{"id":64970,"date":"2022-03-16T01:17:37","date_gmt":"2022-03-15T21:17:37","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=64970"},"modified":"2022-03-16T01:17:42","modified_gmt":"2022-03-15T21:17:42","slug":"mugan-sovet-respulikasi-tarixi-v%c9%99-mahiyy%c9%99ti","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=64970","title":{"rendered":"MU\u011eAN SOVET RESPUL\u0130KASI: TAR\u0130X\u0130 V\u018f MAH\u0130YY\u018fT\u0130"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>II hiss\u0259<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>(\u018fvv\u0259li \u00f6t\u0259n saylarda)<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1919-cu il aprelin 25-d\u0259 bol\u015fevikl\u0259rin L\u0259nk\u0259randa hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259si Mu\u011fan\u0131n rus k\u0259ndl\u0259rind\u0259 ictimai-siyasi \u015f\u0259raiti m\u00fcr\u0259kk\u0259bl\u0259\u015fdirdi. A\u011fqvardiya\u00e7\u0131 kapitan Vasiliy Alekseyevi\u00e7 Dobr\u0131nin (?\u20131957) yaz\u0131rd\u0131: \u201cMu\u011fan\u0131n \u00f6z\u00fcnd\u0259 bol\u015fevikl\u0259rin i\u015fi bir q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tinlikl\u0259 gedirdi. \u00c7\u00fcnki buradak\u0131 rus k\u0259ndlil\u0259rinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti varl\u0131 idi. Mu\u011fanl\u0131lar (ruslar) kommunist ideyalar\u0131n\u0131 m\u0259nims\u0259m\u0259k ist\u0259mirdil\u0259r. Yaln\u0131z Privolnensk k\u0259ndinin \u0259sg\u0259rl\u0259ri (subbotnikl\u0259r t\u0259riq\u0259tinin \u00fczvl\u0259ri), el\u0259c\u0259 d\u0259 Qriqoryevka v\u0259 Petrovka kimi b\u0259zi yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f rus k\u0259ndl\u0259rinin sakinl\u0259ri bol\u015fevikl\u0259rin t\u0259r\u0259fin\u0259 ke\u00e7dil\u0259r. Onlar \u0259mlaklar\u0131n\u0131 itirdikd\u0259n sonra da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f tatar k\u0259ndl\u0259rind\u0259 \u00f6zba\u015f\u0131na m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar. \u0130ndi is\u0259 a\u011f\u0131zlar\u0131n\u0131 acg\u00f6zl\u00fckl\u0259 a\u00e7\u0131b h\u0259ris n\u0259z\u0259rl\u0259rini ba\u015fqa insanlar\u0131n (dig\u0259r k\u0259ndl\u0259rin ruslar\u0131n\u0131n) var-d\u00f6vl\u0259tin\u0259 dikmi\u015fdil\u0259r. L\u0259nk\u0259randak\u0131 \u0130ran konsulu v\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si \u00e7evrili\u015fd\u0259n d\u0259rhal sonra Mu\u011fan\u0131 t\u0259rk etdil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259, t\u0259kc\u0259 Bak\u0131 il\u0259 deyil, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rimiz k\u0259sildi\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/316px-The_detachment_of_1st_Lieutenant_Khoshev_Mughan_late_1918.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-64971\" width=\"902\" height=\"631\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Ha\u015fiy\u0259. Z\u0259nnimizc\u0259, g\u00f6st\u0259ril\u0259n m\u0259lumat\u0131n \u0259n maraql\u0131 hiss\u0259si \u0130ran\u0131n (Qacar M\u0259ml\u0259k\u0259tinin) L\u0259nk\u0259randak\u0131 konsulunun Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si il\u0259 birg\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259si, bol\u015fevik \u00e7evrili\u015find\u0259n sonra onunla birlikd\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131d\u0131r. Bu fakt onu g\u00f6st\u0259rir ki, m\u00fc\u0259yy\u0259n iddialara r\u0259\u011fm\u0259n, \u0259n az\u0131 1919-cu ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n etibar\u0259n Qacar M\u0259ml\u0259k\u0259tinin Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 m\u00fcnasib\u0259ti he\u00e7 d\u0259 aqressiv olmam\u0131\u015fd\u0131r. O da do\u011frudur ki, 1918-ci ilin sentyabr-noyabr aylar\u0131nda bu iki d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n anla\u015f\u0131lmazl\u0131qlar ba\u015f vermi\u015fdi. B\u0259zi m\u00fc\u0259llifl\u0259rin yazd\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin ad\u0131 Qacarlar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 q\u0131c\u0131qland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Onlar\u0131n \u0259n \u00e7ox qorxduqlar\u0131, ehitiyat etdikl\u0259ri m\u0259s\u0259l\u0259 Qacar d\u00f6vl\u0259tinin \u00f6z\u0259yi v\u0259 \u0259sas\u0131 hesab olunan C\u0259nubi Az\u0259rbaycan\u0131 itirm\u0259k idi. Lakin c\u00fcmhuriyy\u0259t r\u0259hb\u0259rl\u0259rinin d\u00fczg\u00fcn xarici siyas\u0259ti, el\u0259c\u0259 d\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, Qacar \u015fah\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn milli hissl\u0259ri v\u0259 v\u0259ziyy\u0259ti d\u00fczg\u00fcn qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259si iki t\u00fcrk (Az\u0259rbaycan) d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin y\u00fcks\u0259l\u0259n x\u0259tt \u00fczr\u0259 inki\u015faf\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131. 1919-cu ulun mart\u0131nda Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti \u00f6z\u00fcn\u00fcn f\u00f6vq\u0259lad\u0259 missiyas\u0131n\u0131 Tehrana g\u00f6nd\u0259rdi. H\u0259min ilin iyulunda AXC h\u00f6kum\u0259ti \u0130randa s\u0259firlik v\u0259 konsulluqlar a\u00e7ma\u011f\u0131 q\u0259rara ald\u0131. 1920-ci il yanvar\u0131n 15-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0130randak\u0131 ilk s\u0259firi Adil xan Ziyadxanov (1870\u20131957) \u00f6z etimadnam\u0259sini Qacar d\u00f6vl\u0259tinin r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 t\u0259qdim etdi. M\u0259lumat \u00fc\u00e7\u00fcn qeyd ed\u0259k ki, Adil xan Ziyadxanov ata x\u0259tti il\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n q\u0259hr\u0259man o\u011flu Cavad xan Ziyado\u011flu Qacar\u0131n (1748\u20131804) k\u00f6t\u00fcc\u0259si, ana x\u0259tti il\u0259 v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r v\u0259 igid \u015fahzad\u0259 Abbas Mirz\u0259 Qacar\u0131n (1789\u20131833) n\u0259tic\u0259si olmu\u015fdur. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, s\u00f6z\u00fcged\u0259n d\u00f6vrd\u0259 Qacar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015f Sultan \u018fhm\u0259d \u015fah Qacar (1898\u20131930) da ata x\u0259tti il\u0259 m\u0259hz \u015fahzad\u0259 Abbas Mirz\u0259nin n\u0259slind\u0259n idi.<\/p>\n\n\n\n<p>V.A.Dobr\u0131nin 1919-cu ilin may-iyun aylar\u0131nda L\u0259nk\u0259ran q\u0259zas\u0131nda yaranm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259ti bel\u0259 t\u0259svir edir: \u201cHakimiyy\u0259t ba\u015f\u0131na ke\u00e7dikd\u0259n d\u0259rhal sonra bol\u015fevikl\u0259r maliyy\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rini yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. Q\u0131z\u0131l Ordunun ehtiyaclar\u0131n\u0131 \u00f6d\u0259m\u0259k ad\u0131 alt\u0131nda L\u0259nk\u0259rana yax\u0131n k\u0259ndl\u0259rin tatarlar\u0131ndan (t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n v\u0259 tal\u0131\u015flardan) \u0259rzaq, mal-qara, at v\u0259 arabalar\u0131, \u015f\u0259h\u0259r sakinl\u0259rind\u0259n v\u0259 tacirl\u0259rd\u0259n is\u0259 qiym\u0259tli \u0259\u015fyalar\u0131: manufakturan\u0131, m\u00fcxt\u0259lif mallar\u0131 v\u0259 \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 \u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan h\u0259r bir \u015feyi zorla alma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. C\u0259zas\u0131zl\u0131q m\u00fchiti onlar\u0131n i\u015ftahas\u0131n\u0131 h\u0259r g\u00fcn daha da alovland\u0131r\u0131rd\u0131. Bol\u015fevikl\u0259r rekvizisiya il\u0259 kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yib k\u0259ndl\u0259r\u0259 v\u0259 b\u00fct\u00f6v rayonlara bac-x\u0259rac qoydular. Bel\u0259 hallarda onlar girov g\u00f6t\u00fcr\u00fcb h\u0259bsxanaya at\u0131rd\u0131lar. Pul t\u0259l\u0259b olunan m\u00fcdd\u0259td\u0259 verilm\u0259dikd\u0259 girovlar\u0131 g\u00fcll\u0259l\u0259yirdil\u0259r. K\u0259ndl\u0259rd\u0259 peyda olan q\u0131rm\u0131z\u0131 patrullar tatarlar\u0131 (t\u00fcrkl\u0259ri v\u0259 tal\u0131\u015flar\u0131) n\u0259inki a\u00e7\u0131q-a\u015fkar soyurdular, h\u0259m d\u0259 yerli sakinl\u0259ri \u00f6ld\u00fcr\u00fcr, qad\u0131nlar\u0131 zorlay\u0131rd\u0131lar. N\u0259hay\u0259t, bol\u015fevikl\u0259r i\u015fi o yer\u0259 \u00e7atd\u0131rd\u0131lar ki, v\u0259h\u015fil\u0259\u015fmi\u015f (\u0259slind\u0259, hidd\u0259tl\u0259nmi\u015f) tatarlar (\u0259slind\u0259, tal\u0131\u015flar) s\u0259rh\u0259d auluna g\u0259lmi\u015f Q\u0131z\u0131l Ordu \u0259sg\u0259rl\u0259rinin ham\u0131s\u0131n\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirdil\u0259r. B\u00fct\u00fcn b\u00f6lg\u0259 aya\u011fa qalxd\u0131. Tatarlar (\u0259slind\u0259, tal\u0131\u015flar) Astaran\u0131 el\u0259 h\u0259min g\u00fcn \u0259l\u0259 ke\u00e7irib bol\u015fevikl\u0259rl\u0259 laz\u0131m\u0131nca m\u0259\u015f\u011ful oldular. Bu zaman b\u0259zi g\u00fcnahs\u0131z ruslar da \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kdil\u0259r. \u00c7\u00fcnki bir t\u0259r\u0259fd\u0259n tatarlar\u0131n (\u0259slind\u0259, tal\u0131\u015flar\u0131n) ara\u015fd\u0131rma aparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn vaxtlar\u0131 yox idi, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 bu hadis\u0259l\u0259rd\u0259 onlar\u0131n k\u00f6m\u0259yin\u0259 g\u0259lmi\u015f iranl\u0131 quldurlar da (\u0259slind\u0259, \u015fahsev\u0259n tayfalar\u0131n\u0131n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri) i\u015ftirak edirdil\u0259r. Az\u0259rbaycan d\u0259rhal \u00fcsyan\u00e7\u0131lara silah-sursat, pulemyot, artilleriya qur\u011fular\u0131 v\u0259 t\u0259limat\u00e7\u0131lar g\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Bel\u0259likl\u0259, bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 burada \u0259sl c\u0259bh\u0259 yarand\u0131. Bu m\u00fcbariz\u0259 bizim \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox t\u0259hl\u00fck\u0259li idi. \u00c7\u00fcnki ist\u0259nil\u0259n anda qazavat yenid\u0259n alovlana bil\u0259rdi\u201d.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/276044873_153967610378618_648693728284355842_n.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-64972\" width=\"903\" height=\"1393\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Qeyd. V.A.Dobr\u0131nin b\u00f6lg\u0259nin m\u00fcs\u0259lman \u0259halisini, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, Astaran\u0131n da\u011f k\u0259ndl\u0259rinin sakinl\u0259rini ucdantutma tatar adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. Bu, oxucunu t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndirm\u0259m\u0259lidir. B\u00f6lg\u0259ni k\u0259nardan \u00f6yr\u0259n\u0259n dig\u0259r m\u00fc\u0259llifl\u0259r \u2013 tarix\u00e7il\u0259r, etnoqraflar, linqvistl\u0259r ad\u0259t\u0259n t\u00fcrkl\u0259ri v\u0259 tal\u0131\u015flar\u0131 bir-birind\u0259n ay\u0131r\u0131rd\u0131lar. Lakin maraql\u0131d\u0131r ki, bir ne\u00e7\u0259 il bilavasit\u0259 L\u0259nk\u0259ran-Mu\u011fan zonas\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f, m\u00fcxt\u0259lif situasiyalarda h\u0259m t\u00fcrkl\u0259rl\u0259, h\u0259m d\u0259 tal\u0131\u015flarla \u00e7oxsayl\u0131 kontaktlarda olmu\u015f kifay\u0259t q\u0259d\u0259r savadl\u0131 v\u0259 diqq\u0259tli rus zabiti onlar\u0131 bir-birind\u0259n f\u0259rql\u0259ndirm\u0259k fikrin\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259mi\u015f, ham\u0131s\u0131n\u0131 eyni etnosun n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri kimi t\u0259qdim etmi\u015fdir. Z\u0259nnimizc\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 verilmi\u015f \u0259n obyektiv qiym\u0259t, \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015f \u0259n do\u011fru n\u0259tic\u0259 d\u0259 m\u0259hz bu idi. Az\u0259rbaycanl\u0131lar aras\u0131nda milli birliyin, v\u0259hd\u0259tin \u0259sas\u0131 h\u0259l\u0259 Midiya d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 qoyulmu\u015f, III Salur \u018frtaban, Bab\u0259k X\u00fcrr\u0259mi, \u015eah I \u0130smay\u0131l S\u0259f\u0259vi kimi n\u0259h\u0259ng \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin say\u0259sind\u0259 zamanla daha da m\u00f6hk\u0259ml\u0259nmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ard\u0131 var\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u00fc\u0259llif: Milli Kimlik Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 Qrupunun \u00fczv\u00fc <span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">Araz \u015e\u0259hrili<\/span><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>II hiss\u0259 (\u018fvv\u0259li \u00f6t\u0259n saylarda) 1919-cu il aprelin 25-d\u0259 bol\u015fevikl\u0259rin L\u0259nk\u0259randa hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259si Mu\u011fan\u0131n rus k\u0259ndl\u0259rind\u0259 ictimai-siyasi \u015f\u0259raiti m\u00fcr\u0259kk\u0259bl\u0259\u015fdirdi. A\u011fqvardiya\u00e7\u0131 kapitan Vasiliy Alekseyevi\u00e7<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-64970","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64970","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=64970"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64970\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":64975,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64970\/revisions\/64975"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=64970"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=64970"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=64970"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}