planlar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131na b\u00f6y\u00fck mane\u0259l\u0259rin \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 Stalin \u00fc\u00e7\u00fcn qar\u015f\u0131dak\u0131 ill\u0259rd\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlardan g\u0259l\u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259nin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan b\u00f6y\u00fck bir qalibiyy\u0259t idi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Qaliyevi bitir\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Zaman-zaman Stalinl\u0259 ba\u015f ver\u0259n \u201csoyuq m\u00fcharib\u0259\u201d v\u0259 m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 baxmayaraq, Qaliyev v\u0259 yolda\u015flar\u0131 1920-1923-c\u00fc ill\u0259r aras\u0131nda Tatar\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131na \u00f6z m\u00f6h\u00fcrl\u0259rini vurdular. Tatar\u0131stan Kommunist Partiyas\u0131 v\u0259 Moskvadak\u0131 b\u00fcrokratiya \u00fc\u00e7\u00fcn strateji \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131yan bir s\u0131ra mexanizml\u0259ri \u0259ll\u0259rind\u0259 saxlad\u0131lar. \u018flb\u0259tt\u0259, Qaliyevin \u00f6zba\u015f\u0131na h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259k ist\u0259yi v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259n \u0259mrl\u0259ri e\u015fitm\u0259m\u0259si Moskvan\u0131n s\u0259br kasan\u0131 da\u015f\u0131rd\u0131. Stalin bu d\u00f6n\u0259md\u0259 Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n ba\u015f tutan toplant\u0131s\u0131nda Qaliyevl\u0259 ba\u011flar\u0131n\u0131 tamam qoparacaq bu \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 etdi:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cPartiyadak\u0131 dig\u0259r dostlar yolda\u015f Sultanqaliyevin panislam v\u0259 pant\u00fcrk fikirl\u0259rin\u0259 diqq\u0259tmi \u00e7\u0259kdil\u0259r. Lakin o d\u00f6n\u0259md\u0259ki ideoloji f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rind\u0259 cinay\u0259t xarakteri yox idi. Bununla bel\u0259, onun kommunist m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n liderl\u0259ri il\u0259 qanunsuz olaraq m\u0259ktubla\u015f\u0131b partiyan\u0131n xalqlar siyas\u0259tin\u0259 m\u00fcxalif olan gizli bir t\u0259\u015fkilat qurmas\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131ndan sonra x\u0259yan\u0259ti r\u0259smil\u0259\u015fdi\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u0259xfi plan<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Stalinin bu \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 Qaliyev \u00fc\u00e7\u00fcn sonun ba\u015flanmas\u0131 dem\u0259k idi. Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n 1923-c\u00fc ild\u0259 ba\u015f tutan IV Konqresin\u0259 qat\u0131lan Mirseyid Sultanqaliyev toplant\u0131da \u0259leyhin\u0259 s\u0259sl\u0259ndiril\u0259n s\u0259rt t\u0259nqidl\u0259rd\u0259n sonra \u201cburjuaziya mill\u0259t\u00e7isi\u201d, \u201cSSR\u0130-nin xalqlar siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 gizli f\u0259aliyy\u0259t\u201d v\u0259 \u201cxarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 gizli \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q\u201d kimi ittihamlarla h\u0259bs olundu. Lakin h\u0259min il bol\u015fevik inqilab\u0131na verdiyi d\u0259st\u0259kd\u0259n dolay\u0131 h\u0259bsd\u0259n azad olundu. Bundan sonra da, Qaliyevin gizi f\u0259aliyy\u0259ti onu b\u00f6y\u00fck t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r qar\u015f\u0131s\u0131nda qoyma\u011fa davam etdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Qaliyev yenid\u0259n h\u0259bs olundu\u011fu 1928-ci il\u0259d\u0259k m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131nda i\u015fl\u0259di. 1923-1928-ci ill\u0259r aras\u0131nda daimi m\u00fc\u015fahid\u0259 alt\u0131nda saxlan\u0131lan Sultanqaliyev kommunist tatarlar\u0131 yenid\u0259n bir araya toplamaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259\u015fkilatlanma planlar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irirdi. Bu be\u015f ild\u0259 yeni bir n\u0259z\u0259riyy\u0259nin t\u0259m\u0259ll\u0259rini ataraq, gizli bir \u0259ks-inqilab t\u0259\u015fkilat\u0131 qurdu\u011fu iddia olunur. \u018flb\u0259tt\u0259, gizli s\u0259yl\u0259ri c\u0259zas\u0131z qalmad\u0131, 1928-ci ild\u0259 yenid\u0259n h\u0259bs edildi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Sirr\u0259 \u00e7evril\u0259n adam<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Moskva m\u0259hk\u0259m\u0259sind\u0259 m\u00fchakim\u0259 olunan Qaliyev 1929-cu ild\u0259 10 il a\u011f\u0131r \u0259m\u0259k d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259k c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum olundu, bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 A\u011f d\u0259niz sahill\u0259rind\u0259ki Solovksi d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rildi. Sultanqaliyevin \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 iki f\u0259rqli iddia var. Tatar m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, Sultanqaliyev 1939-cu ild\u0259 azad edilib, lakin Kazan v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrk respublikalar\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 ya\u015famas\u0131 qada\u011fan olunub. N\u0259tic\u0259d\u0259 Novosibirsk b\u00f6lg\u0259sind\u0259ki Quybi\u015fev \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 yerl\u0259\u015fib, amma 1940-c\u0131 ild\u0259 yoxa \u00e7\u0131x\u0131b. Dig\u0259r bir iddiaya g\u00f6r\u0259 is\u0259, Sultanqaliyev 1940-c\u0131 il yanvar\u0131n 28-d\u0259 Rusiyan\u0131n \u0259n m\u0259\u015fhur h\u0259bsxanalar\u0131ndan biri olan Lefortovoda g\u00fcll\u0259l\u0259n\u0259r\u0259k \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcb. H\u0259r iki iddiada h\u0259qiq\u0259t pay\u0131 \u00e7oxdur, \u00e7\u00fcnki 1940-c\u0131 ild\u0259n sonra Sultanqaliyevd\u0259n x\u0259b\u0259r olmad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ordusuz general<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ar Rusiyas\u0131 d\u00f6n\u0259mind\u0259 m\u00fcs\u0259lman co\u011frafiyas\u0131nda maarif\u00e7i h\u0259r\u0259kat\u0131n \u00f6n\u00fcnd\u0259 yer alan Mirseyid Sultanqaliyev Rusiyan\u0131 c\u0259ngin\u0259 alma\u011fa ba\u015flayan sosialist d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259nin m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 zill\u0259td\u0259n qurtaraca\u011f\u0131na inan\u0131rd\u0131. T\u00fcrk\u00e7\u00fc-turan\u00e7\u0131 bir d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259 marksizmi bir arada d\u0259y\u0259rl\u0259ndir\u0259n Qaliyev mill\u0259t\u00e7i sosializm v\u0259 ya milli sosializm ad\u0131 alt\u0131nda t\u00fcrkl\u0259r v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar \u00fc\u00e7\u00fcn xilas proqram\u0131 haz\u0131rlay\u0131rd\u0131. Bol\u015fevik inqilab\u0131n\u0131n \u00f6n s\u0131ralar\u0131nda da bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 yer alm\u0131\u015fd\u0131. Lakin \u00f6zl\u0259rini \u201cxalqlar\u0131n xilaskar\u0131\u201d kimi g\u00f6st\u0259r\u0259n bol\u015fevik liderl\u0259rin imperiya t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc Qaliyevi \u00fcrk\u00fctd\u00fc v\u0259 o, \u00f6z yolunu se\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu. Lenin v\u0259 Stalinin yalan\u00e7\u0131 v\u0259dl\u0259ri v\u0259 inqilaba x\u0259yan\u0259ti, habel\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar v\u0259 ruslar aras\u0131ndak\u0131 dini, m\u0259d\u0259ni v\u0259 siyasi ziddiyy\u0259tl\u0259r Sultanqaliyevi b\u00f6y\u00fck bir h\u0259qiq\u0259tl\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 qoymu\u015fdu \u2013 general\u0131n ideyalar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ordusu yox idi. Stalin is\u0259 ordusuz generala g\u00fcz\u0259\u015ft etm\u0259di &#8212; bol\u015fevik inqilab\u0131n\u0131n qalibiyy\u0259tl\u0259 ba\u015fa \u00e7atmas\u0131ndak\u0131 b\u00f6y\u00fck roluna r\u0259\u011fm\u0259n&#8230;<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator\"\/>\n\n\n\n<p><strong>M\u00fc\u0259llif<\/strong>: <em><strong>M\u0259nsur R\u0259\u011fb\u0259to\u011flu <\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130nqilab\u00e7\u0131 Mirs\u0259yid Sultanqaliyev 1892-ci il iyulun 13-d\u0259 Ba\u015fq\u0131rd\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n Elimbetova k\u0259ndind\u0259 tatar m\u00fc\u0259llimin ail\u0259sind\u0259 do\u011fulub. K\u0259nd m\u0259kt\u0259bind\u0259n sonra Kazandak\u0131 Tatar Pedaqoji \u0130nstitutundan da m\u0259zun<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-6270","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6270","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6270"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6270\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6272,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6270\/revisions\/6272"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6270"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6270"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6270"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}