{"id":7135,"date":"2020-06-04T02:03:07","date_gmt":"2020-06-03T22:03:07","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=7135"},"modified":"2020-06-04T02:03:13","modified_gmt":"2020-06-03T22:03:13","slug":"nizami-g%c9%99nc%c9%99viy%c9%99-qarsi-kohn%c9%99-%c9%99n%c9%99n%c9%99-il%c9%99-yeni-t%c9%99xribat","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=7135","title":{"rendered":"Nizami G\u0259nc\u0259viy\u0259 qar\u015f\u0131 k\u00f6hn\u0259 \u0259n\u0259n\u0259 il\u0259 yeni t\u0259xribat"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Filologiya elml\u0259ri doktoru, Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc, Nizami ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat Muzeyinin direktoru, mill\u0259t v\u0259kili Rafael H\u00fcseynov bil\u0259r\u0259kd\u0259n T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n n\u0259h\u0259ng fikir adamlar\u0131ndan biri Nizami G\u0259nc\u0259vinin \u201ck\u00fcrd\u201d k\u00f6k\u0259nli olmas\u0131n\u0131 yenid\u0259n g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tiribdir. R. H\u00fcseynovun redaktorlu\u011fu v\u0259 giri\u015f m\u0259qal\u0259si il\u0259 N. G\u0259nc\u0259vinin \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d \u0259s\u0259ri d\u00f6vl\u0259t proqram\u0131 ad\u0131 alt\u0131nda 2009-cu ild\u0259 \u201cNurlan\u201d n\u0259\u015friyyat\u0131nda y\u00fcks\u0259k poliqrafik t\u0259rbiatda n\u0259\u015fr edilib. B\u00f6y\u00fck Nizaminin bu m\u0259\u015fhur \u0259s\u0259ri kitabda h\u0259m t\u00fcrk v\u0259 ukrayna dilind\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunaraq birlikd\u0259 verilibdir. Kitab\u0131n 230-cu s\u0259hif\u0259sind\u0259 Nizaminin \u201cAnam R\u0259is\u0259nin xatir\u0259si\u201d \u015feirind\u0259 onun k\u00fcrd k\u00f6k\u0259nli olmas\u0131 qeyd olunubdur. \u015eeirin t\u0259rc\u00fcm\u0259si is\u0259 bel\u0259dir:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>K\u00fcrd q\u0131z\u0131 anam da bizi t\u0259rk etdi,<br>Bir ana q\u0259lbiyl\u0259 d\u00fcnyadan getdi.<br>N\u0259 q\u0259d\u0259r a\u011flay\u0131b, yansa da \u00fcr\u0259k,<br>Anama dil ver\u0259n varm\u0131d\u0131r g\u00f6r\u0259k?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259l\u0259 ne\u00e7\u0259 ill\u0259r bundan \u00f6nc\u0259 Da\u011f\u0131standa n\u0259\u015fr olunan d\u00f6vl\u0259t \u201cDaqestanskoe Pravda\u201d q\u0259zetind\u0259 T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n n\u0259h\u0259ng b\u0259st\u0259kar\u0131 \u00dczeyir b\u0259y Hac\u0131b\u0259ylinin etnik k\u00f6k\u0259nc\u0259 anas\u0131n\u0131n l\u0259zgi, atas\u0131n\u0131n is\u0259 avar olmas\u0131 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bu geni\u015f m\u0259qal\u0259nin m\u00fc\u0259llifi is\u0259 Bak\u0131da onun ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan d\u00f6vl\u0259t muzeyinin direktoru Ramazan Qamzatovi\u00e7 Xalilov adl\u0131 birisi idi. Tactikstan Elml\u0259r Akademiyas\u0131 \u018fd\u0259biyyat v\u0259 Dil\u00e7ilik \u0130nstitutu 5 cildlik \u201cQol\u015fane \u0259d\u0259b\u201d klassik fars-tacik kitab\u0131n\u0131 n\u0259\u015fr edibdir. Bu kitab\u0131n b\u00fct\u00fcn cildl\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rind\u0259n Nizami G\u0259nc\u0259vi, \u018ffz\u0259l\u0259ddin Xaqani, \u015e\u0259ms T\u0259brizi, Q\u00f6vsi T\u0259brizi, Arif \u018frd\u0259bili v\u0259 dig\u0259r onlarla d\u00fchalar fars-tacik \u015fairi kimi qeyd olunublar.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/image-2.jpeg\" alt=\"Nizami G\u0259nc\u0259vi \u2014 Vikipediya\" class=\"wp-image-7136\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>M\u0259d\u0259ni, \u0259d\u0259bi, tarixi irsimizd\u0259 f\u0259xr ed\u0259 bil\u0259c\u0259yimiz, q\u00fcrur m\u0259nb\u0259yi olan dahil\u0259rimizin zaman-zaman etnik m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 qaranl\u0131q k\u00f6lg\u0259 salmaq siyas\u0259ti apar\u0131l\u0131b. Burada \u0259sas m\u0259qs\u0259d Az\u0259rbaycan T\u00fcrk\u00fcn\u00fcn d\u00fcnyaya b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r yetirm\u0259k bacar\u0131\u011f\u0131n\u0131n olmamas\u0131, bu mill\u0259tin m\u0259d\u0259ni d\u0259y\u0259rl\u0259rinin fars, \u0259r\u0259b, k\u00fcrd v\u0259 dig\u0259r topluluqlar\u0131n hesab\u0131na inki\u015faf etm\u0259si kimi al\u00e7ald\u0131c\u0131 uydurma tarixl\u0259r yaz\u0131lmaqdad\u0131r. Bu s\u0131rada \u00f6z\u00fcn\u00fc klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131n, fars \u015feirinin dahi bilicisi kimi g\u00f6z\u0259 soxmaqdan \u00e7\u0259kinm\u0259y\u0259n R\u0259fael H\u00fcseynovun bel\u0259 \u0259m\u0259ll\u0259ri he\u00e7 d\u0259 yeni deyil. \u00d6t\u0259n y\u00fczilin 80-ci ill\u0259rind\u0259 d\u00f6vl\u0259t radiosunda onun m\u00fc\u0259llifi oldu\u011fu \u201cAx\u015fam g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri\u201d adl\u0131 v\u0259 h\u0259ft\u0259d\u0259 bir saatl\u0131q proqram\u0131 yay\u0131nlan\u0131rd\u0131. Bu proqramda daim Qaraba\u011f mu\u011fam m\u0259kt\u0259binin ifa\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eiravan iafa\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya qoyulurdu. Guya \u015eirvan ifa\u00e7\u0131l\u0131q s\u0259n\u0259ti \u0259n \u00fcst\u00fcn m\u0259kt\u0259b hesab olunurdu. Halbuki, Az\u0259rbaycan mu\u011fam ifa\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 a\u015f\u0131q s\u0259n\u0259ti tarixind\u0259 \u015eirvan m\u0259k\u0259tbi adlanan sah\u0259d\u0259 birc\u0259 n\u0259f\u0259r d\u0259 olsa Mirz\u0259 S\u0259ttar, Hac\u0131 H\u00fcs\u00fc, \u018fb\u00fclh\u0259s\u0259n xan Az\u0259r \u0130qbal, M\u0259\u015f\u0259di \u0130si, Ke\u00e7\u0259\u00e7i o\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259d, \u0130slam Abdullayev, Seyid \u015eu\u015fal\u0131, Cabbar Qarya\u011fd\u0131o\u011flu v\u0259 s.-l\u0259r kimi azman s\u0259n\u0259tkarlar olmay\u0131b. A\u015f\u0131q s\u0259n\u0259tind\u0259 Tufarqanl\u0131 Abbas, A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259r, X\u0259st\u0259 Qas\u0131m, Sar\u0131 A\u015f\u0131q, A\u015f\u0131q Al\u0131, A\u015f\u0131q Kamandar, A\u015f\u0131q H\u00fcseyn Saracl\u0131, A\u015f\u0131q H\u00fcseyn Bozalqanl\u0131, A\u015f\u0131q \u018fdal\u0259t v\u0259 s. s\u0259viyy\u0259sind\u0259 R, H\u00fcseynovun s\u00fcni \u015f\u0259kild\u0259 \u015fi\u015firtdiyi birc\u0259 n\u0259f\u0259r d\u0259 olsa \u015eiravan ifa\u00e7\u0131l\u0131q m\u0259kt\u0259bi kimi tan\u0131d\u0131lan sah\u0259nin ustad\u0131 olmay\u0131b. Ke\u00e7mi\u015f Sovetl\u0259r Birliyi d\u00f6n\u0259mind\u0259 s\u00fcni \u015f\u0259kild\u0259 \u015eirvan-Qaraba\u011f qar\u015f\u0131durmas\u0131n\u0131 h\u0259min proqramlarda g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirm\u0259kl\u0259 \u0259slind\u0259 R. H\u00fcseynov milli b\u00fct\u00fcnl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 h\u0259l\u0259 o zamanlar sars\u0131d\u0131c\u0131 z\u0259rb\u0259l\u0259r vurmaqla m\u0259\u015f\u011ful idi. S\u0259s tembiri, ifa\u00e7\u0131l\u0131q m\u0259har\u0259ti b\u00f6y\u00fck s\u0259hn\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn yaramayan \u00f6z h\u0259myerlisi olan mu\u011fam bilicil\u0259rini s\u00fcni \u015f\u0259kild\u0259 qabartamaqla R. H\u00fcseynovun \u0259sil m\u0259qs\u0259dinin n\u0259d\u0259n ibar\u0259t olmas\u0131 bu g\u00fcnl\u0259r bir daha ortaya \u00e7\u0131x\u0131bd\u0131r. Dahi Nizami G\u0259nc\u0259vini \u201ck\u00fcrd \u015fairi\u201d elan etm\u0259k. R\u0259fael H\u00fcseynov o q\u0259d\u0259r savads\u0131zd\u0131r ki, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n etiraf etdiyi kimi Nizami G\u0259nc\u0259vinin t\u00fcrk \u015fairi olmas\u0131na qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xaraq, Bak\u0131da t\u00fcrk d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7liyi aparan erm\u0259nil\u0259rin v\u0259 farslar\u0131n d\u0259yirman\u0131na su t\u00f6k\u00fcbd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130 d\u00f6n\u0259mind\u0259 Qafqazda t\u00fcrk\u00fcn tarixi, m\u0259d\u0259ni izl\u0259rinin inkar\u0131 siyas\u0259ti apar\u0131l\u0131rd\u0131. Bu s\u0131rada Az\u0259rbaycan Elml\u0259r Akademiyas\u0131nda h\u0259tta x\u00fcsusi kadrlar yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi. T\u00fcrk\u00fcn q\u0259hr\u0259manl\u0131q v\u0259 mifik t\u0259f\u0259kk\u00fcr t\u0259rzinin d\u0259rin qatlar\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n Koro\u011flu eposunda onun Qurdo\u011flu olmas\u0131n\u0131, Boz Qurd soyunu t\u0259msil etm\u0259si q\u0131rm\u0131z\u0131 Moskvan\u0131n t\u0259hrikil\u0259 Az\u0259rbaycandak\u0131 s\u0259bats\u0131z v\u0259 sapq\u0131n aliml\u0259rimiz t\u0259r\u0259find\u0259n \u201ck\u00fcrdo\u011flu\u201d kimi q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259tta D\u0259d\u0259 Qorqud eposu \u201cxalq d\u00fc\u015fm\u0259ni\u201d elan edilmi\u015fdi. Milli d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259nin Hind-Avropa n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin q\u0131laf\u0131na b\u00fcr\u00fcnm\u0259si strateji h\u0259d\u0259f\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. Min d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259r olsun ki, t\u00fcrk\u00fc inkar siyas\u0259ti h\u0259l\u0259 d\u0259 elm al\u0259mind\u0259 davam edir. \u00d6zl\u0259rini h\u0259r add\u0131mda v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r sayan aliml\u0259r is\u0259 susurlar. Onlar qorxaql\u0131q g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k susmaqla elmd\u0259 oldu\u011fu kimi h\u0259yatda da saxtakar olduqlar\u0131n\u0131 bir daha t\u0259sdiq edirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>\u0130ndi qay\u0131daq b\u00f6y\u00fck T\u00fcrk \u015fairi, fikir adam\u0131 Nizami G\u0259nc\u0259vinin etnik kimliyi v\u0259 milli d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzin\u0259.<\/strong> Bu y\u00f6nd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda saxta ehkamlar h\u0259l\u0259 d\u0259 qorunub saxlan\u0131lmaqdad\u0131r. Guya he\u00e7 bir elm adam\u0131 SSR\u0130-nin a\u011f\u0131r basq\u0131lar\u0131 v\u0259 \u015f\u0259rtl\u0259ri daxilind\u0259 s\u0259hvl\u0259r\u0259 yol verm\u0259yib. N. G\u0259nc\u0259vi fars dilind\u0259 yazm\u0131\u015f olsa da, onun b\u00fct\u00fcn \u0259s\u0259rl\u0259ri t\u00fcrk t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcnd\u0259dir. Bel\u0259 ki, epos janr\u0131 \u0259d\u0259biyyat tarixind\u0259 farslarda he\u00e7 zaman olmay\u0131b. N. G\u0259nc\u0259vi is\u0259 \u201cSirl\u0259r x\u0259zin\u0259si\u201d, \u201cXosrov v\u0259 \u015eirin\u201d, \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d, \u201cYeddi g\u00f6z\u0259l\u201d v\u0259 \u201c\u0130sg\u0259nd\u0259rnam\u0259\u201d kimi epik janrlar\u0131n b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rq al\u0259mind\u0259 \u0259sas\u0131n\u0131 qoyubdur. Onun klassik fars dilind\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259s\u0259rl\u0259ri h\u0259l\u0259 d\u0259 d\u0259qiq t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunmay\u0131bd\u0131r. \u00c7\u00fcnki, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda \u00e7oxlu sayda saxta elml\u0259r doktorlar\u0131 d\u0259rhal biab\u0131r ola bil\u0259rl\u0259r. N. G\u0259nc\u0259vinin yaratm\u0131\u015f oldu\u011fu m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m eposlar\u0131 \u00e7evirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ilk \u00f6nc\u0259 klassik fars dilini, eyni zamanda t\u00fcrk d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzini bilm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Bu iki dual anlay\u0131\u015fdan bilgisi v\u0259 x\u0259b\u0259ri olmayanlar he\u00e7 zaman bu n\u0259h\u0259ng fikir adam\u0131n\u0131n eposlar\u0131n\u0131 anlamazlar. Orta y\u00fczillikl\u0259rd\u0259 fars dili t\u0259dric\u0259n saraylarla yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 elm, t\u0259dris, \u0259d\u0259biyyat, \u015feir yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na da yol tapm\u0131\u015fd\u0131. Bu tarixi ke\u00e7mi\u015fin izl\u0259ri m\u00f6vzumuza aid olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn, ondan vaz ke\u00e7irik. Orta \u00e7a\u011f d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 islam dininin inki\u015faf\u0131 say\u0259sind\u0259 m\u00fcs\u0259lmanl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul ed\u0259n b\u00fct\u00fcn xalqlar faktiki olaraq, \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7ibl\u0259r. Farslar is\u0259 \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131nda bir s\u0131ra d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r ed\u0259r\u0259k onu \u00f6zl\u0259rinin dan\u0131\u015f\u0131q, qrammatik \u00fcslubuna \u00e7evirdil\u0259r. \u018fr\u0259b \u0259lifbas\u0131n\u0131n fonetikas\u0131na \u0259sas\u0259n dild\u0259 \u201cg\u201d, \u201cp\u201d, \u201c\u00e7\u201d, \u201cj\u201d samitl\u0259ri olmay\u0131b. Farslar is\u0259 bu \u00fc\u00e7 samit h\u0259rfd\u0259n \u201cp, \u00e7, j\u201d s\u0259sl\u0259rini art\u0131rsalar da, \u201cg\u201d samitini yax\u0131n y\u00fczlid\u0259 i\u015fl\u0259tm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131blar. Y\u0259ni \u201ckafi-\u0259c\u0259m\u201d adlanan \u201ck\u201d h\u0259rfini k kimi yazsayd\u0131lar, \u00f6zl\u0259rinin dil v\u0259 fonoteik qanunauy\u011funlu\u011funa g\u00f6r\u0259 \u201cg\u201d kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz edirdil\u0259r. Nizami, Xaqani, M\u00f6vl\u0259vi v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrk k\u00f6k\u0259nli \u015fair v\u0259 yazarlar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 d\u00f6vl\u0259t s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259, salnam\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 bu hadis\u0259 g\u00f6z\u0259 d\u0259yir. Biz \u0259ski \u0259n\u0259n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 \u201cg\u201d s\u0259sinin yerin\u0259 \u201ck\u201d h\u0259rfi g\u0259l\u0259n k\u0259lm\u0259l\u0259rd\u0259n bir ne\u00e7\u0259sini Osmanl\u0131 imperiyas\u0131n\u0131n tarixind\u0259n \u00f6rn\u0259k olaraq g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259rik. \u201cTarixi \u011e\u0259z\u0259vat \u2013 i Osman Pa\u015fa \u00d6zd\u0259mirzad\u0259\u201d \u0259s\u0259rin\u0259 n\u0259z\u0259r salaq. Burada bir ne\u00e7\u0259 s\u00f6z k h\u0259rfi il\u0259 yaz\u0131lsa da, ancaq, onlar g kimi oxunmal\u0131d\u0131r, yoxsa k\u0259lm\u0259l\u0259rin m\u0259nas\u0131 tamamil\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 u\u011frayar.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/img.day.az\/lady\/0c\/e\/1389255973_xemse.jpg\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>D\u0259stkah (\u062f\u0633\u062a\u06a9\u0627\u0647): bu k\u0259lm\u0259ni yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kimi &#8212; d\u0259st (\u0259l) v\u0259 kah (saman) kimi oxuna bil\u0259r, amma do\u011frusu d\u0259stgah\/\/d\u0259sgah (d\u0259zgah) olmal\u0131d\u0131r;<br>\u018fnko\u015ft\u0259r-i (\u0627\u0646\u06a9\u0634\u062a\u0631\u06cc): \u00fcz\u00fck m\u0259nas\u0131nda olan &#171;\u0259ngo\u015ft\u0259r\/\/\u0259nqo\u015ft\u0259r&#187; &#171;\u0259nko\u015ft\u0259r&#187; kimi oxunduqda m\u0259nas\u0131z k\u0259lm\u0259 olur;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>P\u0259l\u0259nk (\u067e\u0644\u0646\u06a9): p\u0259l\u0259ng(\u067e\u0644\u0646\u06af), X\u0259d\u0259nk(\u062e\u062f\u0646\u06a9)(m\u0259nas\u0131z!) : x\u0259d\u0259ng (\u062e\u062f\u0646\u06af)(ox);<br>Nekar\u0259nde (\u0646\u06a9\u0627\u0631\u0646\u062f\u0647): bu k\u0259lm\u0259 h\u0259m N\u0259kar\u0259nde (\u0259km\u0259y\u0259n), h\u0259m d\u0259 nekar\u0259nd\u0259 (m\u0259nas\u0131z) kimi oxuna bil\u0259r, amma bu k\u0259lm\u0259 h\u0259m\u0259n &#171;negar\u0259nde(\u0646\u06af\u0627\u0631\u0646\u062f\u0647)\/\/neqar\u0259nde&#187;dir v\u0259 m\u0259nas\u0131 &#171;yazan&#187; dem\u0259kdir. B\u00fct\u00fcn bun faktlarda g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, y\u0259ni qord\/\/gord (\u06af\u0631\u062f ) (q\u0259hr\u0259man, igid) s\u00f6z\u00fc &#171;g&#187; s\u0259si t\u0259rkibind\u0259 olan ba\u015fqa k\u0259lm\u0259l\u0259r kimi k (\u06a9\u0631\u062f) \u015f\u0259klind\u0259 yaz\u0131l\u0131rd\u0131. El\u0259 buradan da Nizamid\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f formas\u0131 (kord) (\u06a9\u0631\u062f) olan k\u0259lm\u0259nin oxunaca\u011f\u0131 \u015f\u0259kli qord (\u06af\u0631\u062f) olmal\u0131d\u0131r. Ancaq, bir \u00e7ox \u0259d\u0259biyyat\u00e7\u0131 v\u0259 \u015fairl\u0259r onu yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kimi kord (k\u00fcrd) \u015f\u0259klind\u0259 t\u0259l\u0259ff\u00fcz ed\u0259r\u0259k m\u0259nas\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015film\u0259sini n\u0259z\u0259r\u0259 almadan t\u0259rc\u00fcm\u0259 edibl\u0259r. Bel\u0259 bir hadis\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259r \u015feyd\u0259n \u00f6nc\u0259 Nizaminin \u0259s\u0259rind\u0259 qeyd olunan k\u0259lm\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259na v\u0259hd\u0259ti v\u0259 s\u00f6zl\u0259rin m\u0259tndaxili m\u0259nalar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Yoxsa fonetik t\u0259rkibli k\u0259lm\u0259l\u0259ri (omoqraflar\u0131) bu prinsip \u0259sas\u0131nda t\u0259hlil ets\u0259k, do\u011frusu avaml\u0131\u011fa yol vermi\u015f oluruq. Nizaminin &#171;Leyli v\u0259 M\u0259cnun&#187; \u0259s\u0259rind\u0259 bu misralara bir baxaq:<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u06af\u0631 \u0645\u0627\u062f\u0631 \u0645\u0646 \u0631\u0626\u06cc\u0633\u0647 \u06a9\u0631\u062f[\u06af\u0631\u062f]<br>\u0645\u0627\u062f\u0631 \u0635\u0641\u062a\u0627\u0646\u0647 \u067e\u06cc\u0634 \u0645\u0646 \u0645\u0631\u062f<\/strong><br>\u0130ndi bu \u015feirin m\u0259nas\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycandak\u0131 b\u0259dii t\u0259rc\u00fcm\u0259sind\u0259n (K\u00fcrd q\u0131z\u0131 anam da bizi t\u0259rk etdi, Bir ana q\u0259lbiyl\u0259 d\u00fcnyadan getdi ) f\u0259rqli olaraq daha elmi t\u0259rc\u00fcm\u0259sini veririk:<br>M\u0259nim qord v\u0259 ya k\u00fcrd r\u0259is\u0259si olan anam, bir (t\u0259bii v\u0259 h\u0259qiqi) ana kimi m\u0259nim yan\u0131mda \u00f6ld\u00fc.<br>Burada bir ne\u00e7\u0259 sual yaran\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\"><li>Bu k\u0259lm\u0259 &#171;kord&#187; yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda k\u00fcrd kimi oxunsa, b\u0259s onda Nizami sonradan dediyi &#171;M\u0259nim yan\u0131mda bir (t\u0259bii v\u0259 h\u0259qiqi) ana kimi \u00f6ld\u00fc&#187; ifad\u0259sind\u0259n n\u0259yi ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259k olar? Y\u0259ni bir k\u00fcrd ana Nizaminin yan\u0131nda bir ana kimi \u00f6l\u0259 bilm\u0259zdimi? Burada bir m\u0259s\u0259l\u0259 ortaya \u00e7\u0131x\u0131r, Nizami kord (k\u00fcrd) yox, q\u0259dim yaz\u0131 \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 gord v\u0259 ya qord (y\u0259ni igid, c\u0259sur v\u0259 q\u0259hr\u0259man) kimi bu k\u0259lm\u0259ni n\u0259z\u0259rd\u0259 tutmu\u015fdur v\u0259 buradan da misran\u0131n m\u0259nas\u0131 qabaqk\u0131ndan daha uy\u011fun g\u0259lir: \u201cM\u0259nim anam\u0131n elin bir q\u0259hr\u0259man v\u0259 c\u0259sar\u0259tli qad\u0131n r\u0259is\u0259 (elin, tayfan\u0131n r\u0259si kimi olan) olmas\u0131na baxmayaraq, m\u0259nim yan\u0131mda do\u011fma v\u0259 t\u0259bii bir ana kimi \u00f6ld\u00fc\u201d. Bu, \u00f6nc\u0259 verdiyimiz m\u0259nadan daha h\u0259qiq\u0259t\u0259 yax\u0131nd\u0131r. \u00c7\u00fcnki bir r\u0259is\u0259 qad\u0131n elin, tayfan\u0131n v\u0259 m\u0259nsub oldu\u011fu xalq\u0131n idar\u0259etm\u0259 i\u015fl\u0259ril\u0259 m\u0259\u015f\u011ful oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z u\u015fa\u011f\u0131na laz\u0131mi xidm\u0259t ed\u0259 bilm\u0259m\u0259si m\u00f6vzusu t\u0259bii bir m\u0259s\u0259l\u0259dir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Nizami xat\u0131rlad\u0131r ki, m\u0259nim anam bir igid, c\u0259sar\u0259tli qad\u0131n kimi r\u0259is(ba\u015f\u00e7\u0131) v\u0259zif\u0259sind\u0259 v\u0259 m\u0259qam\u0131nda olmas\u0131na baxmayaraq bir ana kimi \u00f6z anal\u0131q v\u0259zif\u0259sini yerin\u0259 yetir\u0259 bilmi\u015fdir v\u0259 Nizami d\u0259 bu \u00fczd\u0259n deyir:<\/li><li><strong>Elin igid r\u0259is\u0259si olmas\u0131na baxmayaraq,<br>Yan\u0131mda bir ana kimi \u00f6ld\u00fc (can verdi).<\/strong><br>3. Bu m\u0259s\u0259l\u0259ni bel\u0259 yozmaq misrada m\u00f6vcud k\u0259lm\u0259l\u0259rin m\u0259na v\u0259hd\u0259ti il\u0259 daha uy\u011fun g\u0259lir. Nizami ba\u015fqa yerd\u0259 bel\u0259 deyir:<br>\u067e\u062f\u0631 \u0628\u0631 \u067e\u062f\u0631 \u0645\u0631 \u0645\u0631\u0627 \u062a\u0631\u06a9 \u0628\u0648\u062f \u06a9\u0647<br>\u0647\u0631 \u06cc\u06a9 \u0628\u0647 \u0641\u0631\u0632\u0627\u0646\u06af\u06cc \u06af\u0631\u06af \u0628\u0648\u062f.<br>(<strong>M\u0259nim ne\u00e7\u0259 atam (yeddi arxam) t\u00fcrk idi,<br>Bilikd\u0259, a\u011f\u0131lda h\u0259r biri qurd kimi idi.<\/strong><br>(Nizaminin d\u0259 \u0259lyazma \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 qorq (qurd)[\u06af\u0631\u06af] kord kimi yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Amma burada daha he\u00e7 kim &#171;kord&#187; dey\u0259 bilm\u0259z, \u00e7\u00fcnki k\u00fcrdl\u0259 qurdun he\u00e7 bir uy\u011funlu\u011fu yoxdur v\u0259 qurd s\u00f6z\u00fc il\u0259 t\u00fcrk s\u00f6z\u00fcn\u00fcn uy\u011funlu\u011fu dan\u0131lmaz bir ger\u00e7\u0259kdir). Burada Nizami t\u00fcrk\u00fcn Bozqurd \u0259fsan\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq yaranan v\u0259 xalq i\u00e7r\u0259 birinin bilikli oldu\u011funu &#171;qurd kimi \u00e7ox bilir&#187; ifad\u0259si il\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259mi\u015fdir. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n d\u0259 Nizami h\u0259m\u0259n &#171;Leyli v\u0259 M\u0259cnun&#187; eposunda bir sad\u0259l\u00f6vh k\u00fcrd\u0259 aid t\u0259msilind\u0259 bu misralar\u0131 qeyd edibdir:<\/li><\/ol>\n\n\n\n<p>\u06a9\u0631\u062f\u06cc \u062e\u0631\u06a9\u06cc \u0628\u0647 \u06a9\u0639\u0628\u0647 \u06af\u0645 \u06a9\u0631\u062f<br>\u062f\u0631 \u06a9\u0639\u0628\u0647 \u062f\u0648\u06cc\u062f \u0648\u0627\u0634\u062a\u0644\u0645 \u06a9\u0631\u062f<\/p>\n\n\n\n<p>\u06a9\u0627\u06cc\u0646 \u0628\u0627\u062f\u06cc\u0647 \u0631\u0627 \u0631\u0647\u06cc \u062f\u0631\u0627\u0632\u0633\u062a<br>\u06af\u0645 \u06af\u0634\u062a\u0646 \u062e\u0631 \u0632\u0645\u0646 \u0686\u0647 \u0631\u0627\u0632\u0633\u062a<\/p>\n\n\n\n<p>\u0627\u06cc\u0646 \u06af\u0641\u062a \u0648 \u0686\u0648 \u06af\u0641\u062a \u0628\u0627\u0632 \u067e\u0633 \u062f\u06cc\u062f<br>\u062e\u0631 \u062f\u06cc\u062f \u0648 \u0686\u0648 \u062f\u06cc\u062f \u062e\u0631 \u0628\u062e\u0646\u062f\u06cc\u062f<\/p>\n\n\n\n<p>\u06af\u0641\u062a\u0627 \u062e\u0631\u0645 \u0627\u0632 \u0645\u06cc\u0627\u0646\u0647 \u06af\u0645 \u0628\u0648\u062f<br>\u0648\u0627\u06cc\u0627\u0641\u062a\u0646\u0634 \u0628\u0647 \u0627\u0634\u062a\u0644\u0645 \u0628\u0648\u062f<\/p>\n\n\n\n<p>\u06af\u0631 \u0627\u0634\u062a\u0644\u0645\u06cc \u0646\u0645\u06cc\u200c\u0632\u062f \u0622\u0646 \u06a9\u0631\u062f<br>\u062e\u0631 \u0645\u06cc\u200c\u0634\u062f \u0648 \u0628\u0627\u0631 \u0646\u06cc\u0632 \u0645\u06cc\u200c\u0628\u0631\u062f<\/p>\n\n\n\n<p><strong>&#171;Bir k\u00fcrd K\u0259b\u0259d\u0259 e\u015f\u015f\u0259yini itirdi,<br>K\u0259b\u0259d\u0259 (o yan bu yana) qa\u00e7\u0131b hay-haray sald\u0131:<br>Bu \u00e7\u00f6ld\u0259 m\u0259nim uzun yolum var,<br>M\u0259nim e\u015f\u015f\u0259yimin itm\u0259sind\u0259 n\u0259 sirr var?<br>Bel\u0259 (\u00e7\u0131\u011f\u0131raraq) dedi v\u0259 sonra yenid\u0259n (e\u015f\u015f\u0259yi) g\u00f6rd\u00fc,<br>E\u015f\u015f\u0259yi g\u00f6rd\u00fc v\u0259 (e\u015f\u015f\u0259yi) g\u00f6rc\u0259k g\u00fcld\u00fc:<br>E\u015f\u015f\u0259yim aradan yox olmu\u015fdu ha,<br>\u018fg\u0259r \u00e7\u0131\u011f\u0131rmasa idim, tap\u0131lmazd\u0131.<br>O k\u00fcrd \u00e7\u0131\u011f\u0131rmasa (hay-k\u00fcy) idi,<br>E\u015f\u015f\u0259k olub y\u00fck d\u0259 aparacaqd\u0131&#187; .<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Anas\u0131n\u0131 k\u00fcrd adland\u0131ran Nizamiy\u0259 sad\u0259l\u00f6vh k\u00fcrd\u00fcn bel\u0259 xo\u015fa g\u0259lm\u0259z v\u0259ziyy\u0259td\u0259 hekay\u0259sini anlatmaq n\u0259yin\u0259 g\u0259r\u0259kmi\u015f? Biz bel\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 sad\u0259 dill\u0259 v\u0259 a\u011f\u0131z \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131zda dayan\u0131ql\u0131 olan etimoloji qaynaqlara n\u0259z\u0259r sald\u0131qda b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n t\u0259sdiqini tapm\u0131\u015f oluruq. Bunlar\u0131 dem\u0259kd\u0259n m\u0259qs\u0259dimiz odur ki, Nizaminin anas\u0131n\u0131n k\u00fcrd olmas\u0131 onun \u00f6z\u00fcn\u00fcn t\u00fcrk oldu\u011funu he\u00e7 d\u0259 aradan qald\u0131rmaz. Ancaq kim bilir ki, sonralar erm\u0259nil\u0259rt\u0259k PKK yanda\u015flar\u0131 da he\u00e7 bir zaman k\u00fcrdl\u0259r\u0259 aid olmayan Novruz Bayram\u0131ndan siyasi m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 uy\u011fun \u015f\u0259kild\u0259 bir al\u0259t olaraq istifad\u0259 etdikl\u0259ri kimi bu m\u0259s\u0259l\u0259ni \u0259ld\u0259 b\u0259han\u0259 ed\u0259r\u0259k g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 Nizaminin anas\u0131n\u0131n k\u00fcrd\u00fcl\u00fcy\u00fc m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259n, G\u0259nc\u0259nin k\u00fcrdl\u0259r\u0259 aid oldu\u011fu iddias\u0131n\u0131 qald\u0131rmazlar? Biz bu m\u0259s\u0259l\u0259nin elmi \u0259h\u0259miyy\u0259ti il\u0259 yana\u015f\u0131 onun siyasi c\u0259h\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259 toxunuruq ki, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 yen\u0259 erm\u0259ni kimi \u00fczd\u0259n iraq \u015f\u0131ltaq etnikl\u0259rin \u0259lind\u0259 bahana olaraq torpaq yaras\u0131 (&#171;Nizami k\u00fcrd mill\u0259tinindir&#187; &#8212; dey\u0259 &#171;G\u0259nc\u0259d\u0259n bizim ana irsimizi verin&#187;) kimi yeni bir iddian\u0131n \u00e7\u0131xmas\u0131na yol verilm\u0259sin.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u018fnv\u0259r B\u00d6R\u00dcSOY<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Filologiya elml\u0259ri doktoru, Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc, Nizami ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat Muzeyinin direktoru, mill\u0259t v\u0259kili Rafael H\u00fcseynov bil\u0259r\u0259kd\u0259n T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n n\u0259h\u0259ng fikir<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-7135","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7135","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7135"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7135\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7138,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7135\/revisions\/7138"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7135"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7135"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7135"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}