{"id":74946,"date":"2022-07-02T01:04:37","date_gmt":"2022-07-01T21:04:37","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=74946"},"modified":"2022-07-02T01:04:41","modified_gmt":"2022-07-01T21:04:41","slug":"rusiya-nec%c9%99-yerind%c9%99n-parcalana-bil%c9%99r-euobserver-n%c9%99sri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=74946","title":{"rendered":"Rusiya ne\u00e7\u0259 yerind\u0259n par\u00e7alana bil\u0259r? \u2013 \u201cEUObserver\u201d n\u0259\u015fri"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Redaksiyas\u0131 Bel\u00e7ikan\u0131n paytaxt\u0131 Br\u00fcsseld\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u201cEUObserver\u201d internet n\u0259\u015frind\u0259 \u201cRusiya da\u011f\u0131lsa, hans\u0131 regionlar m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evril\u0259 bil\u0259r?\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 m\u0259qal\u0259 d\u0259rc olunub. M\u0259qal\u0259nin m\u00fc\u0259llifl\u0259ri Va\u015finqtonda yerl\u0259\u015f\u0259n Enerji Siyas\u0259ti Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 Fondunun (EPRINC) t\u0259dqiqatlar \u00fczr\u0259 direktoru Maks Pizyur v\u0259 AB\u015e-\u0131n Nyuark \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Ratgers Universitetinin siyasi elml\u0259r \u00fczr\u0259 professoru Aleksandr Mot\u0131ld\u0131r. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Novator.az sayt\u0131 m\u0259qal\u0259ni ingilisc\u0259d\u0259n \u00e7evir\u0259r\u0259k oxucular\u0131n diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n h\u0259m \u00f6z\u00fcnd\u0259, h\u0259m d\u0259 xaricind\u0259 analitikl\u0259r bu \u00f6lk\u0259nin bir s\u0131ra m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 par\u00e7alana bil\u0259c\u0259yi ehtimal\u0131ndan getdikc\u0259 daha \u00e7ox dan\u0131\u015fma\u011fa ba\u015flay\u0131blar.<\/p>\n\n\n\n<p>Ukrayna il\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 d\u0259h\u015f\u0259tli m\u00fcharib\u0259 Rusiyan\u0131n onsuz da z\u0259if iqtisadiyyat\u0131n\u0131 daha da z\u0259ifl\u0259dir, hakim rejimin legitimliyini v\u0259 g\u00fcc\u00fcn\u00fc sars\u0131d\u0131r, rus ordusunun azman obraz\u0131n\u0131n qurama oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir v\u0259 prezident Vladimir Putini elitan\u0131n g\u00f6z\u00fcnd\u0259n sal\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Hans\u0131sa m\u0259qamda Rusiyada b\u00fct\u00fcn sistem indi biz\u0259 b\u0259lli olmayan bir ssenari \u00fczr\u0259 \u00e7\u00f6k\u0259 d\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>O halda \u00f6lk\u0259nin c\u0259nubunda, \u015f\u0259rqind\u0259 v\u0259 m\u0259rk\u0259zind\u0259 Rusiyadan ayr\u0131lma\u011fa namiz\u0259d olan \u0259sas b\u00f6lg\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/p>\n\n\n\n<p><strong>C\u0259nub<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Rusiyan\u0131n \u0130nqu\u015fetiya, \u00c7e\u00e7enistan v\u0259 Da\u011f\u0131stan respublikalar\u0131n\u0131n \u0259halisinin \u00fcmumi say\u0131 5,5 milyon n\u0259f\u0259rdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Son on ild\u0259 bu respublikalar\u0131n \u0259halisi 13 faizd\u0259n \u00e7ox art\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259r \u00fc\u00e7\u00fc g\u00fccl\u00fc milli kimlik s\u0259rgil\u0259y\u0259n, islam dinin\u0259 etiqad ed\u0259n v\u0259 vaxtil\u0259 Rusiyaya s\u0259rt t\u0259pki g\u00f6st\u0259rmi\u015f b\u00f6lg\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu \u00fc\u00e7 respublika i\u00e7\u0259risind\u0259 XIX \u0259srd\u0259 Rusiyaya qar\u015f\u0131 uzun ill\u0259r m\u00fcharib\u0259 aparm\u0131\u015f, XX \u0259srin sonlar\u0131nda v\u0259 XXI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 yenid\u0259n milli azadl\u0131q sava\u015f\u0131na qalxm\u0131\u015f \u00c7e\u00e7enistan\u0131n x\u00fcsusi yeri var.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7e\u00e7enistan\u0131n haz\u0131rk\u0131 avtoritar lideri Ramzan Kad\u0131rov geni\u015f s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir. Uy\u011fun stimullar alsa, o, asanl\u0131qla Moskvaya arxa \u00e7evir\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7e\u00e7enistan m\u00fcharib\u0259sinin, daha d\u0259qiqi, \u0130kinci \u00c7e\u00e7en m\u00fcharib\u0259sinin iri h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar d\u00f6vr\u00fc 2000-ci ilin aprelind\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>Ancaq \u00e7e\u00e7en \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131n v\u0259 yaraql\u0131lar\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti 2010-cu ill\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r davam edib.<\/p>\n\n\n\n<p>2002-ci ilin oktyabr\u0131nda v\u0259 2004-c\u00fc ilin sentyabr\u0131nda m\u0259kt\u0259blil\u0259r girov g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcb, xeyli insan h\u0259lak olub.<\/p>\n\n\n\n<p>Sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 bir ne\u00e7\u0259 partlay\u0131\u015f hadis\u0259si ba\u015f verib. 2010-cu ilin mart\u0131nda Moskva metrosunda, 2011-ci ilin yanvar\u0131nda Moskvan\u0131n Domodedovo hava liman\u0131nda, 2013-c\u00fc ilin dekabr\u0131nda Volqoqrad d\u0259miryol va\u011fzal\u0131nda t\u00f6r\u0259dil\u0259n partlay\u0131\u015flara g\u00f6r\u0259 m\u0259suliyy\u0259ti \u00e7e\u00e7en, inqu\u015f v\u0259 da\u011f\u0131stanl\u0131 silahl\u0131lardan ibar\u0259t \u201cQafqaz \u0259mirliyi\u201d adlanan radikal qrupla\u015fma \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u015e\u0259rq<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Rusiyan\u0131n Uzaq \u015e\u0259rqd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u0259sas b\u00f6lg\u0259l\u0259ri Saxalin vilay\u0259ti, Primorsk, Xabarovsk, Kam\u00e7atka diyarlar\u0131 v\u0259 Saxa Respublikas\u0131d\u0131r (Yakutiya).<\/p>\n\n\n\n<p>Bu b\u00f6lg\u0259l\u0259rin \u00fcmumi \u0259razisi 1,6 milyon kvadrat mil t\u0259\u015fkil edir. \u0130lk d\u00f6rd \u0259razid\u0259 (Saxalin, Primorsk Xabarovsk, Kam\u00e7atka) \u0259sas\u0259n ruslar ya\u015fay\u0131r. Saxa Respublikas\u0131 yakutlar\u0131n v\u0259t\u0259nidir.<\/p>\n\n\n\n<p>Rusiyan\u0131n bu be\u015f b\u00f6lg\u0259sinin \u0259halisinin \u00fcmumi say\u0131 3,6 milyon n\u0259f\u0259rdir. T\u0259kc\u0259 Yakutiyada 990 min \u0259hali m\u0259skunla\u015f\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu b\u00f6lg\u0259l\u0259rin h\u0259r biri faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir.<\/p>\n\n\n\n<p>2000-ci ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 AB\u015e v\u0259 Yaponiyan\u0131n r\u0259hb\u0259rlik etdiyi konsorsiumlar\u0131n maliyy\u0259l\u0259\u015fdirib inki\u015faf etdirdiyi Saxalind\u0259 neft-qaz hasilat\u0131 v\u0259 ixrac\u0131 \u00fczr\u0259 d\u00fcnya s\u0259viyy\u0259li obyektl\u0259r qurulub.<\/p>\n\n\n\n<p>Primorsk diyar\u0131nda Rusiyan\u0131n Sakit okean ticar\u0259tind\u0259 \u0259sas rol oynayan bir ne\u00e7\u0259 liman yerl\u0259\u015fir. Kozmino liman\u0131 \u015e\u0259rqi Sibir-Sakit okean (ESPO) neft boru k\u0259m\u0259rinin son n\u00f6qt\u0259sidir (layih\u0259 g\u00fcc\u00fc sutkada 1,6 milyon barreldir). 2021-ci ild\u0259 \u015e\u0259rqi Sibir-Sakit okean neft borusu vasit\u0259sil\u0259 orta g\u00fcnd\u0259lik n\u0259qlin h\u0259cmi 720 min barrel t\u0259\u015fkil edib. Kozminonun qon\u015fulu\u011fundak\u0131 \u015e\u0259rq liman\u0131ndan \u00c7in, Yaponiya, Koreya v\u0259 Tayvana k\u00f6m\u00fcr ixrac olunur.<\/p>\n\n\n\n<p>Yakutiya iqtisadiyyat\u0131 \u0259sas\u0259n m\u0259d\u0259n s\u0259nayesind\u0259n ibar\u0259tdir. Rusiyada almaz hasilat\u0131n\u0131n v\u0259 emal\u0131n\u0131n dem\u0259k olar ham\u0131s\u0131 bu b\u00f6lg\u0259nin pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Yakutiya h\u0259m d\u0259 Kozmino vasit\u0259sil\u0259 da\u015f\u0131nan Rusiya k\u00f6m\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u0259sas ixrac m\u0259nb\u0259yidir.<\/p>\n\n\n\n<p>Yakutiya v\u0259 Xabarovskda birg\u0259 illik q\u0131z\u0131l hasilat\u0131n\u0131n h\u0259cmi 64 metrik ton t\u0259\u015fkil edir. Bu is\u0259 Rusiyan\u0131n \u00fcmumi q\u0131z\u0131l hasilat\u0131n\u0131n 20 faizind\u0259n \u00e7oxu dem\u0259kdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Yakutlar \u00f6z respublikalar\u0131nda azl\u0131q t\u0259\u015fkil ets\u0259l\u0259r d\u0259, son onillikl\u0259rd\u0259 bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 milli dir\u00e7\u0259li\u015f ba\u015f qald\u0131r\u0131b. Respublikan\u0131n Saxa adland\u0131r\u0131lmas\u0131 da bu dir\u00e7\u0259li\u015fin bir g\u00f6st\u0259ricisidir.<\/p>\n\n\n\n<p>Xabarovsk 2020-ci ilin iyulundan 2021-ci ilin iyulunad\u0259k k\u00fctl\u0259vi n\u00fcmayi\u015fl\u0259r m\u0259rk\u0259zi olub. Kreml Xabarovsk diyar\u0131n\u0131n m\u0259\u015fhur qubernatorunu istefaya g\u00f6nd\u0259r\u0259nd\u0259n sonra ke\u00e7iril\u0259n h\u0259min etiraz aksiyalar\u0131 b\u00f6lg\u0259d\u0259 Moskva \u0259leyhin\u0259 \u0259hval-ruhiyy\u0259nin artmas\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u0259rk\u0259z<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Tatar\u0131stan v\u0259 Ba\u015fq\u0131rd\u0131stan respublikalar\u0131 Rusiyan\u0131n 85 subyekti (subyekt dedikd\u0259 respublikalar, diyarlar, vilay\u0259tl\u0259r, federal \u0259h\u0259miyy\u0259tli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r, muxtar dair\u0259l\u0259r v\u0259 muxtar vilay\u0259tl\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur) aras\u0131nda nadir konstitusiya qurulu\u015funa malik t\u0259k-t\u00fck b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259ndir. \u00d6z konstitusiya qurulu\u015flar\u0131 say\u0259sind\u0259 h\u0259r iki respublika \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 muxtariyy\u0259t qazana bilib.<\/p>\n\n\n\n<p>Tatar\u0131stanla Ba\u015fq\u0131rd\u0131stan\u0131n \u00fcmumilikd\u0259 8 milyon n\u0259f\u0259r\u0259 yax\u0131n \u0259halisi var. Son on ild\u0259 bu respublikalarda \u0259halinin say\u0131 0,4 faiz art\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>Tatar\u0131stanla Ba\u015fq\u0131rd\u0131standa \u00fcmumilikd\u0259 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 1 milyon barrel\u0259 yax\u0131n xam neft hasil olunur. Bu, Rusiyan\u0131n \u00fcmumi xam neft istehsal\u0131n\u0131n 10 faiz\u0259 q\u0259d\u0259rini t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259kc\u0259 Tatar\u0131standa neft ehtiyatlar\u0131n\u0131n h\u0259cmi 7,3 milyard barrel\u0259 \u00e7at\u0131r. Haz\u0131rk\u0131 hasilat tempi il\u0259 bu, 30 illik neft ehtiyat\u0131 dem\u0259kdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Rusiyan\u0131n ba\u015fqa yerl\u0259ri il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 bu iki regionda iqtisadiyyat daha yax\u015f\u0131 diversifikasiya olunub, karbohidrogen hasilat\u0131n\u0131 da n\u0259z\u0259r\u0259 almaqla h\u0259r iki respublikada g\u00fccl\u00fc s\u0259naye v\u0259 k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 var.<\/p>\n\n\n\n<p>Tatar\u0131stanla Ba\u015fq\u0131rd\u0131stan\u0131n bir ne\u00e7\u0259 \u00e7aya, d\u0259miryol x\u0259tl\u0259rin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 onlar\u0131 ticar\u0259t yollar\u0131n\u0131n k\u0259si\u015fm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131b. Birlikd\u0259 15 milyard dollarl\u0131q ixrac, 1,6 milyard dollarl\u0131q idxal h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n Tatar\u0131stan v\u0259 Ba\u015fq\u0131rd\u0131stan y\u00fcks\u0259k xalis ticar\u0259t balans\u0131na malikdir.<\/p>\n\n\n\n<p>1991-ci ild\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 da\u011f\u0131landan sonra Tatar\u0131stan referendumlara v\u0259 Kremll\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlara getm\u0259kl\u0259 tam suverenliy\u0259 nail olmaq istiqam\u0259tind\u0259 add\u0131mlar atd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>2008-ci ilin avqustunda Rusiya G\u00fcrc\u00fcstana h\u00fccum \u00e7\u0259k\u0259nd\u0259n v\u0259 Abxaziya il\u0259 C\u0259nubi Osetiyan\u0131 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259r kimi tan\u0131yandan sonra Tatar\u0131stan \u00f6z suverenliyini elan etdi, BMT-d\u0259n v\u0259 Rusiyadan onun m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131mas\u0131n\u0131 ist\u0259di. Amma Rusiya v\u0259 BMT buna m\u0259h\u0259l qoymad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Rusiyan\u0131n Ukraynada apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcharib\u0259 Kiyevin q\u0259l\u0259b\u0259si il\u0259 bits\u0259 v\u0259 ya h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar dalana dir\u0259ns\u0259, Putin rejiminin sabitliyi pozulacaq v\u0259 bu qeyri-sabitlik h\u0259nd\u0259si silsil\u0259 il\u0259 artacaq. El\u0259 bir v\u0259ziyy\u0259td\u0259, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 Kremldaxili elitalar\u0131n ba\u015f\u0131 Putinin taxt-tac\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 qar\u0131\u015fsa, b\u00f6y\u00fck ehtimalla b\u0259zi regionlar Rusiya Federasiyas\u0131ndan ayr\u0131lmaq yolunu tutacaq.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u0259s sonra \u2013 onlar m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t kimi qala bil\u0259c\u0259kmi, yoxsa Putini \u0259v\u0259z ed\u0259c\u0259k adam onlar\u0131 yenid\u0259n Rusiyaya birl\u0259\u015fdir\u0259c\u0259k? Bunu bilmirik. Yaln\u0131z bir \u015feyi \u0259minlikl\u0259 dey\u0259 bil\u0259rik ki, Rusiya da\u011f\u0131lsa, sonra regionlar\u0131n yenid\u0259n Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259si prosesi ba\u015flansa, bu, \u00e7ox zorak\u0131 v\u0259 qanl\u0131 bir proses olacaq. El\u0259 bir proses ki, yaln\u0131z par\u00e7alanman\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259ndir\u0259 v\u0259 Rusiyan\u0131n bird\u0259f\u0259lik \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xara bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259nb\u0259: Novator.az<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Redaksiyas\u0131 Bel\u00e7ikan\u0131n paytaxt\u0131 Br\u00fcsseld\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u201cEUObserver\u201d internet n\u0259\u015frind\u0259 \u201cRusiya da\u011f\u0131lsa, hans\u0131 regionlar m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evril\u0259 bil\u0259r?\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 m\u0259qal\u0259 d\u0259rc olunub. M\u0259qal\u0259nin m\u00fc\u0259llifl\u0259ri Va\u015finqtonda yerl\u0259\u015f\u0259n<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":74947,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-74946","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-siyast"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/74946","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=74946"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/74946\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":74948,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/74946\/revisions\/74948"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/74947"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=74946"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=74946"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=74946"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}