{"id":73688,"date":"2022-06-17T05:32:47","date_gmt":"2022-06-17T01:32:47","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=73688"},"modified":"2022-06-20T01:14:59","modified_gmt":"2022-06-19T21:14:59","slug":"qurd-qurdlar-tayfasini-nec%c9%99-kurd-edibl%c9%99r-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=73688","title":{"rendered":"Qurd (Qurdlar) tayfas\u0131n\u0131 nec\u0259 k\u00fcrd edibl\u0259r?"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:42% auto\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"239\" height=\"267\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/i-3.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-73608 size-full\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/i-3.jpg 239w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/i-3-134x150.jpg 134w\" sizes=\"auto, (max-width: 239px) 100vw, 239px\" \/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>XAQAN\u0130 \u018fd\u0259bo\u011flu<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Az\u0259rbaycan V\u0259t\u0259n M\u00fcharib\u0259si Veteranlar\u0131 \u0130ctimai Birliyi (AVMV\u0130B) M\u0259tbuat Xidm\u0259tinin r\u0259hb\u0259ri<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">\u018fS\u0130L TAR\u0130X\u0130M\u0130Z\u0130 \u00d6YR\u018fN\u018fK!<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tarix Az\u0259rbaycandan ba\u015flay\u0131r&#8230;<\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><strong>(\u018fvv\u0259li: <a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=73607\">https:\/\/fedai.az\/?p=73607<\/a>)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">T\u00fcrkl\u0259rd\u0259 3 o\u011ful, 3 ox, 3 qarda\u015f v\u0259 s. kimi bir b\u00f6lg\u00fcn\u00fcn olmas\u0131n\u0131 h\u0259r k\u0259s bilir. Bu Saklarda da, Be\u00e7eneql\u0259rd\u0259 d\u0259, bel\u0259dir. Y\u0259ni sabitdir. T\u00fcrkl\u0259rd\u0259 3 ox b\u00f6lg\u00fcs\u00fc sabitdir. Amma yozumu is\u0259 yanl\u0131\u015fd\u0131r. Biz\u0259 t\u0259qdim olunan \u00dc\u00e7 Oklar (G\u00f6k, Da\u011f, Deniz), Boz Oklar (Y\u0131ld\u0131z, Ay, G\u00fcn) b\u00f6lg\u00fcs\u00fc v\u0259 24 tayfa ad\u0131n\u0131n g\u00f6st\u0259rilm\u0259si bir yanl\u0131\u015fd\u0131r. \u0130lkin T\u00fcrk c\u0259miyy\u0259ti, y\u0259ni T\u00fcrk inanc sistemin\u0259 daxil olan toplumun \u00dc\u00e7 Ox \u00fczr\u0259 b\u00f6lg\u00fcs\u00fc bel\u0259 olub: OKUZ, OKUR, OKOT.<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Bu b\u00f6lg\u00fc saklarda da \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif q\u0259dim yunan m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 SKUZ, SKLUZ, UZ, QUZ v\u0259 s. &#8212; O\u011fuzlarla (Okuz), SKUR, SAKAR, UTRUQUR, KUTR\u0130QUR v\u0259 s. O\u011furlarla (Okur) v\u0259 SKUT, SKOLOT v\u0259 s. Oxotlar (Okot) kimi adlarda \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b. T\u00fcrkl\u0259rin cinah, c\u0259h\u0259t \u00fczr\u0259 b\u00f6lg\u00fcs\u00fc is\u0259 iki c\u0259h\u0259t \u00fczr\u0259 \u015e\u0259rq v\u0259 Q\u0259rb olaraq b\u00f6l\u00fcn\u00fcb. Q\u0259rbd\u0259 ya\u015fayan t\u00fcrkl\u0259r P\u0130RANLAR, \u015e\u0259rqd\u0259 ya\u015fayanlar is\u0259 NUR\u0130NL\u018fR adlan\u0131blar. Yanl\u0131\u015f olan n\u0259dir? \u018fslind\u0259 b\u00f6lg\u00fcd\u0259 O\u011fuzlarla Q\u0131p\u00e7aqlar\u0131 ayr\u0131 g\u00f6t\u00fcrm\u0259k \u0259n b\u00f6y\u00fck yanl\u0131\u015f\u0131m\u0131zd\u0131r. Q\u0131p\u00e7aqlar sad\u0259c\u0259 o\u011fuzlarla o\u011furlar\u0131n qar\u0131\u015f\u0131q toplumudur v\u0259 daha \u00e7ox o\u011fuzlara aiddir. &#171;Kitabi D\u0259d\u0259 Qorqud&#187; bu b\u00f6l\u00fcnm\u0259ni \u0130\u00c7 O\u011eUZ V\u018f DI\u015e O\u011eUZ olaraq verir. Bu b\u00f6lg\u00fc bu g\u00fcn\u0259d\u0259k kims\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131lmasa da &#171;\u00c7ingiznam\u0259&#187;, &#171;Baburnam\u0259&#187; v\u0259 &#171;\u018fkb\u0259rnam\u0259&#187; (\u018fbul F\u0259zl \u018fllami) \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u00c7ingiz Xan n\u0259slinin O\u011fuz boyunun Nurinl\u0259r qoluna aid oldu\u011funu yaz\u0131b. Nurinl\u0259r &#171;nurdan do\u011fulmu\u015flar&#187;a deyilir. T\u00fcrk mifologiyas\u0131nda &#171;nurdan hamil\u0259 qalm\u0131\u015f&#187; bakir\u0259 q\u0131zdan do\u011fulmu\u015flar\u0131n n\u0259sli bel\u0259 adlan\u0131r. Piranlar is\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259sl\u0259r, Pirl\u0259r n\u0259slidir v\u0259 bu n\u0259sil Q\u0259rbd\u0259 ya\u015fayan t\u00fcrkl\u0259r\u0259 i\u015far\u0259t edir. Giperboree (B\u00f6y\u00fck B\u00f6r\u00fc) ad\u0131yla tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259ks olunan bu tayfa \u0259sas\u0259n Misird\u0259 h\u00f6kmranl\u0131q etmi\u015f Fironlarla (\u0259slind\u0259 P\u0130RAN) m\u0259\u015fhurdur. B\u0259zil\u0259rin\u0259 q\u0259rib\u0259 g\u0259ls\u0259 d\u0259 piranlar Az\u0259rbaycandan getmi\u015f m\u00fcq\u0259dd\u0259sl\u0259rdir. Tikilmi\u015f Piramidl\u0259r d\u0259 bu fikri t\u0259sdiql\u0259yir. &#171;Kitabi D\u0259d\u0259 Qorqud&#187;da bir deyim var: &#171;Amid suyunun aslan\u0131&#187;&#8230; Pir Amid, y\u0259ni Amid \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 tikilmi\u015f Pir. Burada b\u00f6y\u00fck bir sirr var v\u0259 bunun a\u00e7ar\u0131 Uy\u011furstanda olan T\u00fcrk pramidas\u0131nda tamamlan\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/JQabBq.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-73719\" width=\"1084\" height=\"1653\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/JQabBq.png 240w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/JQabBq-197x300.png 197w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/JQabBq-98x150.png 98w\" sizes=\"auto, (max-width: 1084px) 100vw, 1084px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br>Alman t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u0259n son ara\u015fd\u0131rmas\u0131 bir daha bu fakt\u0131 t\u0259sdiql\u0259di. T\u00fcbingen Universitetind\u0259 v\u0259 Jenadak\u0131 Maks Plank \u0130nsan Tarixi Elml\u0259ri \u0130nstitutunda h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n t\u0259dqiqat fironlar\u0131n ilk h\u0259qiqi gen m\u0259lumat bazas\u0131n\u0131 yaratd\u0131. \u201cNature Communications\u201d jurnal\u0131nda d\u0259rc edil\u0259n ara\u015fd\u0131rma, m\u00fcasir misirlil\u0259rin \u0259cdadlar\u0131ndan daha \u00e7ox Saharaalt\u0131 Afrika genl\u0259rini da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n etdi. Q\u0259dim misirlil\u0259rin gen bax\u0131m\u0131ndan Yax\u0131n \u015e\u0259rq, (daha d\u0259qiq des\u0259k Anadolu v\u0259 Az\u0259rbaycan) xalqlar\u0131 il\u0259 daha yax\u0131ndan \u0259laq\u0259li oldu\u011fu qeyd edil\u0259rk\u0259n, ara\u015fd\u0131rmaya r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259n Yohannes Krause ara\u015fd\u0131rman\u0131 151 mumiya il\u0259 apard\u0131qlar\u0131n\u0131 ifad\u0259 edib. T\u00fcrk genl\u0259rini g\u00f6r\u00fcnc\u0259 \u00f6nc\u0259 t\u00fcrk des\u0259l\u0259r d\u0259 sonra &#171;t\u00fcrk&#187; s\u00f6z\u00fcn\u00fc qafqazl\u0131 s\u00f6z\u00fc il\u0259 \u0259v\u0259z etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131lar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Daha ayd\u0131n olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bildirim ki, bu 3 T\u00fcrk toplumu O\u011fuzlar, O\u011furlar v\u0259 Oxotlar i\u00e7-i\u00e7\u0259 ya\u015fam\u0131\u015flar v\u0259 zaman-zaman ayr\u0131lmalar ba\u015f vermi\u015fdir. O\u011fuzlar v\u0259 O\u011furlar haqq\u0131nda \u00e7ox dan\u0131\u015f\u0131lsa da oxotlar qism\u0259n unudulmu\u015fdur. Onlar kiml\u0259rdir? D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, \u00e7e\u00e7enl\u0259r, q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259rilil\u0259r, \u00e7ukotda ya\u015fayan azsayl\u0131 xalqlar v\u0259 s. bu qoldan ayr\u0131lm\u0131\u015f xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ridir. B\u0259z\u0259n bu paralell\u0259rd\u0259n dan\u0131\u015fanda ad\u0131n\u0131 tarix\u00e7i (\u0259slind\u0259 tarix fak\u00fclt\u0259sini bitirmi\u015fl\u0259r) qoyanlar &#171;da\u015f at\u0131b ba\u015flar\u0131n\u0131 tutar&#187; v\u0259 \u0259sass\u0131z iddialar ir\u0259li s\u00fcr\u0259rl\u0259r ki, h\u0259r \u015feyi t\u00fcrk el\u0259m\u0259. Amma m\u0259n n\u0259 edim ki, Tarix t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n, daha d\u0259qiq des\u0259k Az\u0259rbaycandan ba\u015flay\u0131r&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/1219_480457685496292_8068662216426654299_n.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-73720\" width=\"1095\" height=\"591\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/1219_480457685496292_8068662216426654299_n.jpg 462w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/1219_480457685496292_8068662216426654299_n-300x162.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/1219_480457685496292_8068662216426654299_n-150x81.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1095px) 100vw, 1095px\" \/><figcaption>A\u011f d\u0259rili Piranlar v\u0259 s\u00fcnn\u0259t ed\u0259n qarad\u0259rili y\u0259hidil\u0259r<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br>\u0130sve\u00e7 tarixinin yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan olan alimi prof. Sven Lagerbring, t\u0259xmin\u0259n 250 il \u0259vv\u0259l yazd\u0131\u011f\u0131 kitabda t\u00fcrk v\u0259 isve\u00e7 aras\u0131nda ortaql\u0131q v\u0259 mifoloji ox\u015farl\u0131qlara \u0259saslanaraq, isve\u00e7lil\u0259rin \u0259cdadlar\u0131n\u0131n t\u00fcrkl\u0259r oldu\u011funu bildirmi\u015fdi. \u0130sve\u00e7 saqalar\u0131nda is\u0259 Odin Tanr\u0131n\u0131n \u201cT\u00fcrkland\u201ddan g\u0259ldiyi deyilirdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>\u0130sve\u00e7 tarixinin yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan biri olan Prof. Sven Lagerbrinqin 1764-c\u00fc ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 58 s\u0259hif\u0259lik kitabda isve\u00e7lil\u0259rin t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li oldu\u011fu v\u0259 isve\u00e7c\u0259 t\u00fcrkc\u0259 s\u00f6zl\u0259rin bunu ortaya qoydu\u011fu ortadad\u0131r. S\u00f6z\u00fcged\u0259n kitab\u0131 ilk d\u0259f\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 ictimaiyy\u0259tinin diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131ran \u018fli Nuri Dilme\u00e7 olub. Ali Nuri Dilmec kimdir? \u018fsl ad\u0131 Qustaf Nurinqdir (!!! Nurinl\u0259r). O, 1861-ci ild\u0259 \u0130sve\u00e7in Malm\u00f6 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 do\u011fulan v\u0259 17 ya\u015f\u0131nda \u0130stanbulda m\u0259skunla\u015fan, h\u0259m t\u00fcrk, h\u0259m d\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u018fli Nurinq ad\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u0259n bir isve\u00e7lidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-2 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"785\" height=\"436\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/72288700_2405633943018469_4393821908257210368_n.jpg\" alt=\"\" data-id=\"73689\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=73689\" class=\"wp-image-73689\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/72288700_2405633943018469_4393821908257210368_n.jpg 785w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/72288700_2405633943018469_4393821908257210368_n-300x167.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/72288700_2405633943018469_4393821908257210368_n-150x83.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/72288700_2405633943018469_4393821908257210368_n-768x427.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 785px) 100vw, 785px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"630\" height=\"354\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/imgpreview-17.jpg\" alt=\"\" data-id=\"73690\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/imgpreview-17.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=73690\" class=\"wp-image-73690\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/imgpreview-17.jpg 630w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/imgpreview-17-300x169.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/imgpreview-17-150x84.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 630px) 100vw, 630px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br>Sionizmin banisi Teodor Hertzlin t\u0259birinc\u0259 des\u0259k, &#171;Frakl\u0131 Osmanl\u0131 Vikinqi!&#187; \u018fli Nurinq b\u0259y kitab\u0131 auksiondan al\u0131r, dostuna borc yerin\u0259 verir v\u0259 t\u0259xmin\u0259n 20 ild\u0259n sonra yenid\u0259n g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 bilir. Sonra \u201cQiym\u0259tli kitab\u0131n q\u0259rib\u0259 taleyi\u201d bar\u0259d\u0259 yaz\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, Prof. Sven Lagerbringin t\u00fcrkc\u0259 v\u0259 isve\u00e7c\u0259 aras\u0131nda paralell\u0259rini ara\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 isve\u00e7lil\u0259rin t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li olmas\u0131 tezisi \u00f6n plana \u00e7\u0131x\u0131r. Lakin d\u00f6vr T\u00fcrk Tarixi Tezisinin d\u00f6vr\u00fc olmas\u0131na baxmayaraq, \u00e7ox vur\u011fulanm\u0131r. \u00dcst\u0259lik, kitabda \u0130sve\u00e7in \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli Tanr\u0131lar\u0131 aras\u0131nda yer alan Odinin t\u00fcrk \u0259silli oldu\u011fu a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 edil\u0259r\u0259k, yaz\u0131l\u0131b: &#171;\u018fcdadlar\u0131m\u0131z Odinin v\u0259 yolda\u015flar\u0131n\u0131n t\u00fcrk oldu\u011funu yaz\u0131blar. Bu m\u00f6vzuda kifay\u0259t q\u0259d\u0259r s\u0259n\u0259d var. &#171;Dey\u0259k ki, Odin iki Qurdla s\u0259yah\u0259t edir, qalan\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn&#187;.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Kitabda t\u00fcrkc\u0259 ox\u015far s\u00f6zl\u0259r ortaya \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b: M\u0259s\u0259l\u0259n, a\u015f \/ as\u00e7, Bur\u00e7 \/ borg, \u0259m\u0259k \/ omak, g\u00f6l \/ gidl, yurd \/ jord, kab \/ kabbe, pusqu \/ puss, krigpuss, su \/ si\u00f6, suu \/ s\u00f6lig v\u0259 s. s\u00f6zl\u0259ri d\u0259rhal diqq\u0259ti c\u0259lb edir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Strulsonun &#171;Ki\u00e7ik Edda&#187; v\u0259 Norve\u00e7 saqalar\u0131nda Skandinaviyaya (Sakandinaviya) g\u0259l\u0259nl\u0259rin adlar\u0131na diqq\u0259t edin: T\u00fcrkel, G\u00fclnar, Atl\u0131&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Y\u0259ni t\u00fcrk c\u0259miyy\u0259tind\u0259n ayr\u0131laraq \u015fimala do\u011fru \u00e7\u0259kil\u0259n bu xalqlardan q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Navr sak tayfalar\u0131ndan bir bayram\u0131n ke\u00e7irilm\u0259sini diqq\u0259tiniz\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131ram. Yaz\u0131n g\u0259li\u015fiyl\u0259 tonqallar \u00e7at\u0131l\u0131r v\u0259 insanlar qurd d\u0259risi geyib tonqal \u0259traf\u0131nda r\u0259qs edib yaz\u0131 qar\u015f\u0131lay\u0131rd\u0131lar. Bu tayfan\u0131n ad\u0131yla ba\u011fl\u0131 Nevruz bayram\u0131 bar\u0259d\u0259 d\u0259 &#171;Unudulmu\u015f Turan\u0131n \u00e7\u00f6l \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259ri&#187; adl\u0131 kitab\u0131mda b\u0259hs etmi\u015f\u0259m. Bu tayfalar o\u011fur tayfalar\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>\u0130ndi is\u0259 Urartu adl\u0131 \u00c7e\u00e7enl\u0259r\u0259 m\u0259xsus bir d\u00f6vl\u0259tin varl\u0131\u011f\u0131na i\u015f\u0131q salan b\u0259zi h\u0259qiq\u0259tl\u0259r\u0259 diqq\u0259t yetir\u0259k. Haz\u0131rda maraql\u0131d\u0131r ki, bu tarix\u0259 haylar v\u0259 k\u00fcrdl\u0259r iddia edirl\u0259r. Amma unudurlar ki, Sultan S\u0259lim d\u00f6vr\u00fcn\u0259d\u0259k bu \u0259razil\u0259rd\u0259 n\u0259 hay-bo\u015f qara\u00e7\u0131lar\u0131, n\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn S\u0259lcuqlularla g\u0259ldiyini unudan k\u00fcrdl\u0259r olmay\u0131b. H\u0259m Uzun H\u0259s\u0259n, h\u0259m d\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai bu \u0259razil\u0259r\u0259 k\u00fcrdl\u0259rin giri\u015fini bel\u0259 yasaqlam\u0131\u015fd\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Oxotlara g\u0259linc\u0259 is\u0259 onlardan olan Nox\u00e7il\u0259rin q\u0259dim zamanlardan Q\u0259rbi X\u0259z\u0259rd\u0259 m\u0259skunla\u015fmas\u0131 haqq\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif tarixi m\u0259lumatlar var. Rusiya \u00c7e\u00e7enl\u0259ri \u0259sar\u0259t alt\u0131na alark\u0259n onlara m\u0259xsus \u0259razil\u0259ri Okotskiy okruq kimi qeyd\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131. Okot torpa\u011f\u0131 Rus \u00e7arl\u0131\u011f\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n \u00c7e\u00e7en feodal d\u00f6vl\u0259tin\u0259 aid edil\u0259n k\u00f6hn\u0259 termin say\u0131l\u0131r. Bu adla 16-c\u0131 \u0259srd\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131qlar\u0131 bildirilir. Okot torpa\u011f\u0131 \u015eimali Qafqaz\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259n n\u00fcfuzlu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259n biri idi v\u0259 Da\u011f\u0131stan\u0131n dig\u0259r g\u00fccl\u0259ri il\u0259, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 kum\u0131klar\u0131n n\u0259zar\u0259tind\u0259 olan Tarki \u015eamxall\u0131\u011f\u0131 il\u0259 r\u0259qab\u0259t apar\u0131rd\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>G.D. Daniyalov yaz\u0131r: \u201cQ\u0259dimd\u0259 D\u0259rb\u0259ndin h\u0259r iki t\u0259r\u0259find\u0259 sahil d\u00fcz\u00fcnd\u0259 v\u0259 indiki \u00c7e\u00e7enistan \u0259razisind\u0259 Zorka v\u0259 Albaniyadan ba\u015flayaraq Termovdona (Terek) q\u0259d\u0259r ya\u015fayan xalqlar maskutlar, iskitl\u0259r (skutlar) v\u0259 ya qu\u015fanlar (xu\u015fanlar) adlan\u0131rd\u0131lar&#187;&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Auxda h\u0259mi\u015f\u0259 \u00e7e\u00e7en tayfalar\u0131 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f v\u0259 o d\u00f6vr\u00fcn bir s\u0131ra m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Okoki, Ka\u00e7kal\u0131ki, Queni, Mi\u00e7kizi v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 kimi qeyd edilmi\u015fdir. Kum\u0131k general\u0131 v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 D\u00f6vl\u0259t-Mirz\u0259 \u015e\u0131x\u0259liyev 1848-ci ild\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki, Endireyin \u0259n q\u0259dim sakinl\u0259rind\u0259n biri (Auxun \u0259n q\u0259dim v\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n biri) \u00e7e\u00e7en hesab etdiyi Quenl\u0259rdir (Qunoydan olanlard\u0131r). Onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 \u00f6zl\u0259rini nax\u00e7oylar (nox\u00e7il\u0259r, \u00e7e\u00e7enl\u0259r) kimi tan\u0131y\u0131blar, bunu 1756-c\u0131 ild\u0259 Sala-Uzden \u015fahzad\u0259si Acinin Endirey sakinl\u0259rin\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda s\u00fcbut edir ki, o, \u00f6z m\u0259ktubunda b\u00fct\u00fcn sakinl\u0259ri \u201cNax\u015fa xalq\u0131\u201d adland\u0131r\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Q\u0259dim yunan co\u011frafya\u015f\u00fcnas\u0131 Ptolemeyin verdiyi bilgil\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, (160-170-ci ill\u0259r) Ural \u00e7ay\u0131na (18-ci \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131nda ruslar t\u0259r\u0259find\u0259n ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k Yaik ad\u0131 verilmi\u015fdir), X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 Daix (aix) kimi axan, Bolqarlar\u0131n \u0259cdadlar\u0131 e.\u0259. 2 \u0259sr\u0259d\u0259k Q\u0259rbi Sibird\u0259 &#8212; Volqa \u00e7ay\u0131na uzanan \u00e7\u00f6ll\u0259rd\u0259 ya\u015fay\u0131blar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>T. Makarov \u00ab\u041a\u0443\u043c\u044b\u043a\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043e\u043a\u0440\u0443\u0433\u00bb (\u201cKum\u0131k mahal\u0131\u201d) qeydind\u0259 \u018fnd\u0259lal mahal\u0131n\u0131n \u201cQunnib\u201d k\u0259ndinin ad\u0131nda v\u0259 \u0259halisinin ad\u0131ndan da g\u00f6rd\u00fcy\u00fc \u201chunlar\u0131n qal\u0131qlar\u0131 olmas\u0131n\u0131\u201d g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir (r\u0259vay\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 Qunibl\u0259r \u201cHunlar\u201d t\u0259r\u0259find\u0259n qurulmu\u015f \u201cHunlar\u0131n \u0130\u00e7keriya k\u0259ndind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015flar\u201d).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Quna \u00e7e\u00e7enl\u0259ri \u201cevl\u0259rini t\u0259rk ed\u0259r\u0259k, \u0259fsan\u0259d\u0259 deyildiyi kimi, indiki Nutsal-aulun sa\u011f\u0131nda m\u0259skunla\u015fd\u0131lar v\u0259 \u00f6z qon\u015fular\u0131 olan Auxlularla daim \u0259laq\u0259 saxlay\u0131rd\u0131lar\u201d [18, s. 453].<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>D.M. \u015e\u0131x\u0259liyev bilavasit\u0259 \u00c7e\u00e7enistandan olan quen xalq\u0131n\u0131, y\u0259ni \u201c&#8230;\u00c7e\u00e7enistanda m\u0259\u015fhur Qunay soyad\u0131ndan ibar\u0259t \u201cda\u011fl\u0131q Na\u015faxoi c\u0259miyy\u0259ti\u201dnd\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131qlar\u0131n\u0131 yazm\u0131\u015fd\u0131 [19, s. 155].<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>N\u0259hay\u0259t, E. Maksimov diqq\u0259ti \u201c\u00c7e\u00e7enistanda aullar\u0131n, da\u011flar\u0131n, \u00e7aylar\u0131n, traktlar\u0131n v\u0259 s. adlar\u0131n b\u00fct\u00f6v bir k\u00fctl\u0259sind\u0259 daim t\u0259krarlanan &#171;hun&#187; s\u00f6z\u00fcn\u0259 y\u00f6n\u0259ldir. Quni, G\u00fcnoy, Quen, Qunib v\u0259 s.<\/strong> <strong>Bu siyah\u0131 m\u00fc\u0259llifi \u201cburada vaxtil\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli hunlar\u0131n h\u0259r hans\u0131 qal\u0131qlar\u0131n\u0131 axtarma\u011fa\u201d h\u0259v\u0259sl\u0259ndirir [20, s. 19].<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Yax\u0131nl\u0131qda ya\u015fam\u0131\u015f yuxar\u0131 maskutlar \u00f6zl\u0259rini <span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">Nax\u00e7\u0131vaylar, \u201cNax\u00e7\u0131vay\u201d <\/span>adland\u0131r\u0131rd\u0131lar, ehtimal ki, Nax\u00e7\u0131van\u0131n yerli sakinl\u0259ri \u2013 \u0130ncild\u0259 deyildiyi kimi, Nuhun ilkin m\u0259sk\u0259ni say\u0131r. Ancaq bu, b\u00fct\u00fcn s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 he\u00e7 bir \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmur. X\u0259z\u0259ryan\u0131 Sarmatiya v\u0259 ya Da\u011f\u0131stan\u0131n b\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131 Nuh pey\u011f\u0259mb\u0259rin n\u0259v\u0259 v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n g\u0259ldikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259&#8230; ayd\u0131nd\u0131r ki, bu \u0259cdadlar\u0131n atalar\u0131n\u0131n ibtidai m\u0259sk\u0259ninin ad\u0131 kimi \u201cnax\u00e7\u0131vay\u201d s\u00f6z\u00fc patriarxal da\u011f h\u0259yat\u0131nda Massagetl\u0259rd\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259z qala bil\u0259rdi. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, q\u0259dimd\u0259 massaget s\u00f6z\u00fcn\u00fc \u015eimal\u0131n bir \u00e7ox xalqlar\u0131 Nax\u00e7\u0131vay adland\u0131r\u0131rd\u0131lar (h\u0259m\u00e7inin sarmatlar v\u0259 alanlar, h\u0259rfi m\u0259nada, ilkin olaraq bu s\u00f6z da\u011fl\u0131 dem\u0259kdir)&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Herodotun qeyd etdiyi yuxar\u0131 massagetl\u0259r, yaxud mi\u00e7ixu\u015fi ad\u0131  Diodor, Pliny, Kvint Kurtsi v\u0259 Ptolemey kimi m\u00fc\u0259llifl\u0259rin e.\u0259. VI \u0259srd\u0259 olan m\u0259lumatlar\u0131nda da var. Eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l onlar Kir, Dara \u0130stasp v\u0259 Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rl\u0259, daha sonra is\u0259 Sasani pad\u015fahlar\u0131 il\u0259 m\u00fcharib\u0259 aparm\u0131\u015flar\u201d [7, s. 64\u201365].<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>S. Berdyaev o d\u00f6vrl\u0259rin, y\u0259ni h\u0259l\u0259 V \u0259srd\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259rd\u0259n d\u0259 yaz\u0131r. Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u201cnox\u00e7i\u201dl\u0259r (\u00e7e\u00e7enl\u0259rin \u00f6z ad\u0131) farslarla vuru\u015fmu\u015fdular [8, s. 14].<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-2 is-cropped wp-block-gallery-2 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"626\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/Museum_of_Anatolian_Civilizations066.jpg\" alt=\"\" data-id=\"73691\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=73691\" class=\"wp-image-73691\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/Museum_of_Anatolian_Civilizations066.jpg 800w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/Museum_of_Anatolian_Civilizations066-300x235.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/Museum_of_Anatolian_Civilizations066-150x117.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/Museum_of_Anatolian_Civilizations066-768x601.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"354\" height=\"142\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-9-1.jpg\" alt=\"\" data-id=\"73692\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-9-1.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=73692\" class=\"wp-image-73692\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-9-1.jpg 354w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-9-1-300x120.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-9-1-150x60.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 354px) 100vw, 354px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br>B\u00fct\u00fcn bu ad\u0131 ke\u00e7\u0259n \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 Urartunun bir nox\u00e7i d\u00f6vl\u0259ti olmas\u0131n\u0131 s\u00fcbut edir. <span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">B\u0259s Armenua (Armeniya) ad\u0131 haradan \u00e7\u0131xd\u0131?<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Haylar\u0131n h\u0259yas\u0131zcas\u0131na Urartu tarixind\u0259n o\u011furlad\u0131\u011f\u0131 bu ad, bir \u015f\u0259h\u0259rin ad\u0131d\u0131r. Yayla ad\u0131 deyil. Bu ad is\u0259 Urartunun 5-ci kral\u0131 Menuan\u0131n f\u0259thl\u0259rd\u0259n sonra sald\u0131\u011f\u0131 Armenua \u015f\u0259h\u0259rinin ad\u0131ndan o\u011furlan\u0131b. <span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">Armenua t\u00fcrkc\u0259 &#171;Yer Menua&#187;, &#171;Ar Menua&#187;, &#171;Er Menua&#187;, bu g\u00fcn d\u0259 \u00e7e\u00e7en dilind\u0259 &#171;Menuan\u0131n yeri&#187; m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259n\u0259n bir s\u00f6zd\u00fcr v\u0259 q\u0259dim t\u00fcrkc\u0259d\u0259 &#171;ar, er, or, \u0131r, kir, yer&#187; v\u0259 s. olmas\u0131n\u0131 \u00e7e\u00e7en ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar da bu ad\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131nda &#171;yer&#187; anlam\u0131nda i\u015fl\u0259n\u0259n komponent oldu\u011funu, bu g\u00fcn d\u0259 i\u015fl\u0259ndiyini bildirm\u0259kd\u0259dirl\u0259r. <\/span>Y\u0259ni bu Menuan\u0131n Yeri adlanan \u015f\u0259h\u0259rin v\u0259 Urartu adl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin yax\u0131ndan, uzaqdan hay y\u0131\u011fna\u011f\u0131na he\u00e7 bir d\u0259xli yoxdur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l 810-786-c\u0131 ill\u0259r aras\u0131nda Urartuda h\u00f6kmranl\u0131q ed\u0259n Kral Menua \u00f6lk\u0259sinin da\u011fl\u0131q co\u011frafiyas\u0131n\u0131n \u00e7\u0259tinlikl\u0259rinin ancaq tikinti i\u015fl\u0259ri il\u0259 minimuma endiril\u0259 bil\u0259c\u0259yini d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259r\u0259k, \u0259n b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259ti olan suvarma kanal\u0131 \u00e7\u0259kdir\u0259r\u0259k g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 q\u0259d\u0259r g\u0259lib \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259xmin\u0259n 50 kilometr uzunlu\u011funda olan Menua Kanal\u0131 \u015firin suyu Van\u0131n c\u0259nub-\u015f\u0259rqind\u0259ki G\u00fcrp\u0131nar d\u00fcz\u00fcnd\u0259n paytaxt Tu\u015fpa \u015f\u0259h\u0259rinin yerl\u0259\u015fdiyi Van d\u00fcz\u00fcn\u0259 apar\u0131r. Su m\u0259nb\u0259yi d\u0259niz s\u0259viyy\u0259sind\u0259n 1760 metr y\u00fcks\u0259klikd\u0259dir. Menua kanal\u0131n\u0131n sonu d\u0259niz s\u0259viyy\u0259sind\u0259n 1700 metr y\u00fcks\u0259klikd\u0259 yerl\u0259\u015fir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Menua kanal\u0131n\u0131n dig\u0259r maraql\u0131 c\u0259h\u0259ti d\u0259 kanal\u0131n bir \u00e7ox n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259 Menua ad\u0131n\u0131n \u00e7\u0259kildiyi yaz\u0131lar\u0131n olmas\u0131d\u0131r. Menua kanal\u0131 xalq aras\u0131nda \u201c\u015eamram kanal\u0131\u201d kimi tan\u0131n\u0131r. Haylar bu kanala aid bir yalan uydurublar Guya \u015eamram erm\u0259ni mifologiyas\u0131nda m\u0259h\u0259bb\u0259t hekay\u0259sinin \u0259sas q\u0259hr\u0259manlar\u0131ndan biridir v\u0259 bu adda Assuriya krali\u00e7as\u0131 da var. Tam bir uydurma. Eyni tarixd\u0259 haylar bilirsiniz n\u0259 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful idil\u0259r?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tanr\u0131 Artemid (Efes) \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 e.\u0259. 800-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 ilk tikil\u0259n Efesd\u0259ki n\u0259hrin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 bataql\u0131q sahild\u0259ki m\u0259b\u0259dd\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259s m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259liyi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurdular. Alman sosioloqlar\u0131 K. Marks v\u0259 F. Engelsin \u00ab\u018fn tan\u0131nm\u0131\u015f erm\u0259nil\u0259rin bel\u0259 \u00f6z arvad v\u0259 q\u0131zlar\u0131n\u0131 m\u0259b\u0259dl\u0259rd\u0259 yad ki\u015fil\u0259r\u0259 fahi\u015f\u0259 kimi xidm\u0259t\u0259 g\u0259tirdikl\u0259rini\u00bb \u2014 heyr\u0259tl\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131lar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong> Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 \u0259sas\u0259n q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 dem\u0259k olar ki, qara\u00e7\u0131 hay-bo\u015flar (Patkanov hay bo\u015f qara\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r) v\u0259 yad \u00fcns\u00fcr kimi y\u0259hudil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n qovulmu\u015f xokkil\u0259r (b\u0259st\u0259kar Xa\u00e7aturyan <strong>xokkidir)<\/strong>  m\u0259b\u0259d xarab\u0259l\u0259rind\u0259 m\u0259skunla\u015faraq bu m\u0259b\u0259dl\u0259r\u0259 g\u0259l\u0259n \u00e7oxallahl\u0131 yunanlara, kritlil\u0259r\u0259, romal\u0131lara v\u0259 ba\u015fqa xalqlardan olan z\u0259vvarlara bu m\u0259b\u0259dl\u0259rd\u0259 fahi\u015f\u0259 xidm\u0259tl\u0259ri g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k haqq al\u0131r v\u0259 \u00f6z icmalar\u0131n\u0131, yaln\u0131z bu g\u0259lirl\u0259rl\u0259 doland\u0131r\u0131rd\u0131lar. M\u00fcq\u0259dd\u0259s m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259liyi onlar\u0131n h\u0259yat\u0131n\u0131 t\u0259min ed\u0259n bir vasit\u0259 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn tam olaraq dini rituallar kimi erm\u0259ni qad\u0131nlar\u0131na q\u0259bul etdirilmi\u015fdi: \u00abBir s\u00f6zl\u0259, cinsi yetkinlik ya\u015f\u0131na \u00e7atan bir q\u0131z, ail\u0259nin yeni bir varisi do\u011furmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00fc\u015fm\u0259n \u00ab\u00f6ld\u00fcrm\u0259lidir\u00bb (erm\u0259ni fahi\u015f\u0259l\u0259rinin yad ki\u015fil\u0259rl\u0259 yatmas\u0131, h\u0259min ki\u015finin \u00ab\u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si\u00bb say\u0131l\u0131rd\u0131) v\u0259 \u00f6z\u00fc d\u0259 yenil\u0259nmi\u015f bir \u015f\u0259kild\u0259 ya\u015fama\u011fa davam etm\u0259lidir. \u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r o, bu \u00fcsulla \u00f6z allah\u0131n\u0131n soyundan olan ata v\u0259 ya qarda\u015f\u0131n\u0131 \u00ab\u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u00bb (y\u0259ni cinsi \u0259laq\u0259d\u0259 olurdu). Ancaq ata v\u0259 qarda\u015f real bir d\u00fc\u015fm\u0259n deyildi. Real d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259r qon\u015fular\u0131d\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, ail\u0259nin ya\u015fayan v\u0259 \u00f6l\u00fc \u00fczvl\u0259ri aras\u0131nda, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, tanr\u0131lar v\u0259 insanlar aras\u0131nda \u0259laq\u0259nin normal qaydas\u0131 pozulmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00fcnya d\u00fcz\u0259ni v\u0259 ail\u0259nin rifah\u0131 \u0259b\u0259di saxlan\u0131l\u0131r, \u00abqatil\u00bb \u0259cn\u0259bi, real birisi olmal\u0131d\u0131r\u00bb <strong>(\u00ab\u0130storiya drevnego Vostoka\u00bb Moskva 1988).<\/strong>.. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Hay\u0131n &#171;erm\u0259niliyi&#187; yalan\u0131 bu q\u0259d\u0259r sad\u0259dir. Amma bunu yazmaq \u0259v\u0259zin\u0259 Az\u0259rbaycan tarix\u00e7il\u0259ri &#171;b\u00f6y\u00fck, ki\u00e7ik Erm\u0259nistan&#187; demoqoqiyas\u0131n\u0131 d\u0259rslikl\u0259rd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n x\u0259rit\u0259l\u0259r yaymaqdad\u0131rlar. Saxtakar haylar\u0131n bu o\u011furlu\u011funa el\u0259 Menuan\u0131n \u00f6z qar\u011f\u0131\u015f\u0131 olsun: &#171;Kim bu yaz\u0131n\u0131 sil\u0259rs\u0259, bu yaz\u0131n\u0131 da\u011f\u0131darsa v\u0259 ya ba\u015fqas\u0131n\u0131 bu i\u015fl\u0259ri g\u00f6rm\u0259y\u0259 m\u0259cbur ed\u0259rs\u0259 v\u0259 ya \u201cbu kanal\u0131 m\u0259n a\u00e7m\u0131\u015fam\u201d dey\u0259rs\u0259, Haldi, Tey\u015feba (Te\u015fub), \u015eivini v\u0259 qoy o, b\u00fct\u00fcn dig\u0259r tanr\u0131lar\u0131n q\u0259z\u0259bin\u0259 d\u00fc\u00e7ar olsun! G\u00fcn\u0259\u015fin alt\u0131nda m\u0259hv olsun\u201d &#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-2 is-cropped wp-block-gallery-3 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"509\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/288623525_174688261639886_8491022229163894037_n.jpg\" alt=\"\" data-id=\"73693\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=73693\" class=\"wp-image-73693\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/288623525_174688261639886_8491022229163894037_n.jpg 800w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/288623525_174688261639886_8491022229163894037_n-300x191.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/288623525_174688261639886_8491022229163894037_n-150x95.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/288623525_174688261639886_8491022229163894037_n-768x489.jpg 768w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/288623525_174688261639886_8491022229163894037_n-115x73.jpg 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"960\" height=\"610\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/rJlN6N.jpg\" alt=\"\" data-id=\"73694\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/rJlN6N.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=73694\" class=\"wp-image-73694\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/rJlN6N.jpg 960w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/rJlN6N-300x191.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/rJlN6N-150x95.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/rJlN6N-768x488.jpg 768w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/rJlN6N-115x73.jpg 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 960px) 100vw, 960px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Urartunun Qurd inanc\u0131 bel\u0259ydi. Urartu d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn unikal x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda, q\u0259dim Misir pi\u015fikl\u0259rinin totemik analoqlar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, Qurd v\u0259 ya it kultunun geni\u015f yay\u0131lmas\u0131n\u0131 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Onlar\u0131n inanclar\u0131na g\u00f6r\u0259 qurdlar \u00f6l\u00fcl\u0259rin ruhunu axir\u0259t\u0259 q\u0259d\u0259r m\u00fc\u015fayi\u0259t edirdil\u0259r v\u0259 h\u0259tta \u00f6l\u00fcl\u0259ri diriltm\u0259k qabiliyy\u0259tin\u0259 malik idil\u0259r&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Tarix\u00e7il\u0259rin yazd\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259, Urartu d\u00f6vl\u0259tini Midiya t\u00fcrkl\u0259ri s\u00fcquta u\u011frad\u0131blar. Lakin oxotlar\u0131 b\u00f6lg\u0259d\u0259 o\u011furlar \u0259v\u0259z edir, Baynili (Bayan eli, Urartu) yerind\u0259 Odinin Van d\u00f6vl\u0259tini g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Bora (B\u00f6r\u00fc) v\u0259 Bestlan\u0131n o\u011flu Odin v\u0259 ya Votan (Pragerm. *W\u014d\u0111anaz v\u0259 ya *W\u014d\u0111inaz; dig\u0259r Skandinaviya (\u0259slind\u0259 Sakandinaviya) \u00d3\u00f0inn) German-Skandinaviya mifologiyas\u0131nda ali tanr\u0131, aslar\u0131n atas\u0131 v\u0259 lideridir. \u0130ki qurdla yolda\u015f olan Odinin d\u00f6n\u0259min\u0259 i\u015f\u0131q sal\u0131nmal\u0131d\u0131r. Van \u00f6lk\u0259sinin h\u00f6kmdar\u0131 olmu\u015f v\u0259 buradan yol ba\u015flam\u0131\u015f bir \u00f6lk\u0259nin s\u0259rh\u0259dl\u0259ri \u015eirvandan Vanad\u0259k uzan\u0131rd\u0131&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>D\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 yazm\u0131\u015fam ki, T\u00fcrk \u00f6z tarixin\u0259 sahib dursa, qeyri xalqlar tarixsiz, D\u00fcnya is\u0259 \u00e7\u0131lpaq qalard\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>\u201cO\u011fuz\u201d, &#171;O\u011fur&#187; v\u0259 &#171;Oxot&#187; bar\u0259d\u0259 bilgil\u0259rimiz olmad\u0131qca t\u00fcrk tarixinin a\u015fa\u011f\u0131 qatlar\u0131na en\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259yik. Sad\u0259 bir fakta diqq\u0259t edin. H\u0259m O\u011fuz Xan, h\u0259m O\u011fur olan Odin, h\u0259m d\u0259 Oxot olan Uratu h\u00f6kmdarlar\u0131 \u00f6k\u00fcz buynuzlu ba\u015f geyiml\u0259ri geyibl\u0259r. Bu bir t\u0259sad\u00fcfd\u00fcrm\u00fc?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>E.\u0259. 2-ci \u0259sr\u0259 aid \u00c7in m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 O-kut tayfas\u0131n\u0131n ad\u0131 \u00e7\u0259kilir (onda \u201ct\u00fcrk\u201d ad\u0131 h\u0259l\u0259 yox idi). B\u0259zi ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar bunu, t\u00fcrkc\u0259 O\u011fur adlanan v\u0259 b\u0259zi t\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n -z kimi -r h\u0259rfinin t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 yaranan tayfa ad\u0131n\u0131n \u00c7in variant\u0131 hesab edirl\u0259r. \u00c7in m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 O-kutlar\u0131n m\u0259skunla\u015fd\u0131qlar\u0131 yer kimi g\u00f6st\u0259ril\u0259n Tarbaqatay v\u0259 Kobdo b\u00f6lg\u0259l\u0259rinin t\u00fcrk \u0259razisi oldu\u011fu m\u0259lumdur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-3 is-cropped wp-block-gallery-4 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"657\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/Urartu_680_610-en.svg_.png\" alt=\"\" data-id=\"73698\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=73698\" class=\"wp-image-73698\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/Urartu_680_610-en.svg_.png 1024w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/Urartu_680_610-en.svg_-300x192.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/Urartu_680_610-en.svg_-150x96.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/Urartu_680_610-en.svg_-768x493.png 768w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/Urartu_680_610-en.svg_-115x73.png 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"228\" height=\"221\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-4.jpg\" alt=\"\" data-id=\"73699\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=73699\" class=\"wp-image-73699\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-4.jpg 228w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-4-150x145.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 228px) 100vw, 228px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"920\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/800px-Urartian_Fresco05.jpg\" alt=\"\" data-id=\"73700\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/800px-Urartian_Fresco05.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=73700\" class=\"wp-image-73700\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/800px-Urartian_Fresco05.jpg 800w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/800px-Urartian_Fresco05-261x300.jpg 261w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/800px-Urartian_Fresco05-130x150.jpg 130w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/800px-Urartian_Fresco05-768x883.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><figcaption class=\"blocks-gallery-caption\"><strong>MENUA KANALI, URARTU \u00d6K\u00dcZ\u00dc<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br>Oxot d\u0259nizi (yaponca \u30aa\u30db\u30fc\u30c4\u30af\u6d77 Oxotsukukay) Sakit Okeana aid edil\u0259n d\u0259nizidir, ondan Kam\u00e7atka yar\u0131madas\u0131, Kuril adalar\u0131 v\u0259 Hokkaydo adas\u0131 il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. Sakit okean qon\u015fu Yaponiya d\u0259nizind\u0259n Saxalin adas\u0131 il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. Rusiya v\u0259 Yaponiya sahill\u0259rini yuyur. Ke\u00e7mi\u015fd\u0259 ad\u0131n\u0131n Kam\u00e7atka d\u0259nizi oldu\u011fu bildirils\u0259 d\u0259 bu bir yanl\u0131\u015fd\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Rus ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 Oxot d\u0259nizi \u00f6z ad\u0131n\u0131 Evenkc\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259n Oxot \u00e7ay\u0131n\u0131n ad\u0131ndan g\u00f6t\u00fcr\u00fcb. Evenk dilind\u0259 &#171;okat&#187; &#8212; &#171;\u00e7ay&#187; dem\u0259kdir. \u018fvv\u0259ll\u0259r bu d\u0259niz, Lamski d\u0259nizi (Evenkc\u0259 &#171;Lam&#187; &#8212; &#171;d\u0259niz&#187; dem\u0259kdir), el\u0259c\u0259 d\u0259 bu d\u0259niz \u0259vv\u0259ll\u0259r Kam\u00e7atka d\u0259nizi adlan\u0131rd\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Oxot d\u0259nizi Yapon d\u0259nizi il\u0259 Berinq d\u0259nizi aras\u0131nda yerl\u0259\u015fir. Materikin \u0259razisin\u0259 daxil olur. Sakit Okean\u0131n sular\u0131ndan Kuril adalar\u0131n\u0131n q\u00f6vs\u00fc il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. D\u0259niz \u0259sas\u0259n t\u0259bii s\u0259rh\u0259dl\u0259r\u0259 malikdir v\u0259 yaln\u0131z Yapon d\u0259nizinin sular\u0131ndan \u015f\u0259rti s\u0259rh\u0259dl\u0259rl\u0259 ayr\u0131l\u0131r.&#187;Yaponiya d\u0259nizi&#187; ad\u0131 t\u0259xmin\u0259n 18-ci \u0259srin ortalar\u0131nda g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bildirilir. \u201cBu ad\u0131, frans\u0131z naviqatorlar\u0131, 1787-ci ild\u0259 Yaponiya adalar\u0131n\u0131n b\u0259zi sahill\u0259rini ekspedisiyas\u0131 t\u0259dqiq ed\u0259n Jan-Fransua de La Peruzla ba\u011flay\u0131rlar. \u018fslind\u0259 bu fakt\u0131 siz\u0259 t\u0259qdim etm\u0259kd\u0259 m\u0259qs\u0259dim qon\u015fu d\u0259nizin ad\u0131n\u0131n da etnik mahiyy\u0259tini \u00e7atd\u0131rmaqd\u0131r. Bu c\u00fcr bax\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Oxot ad\u0131 da etnonim kimi ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Xalq\u0131n buradan getm\u0259si deyils\u0259 d\u0259 t\u00fcrk ba\u011flar\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn bu g\u00fcn d\u0259 ara\u015fd\u0131rmalar y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 deyil. Yakutlar\u0131n l\u0259hc\u0259sind\u0259 yar\u0131madaya <span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">&#171;amerik&#187; <\/span>deyilm\u0259sini y\u0259qin ki, \u00e7oxlar\u0131n\u0131z bilmir. H\u0259l\u0259 d\u0259 &#171;Ameriqo de Vespu\u00e7\u00e7i&#187; haqq\u0131nda na\u011f\u0131l daha inand\u0131r\u0131c\u0131 v\u0259 c\u0259zbedici g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. <span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">Amerik <\/span>yakut s\u00f6z\u00fcn\u0259 1-c\u0259 h\u0259rf art\u0131ran avrosentristl\u0259rin yalanlar\u0131 d\u00fcnya tarixini alt-\u00fcst edib v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 h\u0259r c\u00fcr hay yalanlar\u0131na, \u00f6zl\u0259rin\u0259 toxunanad\u0259k yol verirl\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Orta Asiya v\u0259 Sibir torpaqlar\u0131ndan b\u00f6y\u00fck bir k\u00f6\u00e7l\u0259 qoparaq Berinq bo\u011faz\u0131 il\u0259 Amerika qit\u0259sin\u0259 ke\u00e7\u0259nl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n yerli Amerika hindu \u015famanizmi \u00f6zl\u0259ri il\u0259 g\u0259tirdil\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r \u00f6z varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyub saxlayan tarixi m\u0259d\u0259niyy\u0259t s\u0259rv\u0259tinin \u0259sl uzant\u0131s\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Yerli Amerika tayfalar\u0131 v\u0259 bu g\u00fcn Orta Asiya, \u015eimal-\u015e\u0259rqi Sibir, Saxa Sire (Yakutlar), Dolqanlar, Tuba, \u00c7alkand\u0131, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Sibir t\u00fcrk boylar\u0131, Kumand\u0131, Altay Kiji, Telengit, Tele\u00fct, Xakas, \u015eor, Saqay, Tuva v\u0259 Has t\u00fcrkl\u0259ri aras\u0131nda ya\u015fayan T\u00fcrk \u015eamanizminin ortaq c\u0259h\u0259tl\u0259ri vard\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>&#171;Qurdun bir qoruyucu ruh v\u0259 ya totem kimi ideyas\u0131 t\u0259kc\u0259 Skandinaviya m\u0259d\u0259niyy\u0259tind\u0259 \u0259ks olunmay\u0131b. Sonralar bunu Amerika hindular\u0131 sivilizasiyalar\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rind\u0259 tap\u0131ld\u0131. B\u0259zi yerli amerikal\u0131 tayfalar Qurdu \u00f6zl\u0259rin\u0259 totem kimi q\u0259bul etmi\u015f v\u0259 bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259 bel\u0259 hesab edirl\u0259r. Hindular\u0131n qurda m\u00fcnasib\u0259ti Q\u0259rbi Avropadak\u0131ndan bir q\u0259d\u0259r f\u0259rqlidir. Onlar bu heyvan\u0131 ov\u00e7u yolda\u015f\u0131 kimi g\u00f6r\u00fcr, ona h\u00f6rm\u0259t edir v\u0259 heyran qal\u0131rlar. Onun hiyl\u0259g\u0259rliyin\u0259, q\u0259ddarl\u0131\u011f\u0131na, sonsuz enerjisin\u0259 v\u0259 s\u00fcr\u0259tin\u0259 h\u0259s\u0259d apar\u0131rd\u0131lar &#8212; q\u0259bil\u0259 bundan daha yax\u015f\u0131 himay\u0259dar ist\u0259y\u0259 bil\u0259rmi? Bir s\u0131ra hindu r\u0259vay\u0259tl\u0259rind\u0259 canavar q\u0259bil\u0259nin, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 onun \u0259n z\u0259if v\u0259 m\u00fcdafi\u0259siz \u00fczvl\u0259rinin qoruyucusu kimi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u015eo\u015fone folklorunda Qurd h\u0259mi\u015f\u0259 qad\u0131nlar\u0131n v\u0259 ki\u00e7ik u\u015faqlar\u0131n himay\u0259dar\u0131d\u0131r. K\u00f6hn\u0259 bir \u0259fsan\u0259d\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rin h\u00fccumuna m\u0259ruz qalan \u015eo\u015fone k\u0259ndind\u0259n b\u0259hs edir. U\u015faqlar\u0131n b\u0259zil\u0259ri &#8212; \u0259sas\u0259n q\u0131zlar &#8212; analar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 k\u0259ndi \u0259hat\u0259 ed\u0259n me\u015f\u0259y\u0259 qa\u00e7\u0131rlar. B\u00fct\u00fcn camaat\u0131 m\u0259hv etm\u0259yi qar\u015f\u0131lar\u0131na m\u0259qs\u0259d qoyan d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259r onlar\u0131n arxas\u0131nca gedirl\u0259r. A\u011faclar\u0131n alt\u0131nda gizl\u0259nm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan qa\u00e7aqlar Qurd s\u00fcr\u00fcs\u00fcn\u0259 rast g\u0259lirl\u0259r v\u0259 bu heyvanlar onlara h\u00fccum etm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259, onlar\u0131 qoruyucu dair\u0259 il\u0259 \u0259hat\u0259 edirl\u0259r v\u0259 iti di\u015fl\u0259ri il\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri qorxudurlar. Sonradan qurdlar\u0131n say\u0259sind\u0259 sa\u011f qalanlar qay\u0131d\u0131b k\u0259ndl\u0259rini b\u0259rpa ed\u0259 bilirl\u0259r. O vaxtdan Qurd bu k\u0259ndin totemin\u0259 \u00e7evrilib&#187; (\u041b\u044e\u0434\u0438-\u0432\u043e\u043b\u043a\u0438. \u041a\u0430\u0440\u0440\u0435\u043d \u0411\u043e\u0431). R\u0259vay\u0259t tan\u0131\u015f g\u0259ldimi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-3 is-cropped wp-block-gallery-5 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"167\" height=\"301\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-5.jpg\" alt=\"\" data-id=\"73695\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=73695\" class=\"wp-image-73695\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-5.jpg 167w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-5-83x150.jpg 83w\" sizes=\"auto, (max-width: 167px) 100vw, 167px\" \/><figcaption class=\"blocks-gallery-item__caption\">O\u011eUZ<\/figcaption><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"769\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/800px-Khaldi-769x1024.jpg\" alt=\"\" data-id=\"73696\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=73696\" class=\"wp-image-73696\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/800px-Khaldi-769x1024.jpg 769w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/800px-Khaldi-225x300.jpg 225w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/800px-Khaldi-113x150.jpg 113w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/800px-Khaldi-768x1022.jpg 768w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/800px-Khaldi.jpg 800w\" sizes=\"auto, (max-width: 769px) 100vw, 769px\" \/><figcaption class=\"blocks-gallery-item__caption\">OKOT &#8212; MENUA<\/figcaption><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"600\" height=\"889\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/6d8db67d1174b2cb96d563598a2e52c9.jpg\" alt=\"\" data-id=\"73703\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/6d8db67d1174b2cb96d563598a2e52c9.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=73703\" class=\"wp-image-73703\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/6d8db67d1174b2cb96d563598a2e52c9.jpg 600w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/6d8db67d1174b2cb96d563598a2e52c9-202x300.jpg 202w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/6d8db67d1174b2cb96d563598a2e52c9-101x150.jpg 101w\" sizes=\"auto, (max-width: 600px) 100vw, 600px\" \/><figcaption class=\"blocks-gallery-item__caption\">O\u011eUR-OD\u0130N<\/figcaption><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br>Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bizd\u0259n ayr\u0131lm\u0131\u015f Sioux (Su) tayfas\u0131, bu g\u00fcn \u0259n m\u00fch\u00fcm Amerika hindu tayfalar\u0131ndan biridir. Onlar\u0131n dilind\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 ya\u015fayan \u0130na (Ana) v\u0259 Ate (Ata) s\u00f6zl\u0259rinin m\u00f6vcudlu\u011fu bizi bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 ciddi m\u0259\u015f\u011ful olma\u011fa v\u0259 ara\u015fd\u0131rma\u011fa m\u0259cbur edir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>&#171;The Sacred Pipe&#187; adl\u0131 bir \u0259s\u0259rd\u0259 Sioux q\u0259bil\u0259sinin u\u015faqlar\u0131n\u0131n analar\u0131n\u0131 \u201c\u0130na\u201d, atalar\u0131n\u0131 is\u0259 \u201cAte\u201d adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 qeyd edilir. Bundan \u0259lav\u0259, AB\u015e-da \u015f\u0259xs\u0259n v\u0259 i\u015ftirak ed\u0259 bil\u0259rsiniz \u015fahidi oldu\u011fumuz bir \u00e7ox dini hindu toplant\u0131lar\u0131nda, Ba\u015f \u015eaman dua ed\u0259rk\u0259n \u201cEy Yer Ana&#8230;\u201d v\u0259 \u201c&#8230;Ey G\u00f6y Ata&#8230;\u201d kimi \u0130na v\u0259 Ate s\u00f6zl\u0259rinin a\u00e7\u0131q-sa\u00e7\u0131q t\u0259r\u0259nn\u00fcm edildiyinin \u015fahidi olmaq olar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Yakima Yerli Amerikal\u0131lar\u0131n\u0131n B\u00f6y\u00fck R\u0259isi 1915-ci ild\u0259 Veninok he\u00e7 kimd\u0259n qorxmadan Amerika prezidentin\u0259 \u00f6z fikirl\u0259rini bildir\u0259r\u0259k onun \u00fcz\u00fcn\u0259 demi\u015fdi: \u201cBiz bu torpa\u011fa G\u00f6k Tanr\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n yerl\u0259\u015fdirildik. M\u0259ni, n\u0259 bu torpaqlara ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n g\u0259tiribl\u0259r, n\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcm g\u0259lm\u0259mi\u015f\u0259m. M\u0259n G\u00f6k Tanr\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259nburaya \u00f6z\u0259l olaraq g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f\u0259m\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Xristofer Kolumbdan yerli Amerika hindular\u0131 min ill\u0259r \u0259vv\u0259l bu torpaqda ya\u015fay\u0131b v\u0259 indi d\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. Yerli hindular Amerikaya haradan g\u0259ldil\u0259rs\u0259, \u0259vv\u0259ll\u0259r inki\u015faf etmi\u015f v\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin i\u00e7ind\u0259n g\u0259lmi\u015fdil\u0259r. Sioux (Su) q\u0259bil\u0259sinin b\u00f6y\u00fck r\u0259isi Vine Deloria qeyd edib: &#171;\u018fg\u0259r Amerikada universitetl\u0259r yerli amerikal\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunsayd\u0131lar, yerli amerikal\u0131lar\u0131n Amerika qit\u0259sind\u0259 haradan g\u0259ldikl\u0259ri he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz g\u00fcn i\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131lard\u0131 (Betty Ballantine-Ian Ballantine, The Native Americans, Wisconsin, 1993, s: 28).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Sioux (Su) tayfas\u0131 haqq\u0131nda geni\u015f yazma\u011f\u0131ma s\u0259b\u0259b unudulmu\u015f Oxot-O\u011fuz \u0259laq\u0259l\u0259rini ortaya \u00e7\u0131xarmaqd\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, Su tayfas\u0131 \u2014 tarixi Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f ilkin etno-siyasi birlikl\u0259rd\u0259n biridir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Miladdan \u00f6nc\u0259 III-minilliyin sonunda \u00e7ivli yaz\u0131larda Urmiya g\u00f6l\u00fc b\u00f6lg\u0259sind\u0259 &#171;Su adamlar\u0131n \u00f6lk\u0259si&#187; bar\u0259d\u0259 d\u0259 dan\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Su tayfalar\u0131 Miladdan \u0259vv\u0259l XXI-y\u00fczilin ikinci yar\u0131s\u0131nda Mesopotomiyada hakimiyy\u0259td\u0259 olmu\u015f III Ur s\u00fclal\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 idi. Bunu \u00e7ivi yaz\u0131larda Laqa\u00e7\u015f cani\u015fini Urdunnan\u0131n Su xalq\u0131n\u0131n ensisi olaraq t\u0259qdim edilm\u0259si fakt\u0131 da t\u0259sdiq edir. Su tayfalar\u0131 m.\u00f6 2003-c\u00fc ild\u0259 Elaml\u0131larla birlikd\u0259 III Ur s\u00fclal\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259rbi h\u00fccumunda v\u0259 bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259min sulal\u0259nin s\u00fcqutunda da i\u015ftirak etmi\u015fdil\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Q\u0259dim Mesopotomiya qaynaqlar\u0131nda Su tayfa ad\u0131 bir \u00e7ox halda subar, subir, subi sozu il\u0259 eynil\u0259\u015fdirilir. H\u0259tta Assuriya char\u0131 II Sarqonun da yaz\u0131lar\u0131nda onlar bar\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259lumatlar verilir v\u0259 bildirilir ki, &#171;\u2026 Urartu insanlari Subi \u00f6lk\u0259sinin \u0259halisini Mannal\u0131 adland\u0131r\u0131rlar&#187;. Bu is\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 eradan \u0259vv\u0259l VIII \u0259srd\u0259 yaranm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan-Manna d\u00f6vl\u0259tinin bu v\u0259 ya dig\u0259r m\u0259nada Su tayfalar\u0131 il\u0259 mu\u0259yy\u0259n etnik ba\u011fl\u0131l\u0131qlar\u0131 oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259dir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>&#171;Koman\u00e7i&#187; ad\u0131 Yuta hindular\u0131n\u0131n dilind\u0259 &#171;komantsiya&#187;, y\u0259ni h\u0259rfi t\u0259rc\u00fcm\u0259d\u0259 &#171;h\u0259mi\u015f\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fm\u0259y\u0259 haz\u0131r olan&#187; anlama g\u0259lir. Daha sad\u0259 dill\u0259 des\u0259k, \u201cd\u00fc\u015fm\u0259n\u201d, \u201cr\u0259qib\u201d dem\u0259kdir. Koman\u00e7il\u0259r \u00f6zl\u0259rini f\u0259rqli adland\u0131r\u0131rlar &#8212; Numunu (&#171;\u0259sl insanlar&#187;). Koman\u00e7il\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 torpaqlar Koman\u00e7eriya adlan\u0131rd\u0131. Bu d\u00f6y\u00fc\u015fk\u0259n hindular daim basq\u0131n lar edirdil\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Arktika b\u00f6lg\u0259sind\u0259 ya\u015fayan xalqlar\u0131n indiki dill\u0259rind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq, Yakut T\u00fcrkl\u0259rinin, \u00c7uk\u00e7alar\u0131n (\u00c7uk\u00e7il\u0259rin), Samoyedl\u0259rin v\u0259 Laplar\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259ri bir-birinin davam\u0131 oldu\u011funa he\u00e7 bir \u015f\u00fcbh\u0259 yoxdur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Ehtimal olunur ki, \u00c7ava\u015f ad\u0131n\u0131n birba\u015fa olaraq \u201cbolqardilli\u201d t\u00fcrkl\u0259rin bir hiss\u0259sinin etnonimin\u0259 gedib \u00e7\u0131x\u0131r: *\u010d\u014d\u0161 \u2192 \u010dowa\u0161\/\u010duwa\u0161 \u2192 \u010dova\u0161\/\u010duva\u0161. X\u00fcsusil\u0259, 10-cu \u0259sr \u0259r\u0259b m\u00fc\u0259llifl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n xat\u0131rlanan Savir tayfas\u0131n\u0131n ad\u0131 (\u201cSuvar\u201d, \u201cSuvaz\u201d v\u0259 ya \u201cSuas\u201d) (ibn-Fadlan), \u00c7ava\u015f etnoniminin m\u0259nb\u0259yi oldu\u011fu g\u00fcman edilir. &#171;\u00c7uva\u015f&#187; ad\u0131, sad\u0259c\u0259 olaraq, bulqarlar\u0131n &#171;Suvar&#187; ad\u0131n\u0131n t\u00fcrkc\u0259 uy\u011funla\u015fmas\u0131 hesab olunur. Alternativ n\u0259z\u0259riyy\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, \u00e7ava\u015f t\u00fcrkc\u0259 j\u0103va\u0161 &#8212; &#171;dost, m\u00fclayim&#187;, \u015farm\u0103s &#8212; &#171;d\u00f6y\u00fc\u015fk\u0259n&#187; s\u00f6z\u00fcn\u00fcn t\u00f6r\u0259m\u0259sidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>&#171;\u015e\u0131v&#187; (b\u0259zi t\u00fcrk xalqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn &#8212; &#171;su&#187;, \u00e7uva\u015flar\u0131n idiki l\u0259hc\u0259sind\u0259 &#8212; &#171;\u015fu&#187;) suyun m\u00fcasir ad\u0131, maraql\u0131 bir fakt\u0131 a\u00e7maq \u00fc\u00e7\u00fcn son d\u0259r\u0259c\u0259 z\u0259ruri a\u00e7ard\u0131r. Amazon h\u00f6vz\u0259sind\u0259 C\u0259nubi Amerika c\u0259ng\u0259llikl\u0259rind\u0259n ke\u00e7\u0259n m\u00fcxt\u0259lif s\u0259yah\u0259t\u00e7il\u0259r Amazon tayfalar\u0131 il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259c\u0259kl\u0259rini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Ancaq bu ola bilm\u0259zdi, \u00e7\u00fcnki bu, &#171;Amazonlar&#187; (qad\u0131nlar) \u00e7ay\u0131 deyil, \u00e7ay\u0131n ad\u0131 &#171;Ama su&#187; (&#171;Ama \u015f\u0131v&#187;) ifad\u0259sind\u0259n g\u0259lirdi &#8212; y\u0259ni bu, &#171;\u00c7aylar\u0131n anas\u0131&#187; dem\u0259kdir. B\u0259s, ibtidai miqrantlar bu C\u0259nubi Amerika \u00e7ay\u0131n\u0131n \u0259sl \u0259z\u0259m\u0259tini nec\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259 bil\u0259rdil\u0259r? Yer k\u00fcr\u0259sinin \u00e7aylar\u0131 haqq\u0131nda m\u00fcqayis\u0259li m\u0259lumatlar\u0131 haradan \u0259ld\u0259 etmi\u015fdil\u0259r? Q\u0259dim xalqlar\u0131n v\u0259 tayfalar\u0131n Sibird\u0259n ke\u00e7\u0259r\u0259k, Amerika qit\u0259sin\u0259 k\u00f6\u00e7 yolu \u201csu\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn izl\u0259rind\u0259 d\u0259 a\u015fikar g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>M\u0259nim d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259m\u0259 g\u00f6r\u0259 o\u011fuz, o\u011fur v\u0259 oxotlar\u0131n birg\u0259 yadigar\u0131 olan \u00c7uva\u015f dilind\u0259 \u201csu\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn, \u201ct\u0259nziml\u0259m\u0259k\u201d anlam\u0131nda \u201ctan\u201d s\u00f6z\u00fc var: Buna \u201ctan tappi\u201d, \u201ctan \u015f\u0131vyo\u201d, \u201ctan par\u201d s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259 rast g\u0259linir. M\u0259lum olub ki, yakutlar bu hadis\u0259ni \u201ctaan\u201d adland\u0131r\u0131rlar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Q\u0259dim midiyal\u0131lar v\u0259 skifl\u0259r aras\u0131nda \u201cdanu\u201d s\u00f6z\u00fc el\u0259 &#171;su&#187; s\u00f6z\u00fcn\u00fc \u0259v\u0259z edirdi, \u00e7inlil\u0259rd\u0259 \u201cdan\u201d v\u0259 osetinl\u0259rd\u0259 \u201cdon\u201d \u00e7ay m\u0259nas\u0131n\u0131 verirdi. Tacikl\u0259rd\u0259 buzlaq &#171;yaxdon&#187; adlan\u0131r. Veril\u0259n b\u00fct\u00fcn s\u00f6zl\u0259rin bir q\u0259dim k\u00f6k\u00fc var. Amma Ton (Don) s\u00f6z\u00fc is\u0259 suyun donma hal\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 q\u0131\u015fda donan b\u00fct\u00fcn \u00e7aylar Don adland\u0131r\u0131\u0131l\u0131b. Don, Dnestr (\u0259slind\u0259 Donastra, Donasra, Donasura), Dunay (Donay), Dnepr (\u0259slind\u0259 Donapra) \u0259ski t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 co\u011frafi nomenl\u0259rdir v\u0259 izah\u0131 var. Bu adlar donma hal\u0131yla yana\u015f\u0131 d\u0259niz\u0259 t\u00f6k\u00fclm\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 bel\u0259 adlan\u0131r.<\/strong> <strong>\u0130lkin yaz\u0131l\u0131\u015f &#171;sa\u011f\u0131r nun&#187; h\u0259rfiyl\u0259 &#171;TONG&#187;dur v\u0259 Alp \u018fr Tonga ad\u0131 bu \u00e7ay\u0131n \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 bel\u0259 adlan\u0131b. \u00c7\u00fcenkibu \u00e7aylar\u0131n ham\u0131s\u0131 onun \u00f6lk\u0259sind\u0259n ax\u0131rd\u0131&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>G\u00f6r\u00fcn\u0259n is\u0259 T\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn he\u00e7 zaman solmayacaq v\u0259 batmayacaq g\u00fcn\u0259\u015fidir&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>ARDI VAR<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>XAQAN\u0130 \u018fd\u0259bo\u011flu Az\u0259rbaycan V\u0259t\u0259n M\u00fcharib\u0259si Veteranlar\u0131 \u0130ctimai Birliyi (AVMV\u0130B) M\u0259tbuat Xidm\u0259tinin r\u0259hb\u0259ri \u018fS\u0130L TAR\u0130X\u0130M\u0130Z\u0130 \u00d6YR\u018fN\u018fK! Tarix Az\u0259rbaycandan ba\u015flay\u0131r&#8230; (\u018fvv\u0259li: https:\/\/fedai.az\/?p=73607) T\u00fcrkl\u0259rd\u0259 3 o\u011ful, 3<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":73701,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-73688","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/73688","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=73688"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/73688\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":73730,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/73688\/revisions\/73730"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/73701"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=73688"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=73688"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=73688"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}