{"id":73348,"date":"2022-06-14T10:55:19","date_gmt":"2022-06-14T06:55:19","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=73348"},"modified":"2022-06-14T10:55:24","modified_gmt":"2022-06-14T06:55:24","slug":"f%c9%99ls%c9%99fi-yanasma-huquq-azadliq-%c9%99dal%c9%99t-v%c9%99-millilik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=73348","title":{"rendered":"F\u018fLS\u018fFI YANA\u015eMA: H\u00dcQUQ-AZADLIQ-\u018fDAL\u018fT V\u018f M\u0130LL\u0130L\u0130K"},"content":{"rendered":"\n<p>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cDemokratiya insanlar\u0131n \u015f\u00fcurunda \u00a0d\u0259yi\u015fiklik dem\u0259kdir. Bu d\u0259yi\u015fiklik inqilabla \u00a0olmur<\/strong> <strong>t\u0259kam\u00fcl yolu il\u0259 t\u0259dric\u0259n gedir\u201d. (Heyd\u0259r \u018fliyev)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cKim g\u00fccl\u00fcd\u00fcrs\u0259, o, haql\u0131d\u0131r\u201d f\u0259ls\u0259f\u0259si il\u0259 \u201ckim haql\u0131d\u0131rsa, o, g\u00fccl\u00fcd\u00fcr\u201d f\u0259ls\u0259f\u0259si iki \u0259ks<\/strong> <strong>q\u00fctbd\u00fcr. Ger\u00e7\u0259k h\u0259yat bu q\u00fctbl\u0259rin aras\u0131ndad\u0131r. (\u018fbu Turxan)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cB\u00fct\u00fcn \u0259dal\u0259tsizlikl\u0259r aras\u0131nda \u0259n d\u00f6z\u00fclm\u0259zi qanun ad\u0131 alt\u0131nda t\u00f6r\u0259dil\u0259n<\/strong> <strong>\u0259dal\u0259tsizlikdir\u201d. (Aristotel)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>C\u0259miyy\u0259t v\u0259 d\u00f6vl\u0259t ictimai m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin nizamlad\u0131\u011f\u0131, ictimai qaydalara riay\u0259t olundu\u011fu \u015f\u0259raitd\u0259 normal f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259r. \u0130ctimai h\u0259yat\u0131n t\u0259\u015fkilind\u0259, insanlar\u0131n davrsn\u0131\u015f\u0131n\u0131n v\u0259 kollektivl\u0259rin f\u0259aliyy\u0259tinin nizamlanmas\u0131nda h\u00fcquq m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. H\u00fcquq anlay\u0131\u015f\u0131 haqq\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259 m\u00fcbahis\u0259lidir. H\u00fcquq elminin m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin h\u00fcquqa vaxtil\u0259 vermi\u015f olduqlar\u0131 v\u0259 hal- haz\u0131rda verdikl\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif t\u0259rifl\u0259r m\u00f6vcuddur.\u00a0 H\u00fcququn mahiyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259rd\u0259n biri olan t\u0259bii h\u00fcquq n\u0259z\u0259riyy\u0259si hesab edir ki, h\u00fcququn \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259dal\u0259tin m\u00fctl\u0259q, d\u0259yi\u015fm\u0259z ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 vard\u0131r v\u0259 o t\u0259biidir. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259bii h\u00fcquq sanki m\u00fc\u0259yy\u0259n c\u0259miyy\u0259td\u0259 m\u00f6vcud olan h\u00fcquq normalar\u0131 sistemin\u0259 qar\u015f\u0131 qoyulur. H\u00fcquq tarixin\u0259 g\u00f6r\u0259, h\u00fcquq tarixi t\u0259kam\u00fcl\u00fcn \u00fczvi t\u0259rkib \u00a0\u00a0hiss\u0259sidir v\u0259 torpa\u011fa at\u0131lan toxum kimi o xalq\u0131n \u015f\u00fcurunda yeti\u015fir, h\u0259m\u00e7inin ad\u0259tl\u0259r, qanunlar \u015f\u0259klind\u0259 t\u0259zah\u00fcr edir. H\u00fcquq t\u0259bi\u0259t\u0259n meydana g\u0259lmir v\u0259 onun nec\u0259liyini xalq\u0131n inki\u015faf tarixi m\u00fc\u0259yy\u0259n edir. H\u00fcququn psixoloji m\u0259kt\u0259bl\u0259ri is\u0259 h\u00fcququn meydana g\u0259lm\u0259sini v\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini c\u0259miyy\u0259tin sosial iqtisadi h\u0259yat\u0131 il\u0259 yox, \u015f\u0259xsiyy\u0259tin psixologiyas\u0131 il\u0259 izah edir. \u00dcmumi yana\u015fsaq g\u00f6r\u0259rik ki, \u0259g\u0259r h\u00fcquq sosial hadis\u0259dirs\u0259, onda o da d\u00f6vl\u0259t kimi m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 c\u0259miyy\u0259tin inki\u015faf\u0131n\u0131n m\u0259hsuludur v\u0259 s\u0131x-qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259d\u0259 oldu\u011fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259 birlikd\u0259 inki\u015faf edir. H\u00fcququn sosial \u0259h\u0259miyy\u0259tin\u0259 diqq\u0259t yetirs\u0259k g\u00f6r\u0259rik ki, bu g\u00fcn ictimai h\u0259yatda, h\u0259r bir insan\u0131n h\u0259yat\u0131nda onun rolu \u00e7ox vacib \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Art\u0131q m\u0259lum oldu ki, h\u00fcquq insanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n \u00fcmumi t\u0259nziml\u0259yicisidir v\u0259 bu \u0259lam\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 h\u00fcquq d\u00f6vl\u0259tin, c\u0259miyy\u0259tin, t\u0259bi\u0259tin, insanlar\u0131n sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131n\u0131n, t\u0259hsilin, m\u0259d\u0259niyy\u0259tin qorunub inki\u015faf etdirilm\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. H\u00fcququn mahiyy\u0259ti v\u0259 d\u0259y\u0259ri, onun c\u0259miyy\u0259td\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf\u0131 h\u0259m\u00e7inin qanun\u00e7uluq rejiminin b\u0259rq\u0259rar olunmas\u0131ndak\u0131 rolu il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fir. H\u00fcquqdan k\u0259nar he\u00e7 bir m\u00fcsb\u0259t inki\u015faf m\u00fcmk\u00fcn deyil. H\u00fcquq insanlar\u0131n m\u00f6vcud davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 ifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259ri d\u0259y\u0259rl\u0259rin b\u0259rq\u0259rar olunmas\u0131na h\u0259rt\u0259r\u0259fli imkanlar yarad\u0131r. \u00a0\u00a0H\u00fcquq \u2013 azadl\u0131qd\u0131r deyirl\u0259r. F\u0259rdl\u0259rin azadl\u0131\u011f\u0131 onlar\u0131n irad\u0259sinin azadl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Aristotel, H.Hrotsi v\u0259 ard\u0131c\u0131llar\u0131 h\u00fcququn iradi xarakterini iradi qaydalarda, Russo \u00fcmumi irad\u0259nin ifad\u0259sind\u0259, marksistl\u0259r is\u0259 sinfi irad\u0259d\u0259 g\u00f6r\u00fcrl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir d\u0259 \u201cinsanlar b\u0259rab\u0259r olduqlar\u0131 q\u0259d\u0259r azad, azad olduqlar\u0131 q\u0259d\u0259r b\u0259rab\u0259rdirl\u0259r\u201d deyirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u00fcququn dayand\u0131\u011f\u0131 \u0259dal\u0259t v\u0259 qanun qar\u015f\u0131s\u0131nda b\u0259rab\u0259rlik prinsipl\u0259ri antih\u00fcquq qanunlar\u0131n q\u0259bulunu istisna edir. Bu prinsipl\u0259r, qanunun \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc prinsipi ayr\u0131-ayr\u0131 adamlara f\u0259rqli yana\u015fman\u0131, h\u00fcququ h\u0259r\u0259nin \u00f6z ar\u015f\u0131n\u0131 il\u0259 \u00f6l\u00e7m\u0259sini r\u0259dd edir.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;B\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t insan c\u0259miyy\u0259tini h\u00fcquqla idar\u0259 etm\u0259kd\u0259n yax\u015f\u0131 bir \u00fcsul tapa bilm\u0259yib, \u00e7\u00fcnki , ham\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259bul edil\u0259 bil\u0259c\u0259k ortaq m\u00f6vqedir.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>\u00a0&#171;B\u00f6y\u00fck rus h\u00fcquq filosofu S .Alekseyev \u201cx\u00fcsusi yol\u201d azarke\u015fl\u0259rin\u0259 xat\u0131rlad\u0131rd\u0131 ki, sizin n\u0259 q\u0259d\u0259r x\u00fcsusi yolunuz olsa da, o, h\u00fcquq yolu olmaya bilm\u0259z. Asiya v\u0259 C\u0259nubi Amerikan\u0131n t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259r hesab\u0131na inki\u015faf etmi\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin iqtisadi y\u00fcks\u0259li\u015fi yolundak\u0131 \u00e7\u0259tinlikl\u0259r v\u0259 \u201ctupik\u201dl\u0259r m\u0259hz \u201cx\u00fcsusi yol\u201dun \u00fcmumsivilizasiya kriteriyalar\u0131 v\u0259 t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 (h\u00fcquq v\u0259 insan haqlar\u0131) uy\u011fun g\u0259lm\u0259y\u0259n t\u0259r\u0259fl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Kanta g\u00f6r\u0259, h\u00fcquq Tanr\u0131n\u0131n yer \u00fcz\u00fcn\u0259 b\u0259x\u015f etdiyi \u0259n m\u00fcq\u0259dd\u0259s nem\u0259tdir. Kant\u0131n g\u00f6rm\u0259k ist\u0259diyi v\u0259t\u0259nda\u015f c\u0259miyy\u0259ti, h\u00fcquq c\u0259miyy\u0259tini yaratmam\u0131\u015f v\u0259 ya yaratmaq ist\u0259m\u0259y\u0259n hakimiyy\u0259tl\u0259r o filosofdan iki y\u00fcz il sonra ondan daha iki y\u00fcz il geri qal\u0131rlar.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00c7a\u011fda\u015f h\u00fcquq f\u0259ls\u0259f\u0259si h\u0259l\u0259 d\u0259 antik d\u00f6vr\u00fcn ideyalar\u0131n\u0131 (azadl\u0131q, b\u0259rab\u0259rlik, demokratiya, h\u00fcquq d\u00f6vl\u0259ti v\u0259 s.) dart\u0131\u015fmaqla m\u0259\u015f\u011ful olsa da, bu ideyalar\u0131 \u0259sas\u0259n ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdir\u0259 bilmi\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin h\u00fcququ m\u0259hz o ideyalar\u0131n g\u0259li\u015fm\u0259sinin sonucudur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;Quldarl\u0131q h\u00fcququ, feodal h\u00fcququ, burjua h\u00fcququ, sosialist h\u00fcququ konkret v\u0259 \u00e7ox b\u0259sit anlay\u0131\u015flard\u0131r. Bu prizmadan baxanda ayr\u0131-ayr\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rin qanunvericiliyinin mahiyy\u0259tini, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 h\u00fcququn f\u0259ls\u0259f\u0259sini anlamaq \u00e7\u0259tin deyil. Bu formasiyalarda h\u00fcququn mahiyy\u0259ti toplumun azadl\u0131q s\u0259viyy\u0259si il\u0259, ad\u0259t\u0259n, d\u00fcz m\u00fct\u0259nasib olub.<\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259dim v\u0259 orta \u0259srl\u0259rd\u0259 insana veril\u0259n azadl\u0131\u011f\u0131n dozas\u0131 o q\u0259d\u0259r d\u0259 \u00f6rt-basd\u0131r edilmir \u2013 qulla quldar, feodalla t\u0259b\u0259\u0259 faktiki olaraq n\u0259 q\u0259d\u0259r b\u0259rab\u0259rdirs\u0259, h\u00fcquqlar\u0131 da o q\u0259d\u0259r b\u0259rab\u0259rdir v\u0259 ya t\u0259rsin\u0259.<\/p>\n\n\n\n<p>Kapitalizm formal b\u0259rab\u0259rlik elan ed\u0259r\u0259k n\u0259 q\u0259d\u0259r ir\u0259li gedirs\u0259, h\u00fcquq da o q\u0259d\u0259r inki\u015faf edir. H\u0259r halda Fransa inqilab\u0131 b\u0259rab\u0259rlik inqilab\u0131 say\u0131la bil\u0259r v\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t onun n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n daha \u00e7ox yararlan\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fcn\u00f6vr\u0259si on alt\u0131nc\u0131 y\u00fczillikd\u0259, \u0259slind\u0259 ondan da qabaq qoyulmu\u015f h\u00fcquq d\u00f6vl\u0259ti ideyas\u0131n\u0131 filosof, h\u0259kim Con Lokk v\u0259 ke\u015fi\u015f Montesky\u00f6 elan ed\u0259r\u0259k b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 h\u0259l\u0259lik analoqu olmayan d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik ideallar\u0131 elan etdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Hakimiyy\u0259t v\u0259 ya m\u00fcxalif\u0259t olmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq xalq\u0131n azadl\u0131q v\u0259 demokratiyaya haz\u0131r olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ed\u0259nl\u0259r\u0259 Kantdan yax\u015f\u0131 cavab ver\u0259n olmayacaq: \u201cHans\u0131sa xalq azadl\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn yeti\u015fm\u0259yib\u201d ifad\u0259si yax\u015f\u0131 ifad\u0259 say\u0131la bilm\u0259z. Bu ehtimalla azadl\u0131q he\u00e7 vaxt g\u0259lm\u0259y\u0259c\u0259k, \u00e7\u00fcnki insanlara azad \u015f\u0259rait yaratmadan azadl\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn yeti\u015fmirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u00fcquq \u2013 d\u0259y\u0259rdir (Kant). \u018fxlaq kimi. Onlar\u0131n qoruyucular\u0131 (h\u00fcquq sanksiyalar\u0131 v\u0259 q\u0131naq) f\u0259rqli olsa da, onlar\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259n m\u0259qamlar da var. Sanksiya da q\u0131naqd\u0131r, q\u0131naq is\u0259 \u0259xlaq pozucusuna qar\u015f\u0131 toplumun t\u0259tbiq etdiyi sanksiyad\u0131r. Bunlar\u0131n he\u00e7 biri rolunu yet\u0259rinc\u0259 icra etm\u0259y\u0259nd\u0259 toplum \u0259xlaq v\u0259 h\u00fcquq orientirl\u0259rini itirir. \u0130dealda h\u0259r ikisinin i\u015fl\u0259k mexanizm olmas\u0131 g\u0259r\u0259kir. Lakin qanunlar\u0131n icras\u0131nda \u0259xlaq n\u0259 q\u0259d\u0259r g\u0259r\u0259kli olsa da, h\u0259tta qanun qar\u015f\u0131s\u0131nda da dayanmayan\u0131 \u0259xlaq\u0131n dayand\u0131raca\u011f\u0131 ill\u00fcziyad\u0131r. H\u0259m d\u0259 ona g\u00f6r\u0259 ki, \u0259xlaq \u2013 toplumun k\u00f6n\u00fcll\u00fc tabe\u00e7iliyidir.<\/p>\n\n\n\n<p>Kimliyind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq (d\u00f6vl\u0259t (hakimiyy\u0259t), toplum, f\u0259rd), qanuna tap\u0131nmamaq \u0259xlaqs\u0131zl\u0131qd\u0131r.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Q\u0259rib\u0259dir, qanun qar\u015f\u0131s\u0131nda dayanmamaq, b\u0259lk\u0259 d\u0259, m\u0259hz \u0259xlaq problemind\u0259n qaynaqlan\u0131r. H\u0259r k\u0259sin daxilind\u0259 bir \u0259xlaq baryeri var v\u0259 onu tapday\u0131b ke\u00e7\u0259n g\u00fcc qar\u015f\u0131s\u0131nda h\u00fcquq da acizdir. \u018fxlaq\u0131n d\u0259y\u0259rl\u0259rin\u0259 say\u011f\u0131s\u0131z olan\u0131n h\u00fcquq d\u0259y\u0259rl\u0259rini pozmas\u0131 el\u0259 d\u0259 \u00e7\u0259tin m\u0259s\u0259l\u0259 deyil\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>H\u00fcquq \u2013 toplumun d\u0259y\u0259ri olmal\u0131d\u0131r. O, azad, \u0259dal\u0259tli, demokratik se\u00e7ki yolu il\u0259 formala\u015fmayan hakimiyy\u0259tin d\u0259y\u0259ridirs\u0259, ona toplumun d\u0259y\u0259ri kimi baxmaq olmaz. B\u0259z\u0259n m\u0259hz d\u0259y\u0259rin qrup d\u0259y\u0259ri olmas\u0131 toplumda ona qar\u015f\u0131 laqeydlik yarad\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, korrupsiya b\u00fcdc\u0259sini doldurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn xalq\u0131n h\u0259yat s\u0259viyy\u0259si il\u0259 ayaqla\u015fmayan astronomik c\u0259rim\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n h\u00fcquq \u0259dal\u0259tli deyil, h\u00fcququn prinsipl\u0259rin\u0259 ziddir, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 toplumun q\u0259bul etdiyi qaydaya \u00e7evrilmir. T\u0259kc\u0259 zor g\u00fcc\u00fcn\u0259 icra etdiril\u0259n h\u00fcquq is\u0259 h\u00fcquq deyil. D\u00f6vl\u0259tin boynunda insanlar\u0131n layiqli h\u0259yat s\u0259viyy\u0259sini t\u0259min etm\u0259k \u00f6hd\u0259liyi var. K\u00f6hn\u0259 v\u0259 yeni d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259 indi \u201csosial y\u00f6n\u00fcml\u00fc d\u00f6vl\u0259t qururuq\u201d \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131 d\u0259b hal\u0131n\u0131 al\u0131b. Sosial y\u00f6n\u00fcml\u00fc d\u00f6vl\u0259t yeni ideya deyil.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Sosial rifah d\u00f6vl\u0259ti azad v\u0259 b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlu subyektl\u0259rin d\u00f6vl\u0259tidir. Bu bax\u0131mdan ist\u0259nil\u0259n \u00f6lk\u0259nin ger\u00e7\u0259kliyini g\u00f6rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn onun Konstitusiya v\u0259 qanunlar\u0131na, onlar\u0131n t\u0259tbiqi praktikas\u0131na, \u00f6z\u0259llikl\u0259 b\u00fcdc\u0259 x\u0259rcl\u0259rin\u0259 baxmaq yet\u0259rlidir. Sosial d\u00f6vl\u0259t propaqandas\u0131 \u0259n tez if\u015fa olunan u\u011fursuz siyasi k\u0259l\u0259kdir. \u00c7\u00fcnki onun ger\u00e7\u0259kliyini toplumun \u00e7oxlu\u011fu \u00f6z d\u0259risind\u0259 daha tez hiss edir v\u0259 a\u011fr\u0131l\u0131 ya\u015fay\u0131r.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;D\u00f6vl\u0259t \u2013 h\u00fcquq hadis\u0259sidir. Pozitiv h\u00fcquq onun m\u0259hsuludur. D\u00f6vl\u0259t qoydu\u011fu qaydalar\u0131 \u00f6nc\u0259 \u00f6z\u00fc d\u0259qiq icra etm\u0259li, sonra bunu ba\u015fqalar\u0131ndan t\u0259l\u0259b etm\u0259lidir. Qanunun \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc, b\u0259rab\u0259rlik, m\u0259suliyy\u0259tin ham\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn qa\u00e7\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131 prinsipl\u0259rini pozan, insan haqlar\u0131na say\u011f\u0131s\u0131zl\u0131q ed\u0259n d\u00f6vl\u0259t toplumdan qanuna h\u00f6rm\u0259t t\u0259l\u0259b etm\u0259k haqq\u0131n\u0131 itirir. Formal olaraq bu haqq\u0131n \u0259ld\u0259 saxlanmas\u0131 g\u00fcv\u0259nli perspektiv v\u0259d ed\u0259 bilm\u0259z.<\/p>\n\n\n\n<p>Pozitiv h\u00fcquq \u2013 d\u00f6vl\u0259tin q\u0259bul etdiyi qanunlar yaz\u0131l\u0131 h\u00fcquqdur. Toplum t\u0259kc\u0259 onunla idar\u0259 olunmur. Pozitiv h\u00fcquq institutlar sistemidir. D\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131, dini qurumlar, v\u0259t\u0259nda\u015f c\u0259miyy\u0259ti t\u0259\u015fkilatlar\u0131 pozitiv h\u00fcququn institutlar\u0131 kimi c\u0259miyy\u0259tin idar\u0259 olunmas\u0131nda i\u015ftirak edir (etm\u0259lidir). Bu institutlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin s\u0259viyy\u0259si, g\u00fcc\u00fc, ger\u00e7\u0259kliyi d\u00f6vl\u0259tin demokratikliyinin \u0259yani g\u00f6st\u0259ricisidir.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Sonralar Kant, Hegel, Cefferson v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 h\u0259l\u0259lik analoqu olmayan bu ideyan\u0131 daha da inki\u015faf etdirdil\u0259r. \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 ideyas\u0131 da, n\u0259hay\u0259t, yeni n\u0259f\u0259s qazand\u0131 v\u0259 ger\u00e7\u0259kliy\u0259 \u00e7evrilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u00fcquq d\u00f6vl\u0259ti qanunun \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r, qanunun \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc is\u0259 yaln\u0131z h\u00fcquq d\u00f6vl\u0259tind\u0259, qanunun hakimiyy\u0259tin\u0259 dayanan hakimiyy\u0259tin b\u00f6l\u00fcnm\u0259si \u015f\u0259raitind\u0259 m\u00fcnk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u00fcquq \u2013 y\u00fcks\u0259k \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259ri d\u0259y\u0259rdir. Ona n\u0259yin bahas\u0131na olursa-olsun hakimiyy\u0259t \u0259ld\u0259 etm\u0259 v\u0259 onu qoruyub saxlamaq vasit\u0259su kimi baxmaq bu d\u0259y\u0259rl\u0259ri\u0259 n\u0259inki ziddir, \u00fcst\u0259lik, onlar\u0131n inkar\u0131d\u0131r.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, h\u00fcquq f\u0259ls\u0259f\u0259sinin atas\u0131 Kant h\u00fcququ idrak hadis\u0259si say\u0131rd\u0131. Bizd\u0259, \u00fcst\u0259lik, qanunvericinin l\u0259yaq\u0259tli \u015f\u0259xsiyy\u0259t olmaq problemi d\u0259 var. Qanunverici olmaq h\u00fcququn hakimiyy\u0259t\u0259 deyil, insan azadl\u0131\u011f\u0131 ideal\u0131na xidm\u0259t etm\u0259li oldu\u011funu d\u0259rk etm\u0259kdir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130deal\u0131n n\u0259dirs\u0259, m\u0259hsulun da odur.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u00fcquq f\u0259ls\u0259f\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259, h\u0259r hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tin qanunvericiliyind\u0259 olan qada\u011falar, q\u0131s\u0131tmalar v\u0259 m\u0259suliyy\u0259t m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n normalar\u0131n icaz\u0259verici normalardan \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc (\u00e7oxlu\u011fu) o d\u00f6vl\u0259tin totalitar, avtoritar v\u0259 ya demokratik d\u00f6vl\u0259t olmas\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca g\u00f6st\u0259ricisidir.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>13(&#171;H\u0259r k\u0259sin do\u011fuldu\u011fu andan toxunulmaz, ayr\u0131lmaz h\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131 vard\u0131r. Bu h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar \u015f\u0259xsin c\u0259miyy\u0259t v\u0259 dig\u0259r \u015f\u0259xsl\u0259r qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259suliyy\u0259tini v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259rini \u0259hat\u0259 edir. V\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n h\u00fcquqlar\u0131 \u015f\u0259xsin m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00f6vl\u0259t\u0259 m\u0259xsuslu\u011fu il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Onlar d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcdafi\u0259 olunur. \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 hakimiyy\u0259t \u00fcz\u0259rind\u0259 n\u0259zar\u0259t vasit\u0259si kimi insan h\u00fcquqlar\u0131 il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n olunan azadl\u0131q h\u0259ddini ke\u00e7m\u0259m\u0259li olan d\u00f6vl\u0259tin qeyri-m\u0259hdud hakimiyy\u0259tinin m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 institutu m\u0259zmun etibaril\u0259 m\u00fcxt\u0259lif, eyni statusa sahib olmayan h\u00fcquqlar\u0131 t\u0259dqiq edir v\u0259 qoruyur. Lakin, m\u00fclkiyy\u0259t h\u00fcququ t\u0259bii v\u0259 \u0259sasl\u0131 h\u00fcquq oldu\u011fu halda, konkret bir h\u0259yat t\u0259rzi \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259yi t\u0259min ed\u0259n h\u0259mr\u0259ylik h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n mahiyy\u0259ti h\u0259l\u0259 tam ayd\u0131nl\u0131\u011fa qovu\u015fmay\u0131b. Habel\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131 institutu m\u0259nb\u0259 etibaril\u0259, beyn\u0259lxalq s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 s\u00f6yk\u0259ndiyi kimi, milli qanunvericilik m\u00fcdd\u0259alar\u0131na da \u0259saslan\u0131r.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;\u0130nsan haqlar\u0131 \u00e7ox hallarda b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n eyni haqqa malik olmas\u0131 ideyas\u0131na uy\u011fun olaraq a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi ifad\u0259 olunur:<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;H\u0259r bir insan onun m\u0259nsub oldu\u011fu irqd\u0259n, cinsiyy\u0259td\u0259n, dild\u0259n, dind\u0259n, siyasi v\u0259 dig\u0259r bax\u0131\u015flardan, milli v\u0259 sosial m\u0259n\u015f\u0259d\u0259n, m\u00fclkiyy\u0259td\u0259n, do\u011fum v\u0259 ba\u015fqa hallardan as\u0131l\u0131 olmayaraq t\u0259min olunmu\u015f insan haqlar\u0131na v\u0259 azad olmaq h\u00fcququna malikdir.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;\u0130nsan olmaq, mahiyy\u0259t etibaril\u0259, h\u00fcquqlara sahib olmaqd\u0131r. Bu h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar el\u0259 bir sosial-f\u0259ls\u0259fi kateqoriyalard\u0131r ki, insan\u0131n t\u0259bi\u0259tind\u0259n, y\u0259ni onun varl\u0131\u011f\u0131ndan v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcifad\u0259sind\u0259n t\u00f6r\u0259yir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259, h\u0259r bir k\u0259s \u00f6z h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 d\u0259rk etm\u0259li, bu h\u00fcquqlar haqq\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n bilikl\u0259r\u0259 malik olmal\u0131, bu h\u00fcquqlar\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259cr\u00fcb\u0259 v\u0259 s\u0259ri\u015ft\u0259 qazanmal\u0131d\u0131r. H\u00fcquqlar\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etm\u0259y\u0259n, onlar\u0131n realla\u015fmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015fmayan insan \u00f6z l\u0259yaq\u0259tin\u0259, m\u0259nsubiyy\u0259tin\u0259, m\u0259nliyin\u0259, \u0259xlaq\u0131na yadla\u015fmas\u0131 v\u0259 \u00f6zg\u0259l\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. \u0130nsan \u00f6z\u00fcnd\u0259n as\u0131l\u0131 olmayan s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 realla\u015fd\u0131ra bilm\u0259dikd\u0259, yaxud h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259, onlar\u0131n itirm\u0259sin\u0259 yol verdikd\u0259, o, ya\u015famal\u0131 oldu\u011fu layiqli insan h\u0259yat\u0131ndan m\u0259hrum olunur. Bu, insanlar\u0131n \u015f\u0259r\u0259f v\u0259 l\u0259yaq\u0259tin\u0259 tam cavab ver\u0259n v\u0259 kamil bir h\u0259yat\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n, m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r utopik \u00e7alarlar da\u015f\u0131yan insan h\u00fcquqlar\u0131 doktrinas\u0131d\u0131r. \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n s\u0259ciyy\u0259vi c\u0259h\u0259tl\u0259rind\u0259n biri ondan ibar\u0259tdir ki, insan he\u00e7 vaxt malik oldu\u011fu h\u00fcquqlarla kifay\u0259tl\u0259nmir, daim siyasi v\u0259 h\u00fcquqi m\u00fcbariz\u0259 yolu il\u0259 yeni h\u00fcquqlar \u0259ld\u0259 etm\u0259k niyy\u0259tind\u0259 olur. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, insan h\u00fcquqlar\u0131 daim dinamikada olan, m\u00fcdafi\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fcquqi t\u0259minat\u0131n yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b ed\u0259n, ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n etirafa iddial\u0131 olan fenomendir.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;\u0130nsan haqlar\u0131 ideyas\u0131 formala\u015fd\u0131\u011f\u0131 zamandan h\u0259m f\u0259ls\u0259fi, h\u0259m d\u0259 h\u00fcquqi \u0259d\u0259biyyatlarda rast g\u0259lin\u0259n &#171;t\u0259bii h\u00fcquqlar&#187; anlay\u0131\u015f\u0131, he\u00e7 d\u0259 birm\u0259nal\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131rd\u0131. H\u0259l\u0259 XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 ingilis liberalizminin banil\u0259rind\u0259n biri olan \u0130yeremiya Bentam bu ifad\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xaraq, &#171;t\u0259bii h\u00fcquqlar\u0131n&#187; h\u0259r hans\u0131 sosial kontekstd\u0259n k\u0259narda c\u0259f\u0259ngiyat oldu\u011funu iddia edirdi. Sonralar Karl Marks bu fikri m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259r\u0259k, insanlar\u0131n ictimai m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259n t\u0259crid olunmu\u015f halda &#8212; &#171;sosial m\u0259nada&#187; qismind\u0259 bax\u0131lmas\u0131n\u0131 yanl\u0131\u015f m\u00f6vqe hesab etmi\u015fdir. Amerikan\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f alimi Cak Donell insan haqlar\u0131n\u0131n insan\u0131n t\u0259bi\u0259tinin, \u0259xlaq\u0131n\u0131n, h\u0259yat t\u0259rzinin, davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n g\u00fccl\u00fc t\u0259sirin\u0259 m\u0259ruz qald\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edir. Ona g\u00f6r\u0259, insan h\u00fcquqlar\u0131 ideyas\u0131 insan\u0131n qabiliyy\u0259t v\u0259 bacar\u0131qlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan sosial m\u00fcst\u0259vidir. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n b\u0259zil\u0259ri iddia edirl\u0259r ki, insan h\u00fcquqlar\u0131 ictimai praktikada realla\u015fark\u0259n h\u0259m insanlar\u0131n ehtiyaclar\u0131, h\u0259m d\u0259 d\u00f6vl\u0259tin maraqlar\u0131 t\u0259min olunmal\u0131d\u0131r. Bel\u0259 t\u0259minolunma zaman\u0131 d\u00f6vl\u0259tin ataca\u011f\u0131 add\u0131mlar\u0131n \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259si v\u0259 \u015f\u0259rtl\u0259ri insan\u0131n t\u0259bi\u0259ti, onun sosial mahiyy\u0259ti il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n olunur&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&#171;M\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcm\u00fczd\u0259 f\u0259aliyy\u0259td\u0259 olan &#171;insan haqlar\u0131&#187; m\u0259fhumu m\u00fc\u0259yy\u0259n inki\u015faf yolu, ke\u00e7\u0259r\u0259k m\u00fcxt\u0259lif beyn\u0259lxalq m\u00fcqavil\u0259l\u0259rd\u0259 v\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin konstitusiyalar\u0131nda m\u00f6hk\u0259ml\u0259nmi\u015f v\u0259 bu haqlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259minat mexanizml\u0259ri v\u0259 m\u00fcvafiq qurumlar yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&#171;\u0130nsan haqlar\u0131 ideyas\u0131n\u0131n \u0259xlaq normalar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilm\u0259si z\u0259ruri olsa da, bu normalar\u0131n insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn yet\u0259rli olmamas\u0131 da bir reall\u0131qd\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 c\u0259miyy\u0259tl\u0259rd\u0259 v\u0259 m\u0259nsub olduqlar\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rd\u0259 \u0259xlaq normalar\u0131n\u0131n m\u00fcxt\u0259lifliyi insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n m\u0259zmununa da m\u00fcxt\u0259liflik qat\u0131r. Burada n\u0259z\u0259ri t\u0259hlil \u0259sas\u0131nda insan h\u00fcquqlar\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131na daha m\u00fcf\u0259ss\u0259l \u015f\u0259rh verm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fvv\u0259la, sosial-siyasi m\u00fcst\u0259vid\u0259 insan mahiyy\u0259tinin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 onun beyn\u0259lxalq h\u00fcquqi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmu\u015f h\u00fcquqlara iddias\u0131na haqq qazand\u0131rmaq olar. Y\u0259ni insan, ehtiyacl\u0131 oldu\u011fu h\u00fcquqlar\u0131 realla\u015fd\u0131rmaqla, sosial-siyasi h\u0259yatda \u00f6z yerini tutur. \u0130kincisi, insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131na t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n m\u0259qamlar\u0131n mahiyy\u0259tinin t\u0259hlili bu h\u00fcquqlar\u0131n h\u00fcdudlar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259y\u0259 imkan verir. T\u0259bii ki, ictimai praktikada realla\u015fan insan h\u00fcquqlar\u0131 h\u0259r bir f\u0259rd\u0259 v\u0259 ham\u0131ya \u015famil edildiyind\u0259n, bu h\u00fcquqlar\u0131n h\u0259m f\u0259rdl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u0259xsusi, h\u0259m d\u0259 ham\u0131ya g\u00f6r\u0259 \u00fcmumi c\u0259h\u0259tl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&#171;\u0130nsan haqlar\u0131n\u0131n subyekti kimi &#171;insan&#187; dedikd\u0259, kimin n\u0259z\u0259rd\u0259 tutuldu\u011fu m\u0259s\u0259l\u0259si \u00f6n\u0259mlidir. \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 haqq\u0131nda q\u0259bul edilmi\u015f b\u00fct\u00fcn beyn\u0259lxalq s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 insan v\u0259 insanlardan dan\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Bu s\u0259n\u0259dl\u0259rin m\u0259tnl\u0259rind\u0259ki insan m\u0259fhumu f\u0259rdi n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. F\u0259rd dedikd\u0259, k\u0259miyy\u0259tc\u0259 t\u0259k olan, h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlara malik v\u0259 h\u00fcquqlardan istifad\u0259 ed\u0259n, azadl\u0131qlardan b\u0259hr\u0259l\u0259n\u0259n \u015f\u0259xs ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr. \u0130nsan\u0131n f\u0259rd kimi q\u0259bul edilm\u0259si, b\u0259zi \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin d\u0259f edilm\u0259sin\u0259 \u015f\u0259rait yarad\u0131r. Qeyd ed\u0259k ki, f\u0259rd kontekstind\u0259 insan haqlar\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 q\u0259rarla\u015fm\u0131\u015f m\u00f6vqedir. \u0130lk zamanlar h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n subyektl\u0259ri dedikd\u0259, m\u00fcxt\u0259lif insan t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259ri (sosial qruplar, kastalar, tarixi birlikl\u0259r v\u0259 s.) ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr v\u0259 m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n olunurdu. O d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n qrup insanlara \u015famil edilmi\u015f, yaln\u0131z sonradan universalla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, Avropada ilk d\u0259f\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f 1215-ci il tarixli m\u0259\u015fhur &#171;Magna Carta Libertatum&#187; (&#171;B\u00f6y\u00fck Azadl\u0131q Xartiyas\u0131&#187;) Britaniya Krall\u0131\u011f\u0131n\u0131n f\u0259rqli silkl\u0259rin\u0259 v\u0259 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rin\u0259 \u00fcnvanlanaraq yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131rsa, 1948-ci il tarixli &#171;\u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 haqq\u0131nda \u00fcmumi B\u0259yannam\u0259&#187; b\u0259\u015f\u0259r n\u0259slinin b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259rin\u0259, h\u0259r bir insana xitab\u0259n yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r&#187; \u0130nsan haqlar\u0131na dair bu \u0259h\u0259miyy\u0259tli m\u00fcdd\u0259a insan haqlar\u0131ndan s\u00f6hb\u0259t d\u00fc\u015fd\u00fckd\u0259, bir qayda olaraq, ayr\u0131-ayr\u0131 kollektiv h\u00fcquq da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131ndan dan\u0131\u015f\u0131rlar &#8212; m\u0259s\u0259l\u0259n, u\u015faq v\u0259 qad\u0131n, m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn v\u0259 qa\u00e7q\u0131n, \u0259lil, t\u0259qa\u00fcd\u00e7\u00fc, ah\u0131l v\u0259 s. h\u00fcquqlardan. \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 dedikd\u0259, konkret f\u0259rdl\u0259rin h\u00fcquqlar\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr. Biz, \u015f\u00fcbh\u0259siz, xalq\u0131m\u0131z\u0131n, qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n, \u0259lill\u0259rin v\u0259 dig\u0259r sosial qruplar\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259liyik. Bu sah\u0259d\u0259 t\u0259l\u0259b olunan b\u00fct\u00fcn i\u015fl\u0259ri g\u00f6rm\u0259liyik. Ancaq bu probleml\u0259r dig\u0259r normalar sistemi il\u0259 t\u0259nzim olunur. \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n subyekti is\u0259, ancaq konkret insan, f\u0259rd, v\u0259t\u0259nda\u015f ola bil\u0259r&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Demokratik c\u0259miyy\u0259t v\u0259 ya h\u00fcquqi d\u00f6vl\u0259t dedikd\u0259 ilk \u00f6nc\u0259 yada insan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259si d\u00fc\u015f\u00fcr. \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 m\u00fcasir d\u00fcnyam\u0131z\u0131n h\u0259r bir demokratik d\u00f6vl\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259n prioritet hesab edil\u0259n m\u00f6vzulardan say\u0131l\u0131r. M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycanda da insan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si, onlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259si v\u0259 daha da geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si d\u00f6vl\u0259tin \u0259n ali m\u0259qs\u0259di elan edilib.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Bu ali m\u0259qs\u0259din m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259si, onun h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259 mexanizml\u0259rinin tap\u0131lmas\u0131 v\u0259 realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, s\u00f6z\u00fcged\u0259n sah\u0259d\u0259 h\u00fcquqi bazan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 is\u0259 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259timizin qurucusu, \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. H.\u018fliyev Az\u0259rbaycanda hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259n sonra \u00f6lk\u0259d\u0259 h\u00fcquqi d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu sah\u0259sind\u0259 ard\u0131c\u0131l, sistemli v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 hesablanan islahatlara start verildi. Az\u0259rbaycan\u0131n bu g\u00fcn d\u00fcnyada m\u00fcst\u0259qil, h\u00fcquqi v\u0259 demokratik d\u00f6vl\u0259t kimi tan\u0131nmas\u0131, \u00f6lk\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n, azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si, m\u00fcdafi\u0259 olunmas\u0131 m\u0259hz \u00fcmummilli liderin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. H.\u018fliyevin Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t kimi m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259si v\u0259 demokratik inki\u015faf yolu il\u0259 inamla ir\u0259lil\u0259m\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r bar\u0259d\u0259 \u00e7ox fikirl\u0259r s\u0259sl\u0259ndirils\u0259 d\u0259, g\u0259nc n\u0259slin onun f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 dair m\u00fct\u0259madi bilikl\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259si bug\u00fcnk\u00fc zaman\u0131m\u0131z\u0131n t\u0259l\u0259bidir. \u00c7\u00fcnki Az\u0259rbaycan m\u0259hz m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259timizin qurucusunun qoydu\u011fu yolla prezident \u0130lham \u018fliyevin r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda inamla ir\u0259lil\u0259yir, ard\u0131c\u0131l u\u011furlar qazan\u0131r.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>H.\u018fliyevin bu sah\u0259d\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck \u0259m\u0259yi m\u0259hz m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n ilk konstitusiyas\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 v\u0259 q\u0259buludur. 1995-ci il noyabr\u0131n 12-d\u0259 xalq \u00fcmummilli liderin bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcn\u00fc d\u0259st\u0259kl\u0259di.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Bel\u0259likl\u0259, ke\u00e7mi\u015f sovet konstitusiyalar\u0131ndan f\u0259rqli olaraq ilk d\u0259f\u0259 konstitusiyam\u0131zda d\u00f6vl\u0259t hakimiyy\u0259tinin b\u00f6lg\u00fcs\u00fc prinsipi h\u0259yata ke\u00e7irilib. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, konstitusiyan\u0131n III f\u0259sli (24-71-ci madd\u0259l\u0259r) b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259, y\u0259ni 158 madd\u0259d\u0259n 48-i insan v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquqlar\u0131na v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131na h\u0259sr edilib. Konstitusiyan\u0131n 71-ci madd\u0259sind\u0259 insan v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquqlar\u0131na v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131na t\u0259minat verilir. Konstitusiyada t\u0259sbit edilmi\u015f insan v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u0259m\u0259k v\u0259 qorumaq qanunvericilik, icra v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 hakimiyy\u0259ti orqanlar\u0131n\u0131n borcu hesab edilir. H\u0259min madd\u0259d\u0259 daha sonra g\u00f6st\u0259rilir ki, insan v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini he\u00e7 k\u0259s m\u0259hdudla\u015fd\u0131ra, konstitusiyan\u0131n he\u00e7 bir m\u00fcdd\u0259as\u0131 insan v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n l\u0259\u011fvin\u0259 y\u00f6n\u0259ldilmi\u015f m\u00fcdd\u0259a kimi t\u0259fsir edil\u0259 bilm\u0259z. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 insan v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131 birba\u015fa q\u00fcvv\u0259d\u0259dir. Bel\u0259likl\u0259, konstitusiyan\u0131n qeyd edil\u0259n normalar\u0131n\u0131n t\u0259hlili g\u00f6st\u0259rir ki, bu normalar h\u00fcquqi d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu prinsipinin mahiyy\u0259tind\u0259n ir\u0259li g\u0259lm\u0259kl\u0259 c\u0259miyy\u0259td\u0259 qanunun aliliyin\u0259 xidm\u0259t edir. \u00d6lk\u0259mizd\u0259 h\u0259min vaxtdan ba\u015flayaraq, ciddi sosial-iqtisadi islahatlarla yana\u015f\u0131, h\u00fcquq islahat\u0131, h\u0259m\u00e7inin onun t\u0259rkib hiss\u0259si olan m\u0259hk\u0259m\u0259-h\u00fcquq islahat\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b. \u0130lk d\u0259f\u0259 olaraq \u00fc\u00e7pill\u0259li m\u0259hk\u0259m\u0259 sistemi yarad\u0131l\u0131b.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 \u015e\u0259rqd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131 l\u0259\u011fv edilib. Bu, \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin humanist ideyalara sadiqliyini bir daha t\u0259sdiq edir. \u00d6lk\u0259mizd\u0259 insan v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259si i\u015find\u0259 \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin 1998-ci il fevral ay\u0131n\u0131n 22-d\u0259 imzalad\u0131\u011f\u0131 &#171;\u0130nsan v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda&#187; f\u0259rman\u0131 v\u0259 18 iyun 1998-ci il tarixli s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 t\u0259sdiq edilmi\u015f &#171;\u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259sin\u0259 dair&#187; d\u00f6vl\u0259t proqram\u0131 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131b&#187; &#171;Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin Az\u0259rbaycanda insan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n t\u0259mini v\u0259 m\u00fcdafi\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259rin \u0259n vacibl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 &#171;\u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 \u00fczr\u0259 m\u00fcv\u0259kkil (ombudsman) haqq\u0131nda&#187; qanunun q\u0259bul edilm\u0259si v\u0259 Ombudsman Aparat\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131d\u0131r. \u00d6lk\u0259d\u0259 Ombudsman Aparat\u0131 yarad\u0131ld\u0131qdan sonra v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n m\u00fcdaf\u0259si sah\u0259sind\u0259 daha ciddi nailiyy\u0259tl\u0259 \u0259ld\u0259 edilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130nsan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131, demokratik c\u0259miyy\u0259td\u0259n s\u00f6z d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 diqq\u0259t yetiril\u0259n \u0259n vacib m\u0259qamlardan biri d\u0259 s\u00f6z v\u0259 m\u0259tbuat azadl\u0131\u011f\u0131, onun nec\u0259 t\u0259min edilm\u0259sidir. H.\u018fliyev v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n azad \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcifad\u0259sinin yaln\u0131z inki\u015fafa, t\u0259r\u0259qqiyy\u0259, demokratiyaya xidm\u0259t etdiyini bildiyi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259hz bu m\u0259s\u0259l\u0259nin \u00f6lk\u0259nin \u0259n ali qanununda \u0259ksini tapmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirib. Konstitusiyan\u0131n 47-ci madd\u0259si is\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 fikir v\u0259 s\u00f6z azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259minat\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sini \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva edir. Az\u0259rbaycanda azad m\u0259tbuat\u0131n formala\u015fmas\u0131, h\u0259r k\u0259sin \u00f6z fikrini s\u0259rb\u0259st \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 ed\u0259 bilm\u0259k imkan\u0131 qazanmas\u0131, t\u0259bii ki, \u00fcmummilli liderin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. M\u0259hz onun t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 bu azadl\u0131qlar\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131ran mane\u0259l\u0259r aradan qald\u0131r\u0131ld\u0131. Senzura l\u0259\u011fv edildi. 1998-ci il avqustun 6-da Heyd\u0259r \u018fliyev &#171;\u00d6lk\u0259d\u0259 s\u00f6z, fikir v\u0259 m\u0259lumat azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 \u0259lav\u0259 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda&#187; f\u0259rman imzalad\u0131. Bu f\u0259rman\u0131n bir b\u0259ndil\u0259 m\u0259tbuatda d\u00f6vl\u0259t sirl\u0259rini m\u00fchafiz\u0259 ed\u0259n ba\u015f idar\u0259 l\u0259\u011fv olundu. Bu, senzuran\u0131n l\u0259\u011fvi dem\u0259k idi.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>&#171;Bu g\u00fcn h\u0259r bir c\u0259miyy\u0259tin v\u0259 d\u00f6vl\u0259tin inki\u015faf\u0131 demokratiya v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131na h\u00f6rm\u0259t olmadan m\u00fcmk\u00fcn deyil. Demokratiya, inki\u015faf, insan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131na h\u00f6rm\u0259t bir-biri il\u0259 \u00fczvi sur\u0259td\u0259 ba\u011fl\u0131 olan v\u0259 bir-birini \u015f\u0259rtl\u0259ndir\u0259n amill\u0259rdir. \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 m\u00fcxt\u0259lif iqtisadi v\u0259 siyasi sisteml\u0259rin, ideologiyalar\u0131n v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin m\u00f6vcud oldu\u011fu m\u00fcasir d\u00fcnyam\u0131zda insanlar\u0131 v\u0259 c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n, onlar\u0131 insanil\u0259\u015fdir\u0259n \u0259n \u0259sas meyard\u0131r. B\u0259\u015f\u0259r sivilizasiyas\u0131n\u0131n \u0259n m\u00fcdrik k\u0259\u015ffl\u0259rind\u0259n say\u0131lan insan h\u00fcquqlar\u0131 bu g\u00fcn ham\u0131n\u0131n anlad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 anlamal\u0131 oldu\u011fu \u0259v\u0259zsiz nailiyy\u0259tdir. \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131na h\u00f6rm\u0259t, insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131 m\u00fcasir d\u00fcnyaya qovu\u015fma\u011f\u0131n \u0259sas yoludur. M\u0259lumdur ki, s\u00fclh v\u0259 \u0259min-amanl\u0131q olmadan insan h\u00fcquqlar\u0131na tam riay\u0259t olunmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn deyil&#187;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 m\u00fcst\u0259qillik qazand\u0131qdan sonra Beyn\u0259lxalq D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyinin tamh\u00fcquqlu \u00fczv\u00fc kimi \u0259srl\u0259rin s\u0131na\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xm\u0131\u015f \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259ri d\u0259y\u0259rl\u0259rin \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc q\u0259bul ed\u0259r\u0259k demokratik, h\u00fcquqi v\u0259 d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011funu \u00f6z\u00fcn\u00fcn inki\u015faf yolu se\u00e7mi\u015fdir. Bu g\u00fcn h\u0259r bir c\u0259miyy\u0259tin v\u0259 d\u00f6vl\u0259tin inki\u015faf\u0131 demokratiya v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131na h\u00f6rm\u0259t olmadan m\u00fcmk\u00fcn deyil. Demokratiya, inki\u015faf, insan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131na h\u00f6rm\u0259t bir-biri il\u0259 \u00fczvi sur\u0259td\u0259 ba\u011fl\u0131 olan v\u0259 bir-birini \u015f\u0259rtl\u0259ndir\u0259n amill\u0259rdir. \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 m\u00fcxt\u0259lif iqtisadi v\u0259 siyasi sisteml\u0259rin, ideologiyalar\u0131n v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin m\u00f6vcud oldu\u011fu m\u00fcasir d\u00fcnyam\u0131zda insanlar\u0131 v\u0259 c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n, onlar\u0131 insanil\u0259\u015fdir\u0259n \u0259n \u0259sas meyard\u0131r. B\u0259\u015f\u0259r sivilizasiyas\u0131n\u0131n \u0259n m\u00fcdrik k\u0259\u015ffl\u0259rind\u0259n say\u0131lan insan h\u00fcquqlar\u0131 bu g\u00fcn ham\u0131n\u0131n anlad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 anlamal\u0131 oldu\u011fu \u0259v\u0259zsiz nailiyy\u0259tdir. \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131na h\u00f6rm\u0259t, insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131 m\u00fcasir d\u00fcnyaya qovu\u015fma\u011f\u0131n \u0259sas yoludur. M\u0259lumdur ki, s\u00fclh v\u0259 \u0259min-amanl\u0131q olmadan insan h\u00fcquqlar\u0131na tam riay\u0259t olunmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn deyil. Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 art\u0131q on il davam ed\u0259n silahl\u0131 t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131n 20 faizi i\u015f\u011fal olunmu\u015f, bir milyondan art\u0131q soyda\u015f\u0131m\u0131z adi insan h\u00fcquqlar\u0131ndan m\u0259hrum edilmi\u015fdir. Vaxtil\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 insanlar\u0131n h\u0259yat\u0131n\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259y\u0259 m\u0259ruz qoyan h\u0259rc-m\u0259rclik, qanunsuz silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin m\u00f6vcudlu\u011fu, \u0259halid\u0259 qanunsuz silahlar\u0131n c\u0259ml\u0259\u015fm\u0259si, terror\u00e7uluq v\u0259 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n t\u00fc\u011fyan etm\u0259si insan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 pozulmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131. Bu v\u0259ziyy\u0259t Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259si h\u0259ddin\u0259 \u00e7atd\u0131rm\u0131\u015f, milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin itirilm\u0259si t\u0259hl\u00fck\u0259si qar\u015f\u0131s\u0131nda qoymu\u015fdu. Bu a\u011f\u0131r s\u0131naqlardan \u00e7\u0131xm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan xalq\u0131 m\u0259tin irad\u0259, h\u0259mr\u0259ylik v\u0259 \u0259zmkarl\u0131q n\u00fcmayi\u015f etdir\u0259r\u0259k, b\u0259\u015f\u0259r sivilizasiyas\u0131n\u0131n ideallar\u0131 olan azadl\u0131\u011f\u0131, \u0259dal\u0259ti v\u0259 s\u00fclh\u00fc \u00f6z\u00fcn\u00fcn inki\u015faf yolu se\u00e7mi\u015fdir. Son ill\u0259r \u00f6lk\u0259mizd\u0259 insanlar\u0131n azad v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259siz ya\u015famas\u0131, m\u00fcst\u0259qilliyimizin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 \u00e7ox ciddi t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir. &#171;<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi b\u0171t\u00f6vl\u016fy\u016fn\u016fn pozulmas\u0131,bir milyondan \u00e7ox qa\u0107q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u0171nl\u0259rin huquqlar\u0131n\u0131n tapdanmas\u0131 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 d\u0259rin sosial-siyasi g\u0259rginlik yaratmaqla yana\u015f\u0131 insanlar\u0131n psixoloji durumuna m\u0259nfi t\u0259sirl\u0259r g\u00f6st\u0259rdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Ancaq ictimai fikir he\u00e7 vaxt bu \u0259dal\u0259tsizliy\u0259 g\u00f6z yuman beyn\u0259lxalq h\u0171ququn bigan\u0259liyi qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259yus olmad\u0131 v\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259 \u0259zmini itirm\u0259di.<\/p>\n\n\n\n<p>[ H\u0259r bir az\u0259rbaycan v\u0259tanda\u015f\u0131 \u00f6z h\u0259yat f\u0259ls\u0259f\u0259sind\u0259 yaln\u0131z bir amal\u0131 formala\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r ki,bu da he\u00e7 vaxt \u0259dal\u0259tsizlik qar\u015f\u0131s\u0131nda aciz qalmamaq v\u0259 torpaqlar\u0131 azad ed\u0259r\u0259k \u0259dal\u0259ti b\u0259rpa etm\u0259kd\u0259n ibar\u0259t idi.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Az\u0259rbaycan&nbsp; Prezidenti, Ali Ba\u015f Komandan \u0130lham \u018fliyevin 2019-cu ilin&nbsp; oktyabr\u0131nda So\u00e7id\u0259 \u201cValday\u201d Beyn\u0259lxalq Diskussiya Klubunun iclas\u0131nda&nbsp; s\u0259sl\u0259ndirdiyi &#171;Qaraba\u011f Az\u0259rbaycand\u0131r v\u0259 nida i\u015far\u0259si&#187; b\u0259yanat\u0131 &nbsp;da xalq\u0131m\u0131z\u0131n g\u00fcc v\u0259 h\u0259mr\u0259yliyinin r\u0259mzi olan \u201cD\u0259mir yumruq\u201dun&nbsp; ger\u00e7\u0259k v\u0259 real bir h\u0259qiq\u0259t\u0259 &nbsp;\u00e7evrilm\u0259sinin ba\u015flan\u011f\u0131c n\u00f6qt\u0259si&nbsp; oldu.&nbsp; \u201cD\u0259mir Yumruq\u201d \u0259m\u0259liyyat\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan 44 g\u00fcnl\u00fck V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259&nbsp; d\u00fc\u015fm\u0259nin 30 il\u0259 yax\u0131n i\u015f\u011fal alt\u0131nda saxlad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 xarabazara \u00e7evirdiyi yurd yerl\u0259rimizin azad edilm\u0259sin\u0259 nail oldu. H\u0259rbi yolla, d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259r\u0259k, \u015f\u0259hidl\u0259r ver\u0259r\u0259k tarixi \u0259dal\u0259ti b\u0259rpa etdi. D\u00fcnya Erm\u0259nistan\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda yenilm\u0259z, m\u00fcasir v\u0259 \u00e7evik Az\u0259rbaycan Ordusunun n\u0259y\u0259 qadir oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fc. \u0130ll\u0259r boyu&nbsp; \u00f6z\u00fcn\u00fcn deyil, yaln\u0131z himay\u0259darlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yin\u0259 arxalanan erm\u0259ni&nbsp; h\u0259rbi -siyasi r\u0259hb\u0259rliyi a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u00e7ar oldu.&nbsp; Dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n 30 il\u0259 q\u0259d\u0259r uzanmas\u0131&nbsp; xalq\u0131m\u0131z\u0131n s\u0259bir kasas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131.&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;\u201cD\u0259mir&nbsp; yumruq\u201d V\u0259t\u0259n d\u0259rdin\u0259 son qoydu.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan&nbsp; \u00f6z&nbsp; Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin&nbsp; g\u00fcc\u00fc&nbsp; il\u0259 \u00f6l\u00fc do\u011fulmu\u015f&nbsp; k\u00f6rp\u0259ni xat\u0131rladan&nbsp;&nbsp; Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n&nbsp; 4 q\u0259tnam\u0259sinin icras\u0131na nail&nbsp; &nbsp;oldu. &nbsp;&nbsp;Prezident \u0130lham \u018fliyevin qeyd etdiyi kimi, \u201dAz\u0259rbaycan respublikas\u0131 BMT-nin Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlar\u0131n azad edilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirdi.\u201d&#187; &#171;Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin Ali Ba\u015f Komandan\u0131 V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259si g\u00fcnl\u0259ri iki c\u0259bh\u0259d\u0259 \u00f6z&nbsp; yumru\u011funu bayraq kimi yuxar\u0131 qald\u0131raraq&nbsp; h\u0259m d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda, h\u0259m mediada&nbsp; q\u0259l\u0259b\u0259 qazand\u0131. &nbsp;&#171;H\u0259r k\u0259s bizim g\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fc g\u00f6rd\u00fc, h\u0259r k\u0259s bizim d\u0259mir yumru\u011fumuz n\u0259dir, anlad\u0131.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcharib\u0259 g\u00fcnl\u0259rind\u0259 d\u00fcnya birliyi Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n irad\u0259sinin, ordumuzun sars\u0131lmaz q\u00fcdr\u0259tinin, d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131m\u0131z\u0131n m\u00fcdrikliyinin v\u0259 uzaqg\u00f6r\u0259nliyinin \u015fahidi oldu. Biz h\u0259m d\u00f6yu\u015f, h\u0259m d\u0259 siyas\u0259t meydan\u0131nda s\u00fcbut etdik ki, Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131d\u0131r.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;<strong>Ali Ba\u015f Komandan\u00a0 d\u0259mir yumru\u011funun g\u00fcc\u00fcn\u00fc v\u0259 hikm\u0259tini xalqa bel\u0259 a\u00e7\u0131qlad\u0131: &#171;Bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 yumruq g\u00f6st\u0259rmi\u015fdim. Demi\u015fdim ki, bu yumruq el\u0259 bel\u0259 yumruq deyil. Bu, d\u0259mir yumruqdur. Bu d\u0259mir yumruqla d\u00fc\u015fm\u0259nin ba\u015f\u0131n\u0131 \u0259zirik v\u0259 \u0259z\u0259c\u0259yik! Eyni zamanda bu yumruq birliyimizin r\u0259mzidir. Bax, bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan xalq\u0131 bu yumruq kimi birl\u0259\u015fib! H\u0259mi\u015f\u0259 bel\u0259 olacaq! Bu birlik \u0259b\u0259di olacaq! Bu birlik biz\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 d\u0259 b\u00fct\u00fcn v\u0259zif\u0259l\u0259ri icra etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn imkan yaradacaq!\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>&#171;M\u00fcharib\u0259d\u0259 qalib g\u0259lmi\u015f ordu h\u0259m d\u0259&nbsp; s\u00fclh\u00fcn t\u0259minat\u00e7\u0131s\u0131 rolunu oynay\u0131r. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n d\u0259mir yumruq kimi bir olmas\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259sidir ki, Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 \u201cD\u0259mir yumruq\u201d f\u0259s\u0259f\u0259sini&nbsp; d\u0259mir m\u0259ntiql\u0259 &nbsp;&nbsp;daha q\u00fcdr\u0259tli Az\u0259rbaycan u\u011frunda &nbsp;diplomatik&nbsp; m\u00fcst\u0259vid\u0259&nbsp; m\u00fcbariz\u0259sini \u0259zml\u0259 davam etdirir.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fdal\u0259tin v\u0259 h\u016fququn h\u0259yata ke\u00e7m\u0259si \u016f\u00e7\u016fn ,,d\u0259mir \u0259l,,t\u0259tbiqi m\u016ftl\u0259qdir v\u0259 haql\u0131 oldu\u011funu s\u016fbut etm\u0259k \u016f\u0107\u016fn g\u016fcl\u016f olmaq laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;\u0170mumilikd\u0259 bel\u0259 bir q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259k olur ki,\u0259dal\u0259tin sa\u011flanmas\u0131,h\u016fquqlar\u0131n mexaniki olaraq h\u0259yata ke\u00e7m\u0259si \u016f\u00e7\u016fn lazimi \u015f\u0171urlu insanlardan ib\u0259r\u0259t olan c\u0259miyy\u0259t formala\u015fmay\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00a0Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u0171nya h\u0259l\u0259 b\u0259\u015f\u0259ri d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 sahib deyil.Multikultural v\u0259 qlobal t\u0259f\u0259kk\u0171r\u0259 sahib insanlardan formala\u015fm\u0131\u015f c\u0259miyy\u0259tin formala\u015fmas\u0131 \u016f\u00e7\u016fn \u00f6nc\u0259likl\u0259 bunun f\u0259ls\u0259fi anlam\u0131n\u0131 \u015f\u016furlara h\u0259kk etm\u0259k g\u0259r\u0259kir. S\u00f6yl\u0259nil\u0259nl\u0259r\u0259 \u0259n yax\u0131n xalq Az\u0259rbaycan xalq\u0131d\u0131r. Qlobal, tolerant v\u0259 gender b\u0259rab\u0259rliyi h\u016fququna tarix\u0259n h\u00f6rm\u0259t ed\u0259n,altruist d\u016f\u015f\u0171nc\u0259li m\u0259n\u0259viyyata sahib toplum ancaq Az\u0259rbaycan m\u016fhitind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6rk\u0259mli \u015fair, maarif\u00e7i, ictimai-siyasi xadim, m\u016ft\u0259f\u0259kkir S.R\u0171st\u0259min bir beyt \u015feirind\u0259 milli kimliyimiz tam \u0259ks olunub des\u0259k yan\u0131lmar\u0131q&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>\u00a0<strong>Qan\u0131m\u0131zda d\u00f6vr ed\u0259n s\u0259daq\u0259tdir, s\u0259daq\u0259t,<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>G\u00fcn\u0259\u015fd\u0259n d\u0259 parlaqd\u0131r g\u00f6z\u00fcmd\u0259 bu h\u0259qiq\u0259t.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Dostuna, qarda\u015f\u0131na t\u0259m\u0259nnas\u0131z m\u0259h\u0259bb\u0259t,<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>H\u00f6rm\u0259t g\u00f6rm\u0259k ist\u0259y\u0259n Az\u0259rbaycana g\u0259lsin!<\/strong><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide has-media-on-the-right is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:auto 45%\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"526\" height=\"789\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/285846516_402263861834977_7883805639037646529_n.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-73349 size-full\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/285846516_402263861834977_7883805639037646529_n.jpg 526w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/285846516_402263861834977_7883805639037646529_n-200x300.jpg 200w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/285846516_402263861834977_7883805639037646529_n-100x150.jpg 100w\" sizes=\"auto, (max-width: 526px) 100vw, 526px\" \/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>K\u0259rim Novruz<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>A\u011fdam rayon 95 sayl\u0131 k\u00f6\u00e7k\u00fcn tam orta m\u0259kt\u0259bin tarix m\u00fc\u0259llimi<\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u201cDemokratiya insanlar\u0131n \u015f\u00fcurunda \u00a0d\u0259yi\u015fiklik dem\u0259kdir. Bu d\u0259yi\u015fiklik inqilabla \u00a0olmur t\u0259kam\u00fcl yolu il\u0259 t\u0259dric\u0259n gedir\u201d. (Heyd\u0259r \u018fliyev) \u201cKim g\u00fccl\u00fcd\u00fcrs\u0259, o, haql\u0131d\u0131r\u201d f\u0259ls\u0259f\u0259si il\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":73350,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-73348","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/73348","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=73348"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/73348\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":73351,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/73348\/revisions\/73351"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/73350"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=73348"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=73348"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=73348"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}