{"id":69301,"date":"2022-05-03T02:24:52","date_gmt":"2022-05-02T22:24:52","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=69301"},"modified":"2022-05-03T02:26:15","modified_gmt":"2022-05-02T22:26:15","slug":"dini-f%c9%99ls%c9%99fi-t%c9%99limin-vacibliyi-qisa-n%c9%99z%c9%99ri-baxis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=69301","title":{"rendered":"&#171;D\u0130N\u0130 F\u018fLS\u018fF\u0130 T\u018fL\u0130M\u0130N VAC\u0130BL\u0130Y\u0130&#187; QISA N\u018fZ\u018fR\u0130 BAXI\u015e"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em><span class=\"has-inline-color has-vivid-cyan-blue-color\">Din d\u00fchan\u0131n m\u0259hsuludur, o, b\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 layiqli qiym\u0259tini alm\u0131\u015f v\u0259 b\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131n h\u0259yat\u0131nda xilaskar rolu oynam\u0131\u015fd\u0131r.<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Artur \u015eopenhauer<\/strong><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:41% auto\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"423\" height=\"551\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/hhb6.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-69302 size-full\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/hhb6.jpg 423w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/hhb6-230x300.jpg 230w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/hhb6-115x150.jpg 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 423px) 100vw, 423px\" \/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>K\u0259rim Novruzov<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>A\u011fdam rayon 95 sayl\u0131 tam orta m\u0259kt\u0259bin direktoru<\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><br><br><strong>&#171;Din bar\u0259d\u0259 ilkin f\u0259ls\u0259fi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259r q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259r\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir. H\u0259l\u0259 E.\u0259. V \u0259srd\u0259 yunanlar \u00f6z etiqadlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259qli ara\u015fd\u0131rmalar apar\u0131rd\u0131lar. Xristian d\u00fcnyas\u0131nda dini-f\u0259ls\u0259fi ara\u015fd\u0131rmalar I-II \u0259srl\u0259rd\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r davam etm\u0259kd\u0259dir. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131nda is\u0259 dini \u0259qid\u0259l\u0259rin \u0259ql bax\u0131m\u0131ndan t\u0259hlili v\u0259 \u015f\u0259rhi Qurani-K\u0259rimin \u00f6z\u00fc il\u0259 eyni vaxta ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Quranda \u0259ql v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr, insanlara m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259hz bu yolla yana\u015fmaq buyurulur. Bundan \u0259lav\u0259, VII \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f alt\u0131nc\u0131 \u0259hli-beyt imam\u0131 C\u0259f\u0259r Sadiq t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259snif olunmu\u015f ilahiyyat elml\u0259ri bu istiqam\u0259td\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmalara b\u00f6y\u00fck t\u0259kan vermi\u015fdir.&#187;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &#171;Din f\u0259ls\u0259f\u0259si geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 is\u0259 XIX \u0259srin ortalar\u0131nda tan\u0131nma\u011fa ba\u015flad\u0131. Modernizm prosesini ya\u015fayan Avropada din f\u0259ls\u0259f\u0259si elminin q\u0259dim k\u0259lam elmind\u0259n xeyli f\u0259rqli \u015f\u0259kild\u0259 \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259si intibahdan sonrak\u0131 elmi-f\u0259ls\u0259fi c\u0259r\u0259yanlara az da olsa tan\u0131\u015f insanlar\u0131 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndirm\u0259m\u0259lidir. B\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259r kimi ilahiyyat elmi d\u0259 modernl\u0259\u015fm\u0259 v\u0259 ya insanmehv\u0259rlik hadis\u0259sind\u0259n k\u0259narda qalmam\u0131\u015fd\u0131r. Onun ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 q\u0259dim k\u0259lam elmind\u0259 oldu\u011fu kimi ilahi varl\u0131\u011fa yox, \u0259sas\u0259n insana y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir. Din f\u0259ls\u0259f\u0259sini \u00fcmumi f\u0259ls\u0259f\u0259d\u0259n ayr\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 dini-f\u0259ls\u0259fi t\u0259dqiqatlar\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva ed\u0259n bir elm kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirm\u0259k olar.&#187;&nbsp;&nbsp; &#171;Din, yaxud f\u0259ls\u0259f\u0259 insan\u0131n bioliji varl\u0131q q\u0131laf\u0131ndan \u00e7\u0131xmaq ehtiyac\u0131ndan \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lmi\u015fdir, amma birinciy\u0259 m\u0259n\u0259viyyat\u0131n doldurulmas\u0131, ikinciy\u0259 zehnin i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lmas\u0131 ist\u0259yi s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur; bel\u0259 ki, dinin m\u0259kan\u0131 \u00fcr\u0259k, f\u0259ls\u0259f\u0259nin ki, z\u0259kad\u0131r. Din o zaman m\u00fcq\u0259dd\u0259slik statusu qazan\u0131r ki, f\u0259ls\u0259f\u0259 il\u0259 birl\u0259\u015fir. F\u0259ls\u0259f\u0259nin yolu alfadan omeqaya kimidir v\u0259 kamil din d\u0259 \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini bu istiqam\u0259td\u0259 qurmal\u0131d\u0131r. F\u0259ls\u0259fi yola \u00e7\u0131xmaq \u00fc\u00e7\u00fcn insandan x\u00fcsusi istedad v\u0259 f\u0259rdiliyin d\u0259f olunmas\u0131 qabiliyy\u0259ti t\u0259l\u0259b olunur, amma din ham\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcnd\u00fcr; o, i\u015fin\u0259 ba\u015flamaqdan \u00f6tr\u00fc insani \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn ali d\u0259r\u0259c\u0259sin\u0259 can atm\u0131r, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, ba\u015flan\u011f\u0131cda.<\/p>\n\n\n\n<p><br>F\u0259ls\u0259f\u0259nin m\u0259qs\u0259di \u00f6yr\u0259nm\u0259kdir, dinin v\u0259zif\u0259si \u00f6yr\u0259tm\u0259k. \u018fg\u0259r din tamam v\u0259 ya qism\u0259n d\u0259rk olunmu\u015f ilahi irad\u0259nin uy\u011fun pill\u0259l\u0259rd\u0259 obyektivliyini \u0259ks etdirmirs\u0259, qanuna b\u0259nz\u0259yir. D\u00fcnya, kimin onu nec\u0259 adland\u0131rmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq, ilahi irad\u0259nin, yaxud irad\u0259nin g\u00fcc\u00fcyl\u0259 idar\u0259 olunur, \u0259lb\u0259tt\u0259, s\u00f6hb\u0259t o idar\u0259etm\u0259d\u0259n gedir ki, insani m\u00fcdaxil\u0259d\u0259n azadd\u0131r. ALLAH-din qar\u015f\u0131durmas\u0131 deyil\u0259n bir \u0259kslik d\u0259 var, m\u0259s\u0259l\u0259n, din elm\u0259, yaxud f\u0259ls\u0259f\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131x\u0131rsa, dem\u0259li \u00f6z mahiyy\u0259ti il\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 dayan\u0131r.&#187;&nbsp; &#171;F\u0259ls\u0259fi idrak f\u0259rdiliyin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 yolu il\u0259 n\u0259y\u0259 qovu\u015fursa, Allaha ged\u0259n yolun sonu da h\u0259min m\u0259qama yeti\u015fm\u0259 kimi n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irilm\u0259lidir, \u00e7\u00fcnki h\u0259r iki yolun yol\u00e7ular\u0131 filosoflard\u0131r.&nbsp; \u018fslind\u0259 bu yollar aras\u0131nda n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arpan f\u0259rq yoxdur, amma yol\u00e7ular f\u0259rdl\u0259r olmasa da, yollar f\u0259rdi, m\u0259qs\u0259d eyni: insan v\u0259 H\u0259qiq\u0259tin d\u0259rk olunmas\u0131, n\u0259tic\u0259 d\u0259 eynidir.&nbsp; Varl\u0131\u011f\u0131n i\u00e7 v\u0259 \u00e7\u00f6l t\u0259r\u0259fl\u0259ri \u2013 zahiri g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 daxili mahiyy\u0259ti var. \u015eair, r\u0259ssam, heyk\u0259lt\u0259ra\u015f, ssenarist, \u0259sas\u0259n, hadis\u0259l\u0259rin \u00e7\u00f6l t\u0259svirini \u00f6t\u00fcrm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, amma f\u0259ls\u0259f\u0259 mahiyy\u0259ti \u00f6yr\u0259nir. Ist\u0259nil\u0259n s\u0259n\u0259t \u0259s\u0259ri o vaxt \u00f6lm\u0259zlik qazan\u0131r ki, ayr\u0131ca \u015feyl\u0259rin adi idrak\u0131ndan ideyan\u0131n idrak\u0131na ke\u00e7id m\u0259rh\u0259l\u0259si ba\u015f verir. H\u0259r hans\u0131 dinin mahiyy\u0259tin\u0259 ancaq f\u0259ls\u0259fi yolla varmaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr, dem\u0259li mahiyy\u0259t m\u0259nada h\u0259m dini, h\u0259m f\u0259ls\u0259fi proses eynidir.<\/p>\n\n\n\n<p>Dinin kils\u0259, yaxud m\u0259scid s\u0259viyy\u0259sind\u0259 t\u0259bli\u011fin\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 x\u0259talar v\u0259 yanl\u0131\u015fl\u0131qlar\u0131n meydana \u00e7\u0131xmas\u0131 lab\u00fcdd\u00fcr. \u00c7\u00fcnki f\u0259rdiliyini yox etm\u0259y\u0259n insan ilahi irad\u0259nin m\u0259ziyy\u0259tl\u0259rini ehtiva ed\u0259n tezliy\u0259 uy\u011fun g\u0259lm\u0259y\u0259 bil\u0259r, lakin vasit\u0259\u00e7iliyin bu kimi t\u0259hrifl\u0259rl\u0259 s\u0259ciyy\u0259l\u0259n\u0259n f\u0259aliyy\u0259tini b\u00fct\u00f6vl\u00fckl\u0259 dinin aya\u011f\u0131na yazmaq olmaz.&#187;&nbsp;&nbsp; &#171;He\u00e7 bir din insan\u0131n d\u0259rk olunmu\u015f azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131, h\u0259tta \u00f6l\u00fcm h\u00f6km\u00fc oxunmu\u015f m\u0259hkum olsa bel\u0259, \u0259ng\u0259ll\u0259y\u0259 bilm\u0259z, \u00e7\u00fcnki bu kimi azadl\u0131qlar g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n \u0259m\u0259ll\u0259rd\u0259 zahir\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131r. Filosofun, yaxud h\u0259r hans\u0131 din xadiminin ayr\u0131ca insan\u0131 olmur, insan insand\u0131r, sad\u0259c\u0259 onun m\u00fcr\u0259kk\u0259b x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini h\u0259r k\u0259s \u00f6z d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sinin s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131r. Sapiens yarand\u0131\u011f\u0131 ilk g\u00fcnd\u0259n hans\u0131 irad\u0259 il\u0259 d\u00fcnyaya t\u0259\u015frif g\u0259tiribs\u0259, bu g\u00fcn d\u0259 odur, sivilizasiya insan\u0131n h\u0259yat t\u0259rzin\u0259 aiddir, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzin\u0259 yox. Bu m\u0259nada dinin pay\u0131na daha \u00e7ox m\u0259suliyy\u0259t d\u00fc\u015f\u00fcr, n\u0259inki f\u0259ls\u0259f\u0259nin, lakin dinin pis \u0259m\u0259ll\u0259rin islah\u0131 tendensiyas\u0131 insani h\u00fcquqlar.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p><br>&nbsp;&#171;He\u00e7 bir din insan\u0131n d\u0259rk olunmu\u015f azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131, h\u0259tta \u00f6l\u00fcm h\u00f6km\u00fc oxunmu\u015f m\u0259hkum olsa bel\u0259, \u0259ng\u0259ll\u0259y\u0259 bilm\u0259z, \u00e7\u00fcnki bu kimi azadl\u0131qlar g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n \u0259m\u0259ll\u0259rd\u0259 zahir\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131r. Filosofun, yaxud h\u0259r hans\u0131 din xadiminin ayr\u0131ca insan\u0131 olmur, insan insand\u0131r, sad\u0259c\u0259 onun m\u00fcr\u0259kk\u0259b x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini h\u0259r k\u0259s \u00f6z d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sinin s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131r. Sapiens yarand\u0131\u011f\u0131 ilk g\u00fcnd\u0259n hans\u0131 irad\u0259 il\u0259 d\u00fcnyaya t\u0259\u015frif g\u0259tiribs\u0259, bu g\u00fcn d\u0259 odur, sivilizasiya insan\u0131n h\u0259yat t\u0259rzin\u0259 aiddir, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzin\u0259 yox. Bu m\u0259nada dinin pay\u0131na daha \u00e7ox m\u0259suliyy\u0259t d\u00fc\u015f\u00fcr, n\u0259inki f\u0259ls\u0259f\u0259nin, lakin dinin pis \u0259m\u0259ll\u0259rin islah\u0131 tendensiyas\u0131 insani h\u00fcquqlar\u0131n m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 hesab\u0131na olmamal\u0131d\u0131r.&#187;&nbsp;&nbsp; &#171;Din ancaq f\u0259ls\u0259f\u0259 il\u0259 yox, tarix boyu \u00f6z daxilind\u0259 batin \u0259hli v\u0259 zahir \u0259hli t\u0259msil\u00e7il\u0259rinin aras\u0131nda da dart\u0131\u015fmalara s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur.&nbsp; Din ilkin s\u0259viyy\u0259sind\u0259 ehkam kimi s\u0259sl\u0259ndirilir, b\u00f6y\u00fck hiss v\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259 yax\u0131nla\u015fma h\u0259y\u0259can\u0131 ancaq onun f\u0259ls\u0259f\u0259sil\u0259 v\u0259hd\u0259td\u0259 oldu\u011fumuz anlarda ba\u015f verir. Artur \u015eopenhauer \u0259b\u0259s yer\u0259 s\u00f6yl\u0259mir ki, m\u0259ni oxuyan h\u0259r k\u0259s sufil\u0259ri d\u0259 oxumal\u0131d\u0131r. F\u0259ls\u0259f\u0259 i\u015f\u0131qlanmaya can atmad\u0131r; \u0259zabdan xilas olma\u011f\u0131n yegan\u0259 yolunu Qautman Budda i\u015f\u0131qlanmada g\u00f6r\u00fcr, dem\u0259li i\u015f\u0131qlanmaya xidm\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n din, ya f\u0259ls\u0259f\u0259 il\u0259 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259li, ya da onun t\u0259rkib hiss\u0259sin\u0259 \u00e7evrilm\u0259lidir.&nbsp;&nbsp;<br>M\u00f6vlana deyir: \u201cBu d\u00fcnya zindand\u0131r, biz d\u0259 zindandak\u0131lar&#8230; Quma\u015f, g\u00fcm\u00fc\u015f, o\u011ful, qad\u0131n d\u00fcnyad\u0131r&#8230; G\u0259miy\u0259 dolan su g\u0259mini bat\u0131r\u0131r, lakin alt\u0131nda qalan onu \u00fczd\u00fcr\u00fcr\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eopenhauer deyir: \u201cD\u00fcnya b\u00fct\u00fcn m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 qeyri-\u015f\u0259rtsiz pisdir; estetik olaraq o, karikaturaya, zehni c\u0259h\u0259td\u0259n d\u0259lixanaya, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 adamaldadan qumarxanaya, b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 is\u0259 h\u0259bsxanaya b\u0259nz\u0259yir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u018flb\u0259tt\u0259, M\u00f6vlana g\u0259mini \u00fczd\u00fcr\u0259n su dey\u0259nd\u0259 art\u0131q bu d\u00fcnyan\u0131 deyil, ger\u00e7\u0259k\u00fcst\u00fc \u2013 f\u00f6vq\u0259l d\u00fcnyaya y\u00fcks\u0259lm\u0259ni, \u015eopenhauer is\u0259, \u0259ksin\u0259, ger\u00e7\u0259k d\u00fcnyan\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu v\u0259 zahiri f\u0259rqliliy\u0259 baxmayaraq, t\u0259bii ki, h\u0259r iki filosofun q\u0259na\u0259ti eynidir.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p><br>&#171;Yuxar\u0131da qeyd etdiyimiz kimi yer k\u00fcr\u0259sind\u0259 ya\u015fayan, eyni zamanda d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259yi bacaran h\u0259r k\u0259s anlay\u0131r ki, d\u00fcnya g\u00f6z\u0259g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n iradi q\u00fcvv\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunur v\u0259 bu q\u00fcvv\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259nin, dini f\u0259ls\u0259f\u0259nin \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 yegan\u0259 H\u0259qiq\u0259tdir, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, bu yegan\u0259 H\u0259qiq\u0259t f\u0259rqli f\u0259ls\u0259f\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif adlar alt\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc b\u00fcruz\u0259 verir. El\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 A. \u015eopenhauer f\u0259ls\u0259f\u0259ni ba\u015flar\u0131 bir-birinin dilini bilm\u0259y\u0259n \u0259jdahaya b\u0259nz\u0259dir. Dind\u0259 yegan\u0259 H\u0259qiq\u0259t Allahd\u0131r v\u0259 filosoflar bilir ki, bu H\u0259qiq\u0259tin mahiyy\u0259tin\u0259 tam olaraq varmaq qeyri-m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr; m\u0259hz f\u0259ls\u0259f\u0259nin nail oldu\u011fu, yaxud dinin qovu\u015fmaq ist\u0259diyi m\u0259qam t\u0259k olan H\u0259qiq\u0259tin \u2013 Allah\u0131n d\u0259rk olunmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u0259rk etm\u0259k x\u00fcsusiyy\u0259til\u0259 tamamlan\u0131r, y\u0259ni din d\u0259, f\u0259ls\u0259f\u0259 d\u0259, olsa-olsa, t\u0259k olan yarad\u0131c\u0131 q\u00fcvv\u0259ni tan\u0131man\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 yax\u0131nla\u015fa bil\u0259rl\u0259r. Artur \u015eopenhauer f\u0259ls\u0259fi n\u0259z\u0259riyy\u0259sind\u0259 irad\u0259 adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 yegan\u0259 hakim q\u00fcvv\u0259nin b\u00fct\u00fcn xass\u0259 v\u0259 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n s\u00f6z a\u00e7d\u0131\u011f\u0131 kimi, din d\u0259, eyn\u0259n m\u0259h\u0259bb\u0259t haqq\u0131nda s\u00f6yl\u0259dikl\u0259rimiz\u0259 ox\u015far olaraq, Allah\u0131n keyfiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n uzun-uzad\u0131 b\u0259hs edir, \u00f6zl\u0259rind\u0259n is\u0259 dan\u0131\u015fm\u0131rlar.&#187;&nbsp;&nbsp; <\/p>\n\n\n\n<p>&#171;M\u0259nsur H\u0259llac yol\u00e7ulu\u011funun sonu \u2013 Tanr\u0131ya qovu\u015fma m\u0259hz Ona qovu\u015fma\u011f\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 bilikl\u0259rin \u0259ld\u0259 olunma s\u0259viyy\u0259sin\u0259 deyilir. H\u0259m dinin, h\u0259m d\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259nin inki\u015faf etm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b H\u0259qiq\u0259tin gizl\u0259ndiyi al\u0259m\u0259 canatmad\u0131r v\u0259 h\u0259r k\u0259s bu H\u0259qiq\u0259t\u0259 yax\u0131nla\u015fa bildiyi q\u0259d\u0259r xo\u015fb\u0259xt olur. B\u0259lk\u0259 bir g\u00fcn din d\u0259, f\u0259ls\u0259f\u0259 d\u0259 bu gizlilik p\u0259rd\u0259sini qald\u0131rma\u011fa m\u00fcv\u0259ff\u0259q olacaqlar, lakin h\u0259min g\u00fcn, y\u0259qin ki, d\u00fcnyan\u0131n sonu g\u0259lm\u0259lidir.&#187;&nbsp; &#171;B\u00fct\u00fcn dinl\u0259rin yekdil fikird\u0259 oldu\u011fu v\u0259 Qurani-K\u0259rimin ana x\u0259ttini t\u0259\u015fkil ed\u0259n bir ay\u0259 var: \u201cH\u0259qiq\u0259t\u0259n, Allah ehtiyacs\u0131zd\u0131r&#8230;\u201d <\/p>\n\n\n\n<p>\u0130nsan\u0131n m\u00fcq\u0259dd\u0259sliyi Allah\u0131n n\u0259hay\u0259tsiz m\u00fcq\u0259dd\u0259sliyin\u0259 n\u0259 yax\u015f\u0131, n\u0259 pis m\u0259nada t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bilm\u0259z, y\u0259ni insan insan \u00fc\u00e7\u00fcnd\u00fcr; onun b\u00fct\u00fcn yax\u015f\u0131 v\u0259 pis \u0259m\u0259ll\u0259rinin ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdiyi s\u0259hn\u0259 insani m\u00f6vc\u00fcdatd\u0131r. Dem\u0259li m\u00fcq\u0259dd\u0259s insan anlay\u0131\u015f\u0131 dind\u0259 v\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259d\u0259 f\u0259rqli yol\u00e7uluqlar hesab\u0131na \u0259ld\u0259 olunsa da, n\u0259tic\u0259 eynidir: m\u00fcmk\u00fcn q\u0259d\u0259r he\u00e7 kim\u0259, he\u00e7 n\u0259y\u0259 z\u0259r\u0259r verm\u0259m\u0259k hissinin formala\u015fmas\u0131 \u2013 \u00fclvilik m\u0259qam\u0131. F\u0259ls\u0259f\u0259d\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259slik anlay\u0131\u015f\u0131 m\u00fctl\u0259qdir, dind\u0259 is\u0259 bu m\u0259qam dini f\u0259ls\u0259f\u0259nin t\u0259cr\u00fcb\u0259d\u0259n as\u0131l\u0131 olmayan n\u0259z\u0259riyy\u0259si hesab\u0131na \u0259ld\u0259 olunur. Q\u0259bul edil\u0259n, yaxud edilm\u0259y\u0259n qaydalar\u0131 \u00fclvilik xatirin\u0259 bil\u0259r\u0259kd\u0259n r\u0259dd etm\u0259k m\u00fcq\u0259dd\u0259s olmaq anlam\u0131na g\u0259lm\u0259z, m\u00fcq\u0259dd\u0259slik ehtiyac\u0131 yox kimi qar\u015f\u0131lamaq keyfiyy\u0259tidir, y\u0259ni m\u00fcq\u0259dd\u0259slik ehtiyacs\u0131zl\u0131qd\u0131r, ehtiyaclar\u0131n bil\u0259r\u0259kd\u0259n inkar edilm\u0259si deyil.&#187;&nbsp; &#171;F\u0259ls\u0259f\u0259 il\u0259 din aras\u0131nda \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n yegan\u0259 m\u0259qam musiqiy\u0259 m\u00fcnasib\u0259tdir v\u0259 bu, y\u0259qin ki, musiqinin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus yarad\u0131c\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tind\u0259n ir\u0259li g\u0259lir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130lahi irad\u0259nin h\u00f6kml\u0259rin\u0259 tabe oldu\u011fu v\u0259 t\u0259nhal\u0131\u011f\u0131 sevm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn din azad deyil, amma f\u0259ls\u0259f\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 azadd\u0131r. Dind\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck azadl\u0131q t\u0259k olan Allah\u0131n irad\u0259sin\u0259, f\u0259ls\u0259f\u0259 d\u0259 is\u0259 m\u00fctl\u0259q ideyalar\u0131n yegan\u0259 subyektin\u0259 aiddir. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, \u015eopenhaer t\u0259k olman\u0131n bu x\u00fcsusiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 deyir: \u201cKim ki, t\u0259nhal\u0131\u011f\u0131 sevmir, eyni zamanda azadl\u0131\u011f\u0131 da sevmir\u201d.&nbsp;&nbsp; &#171;&#187;Z\u0259rd\u00fc\u015fdtd\u0259n ba\u015flam\u0131\u015f m\u00fcasir g\u00fcn\u0259 kimi din insana \u0259v\u0259zsiz h\u0259diyy\u0259 v\u0259d etmir: \u201c&#8230; son hesab g\u00fcn\u00fcnd\u0259 yalanp\u0259r\u0259stl\u0259r\u0259 \u0259n pis h\u0259yat v\u0259 do\u011fru t\u0259r\u0259fdarlar\u0131na \u0259n yax\u015f\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259ni n\u0259sib olacaqd\u0131r, Avesta\u201d. Lakin f\u0259ls\u0259f\u0259nin m\u0259qs\u0259di \u015firnikdirib h\u00f6km q\u0259bul etdirm\u0259k yox, h\u0259qiq\u0259ti s\u00f6yl\u0259m\u0259kdir, \u00f6yr\u0259nib-\u00f6yr\u0259nm\u0259m\u0259k is\u0259 birba\u015fa insan\u0131n \u00f6z\u00fcnd\u0259n as\u0131l\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259dir v\u0259 f\u0259ls\u0259fi xo\u015fb\u0259xtlik t\u0259m\u0259nnas\u0131zd\u0131r, y\u0259ni dind\u0259 xo\u015fb\u0259xtliy\u0259 s\u0259b\u0259b ist\u0259kl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7m\u0259si hesab olunursa, f\u0259ls\u0259fi xo\u015fb\u0259xtlik ehtiyacs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n m\u00fcmk\u00fcn s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 qovu\u015fmaqla \u0259ld\u0259 olunur.&#187;&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p> &#171;\u018fg\u0259r \u0259n b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259n a\u011f\u0131r f\u0259aliyy\u0259tin zehinl\u0259 \u0259laq\u0259li oldu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, rahib olmaq, yaxud dindarl\u0131q etm\u0259k insandan b\u00f6y\u00fck z\u0259hm\u0259t t\u0259l\u0259b etmir; f\u0259ls\u0259f\u0259 is\u0259, \u0259ksin\u0259, \u0259n \u00e7ox z\u0259hm\u0259t t\u0259l\u0259b ed\u0259n sah\u0259dir.&#187;&nbsp; &#171;Deyil\u0259nl\u0259rd\u0259n bel\u0259 n\u0259tic\u0259 hasil olur ki, f\u0259ls\u0259f\u0259nin silah\u0131 yoxdur, lakin din h\u0259mi\u015f\u0259 m\u00fcs\u0259ll\u0259hdir.&#187;&nbsp; &#171;Din xalq\u0131 yekdil v\u0259hd\u0259t\u0259 \u00e7a\u011f\u0131ran yegan\u0259 q\u00fcvv\u0259dir, f\u0259ls\u0259f\u0259 se\u00e7ilmi\u015f insanlar aras\u0131nda bel\u0259 ayr\u0131-se\u00e7kiliy\u0259 s\u0259b\u0259b olur.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; Dinin h\u00f6kml\u0259rin\u0259 tabe olmadan da h\u0259yat\u0131 ya\u015famaq olar, nec\u0259 ki, din\u0259 q\u0259d\u0259r ibtidai insanlar ya\u015fay\u0131blar.&nbsp; Din insanla Allah aras\u0131nda uzun bir yoldur; h\u0259r k\u0259s \u015f\u00fcurunun h\u00fcdudlar\u0131 q\u0259d\u0259r ir\u0259li ged\u0259 bilir.&nbsp; Din\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 Allaha m\u00fcnasib\u0259t h\u0259m qism\u0259n, h\u0259m \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u0259, h\u0259m d\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259y\u0259 bil\u0259r v\u0259 buna s\u0259b\u0259b, pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259r istisna olmaqla, Allah\u0131n yerd\u0259ki vasit\u0259\u00e7il\u0259ridir. ALLAH\u0131 d\u0259rk etm\u0259d\u0259n sevm\u0259yin \u00f6z\u00fc d\u0259 b\u00fctp\u0259r\u0259stlik kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilm\u0259lidir, ax\u0131 \u0259ks\u0259riyy\u0259t Ona arzular\u0131n\u0131 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yalvar\u0131r. Dem\u0259li din dar g\u00fcn\u00fcn yolda\u015f\u0131d\u0131r, h\u0259tta f\u0259ls\u0259f\u0259 d\u0259 bel\u0259dir, f\u0259rq ondad\u0131r ki, birincid\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcaldatma, ikincid\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rk hadis\u0259si ba\u015f verir. \u018fg\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rk yaln\u0131z se\u00e7ilmi\u015f insanlar\u0131n qism\u0259tin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrs\u0259, dem\u0259li se\u00e7ilm\u0259mi\u015fl\u0259rin \u00fcz tutacaqlar\u0131 yegan\u0259 m\u0259b\u0259d Dindir!&#187;&nbsp; &#171;Din\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131x\u0131rlar, lakin din irs\u0259n q\u0259bul olunur, \u00e7\u00fcnki h\u0259l\u0259 d\u00fcnyada d\u00f6vl\u0259t, f\u0259ls\u0259f\u0259 olmayanda o var idi v\u0259 d\u00fcnyaya g\u00f6z a\u00e7an u\u015fa\u011f\u0131n ilk tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 b\u00f6y\u00fck isim Allah k\u0259lm\u0259sidir. M\u0259s\u0259l\u0259n, Suriyada g\u00fcll\u0259 yaras\u0131 alm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 ya\u015fl\u0131 u\u015fa\u011f\u0131n sonuncu c\u00fcml\u0259sini xat\u0131rlayaq: \u201cHam\u0131s\u0131n\u0131 Allaha dey\u0259c\u0259y\u0259m\u201d. El\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 dini haql\u0131, ya haqs\u0131z insan\u0131n h\u0259yat\u0131ndan \u00e7\u0131xarma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fanlar m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259 \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilmirl\u0259r.&#187;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><br>Sonda bel\u0259 bir q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259k olur ki,din,dini ehkamlar,ad\u0259tl\u0259r,m\u0259rasiml\u0259r,inanclar insan\u0131n h\u0259mi\u015f\u0259 oldu\u011fu kimi bu g\u00fcn d\u0259,bundan sonrada insanlarda h\u0259yatsev\u0259rlik,humanistlik,kamillik.ve sair kimi m\u0259n\u0259viyyat al\u0259minin formala\u015fmas\u0131nda, h\u0259m\u00e7inin inki\u015faf\u0131nda vacib v\u0259 apar\u0131c\u0131 faktor olacaqd\u0131r.Dini insanlar\u0131n h\u0259yat\u0131ndan v\u0259 \u0259n \u0259sas\u0131 \u015f\u00fcurundan \u00e7\u0131xarmaq \u00fcc\u00fcn,ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 g\u0259r\u0259k vicdan sindiromu ortadan qald\u0131r\u0131ls\u0131n.Bu is\u0259&nbsp; qeyri m\u00fcmk\u00fcn v\u0259 obyektiv reall\u0131qdan k\u0259nar bir qeyri m\u00fcmk\u00fcnl\u00fck\u00fcd\u00fcr.<br><br>V\u0259 \u0259n n\u0259hay\u0259t dinin, xusus\u0259n Islam\u0131n ruhi, elmi, f\u0259ls\u0259fi mahiyy\u0259tini, inam,\u0259qid\u0259, ideologiya, birlik, xalq v\u0259 d\u00f6vl\u0259ti qoruma\u011f\u0131n praktik f\u0259ls\u0259fi mahiyy\u0259tini izah etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn H\u0259zr\u0259ti H\u00fcseynin bu k\u0259lamlar\u0131na istinad etm\u0259k kifay\u0259tdir: <strong>\u018fg\u0259r Dininiz yoxdursa, axir\u0259t\u0259 inanm\u0131rs\u0131n\u0131zsa, he\u00e7 olmasa, bu D\u00fcnyada qeyr\u0259tiniz olsun!!!<\/strong><br><br><br><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Din d\u00fchan\u0131n m\u0259hsuludur, o, b\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 layiqli qiym\u0259tini alm\u0131\u015f v\u0259 b\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131n h\u0259yat\u0131nda xilaskar rolu oynam\u0131\u015fd\u0131r. Artur \u015eopenhauer K\u0259rim Novruzov A\u011fdam rayon 95 sayl\u0131<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":69303,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-69301","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/69301","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=69301"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/69301\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":69305,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/69301\/revisions\/69305"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/69303"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=69301"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=69301"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=69301"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}