{"id":72350,"date":"2022-06-04T12:39:26","date_gmt":"2022-06-04T08:39:26","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=72350"},"modified":"2022-06-05T09:52:13","modified_gmt":"2022-06-05T05:52:13","slug":"ararat-adinin-erm%c9%99nil%c9%99r%c9%99-aidiyy%c9%99ti-varmi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=72350","title":{"rendered":"ARARAT ADININ ERM\u018fN\u0130L\u018fR\u018f A\u0130D\u0130YY\u018fT\u0130 VARMI?"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u015f\u0259rqind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n A\u011fr\u0131 da\u011f\u0131n\u0131n h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fc 5165 metrdir. T\u00fcrkiy\u0259nin \u0259n uca zirv\u0259si olan bu da\u011f Erm\u0259nistan s\u0259rh\u0259dind\u0259n 32 kilometr, \u0130ran s\u0259rh\u0259dind\u0259n 16 kilometr aral\u0131dad\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>A\u011fr\u0131 toponiminin m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u0259linc\u0259, bir ehtimala g\u00f6r\u0259, o t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259ki \u201ca\u011f\u0131r\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn bir q\u0259d\u0259r d\u0259yi\u015fmi\u015f formas\u0131d\u0131r. Ba\u015fqa bir iddiaya \u0259sas\u0259n, da\u011f\u0131n A\u011fr\u0131 ad\u0131 orta pars dilind\u0259ki \u201cmasi\u201d (b\u00f6y\u00fck, iri) s\u00f6z\u00fcn\u00fcn t\u0259rc\u00fcm\u0259sidir. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, erm\u0259nil\u0259r A\u011fr\u0131 da\u011f\u0131n\u0131 Masis adland\u0131r\u0131rlar. Onlar bu da\u011fa b\u00f6y\u00fck \u00f6n\u0259m verirl\u0259r. A\u011fr\u0131 da\u011f\u0131n\u0131n t\u0259sviri Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n gerbind\u0259 \u0259ks olunmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u018fr\u0259bl\u0259r A\u011fr\u0131 da\u011f\u0131n\u0131 \u201cC\u0259b\u0259l \u0259l Har\u0259t\u201d, farslar is\u0259 \u201cKuhi Nuh\u201d ad\u0131 il\u0259 tan\u0131y\u0131rlar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>A\u011fr\u0131 da\u011f\u0131 Q\u0259rb \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 Ararat ad\u0131 il\u0259 m\u0259\u015fhurdur. Bir f\u0259rziyy\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n, Ararat s\u00f6z\u00fc Urartu \u00f6lk\u0259sinin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Dig\u0259r fikr\u0259 g\u00f6r\u0259, \u201cT\u00f6vrat\u201dda ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n Ararat da\u011flar\u0131 m\u0259hz T\u00fcrkiy\u0259d\u0259ki A\u011fr\u0131 da\u011f\u0131d\u0131r. Ararat toponiminin fars m\u0259n\u015f\u0259li oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259y\u0259nl\u0259r d\u0259 vard\u0131r. Amma o fars dilind\u0259 hans\u0131 m\u0259nan\u0131 ifad\u0259 edir? Bax, bu, d\u0259qiq bilinmir.<\/p>\n\n\n\n<p>Maraql\u0131d\u0131r ki, Az\u0259rbaycanda v\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 adi insanlar Ararat oronimini (toponimini) he\u00e7 bir ciddi \u0259sas olmadan erm\u0259nil\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirirl\u0259r. Halbuki vur\u011fulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kimi, da\u011f\u0131n erm\u0259nic\u0259 ad\u0131 Ararat deyil, Masisdir. Erm\u0259nil\u0259r ona h\u0259mi\u015f\u0259 yaln\u0131z Masis demi\u015fl\u0259r. Bel\u0259likl\u0259, h\u0259min t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fcn \u00f6z\u00fc d\u0259 bir stereotipdir. Ara\u015fd\u0131rmam\u0131z\u0131n m\u0259qs\u0259di is\u0259 bu mifi da\u011f\u0131tmaqd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Xakasiya Respublikas\u0131n\u0131n Kuznetsk Alatau da\u011fl\u0131q b\u00f6lg\u0259sind\u0259 Ararat adl\u0131 da\u011f vard\u0131r. H\u0259min da\u011f\u0131n h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fc 1546 metrdir. Saral\u0131 \u00e7ay\u0131 \u00f6z m\u0259ns\u0259bini bu da\u011f\u0131n \u0259t\u0259yind\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Yerli xakas t\u00fcrkl\u0259ri deyirl\u0259r ki, Ararat oroniminin \u201cT\u00f6vrat\u201dla he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yoxdur. Ruslar (xristianlar) Xakasiyaya g\u0259l\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259 h\u0259min da\u011f\u0131n ad\u0131 Ararat olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\"><strong>Ha\u015fiy\u0259.<\/strong> <\/span><em><strong>G\u00f6r\u00fcn\u00fcr erm\u0259nil\u0259ri bu m\u0259s\u0259l\u0259 narahat etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn onlar n\u00f6vb\u0259ti saxtakarl\u0131\u011fa \u0259l atm\u0131\u015flar. Erm\u0259ni \u201ct\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131ndan\u201d biri iddia edir ki, Xakasiyadak\u0131 Ararat da\u011f\u0131na bu ad\u0131 guya XIX \u0259srin ortalar\u0131nda Kuznetsk Alatau zonas\u0131na g\u0259lmi\u015f q\u0131z\u0131l axtaran erm\u0259nil\u0259r (!?) vermi\u015fl\u0259r. Lakin bu yalan\u0131 1876-c\u0131 ild\u0259 A\u011fr\u0131 da\u011f\u0131n\u0131n \u0259t\u0259kl\u0259rind\u0259 olmu\u015f B\u00f6y\u00fck Britaniya tarix\u00e7isi, m\u0259\u015fhur d\u00f6vl\u0259t xadimi v\u0259 humanist James Brycenin (1838\u20131922) qeydl\u0259ri darmada\u011f\u0131n edir. O, yaz\u0131rd\u0131 ki, Ararat ad\u0131 yerli \u0259haliy\u0259 (t\u00fcrkl\u0259r\u0259, erm\u0259nil\u0259r\u0259, k\u00fcrdl\u0259r\u0259 v\u0259 s.) b\u0259lli deyildir.<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u201cBrokqauzun \u0130ncil ensiklopediyas\u0131\u201dna \u0259sas\u0259n, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259ki A\u011fr\u0131 da\u011f\u0131n\u0131n \u201cT\u00f6vrat\u201dda xat\u0131rlanan Ararat da\u011f\u0131 oldu\u011funu g\u00fcman etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir \u0259sas yoxdur. \u00c7\u00fcnki orta \u0259srl\u0259r\u0259d\u0259k he\u00e7 kim h\u0259min da\u011f\u0131 Ararat adland\u0131rmam\u0131\u015fd\u0131r. Bu ad \u201cT\u00f6vrat\u201ddak\u0131 Ararat ad\u0131n\u0131n tarixi Urartu (\u00f6lk\u0259sinin) ad\u0131 il\u0259 q\u00fcsurlu eynil\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 oronim kimi ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Xakasiya Respublikas\u0131 il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259d olan T\u0131va Respublikas\u0131n\u0131n \u0259sas \u0259halisinin \u2013 T\u0131va t\u00fcrkl\u0259rinin bir ad\u0131 da aratd\u0131r. Ke\u00e7mi\u015fd\u0259 mo\u011fol k\u00f6\u00e7\u0259ril\u0259rini d\u0259 arat adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. Kalm\u0131klar, buryatlar v\u0259 Altay t\u00fcrkl\u0259ri is\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 oyrat v\u0259 ya orad deyirdil\u0259r. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin h\u00f6kmdar\u0131 \u015eah I Abbas\u0131n diplomatik missiya il\u0259 \u0130spaniya krall\u0131\u011f\u0131na g\u00f6nd\u0259rdiyi Oruc B\u0259y Bayat yaz\u0131rd\u0131 ki, q\u0131z\u0131lba\u015f tayfalar\u0131ndan birinin ad\u0131 oryatd\u0131r. Z\u0259nnimizc\u0259, Ararat oronimi il\u0259 arat, orad, oyrat etnoniml\u0259ri aras\u0131nda ba\u011fl\u0131l\u0131q vard\u0131r. Buna d\u0259lal\u0259t ed\u0259n misallara n\u0259z\u0259r salaq:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>\u018fr\u0259bl\u0259r bu da\u011f\u0131 \u201cC\u0259b\u0259l \u0259l-Har\u0259t\u201d, y\u0259ni \u201cHar\u0259t da\u011f\u0131\u201d da adland\u0131r\u0131rlar. O \u0259r\u0259b dilind\u0259n \u201c\u018fkin\u00e7i da\u011f\u0131\u201d kimi t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunur. Maraql\u0131d\u0131r ki, Altayda arat v\u0259 ya oyrat ad\u0131n\u0131 m\u0259hz k\u0259nd \u0259halisi da\u015f\u0131y\u0131r. Har\u0259t oronimi il\u0259 arat etnonimi aras\u0131nda b\u0259nz\u0259rlik g\u00f6z qaba\u011f\u0131ndad\u0131r.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>\u201cT\u00f6vrat\u201da g\u00f6r\u0259, Tanr\u0131 Nuh Pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259 x\u0259b\u0259r verir ki, yer \u00fcz\u00fcn\u00fc su basacaq. Nuh Pey\u011f\u0259mb\u0259r Tanr\u0131n\u0131n tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 il\u0259 g\u0259mi d\u00fcz\u0259ldir. H\u0259r canl\u0131dan bir c\u00fct g\u00f6t\u00fcr\u00fcb, o\u011flanlar\u0131 Sam, Ham v\u0259 Yaf\u0259sl\u0259 birlikd\u0259 h\u0259min g\u0259miy\u0259 minir. Tufandan yaln\u0131z onlar xilas olurlar. G\u0259mi Ararat da\u011flar\u0131na yan al\u0131r. Nuh v\u0259 \u00f6vladlar\u0131 burada quruya \u00e7\u0131x\u0131rlar.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Filoloq Kamil V\u0259liyevin \u201cElin yadda\u015f\u0131, dilin yadda\u015f\u0131\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 Altay t\u00fcrkl\u0259rinin bel\u0259 bir \u0259fsan\u0259si verilmi\u015fdir: \u201cTanr\u0131 Yer \u00fcz\u00fcnd\u0259ki Nama adl\u0131 bir adama tufan olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259y\u0259r\u0259k ona tap\u015f\u0131rd\u0131 ki, g\u0259mi d\u00fcz\u0259ltsin. Nama g\u0259mini d\u00fcz\u0259ltdi. Sonra h\u0259r canl\u0131dan bir c\u00fct g\u00f6t\u00fcr\u00fcb, o\u011flanlar\u0131 Bal\u0131ksa, Sar-uul v\u0259 Soozun-uul il\u0259 birlikd\u0259 h\u0259min g\u0259miy\u0259 mindi. Tufandan yaln\u0131z onlar xilas oldular. G\u0259mi \u00c7omoqdoy (\u00c7omqodoy, \u00c7omoday) v\u0259 Tuluttu da\u011flar\u0131na yan ald\u0131. Nama Yayuci (Yarad\u0131c\u0131) v\u0259 Yay\u0131k (Tufan) xan ad\u0131 il\u0259 tanr\u0131lar s\u0131ras\u0131na daxil oldu\u201d.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>Nama haqq\u0131nda Altay \u0259fsan\u0259sind\u0259 xat\u0131rlanan \u00c7omoqdoy (\u00c7omqodoy, \u00c7omoday) da\u011f\u0131 ola bilsin ki, Kuznetsk Alatau da\u011f silsil\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n v\u0259 ruslar\u0131n \u00c7emodan adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 zirv\u0259dir. Onun h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fc 1357 metrdir. Xat\u0131rladaq ki, Ararat da\u011f\u0131 da Kuznetsk Alatau silsil\u0259sin\u0259 aiddir.<\/p>\n\n\n\n<p>Daha bir Ararat da\u011f\u0131 Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Primorsk diyar\u0131n\u0131n \u00c7uquyev rayonundak\u0131 Sixote-Alin zonas\u0131ndad\u0131r. Onun h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fc 1384 metrdir. Primorsk diyar\u0131n\u0131n yerli \u0259halisi Altay dil ail\u0259sin\u0259 aid mancur dilind\u0259 dan\u0131\u015fan udexel\u0259r v\u0259 nanil\u0259rdir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">N\u0259tic\u0259.<\/span><\/strong> <em><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">Ararat toponimi m\u0259hz t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259lidir v\u0259 bunun erm\u0259nil\u0259r\u0259 he\u00e7 bir aidiyy\u0259ti yoxdur.<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>P.S.<\/strong> <strong><em>\u0130slam \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259, Nuh Pey\u011f\u0259mb\u0259rin g\u0259misi Ararat adl\u0131 deyil, Cudi adl\u0131 da\u011f\u0131n \u00fcst\u00fcn\u0259 oturmu\u015fdur. Amma bu, ba\u015fqa bir s\u00f6hb\u0259tin m\u00f6vzusudur.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u00fc\u0259llif: Milli Kimlik Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 Qrupunun \u00fczv\u00fc <span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">Araz \u015e\u0259hrili<\/span><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u015f\u0259rqind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n A\u011fr\u0131 da\u011f\u0131n\u0131n h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fc 5165 metrdir. T\u00fcrkiy\u0259nin \u0259n uca zirv\u0259si olan bu da\u011f Erm\u0259nistan s\u0259rh\u0259dind\u0259n 32 kilometr, \u0130ran s\u0259rh\u0259dind\u0259n 16 kilometr<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":72351,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-72350","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72350","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=72350"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72350\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":72356,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72350\/revisions\/72356"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/72351"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=72350"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=72350"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=72350"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}