{"id":66872,"date":"2022-04-06T04:46:20","date_gmt":"2022-04-06T00:46:20","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=66872"},"modified":"2022-04-06T04:50:00","modified_gmt":"2022-04-06T00:50:00","slug":"avstriya-yazicisi-erix-fayqlin-erm%c9%99ni-kils%c9%99si-haqqinda-yazdigi-h%c9%99qiq%c9%99tl%c9%99r-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=66872","title":{"rendered":"Avstriya yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 Erix Fayql\u0131n erm\u0259ni kils\u0259si haqq\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 h\u0259qiq\u0259tl\u0259r"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-cyan-blue-color\">O. BULANOVA<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>(\u018fvv\u0259li: <a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=66738\">https:\/\/fedai.az\/?p=66738<\/a>)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Xalkedon \u015euras\u0131ndan sonra erm\u0259nil\u0259rin m\u0259rk\u0259zi kils\u0259d\u0259n ayr\u0131lmas\u0131 v\u0259 milli kils\u0259 \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 bir daha qay\u0131tmaq yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rdi. Erm\u0259nistan\u0131n xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etm\u0259si, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, ucuz m\u00fcbahis\u0259dir. Erm\u0259ni kils\u0259si q\u0259dimdir v\u0259 \u0259g\u0259r o, mill\u0259t\u00e7i ekspansionist siyas\u0259t\u0259 riay\u0259t etm\u0259s\u0259ydi, terrora sitayi\u015f etm\u0259s\u0259ydi, bu g\u00fcn ba\u015fqa m\u0259zmun k\u0259sb ed\u0259rdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>\u201cYubiley\u201din tarixi il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259n Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131 xat\u0131rlatmaq ist\u0259rdim. Tarix\u00e7i v\u0259 co\u011frafiya\u015f\u00fcnas Strabon albanlar (qafqazl\u0131lar) haqq\u0131nda son d\u0259r\u0259c\u0259 m\u00fcsb\u0259t fikirl\u0259r s\u00f6yl\u0259mi\u015fdir. Onun davam\u00e7\u0131lar\u0131 \u00f6z kitablar\u0131nda yaz\u0131rlar ki, albanlar (\u201c\u015eirvan t\u00fcrk-tatar xalqlar\u0131\u201d) g\u00fcn\u0259\u015f\u0259 v\u0259 aya sitayi\u015f edirl\u0259r (bu g\u00fcn t\u00fcrkl\u0259rin bayraqlar\u0131nda ay \u0259ks olunub), \u201calbanlar b\u00f6y\u00fckl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 n\u0259zak\u0259tli idil\u0259r, lakin \u00f6l\u00fcl\u0259r\u0259 qulluq etm\u0259yi haqs\u0131zl\u0131q hesab edirdil\u0259r\u201d, \u201cAlbanlar \u00e7ox c\u0259sur v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fk\u0259n xalqd\u0131rlar&#8230; \u00c7oxlar\u0131 maldarl\u0131qla m\u0259\u015f\u011fuldur v\u0259 m\u00fcharib\u0259 ist\u0259mirl\u0259r&#8230; \u00d6lk\u0259nin sakinl\u0259ri xristiand\u0131r v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r kimi yunanca ibad\u0259t edirl\u0259r. \u201d<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu sonuncu qeyd x\u00fcsusil\u0259 maraql\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnki o, h\u0259tta 17-ci \u0259srd\u0259 alban xristianlar\u0131 erm\u0259ni monofizitl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131na i\u015far\u0259 edir. Bu, xristianl\u0131\u011f\u0131n Albaniyada v\u0259 qon\u015fu Erm\u0259nistanda eyni vaxtda yay\u0131lmas\u0131na dair \u0259sl h\u0259qiq\u0259ti d\u0259yi\u015fmir. Xalkedon \u015euras\u0131 il\u0259 Monofizitizm aras\u0131ndak\u0131 s\u00fcrt\u00fcnm\u0259 o d\u00f6vrd\u0259 m\u00fcbahis\u0259 m\u00f6vzusu deyildi.<\/p>\n\n\n\n<p>Eyni zamanda qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, erm\u0259nil\u0259r \u00f6z tarixl\u0259rini yaln\u0131z VI \u0259srd\u0259n yazma\u011fa ba\u015flay\u0131blar. Bu zaman onlar\u0131n t\u0259hdidin\u0259 fars mazdokil\u0259rinin, daha sonra Bizans v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r v\u0259 qanuni reaksiyas\u0131 g\u00fccl\u0259ndi. Bir xalq \u00f6z m\u0259nafeyini m\u00fcdafi\u0259 edirs\u0259, bu, t\u0259qdir\u0259layiqdir, ancaq bir \u015f\u0259rtl\u0259 ki, ba\u015fqalar\u0131na, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 qon\u015fu xalqa z\u00fclm etm\u0259sin. Erm\u0259nil\u0259r alban kils\u0259sini l\u0259\u011fv etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Az\u0259rbaycan aliml\u0259ri \u0130r\u0259van\u0131n bu i\u015fl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fch\u00fcm s\u0259n\u0259dl\u0259ri gizl\u0259tdiyini b\u0259yan edibl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 Rusiya siyas\u0259ti d\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. Bir vaxtlar Qafqaz u\u011frunda ged\u0259n qanl\u0131 i\u015f\u011fal m\u00fcharib\u0259si v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Fars b\u00f6lg\u0259sind\u0259n Qafqaza k\u00fctl\u0259vi k\u00f6\u00e7\u00fc yerli Qafqaz \u0259halisinin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Ruslara \u015fi\u0259 farslar\u0131 il\u0259 s\u00fcnni Osmanl\u0131 imperiyas\u0131 aras\u0131nda \u201cxristian tamponu\u201d yaratma\u011fa ehtiyac vard\u0131. Bu siyas\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 Alban Patriarxl\u0131\u011f\u0131 l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k E\u00e7mi\u0259dzin\u0259 tabe edildi.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 bir \u00e7ox qiym\u0259tli alban s\u0259n\u0259dl\u0259ri silinm\u0259 v\u0259 m\u0259hv edilm\u0259nin qurban\u0131 oldu. Qalan s\u0259n\u0259dl\u0259r, art\u0131q qeyd edildiyi kimi, \u0130r\u0259vanda gizl\u0259dilib. Haz\u0131rda erm\u0259nil\u0259rin davaml\u0131 siyasi ekspansiyas\u0131 il\u0259 \u00fczl\u0259\u015f\u0259n Az\u0259rbaycan b\u00fct\u00fcn s\u0259yl\u0259rini alban kils\u0259sinin tarixinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259ldib v\u0259 bu faci\u0259nin s\u0259b\u0259bl\u0259rini ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn apar\u0131lan ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 vacib hesab edir.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>\u0130ki tarixin &#8212; 301-ci ild\u0259 qondarma erm\u0259ni xristian d\u00f6vl\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 1701-ci ild\u0259 Mxitar Sebastatsi (Sevastyan) t\u0259r\u0259find\u0259n onun ordeninin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259si simvolik xarakter da\u015f\u0131y\u0131r. Papa E\u00e7mi\u0259dzin\u0259 s\u0259f\u0259r etm\u0259y\u0259 haz\u0131rla\u015fark\u0259n qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bu \u015f\u0259h\u0259r t\u0259kc\u0259 dini inanc\u0131n deyil, h\u0259m d\u0259 erm\u0259ni \u015fovinizminin qalas\u0131d\u0131r. Mexitaristl\u0259rin yubileyi unudulur v\u0259 bunun s\u0259b\u0259bi erm\u0259nil\u0259rin \u00f6zl\u0259rinin dediyi kimi, daha y\u00fcks\u0259k i\u015f\u0259 xidm\u0259t etm\u0259k ist\u0259m\u0259sidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259bii ki, Roma Katolik Kils\u0259si Mxitar Sebastatsi haqq\u0131nda kifay\u0259t q\u0259d\u0259r m\u0259lumata malikdir v\u0259 h\u0259m\u00e7inin bilir ki, 301-ci il erm\u0259ni kils\u0259sinin yarand\u0131\u011f\u0131 il deyil. Lakin Vatikan\u0131n m\u00fcasir siyas\u0259tinin indi ba\u015fqa maraqlar\u0131 var. Mill\u0259t\u00e7i erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri Mxitar\u0131 &#171;Tanr\u0131n\u0131n qulu&#187; kimi h\u00f6rm\u0259tl\u0259 xat\u0131rlay\u0131rlar. \u201cYeni erm\u0259ni dili\u201dnin yaranmas\u0131na s\u0259b\u0259b Mxitar Sebastatsi olmu\u015fdur. Mxitardan \u0259vv\u0259l erm\u0259ni dili m\u00fcxt\u0259lif \u0259srl\u0259rd\u0259 fars, t\u00fcrk, rus v\u0259 ba\u015fqa dill\u0259rin t\u0259siri alt\u0131nda m\u00fcasir anla\u015f\u0131lmaz formaya \u00e7evrilmi\u015fdir. Osmanl\u0131 dilinin d\u0259 islahatlara ehtiyac\u0131 olsa da, erm\u0259ni dili he\u00e7 vaxt Osmanl\u0131 dili s\u0259viyy\u0259sin\u0259 \u00e7ata bilm\u0259di. Mxitar Sebastatsi Venesiya v\u0259 Vyana mexitar\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n s\u0259yl\u0259ri say\u0259sind\u0259 bu g\u00fcn qlobal miqyasda etibarl\u0131 \u201cyeni erm\u0259ni dili\u201d meydana \u00e7\u0131xd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Kristofer Uolkerin \u00f6z\u00fc Mxitar Sebastatsinin xidm\u0259tl\u0259rini xat\u0131rlaya bilmir. O yaz\u0131r: \u201cMxitar \u00e7ap orqanlar\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k uzaq Q\u0259rb v\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259nmi\u015f \u015f\u0259rq xalq\u0131 problemin\u0259 m\u00fcnasib\u0259t formala\u015fd\u0131rd\u0131 v\u0259 bununla da Avropa il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n k\u00f6rp\u00fc rolunu oynad\u0131. Onun qanuni f\u0259aliyy\u0259tinin n\u0259tic\u0259si erm\u0259nil\u0259rin \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rk yolu tutmas\u0131 oldu\u201d. G\u00f6r\u00fcr\u00fck ki, o, b\u00fct\u00fcn bunlardan dan\u0131\u015fark\u0259n m\u00fc\u0259llimi Luis Nalbandyana istinad edir. H\u0259m m\u00fc\u0259llifl\u0259r, h\u0259m d\u0259 Roma \u201cerm\u0259ni \u015f\u00fcurunun\u201d atas\u0131 Mxitar Sebastatsinin milli erm\u0259ni kils\u0259sinin \u0259n m\u0259\u015fhur qurban\u0131 olmas\u0131ndan v\u0259 erm\u0259ni katolikl\u0259rinin minl\u0259rl\u0259 insan t\u0259r\u0259find\u0259n nec\u0259 s\u00fcrg\u00fcn edildiyi v\u0259 ya nec\u0259 m\u0259hv edildiyind\u0259n x\u0259b\u0259rsiz kimi davran\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu yax\u0131nlarda n\u0259\u015fr olunan \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259n birind\u0259 oxuyuruq: \u201cOna edil\u0259n t\u0259zyiql\u0259r alt\u0131nda 1703-c\u00fc ild\u0259 \u0130stanbuldan qa\u00e7araq, Venesiya Respublikas\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda olan Peloponnes adas\u0131nda \u015fagirdl\u0259rin\u0259 qo\u015fulur\u201d. M\u00fc\u0259llif bu s\u00f6zl\u0259rl\u0259 Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131n\u0131n paytaxt\u0131nda Mxitara t\u0259zyiql\u0259r edildiyini oxuculara \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yir. Bu do\u011fru deyil. Mxitar\u0131n yaln\u0131z qriqoryan h\u0259mkarlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259zyiql\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalmas\u0131 bar\u0259d\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 susurlar. \u018fslind\u0259, erm\u0259ni rahib v\u0259 vardapet (m\u00fc\u0259llim) Mxitar Sebastatsi \u00f6z inanc\u0131n\u0131n qurban\u0131d\u0131r. Onu t\u0259qib ed\u0259nl\u0259r erm\u0259ni kils\u0259sin\u0259 m\u0259nsub idil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Mxitar\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 erm\u0259ni kils\u0259sinin \u0259n y\u00fcks\u0259k r\u00fctb\u0259si &#8212; katolikos r\u00fctb\u0259si \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t idi. Eyni zamanda daha iki patriarx var idi (\u0130stanbulda v\u0259 Yerus\u0259limd\u0259). Amma \u0130stanbul patriarx\u0131 b\u00f6y\u00fck fanatizmi il\u0259 se\u00e7ilirdi. Bu fanatizm imandan \u00e7ox qazanc h\u0259risliyin\u0259 \u0259saslan\u0131rd\u0131. \u0130stanbul Erm\u0259ni Patriarx\u0131, pravoslav yunan h\u0259mkar\u0131 kimi, \u201cxalq\u0131n\u0131n\u201d Sultana tam ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u00fcmayi\u015f etdirdi v\u0259 bunun say\u0259sind\u0259 pad\u015fah kimi ya\u015fay\u0131rd\u0131. Bunun da imanla he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yox idi.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Erm\u0259ni kils\u0259si bu yanl\u0131\u015f inki\u015faf\u0131n zirv\u0259sin\u0259 Mxitar Sebastatsinin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131. Erm\u0259ni katolikl\u0259rinin faci\u0259si Fateh Sultan II Mehmetin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ba\u015flay\u0131b. Amma Sultan\u0131n bu faci\u0259 il\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yox idi. \u018fksin\u0259, Bursan\u0131n erm\u0259ni yepiskopu Yoaxim\u0259 patriarx r\u00fctb\u0259si verib, onu ortodoksal yunan s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259ltdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Bundan sonra Romaya d\u00fc\u015fm\u0259n olan patriarxlar (\u0259lb\u0259tt\u0259 ki, burada s\u00f6hb\u0259t h\u0259mi\u015f\u0259 oldu\u011fu kimi b\u00f6y\u00fck qazanclardan gedirdi) katolik erm\u0259nil\u0259r\u0259 sultan\u0131n q\u00fcdr\u0259tini g\u00f6st\u0259rm\u0259k, onlar\u0131 Roman\u0131n casuslar\u0131 kimi \u00f6t\u00fcrm\u0259k imkan\u0131 \u0259ld\u0259 etdil\u0259r. Erm\u0259ni pravoslav patriarx\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259rini qeyd etm\u0259k yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rdi: \u201cErm\u0259ni xalq\u0131na m\u0259nsub olan, lakin n\u0259 kils\u0259si, n\u0259 monast\u0131r\u0131 olan, h\u0259m d\u0259 az\u011f\u0131nl\u0131\u011fa d\u00fc\u00e7ar olan \u015f\u0259xsl\u0259r&#8230; patriarx\u0131n \u0259mri il\u0259 \u0259sl erm\u0259nil\u0259r tutularaq c\u0259zaland\u0131r\u0131lacaqlar\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Vyanal\u0131 iki mexitaristin qeydl\u0259rind\u0259n birind\u0259 deyilir: \u201cKatolikl\u0259rin d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri olan qriqorian patriarxlar\u0131 Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131n\u0131n h\u00f6kmdarlar\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00f6z h\u0259mv\u0259t\u0259nl\u0259rini satq\u0131n, \u00fcsyan\u00e7\u0131 v\u0259 casus kimi dam\u011falay\u0131r v\u0259 bununla da erm\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259zyiql\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olurlar. Erm\u0259ni katolikl\u0259rinin h\u0259bsin\u0259 v\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 s\u0259b\u0259b oldular&#8230;\u201d<\/p>\n\n\n\n<p><br>XVIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259, x\u00fcsusil\u0259 Patriarx Avetikin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bu t\u0259qibl\u0259r \u0259n y\u00fcks\u0259k h\u0259dd\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131. 1778-ci ild\u0259 erm\u0259ni katolikl\u0259rinin qriqoryan erm\u0259nil\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259qib edilm\u0259sinin yeni m\u0259rh\u0259l\u0259si ba\u015flad\u0131. Avstriya Habsburqlar\u0131n\u0131n \u0130stanbuldak\u0131 s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259sinin Avstriya kansleri Venzel Kaunitz\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi hesabatda diqq\u0259t \u00e7\u0259kilir: \u201cPatriarxlar\u0131n v\u0259 onlar\u0131n vicdans\u0131z m\u00fc\u015favirl\u0259rinin q\u0259z\u0259binin h\u0259ddi-h\u00fcdudu yoxdur\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 m\u00fcdaxil\u0259sind\u0259n sonra qriqoryan dinda\u015flar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n erm\u0259ni katolikl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259qibl\u0259r nisb\u0259t\u0259n azald\u0131. Burada \u0259n m\u00fch\u00fcm m\u0259qam ondan ibar\u0259tdir ki, katolik erm\u0259nil\u0259r tamamil\u0259 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131na sadiq olublar v\u0259 erm\u0259ni fanatik terror\u00e7ular\u0131n\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n ifrat qriqorian mill\u0259t\u00e7il\u0259ri il\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259 yaratmay\u0131blar.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>1819-cu ild\u0259 katolik erm\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 qriqoryanlar t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0131z\u0131\u015fd\u0131r\u0131lan yeni terror dal\u011fas\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n etiraz ed\u0259nl\u0259rin edam edilm\u0259si ba\u015f verdi. Erm\u0259ni patriarx\u0131 f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k katolik erm\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259zyiql\u0259ri art\u0131rd\u0131. Bu t\u0259qibl\u0259rin absurdlu\u011fu bir detalda ayd\u0131n olur. Erm\u0259ni katolikl\u0259rini \u0259n q\u0259ddar t\u0259qib ed\u0259nl\u0259rd\u0259n biri Tiflis yepiskopu, dig\u0259ri is\u0259 E\u00e7mi\u0259dzin katolikosun Neres V olub.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Avstriya \u0130nternunsiyas\u0131 m\u00fcst\u0259qil m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i kimi 18 yanvar 1828-ci ild\u0259 D\u00f6vl\u0259t kansleri K. Metternix\u0259 verdiyi hesabatda bu hadis\u0259l\u0259r haqq\u0131nda m\u0259lumat verir: &#171;\u0130ran t\u0259l\u0259b edirdi ki, erm\u0259ni patriarxl\u0131\u011f\u0131n\u0131n iqam\u0259tgah\u0131n\u0131 z\u0259bt etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259ni knyazl\u0131\u011f\u0131 yaratmaq bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlara ba\u015flamal\u0131d\u0131r v\u0259 bu knyazl\u0131q Valaxiya v\u0259 Moldaviya kimi tamamil\u0259 Rusiyaya tabe olmal\u0131d\u0131r&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p><br>E\u00e7mi\u0259dzinin tutulmas\u0131ndan narahat olan Osmanl\u0131 h\u00f6kum\u0259ti erm\u0259ni kils\u0259sinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n, varl\u0131 tacirl\u0259rinin v\u0259 patriarx\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn i\u015ftirak\u0131 il\u0259 m\u00f6vcud v\u0259ziyy\u0259ti t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn iclas ke\u00e7irdi. Erm\u0259ni patriarx\u0131 b\u0259yan edib ki, o, yaln\u0131z onu yegan\u0259 patriarx kimi tan\u0131yan erm\u0259nil\u0259ri qoruya bil\u0259r, Roma Papas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259si olan v\u0259 avropal\u0131larla sistemli \u0259laq\u0259l\u0259r saxlayan katolik erm\u0259nil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 n\u0259 ed\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259k.<\/p>\n\n\n\n<p>Bundan sonra ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r erm\u0259ni katolikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn faci\u0259vi xarakter al\u0131b. Avstriyan\u0131n \u0130stanbuldak\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin ba\u015f t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7isi erm\u0259ni kils\u0259sinin f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 hesabat\u0131n\u0131 bu s\u00f6zl\u0259rl\u0259 yekunla\u015fd\u0131r\u0131b: \u201cBurada s\u00f6hb\u0259t dini t\u0259qibl\u0259rd\u0259n gedirdi\u201d. <\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlar katolikos V Nerses t\u0259r\u0259find\u0259n Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131n\u0131n \u015f\u0259rq torpaqlar\u0131n\u0131n 5000 erm\u0259ni muzdlusu v\u0259 ruslar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si fonunda h\u0259yata ke\u00e7irilib. F\u0259th prosesind\u0259 b\u00f6lg\u0259nin b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk \u0259halisi \u00f6z yurd-yuvalar\u0131ndan, torpaqlar\u0131ndan m\u0259hrum edilmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u018fn pisi h\u0259l\u0259 qar\u015f\u0131da idi. Qriqoriyan Patriarx, Katolik erm\u0259nil\u0259rin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Orta Anadoludan v\u0259 Ankara \u0259traf\u0131ndan g\u0259lmi\u015f erm\u0259ni katolikl\u0259rinin paytaxtdan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259rman verilm\u0259sini t\u0259\u015fkil etdi. Qaydalardan istisnalar yaln\u0131z \u201ck\u00f6hn\u0259 s\u0259hvl\u0259ri g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 t\u0259krarlamamaq\u201d bar\u0259d\u0259 bildiri\u015f ver\u0259nl\u0259r\u0259 \u015famil edilib. 12 min erm\u0259ni katolik qovuldu. Patriarx, bir ne\u00e7\u0259 n\u0259f\u0259r istisna olmaqla, qalanlar\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc ba\u015fqa dinl\u0259rd\u0259n \u00fcst\u00fcn tutdu\u011funu bil\u0259nd\u0259 q\u0259z\u0259bl\u0259ndi.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Erm\u0259ni Katolik Patriarxl\u0131\u011f\u0131 m\u00fcst\u0259qil oldu v\u0259 katolik erm\u0259nil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fcquqi b\u0259rab\u0259rlik yaln\u0131z 1830-cu ild\u0259 Vyana mexitarist yepiskopunun s\u0259yl\u0259ri il\u0259 t\u0259min edildi. M\u0259rk\u0259zi Katolik Kils\u0259si insanlar\u0131 milliyy\u0259tl\u0259rin\u0259 v\u0259 irql\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 b\u00f6lm\u00fcrd\u00fc v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Erm\u0259ni Katolik Kils\u0259si qeyri-erm\u0259nil\u0259r\u0259 a\u00e7\u0131qd\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Tarixin sonrak\u0131 hadis\u0259l\u0259ri g\u00f6st\u0259rdi ki, erm\u0259ni katolikl\u0259rinin dini c\u0259miyy\u0259tinin Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131 v\u0259 Vatikan t\u0259r\u0259find\u0259n r\u0259smi tan\u0131nmas\u0131 \u0259dal\u0259tli idi. Katolik erm\u0259nil\u0259r he\u00e7 vaxt qriqoryan, da\u015fnak v\u0259 s. s\u0131ralar\u0131nda olan terror\u00e7ular\u0131n mill\u0259t\u00e7i f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 i\u015ftirak etm\u0259yibl\u0259r. Bu terror\u00e7ular sonda ortodoks erm\u0259nil\u0259rin kils\u0259sin\u0259 yol tap\u0131blar.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Tarixin\u0259 v\u0259 co\u011frafi m\u00f6vqeyin\u0259 baxmayaraq, erm\u0259ni kils\u0259si he\u00e7 vaxt \u00f6z\u00fcn\u00fc \u015e\u0259rq kils\u0259si hesab etm\u0259yib. Lakin s\u0259lib y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri zaman\u0131 Kilikiyadak\u0131 Roma kils\u0259si il\u0259 toqqu\u015fdu. O, dini \u0259qid\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 deyil, yunanlara nifr\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 s\u0259lib y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rin\u0259 qat\u0131lmaq, h\u0259m d\u0259 h\u0259r vasit\u0259 il\u0259 Q\u0259rbl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r yaratmaq f\u00fcrs\u0259ti axtar\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><br>1999-cu ilin dekabr\u0131nda Avstriya Elml\u0259r Akademiyas\u0131 g\u00f6rk\u0259mli v\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f aliml\u0259rin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n xristianla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na dair simpozium ke\u00e7irmi\u015fdir. Bu simpoziumda s\u0259sl\u0259n\u0259n b\u0259zi arqumentl\u0259r\u0259 diqq\u0259t \u00e7\u0259kildi &#8212; \u0259ks\u0259r hallarda q\u0259sd\u0259n. Bel\u0259likl\u0259, Venesiyadan olan bir tarix\u00e7i deyir: \u201cErm\u0259nil\u0259rin kils\u0259 t\u0259zah\u00fcr\u00fcn\u00fcn tamamil\u0259 yeni variant\u0131n\u0131 \u201cetnik kils\u0259\u201d adland\u0131rmaq yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rdi. (Bundan sonra \u201cetnik kils\u0259\u201d il\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 aras\u0131nda yaln\u0131z bir add\u0131m qala bil\u0259r).<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu tarix\u00e7i \u0130san\u0131n \u201cget v\u0259 b\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131 xristianl\u0131\u011fa d\u0259v\u0259t et v\u0259 onlar\u0131 m\u00fcq\u0259dd\u0259s su il\u0259 yu\u201d \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131na \u201cetnik qrupun realizmi\u201d kimi bax\u0131r. Onun g\u0259ldiyi n\u0259tic\u0259: \u201cErm\u0259ni n\u00fcmun\u0259si biz\u0259 \u201cetnik tanr\u0131\u201d yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcst\u0259sna imkan verir.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Bu g\u00fcn E\u00e7mi\u0259dzin v\u0259 \u0130r\u0259van Az\u0259rbaycan \u0259razisinin b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259sinin z\u0259bt edilm\u0259sin\u0259, bir milyona yax\u0131n insan\u0131n \u00f6z torpaqlar\u0131ndan qovulmas\u0131na haqq qazand\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r \u015feyi edir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>M\u0259nb\u0259: ru.echo.az<br>T\u0259rc\u00fcm\u0259: Elnur S\u0259lim<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>O. BULANOVA (\u018fvv\u0259li: https:\/\/fedai.az\/?p=66738) Xalkedon \u015euras\u0131ndan sonra erm\u0259nil\u0259rin m\u0259rk\u0259zi kils\u0259d\u0259n ayr\u0131lmas\u0131 v\u0259 milli kils\u0259 \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 bir daha qay\u0131tmaq yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rdi. Erm\u0259nistan\u0131n xristianl\u0131\u011f\u0131<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-66872","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66872","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=66872"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66872\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":66875,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66872\/revisions\/66875"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=66872"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=66872"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=66872"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}