{"id":68708,"date":"2022-04-27T14:05:47","date_gmt":"2022-04-27T10:05:47","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=68708"},"modified":"2022-04-27T14:05:50","modified_gmt":"2022-04-27T10:05:50","slug":"amdp-28-aprel-rus-bolsevik-isgaliyla-bagli-b%c9%99yanat-yaydi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=68708","title":{"rendered":"AMDP 28 Aprel Rus-bol\u015fevik i\u015f\u011fal\u0131yla ba\u011fl\u0131 b\u0259yanat yayd\u0131"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Az\u0259rbaycan Milliy\u0259t\u00e7i Demokrat Partiyas\u0131 28 Aprel tarixind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Bol\u015fevik Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u0259yanat yay\u0131b.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>B\u0259yanatda deyilir:<\/p>\n\n\n\n<p>  1920-ci il aprelin 28-d\u0259 bol\u015fevik Rusiyas\u0131n\u0131n, \u015e\u0259rqd\u0259 ilk demokratik c\u00fcmhuriyy\u0259ti olan Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tini devir\u0259r\u0259k \u00f6lk\u0259mizi i\u015f\u011fal etm\u0259sinin 102-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc tamam oldu. Bol\u015fevikl\u0259rin qanl\u0131 i\u015f\u011fal g\u00fcn\u00fc m\u00fcst\u0259qillik tariximizd\u0259 \u0259n a\u011f\u0131r, \u0259n k\u0259d\u0259rli v\u0259 h\u00fcznl\u00fc g\u00fcnl\u0259rd\u0259n biri kimi qalmaqdad\u0131r. <\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6t\u0259n y\u00fczild\u0259 c\u0259mi 23 ay ya\u015fam\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Demokratik C\u00fcmhuriyy\u0259ti s\u00fcqut etdikd\u0259n sonra yurdumuzda qanl\u0131 bol\u015fevik Rusiyas\u0131 70 illik bir sovet rejimi qurdu. Mahiyy\u0259tc\u0259 \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259r\u0259k davam etdir\u0259n bol\u015fevikl\u0259r \u015e\u0259rqd\u0259 ilk demokratik respublika olan Az\u0259rbaycan Demokratik C\u00fcmhuriyy\u0259tinin m\u00f6vcud oldu\u011fu 23 ay \u0259rzind\u0259 onu daim y\u0131xma\u011fa c\u0259hd edirdil\u0259r. Rusiyan\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259si plan\u0131 h\u0259l\u0259 1918-ci ild\u0259 \u015eaumyan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi da\u015fnak-bol\u015fevik rejimi t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131. O vaxt Bak\u0131da, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259r yerind\u0259 t\u00f6r\u0259dil\u0259n t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n da arxas\u0131nda m\u0259hz bol\u015fevik i\u015f\u011fal\u0131na haz\u0131rl\u0131q dayan\u0131rd\u0131. O zaman bu i\u015f\u011fal\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 qarda\u015f T\u00fcrkiy\u0259nin Nuru pa\u015fan\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n xilas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6nd\u0259rdiyi \u201cQafqaz \u0130slam Ordusu\u201d xilas etdi.<\/p>\n\n\n\n<p> \u0130\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara a\u011f\u0131r sars\u0131d\u0131c\u0131 z\u0259rb\u0259l\u0259r vuran t\u00fcrk-az\u0259rbaycan h\u0259rbi birlikl\u0259ri 1918-ci il sentyabr ay\u0131n\u0131n 15-d\u0259 paytaxr Bak\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131, erm\u0259ni-bol\u015fevik, eser-men\u015fevik, ingilis-antanta silahl\u0131 quldur d\u0259st\u0259l\u0259rind\u0259n azad etdi. I D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sinin bitm\u0259sind\u0259n sonra \u201cParis S\u00fclh Konfrans\u0131\u201dnda qalib d\u00f6vl\u0259tl\u0259r, 11 yanvar 1920-ci il tarixind\u0259 Parisin Versal saray\u0131nda Az\u0259rbaycan Demokratik Cumhuriyy\u0259tinin 114 min kv\/km \u0259razi il\u0259 tan\u0131nmas\u0131 haqq\u0131nda Memorandum t\u0259qdim etdil\u0259r. <\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qilliyini \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 \u00f6lk\u0259mizin m\u0259hv olma t\u0259hl\u00fck\u0259si aradan qald\u0131r\u0131lsa da, bol\u015fevikl\u0259r, erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131 v\u0259 yerli satq\u0131nlar\u0131n k\u00f6m\u0259yil\u0259 m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan c\u00fcmhuriyy\u0259tini devirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7dil\u0259r. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 40 min \u00e7evik orduya malik olan Az\u0259rbaycan\u0131n diqq\u0259tini yay\u0131nd\u0131rmaq v\u0259 onun m\u00fcqavim\u0259tinin azald\u0131lmas\u0131 v\u0259 bu yolla i\u015f\u011fala \u015f\u0259rait yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131 bol\u015fevikl\u0259rin tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 il\u0259 1920-ci ilin mart ay\u0131nda Qaraba\u011fda qiyam qald\u0131rd\u0131lar. <\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan ordusunun b\u00f6y\u00fck hiss\u0259si bu qiyam\u0131n yat\u0131r\u0131lmas\u0131na g\u00f6nd\u0259ril\u0259nd\u0259n sonra, bol\u015fevikl\u0259r Az\u0259rbaycan daxilind\u0259 satq\u0131nlardan ibar\u0259t 5-ci kolonu da h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tir\u0259r\u0259k h\u00fccum \u0259m\u0259liyyat\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdi. Q\u00fcvv\u0259l\u0259rin qeyri &#8212; b\u0259rab\u0259rliyini n\u0259z\u0259r\u0259 alan Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamenti, Az\u0259rbaycan\u0131n tam m\u00fcst\u0259qilliyinin qorunub saxlanmas\u0131, yeni yaranan h\u00f6k\u00fcm\u0259tin m\u00fcv\u0259qq\u0259ti orqan olmas\u0131, h\u00f6k\u00fcm\u0259t idar\u0259l\u0259rind\u0259ki k\u00f6hn\u0259 qulluq\u00e7ular\u0131n tutduqlar\u0131 v\u0259zif\u0259l\u0259rind\u0259 qalmas\u0131, h\u00f6kum\u0259t v\u0259 parlament \u00fczvl\u0259rinin h\u0259yat v\u0259 m\u00fclkiyy\u0259t toxunulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si v\u0259 s. \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 hakimiyy\u0259tin m\u00fcs\u0259lman bol\u015fevikl\u0259rin\u0259 verilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar \u00e7\u0131xard\u0131. Amma t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259r olsun ki, \u015f\u0259rtl\u0259r\u0259 \u0259m\u0259l olunmad\u0131. Az\u0259rbaycanda hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259nd\u0259n sonra bol\u015fevikl\u0259r xalq\u0131m\u0131za, onun ziyal\u0131lar\u0131na, h\u00f6kum\u0259td\u0259 t\u0259msil olunmu\u015f insanlara qar\u015f\u0131 \u00e7ox amans\u0131z t\u0259qib v\u0259 represiyalara ba\u015flad\u0131lar. T\u0259kc\u0259 may\u0131n ax\u0131rlar\u0131nda, G\u0259nc\u0259d\u0259 ba\u015f ver\u0259n \u00fcsyan yat\u0131r\u0131landan sonra bu \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 15 min az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. <\/p>\n\n\n\n<p>1920-ci il aprelin 28-d\u0259n 1921-ci ilin yay\u0131na q\u0259d\u0259r 50 min insan q\u0259tl\u0259 yetirildi. Bunun da m\u00fch\u00fcm bir hiss\u0259si ziyal\u0131lar olmu\u015fdur. F\u0259t\u0259li xan Xoyski, parlament s\u0259drinin m\u00fcavini H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayev, Daxili \u0130\u015fl\u0259r naziri Behbud b\u0259y Cavan\u015fir, 12 genaral, 27 polkovnik, 460 n\u0259f\u0259r m\u00fcxt\u0259lif r\u00fctb\u0259li zabit d\u0259 q\u0259tl\u0259 yetiril\u0259nl\u0259r aras\u0131nda olub. \u0130\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar bu qurbanlar\u0131n hesab\u0131na Az\u0259rbaycanda m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndil\u0259r. 27 aprel 1920-ci ild\u0259 bol\u015fevikl\u0259r Az\u0259rbaycanda \u201cQrob nedelya\u201d (\u201cYa\u011fmalama h\u0259ft\u0259si\u201d) elan ed\u0259r\u0259k ticar\u0259txanalar\u0131, evl\u0259rd\u0259n u\u015faq oyuncaqlar\u0131na q\u0259d\u0259r h\u0259r \u015feyi talan edib 60 (altm\u0131\u015f) vaqon dolu \u0259\u015fyan\u0131 \u201cYolda\u015f Lenin\u0259 Az\u0259rbaycandan h\u0259diyy\u0259\u201d ad\u0131 alt\u0131nda Moskvaya yollad\u0131lar. <\/p>\n\n\n\n<p>\u018frzaq anbarlar\u0131 m\u00fcsadir\u0259 edildi, Moskva proletariat\u0131na g\u00f6nd\u0259rildi. Az\u0259rbaycanl\u0131 ail\u0259l\u0259r k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259r\u0259 at\u0131ld\u0131, evl\u0259ri m\u0259nims\u0259nildi. Se\u00e7m\u0259 ziyal\u0131lar, h\u00f6kum\u0259t adamlar\u0131, m\u0259murlar, tan\u0131nm\u0131\u015f pedaqoqlar da \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, ya h\u0259bs edildi. \u0130ki g\u00fcn \u0259rzind\u0259 Bay\u0131l h\u0259bsxanas\u0131nda 300 (\u00fc\u00e7 y\u00fcz) n\u0259f\u0259r g\u00fcll\u0259l\u0259ndi, 10 (on) min\u0259 q\u0259d\u0259r insan Sibir\u0259 s\u00fcrg\u00fcn\u0259 g\u00f6nd\u0259rildi. Bol\u015fevikl\u0259r neft v\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131 da daxil olmaqla, Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00fcn yeralt\u0131 v\u0259 yer\u00fcst\u00fc s\u0259rv\u0259tl\u0259rini Sovet Rusiyas\u0131na da\u015f\u0131d\u0131lar. Az\u0259rbaycan talan edildi, s\u0259rv\u0259ti Rusiyaya da\u015f\u0131nd\u0131. Yaln\u0131z 1920-ci ilin may\u0131n 1-d\u0259 \u201cBuniyad\u201d g\u0259misi il\u0259 Rusiyaya 67, 528 pud neft; \u201cRus\u201d g\u0259misi il\u0259 76697 pud mazut yola sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Sovetl\u0259r Birliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 800 (s\u0259kkiz y\u00fcz) min slavyan \u0259silli \u0259cn\u0259bi Az\u0259rbaycana g\u0259tiril\u0259r\u0259k burada \u0259b\u0259di m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131lar. \u0130\u015f\u011faldan sonra Bol\u015fevik Rusiyas\u0131 uzun zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131 v\u0259 ordusunun m\u00fcqavim\u0259ti il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131. Rus i\u015f\u011fal\u0131na etiraz ed\u0259n xalq v\u0259 ordu, 150 d\u0259f\u0259 \u00fcsyan qald\u0131rd\u0131lar. \u018fn b\u00f6y\u00fck \u00fcsyan 1920-ci il may\u0131n 26-dan, iyunun 4-d\u0259k G\u0259nc\u0259d\u0259 ba\u015f verdi. H\u0259min \u00fcsyan zaman\u0131 Az\u0259rbaycan ordusunun d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri v\u0259 G\u0259nc\u0259nin q\u0259hr\u0259man sakinl\u0259ri 8 min rus \u0259sg\u0259rini \u00f6ld\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Sonradan G\u0259nc\u0259y\u0259 \u0259lav\u0259, diviziyalar g\u00f6nd\u0259rildi v\u0259 bu i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 ordular G\u0259nc\u0259ni yerl\u0259 yeksan etdil\u0259r. <\/p>\n\n\n\n<p>On min n\u0259f\u0259r\u0259 yax\u0131n G\u0259nc\u0259 sakinini q\u0259tl\u0259 yetirdil\u0259r. Sonradan Zaqatala, \u015e\u0259ki, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 \u00fcsyanlar ba\u015f verdi. Bu, bir daha s\u00fcbut edir ki, Az\u0259rbaycan xalq\u0131 i\u015f\u011fal rejimi il\u0259 bar\u0131\u015fmay\u0131b. Bol\u015fevikl\u0259r Bak\u0131 neftini \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k, i\u015f\u011fal rejimin\u0259 qanuni don geydirm\u0259k v\u0259 i\u015f\u011fal\u0131 p\u0259rd\u0259l\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n guya m\u00fcst\u0259qil qalaca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259d etmi\u015fdil\u0259r. &#171;M\u00fcst\u0259qil Sovet Az\u0259rbaycan\u0131&#187; \u015f\u00fcar\u0131 rus bol\u015fevikl\u0259rin\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan taktiki manevrd\u0259n ba\u015fqa bir \u015fey deyildi. Bundan \u0259lav\u0259 a\u011fqvardiya\u00e7\u0131 Denikini m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259n erm\u0259nil\u0259r\u0259 bol\u015fevikl\u0259r h\u0259m m\u00fcst\u0259qillik v\u0259 h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi \u0259razil\u0259ri olan Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 \u201ch\u0259diyy\u0259\u201d ed\u0259rk, tarixd\u0259 ilk erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti yaratd\u0131lar Bol\u015fevik i\u015f\u011fal\u0131 sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycana f\u0259lak\u0259tl\u0259r g\u0259tirm\u0259kd\u0259 davam etdi. \u00d6t\u0259n \u0259srin 30-cu ill\u0259rind\u0259 repressiya d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan elminin qaymaqlar\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n beyni olan minl\u0259rl\u0259 ziyal\u0131 h\u0259bs at\u0131ld\u0131, s\u00fcrg\u00fcnl\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rdi v\u0259 ya g\u00fcll\u0259l\u0259ndi. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 70 mind\u0259n artq Az\u0259rbaycan ziyal\u0131s\u0131 bol\u015fevik rejimi t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259hv edildi. Sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 zorak\u0131l\u0131qlar davam etdirildi. <\/p>\n\n\n\n<p>28 Aprel 1920-ci ilin i\u015f\u011fal fakt\u0131n\u0131n oldu\u011funu v\u0259 Beyn\u0259lxalq H\u00fcquqa \u0259saslanaraq Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli M\u0259clisind\u0259n t\u0259l\u0259b edirik: \u201c28 aprel 1920-ci il tarixi, Az\u0259rbaycan\u0131n Sovet Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131 kimi tan\u0131ns\u0131n\u201d. <\/p>\n\n\n\n<p>B\u0259yanat BMT-nin Ba\u015f Katibin\u0259, BMT-nin T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131na, BMT-nin \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131na, Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyin\u0259, AT\u018fT-in Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyin\u0259, \u0130slam \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131na, xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rin respublikam\u0131zdak\u0131 s\u0259firlikl\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan Milliy\u0259t\u00e7i Demokrat Partiyas\u0131 28 Aprel tarixind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Bol\u015fevik Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u0259yanat yay\u0131b. B\u0259yanatda deyilir: 1920-ci il aprelin 28-d\u0259 bol\u015fevik<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-68708","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-siyast"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68708","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=68708"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68708\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":68710,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68708\/revisions\/68710"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=68708"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=68708"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=68708"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}