{"id":75189,"date":"2022-07-05T09:50:57","date_gmt":"2022-07-05T05:50:57","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=75189"},"modified":"2022-07-05T09:51:00","modified_gmt":"2022-07-05T05:51:00","slug":"monqollarla-turkl%c9%99rin-qarisigi-dunyanin-diqq%c9%99tini-ozun%c9%99-c%c9%99lb-ed%c9%99n-qaraqalpaqlar-kimdir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=75189","title":{"rendered":"Monqollarla t\u00fcrkl\u0259rin qar\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131? \u2013 D\u00fcnyan\u0131n diqq\u0259tini \u00f6z\u00fcn\u0259 c\u0259lb ed\u0259n qaraqalpaqlar kimdir?"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>\u00d6zb\u0259kistan\u0131n Qaraqalpaq muxtar respublikas\u0131nda son g\u00fcnl\u0259r m\u00fc\u015fahid\u0259 olunan g\u0259rginlik d\u00fcnyan\u0131n diqq\u0259tini bu b\u00f6lg\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259ldib.Qaraqalpaqlar suveren statusunun v\u0259 \u00d6zb\u0259kistan\u0131n t\u0259rkibind\u0259n ayr\u0131lmaq h\u00fcququnun Konstitusiyaya n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan son d\u0259yi\u015fiklik layih\u0259sind\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131laca\u011f\u0131na etiraz edibl\u0259r. \u0130\u011fti\u015fa\u015flar zaman\u0131 az\u0131 18 n\u0259f\u0259rin \u00f6ld\u00fcy\u00fc, 243 n\u0259f\u0259rin yaraland\u0131\u011f\u0131 m\u0259lumdur.Bu g\u0259rginlik fonunda Konstitusiyaya n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan h\u0259min d\u0259yi\u015fikliyin Konstitusiyaya \u0259lav\u0259 edilm\u0259y\u0259c\u0259yi vur\u011fulan\u0131b.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Qaraqalpaq\u0131stan \u00d6zb\u0259kistan\u0131n q\u0259rbind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n muxtar respublikad\u0131r. \u018frazisi \u00d6zb\u0259kistan\u0131n \u00fcmumi sah\u0259sinin 40%-ni yaxud 166 min kvadrat kilometrini t\u0259\u015fkil ets\u0259 d\u0259, burada c\u0259mi 2 milyona yax\u0131n \u0259hali ya\u015fay\u0131r.H\u0259ddind\u0259n art\u0131q quraq \u0259razi kimi tan\u0131nan Qaraqalpaq\u0131standa Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n m\u00f6vcud oldu\u011fu d\u00f6vrd\u0259n b\u0259ri \u0259halinin siyah\u0131ya al\u0131nmas\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259yib. M\u0259hz bu s\u0259b\u0259bd\u0259n \u00f6lk\u0259d\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r qaraqalpaq m\u0259n\u015f\u0259li v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n oldu\u011fu m\u0259lum deyil.<\/p>\n\n\n\n<p>Qaraqalpaq\u0131stan\u0131n \u00d6zb\u0259kistan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 y\u00fcks\u0259k muxtar statusu var idi v\u0259 \u00f6lk\u0259 m\u00fcst\u0259qil olduqdan sonra r\u0259smi Da\u015fk\u0259nd Qaraqalpaq\u0131stanla 1992-ci ilin yanvar\u0131nda sazi\u015f imzalayaraq onun x\u00fcsusi statusunu saxlay\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>Muxtar statusu il\u0259 yana\u015f\u0131, regionun m\u00fcst\u0259qillik haqq\u0131nda referendum ke\u00e7irm\u0259k h\u00fcquq da Konstitusiyada ayr\u0131ca m\u00fcdd\u0259a kimi qeyd olunub.<\/p>\n\n\n\n<p>Muxtar region 16 rayondan v\u0259 1 respublika tabeliyind\u0259 olan paytaxt \u015f\u0259h\u0259r \u2013 Nukusdan ibar\u0259tdir. B\u00f6lg\u0259d\u0259 b\u00fct\u00fcn t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259dris qaraqalpaq dilind\u0259 apar\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"551\" height=\"424\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/1656952111_290712965_1946467398870572_3162630028451534680_n_1656941386.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-75191\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/1656952111_290712965_1946467398870572_3162630028451534680_n_1656941386.png 551w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/1656952111_290712965_1946467398870572_3162630028451534680_n_1656941386-300x231.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/1656952111_290712965_1946467398870572_3162630028451534680_n_1656941386-150x115.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/1656952111_290712965_1946467398870572_3162630028451534680_n_1656941386-345x265.png 345w\" sizes=\"auto, (max-width: 551px) 100vw, 551px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u00d6t\u0259n \u0259srin 20-ci ill\u0259rinin sonlar\u0131nda qaraqalpaq dili \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131laraq lat\u0131n qrafikal\u0131 \u0259lifbaya ke\u00e7irilib.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6zb\u0259k v\u0259 qaraqalpaq dill\u0259ri f\u0259rqli dil qruplar\u0131na daxildir. Qaraqalpaq dili daha \u00e7ox qazax v\u0259 noqay dill\u0259rin\u0259 yax\u0131nd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Qaraqalpaqlar\u0131 \u00f6zb\u0259k v\u0259 qon\u015fu qazaxlardan hans\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin f\u0259rql\u0259ndirdiyini dem\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn tarixi prosesl\u0259r\u0259 toxunmaz laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcasir \u00f6zb\u0259kl\u0259r qarluq m\u0259n\u015f\u0259li xalq say\u0131l\u0131r, qaraqalpaqlar is\u0259 q\u0131p\u00e7aq m\u0259n\u015f\u0259lidir.<\/p>\n\n\n\n<p>Hesab olunur ki, qaraqalpaqlar\u0131n \u0259cdadlar\u0131 M\u0259rk\u0259zi Asiyada k\u00f6\u00e7\u0259ri h\u0259yat t\u0259rzi s\u00fcr\u0259n sak, skif v\u0259 massaget tayfalar\u0131 olub.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 qaraqalpaqlar bar\u0259d\u0259 ilk m\u0259lumatlar XVI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 aiddir. H\u0259min vaxtlar onlar S\u0131rd\u0259rya \u00e7ay\u0131n\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 axarlar\u0131nda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Bu d\u00f6vrd\u0259 qaraqalpaqlar b\u0259zi o\u011fuz, noqay, pe\u00e7eneq v\u0259 q\u0131p\u00e7aq tayfalar\u0131n\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 vahid xalq kimi formala\u015f\u0131r v\u0259 bu proses \u0259srin sonunda yekunla\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Qaraqalpaq xalq\u0131n\u0131n etnogenezind\u0259 monqol tayfalar\u0131n\u0131n da \u00f6n\u0259mli rol oynad\u0131\u011f\u0131 m\u0259lumdur. Amma onlar \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil ed\u0259n t\u00fcrk etnosunun t\u0259siri il\u0259 assimilyasiyaya u\u011frayaraq qaraqalpaqlar\u0131n aras\u0131nda qaynay\u0131b-qar\u0131\u015f\u0131blar. Bu xalq q\u0131p\u00e7aq boyundan olan qazaxlar, q\u0131r\u011f\u0131zlar v\u0259 noqaylarla daha yax\u0131nd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0131rd\u0259rya \u00e7ay\u0131 tarix\u0259n oturaq v\u0259 k\u00f6\u00e7\u0259ri xalqlar\u0131n s\u0259rh\u0259di say\u0131l\u0131rd\u0131 v\u0259 qaraqalpaqlar\u0131n da bir hiss\u0259si mal-qara otarmaqla, dig\u0259r hiss\u0259si is\u0259 bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131q v\u0259 \u0259kin\u00e7ilikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful idi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"827\" height=\"467\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/1656952110_qaraqalpaq.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-75190\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/1656952110_qaraqalpaq.png 827w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/1656952110_qaraqalpaq-300x169.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/1656952110_qaraqalpaq-150x85.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/1656952110_qaraqalpaq-768x434.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 827px) 100vw, 827px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Siyasi bax\u0131mdan is\u0259 qaraqalpaqlar Noqay Ordas\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 daxil idil\u0259r. Kalm\u0131k v\u0259 qazaxlar\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 Noqay Ordas\u0131 d\u00f6vl\u0259t kimi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 itirir v\u0259 B\u00f6y\u00fck, Ki\u00e7ik v\u0259 Alt\u0131 Ulus Ordas\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u0259 par\u00e7alan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259n\u015f\u0259c\u0259 noqaylarla v\u0259 qazaxlarla yax\u0131n olan qaraqalpaqlar Alt\u0131 Ulus Ordas\u0131n\u0131n t\u0259rkibin\u0259 ke\u00e7ir.<\/p>\n\n\n\n<p>Noqaylar M\u0259rk\u0259zi Asiyadak\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259r zaman\u0131 qazaxlara m\u0259\u011flub olduqdan sonra regionu t\u0259rk ed\u0259r\u0259k \u015eimali Qafqaza k\u00f6\u00e7 etdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu zaman qaraqalpaqlar qazaxlarla q\u0131sam\u00fcdd\u0259tli siyasi birliy\u0259 daxil oldular. Amma zamanla Qaraqalpaq b\u00f6lg\u0259si \u00f6zb\u0259k xanlar\u0131n\u0131n tabeliyin\u0259 ke\u00e7ir. Qazaxlardan f\u0259rqli olaraq maldarl\u0131qdan \u00e7ox \u0259kin\u00e7iliy\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck ver\u0259n \u00f6zb\u0259kl\u0259r Qaraqalpaq\u0131stana geni\u015f ax\u0131n edirl\u0259r. XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 qaraqalpaq tayfalar\u0131 \u00f6zb\u0259k d\u00f6vl\u0259ti olan Xiv\u0259 Xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil olur.<\/p>\n\n\n\n<p>1873-c\u00fc ild\u0259 Xiv\u0259 Xanl\u0131\u011f\u0131 Rusiya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n vassall\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259bul edir. Bu zaman S\u0131rd\u0259rya \u00e7ay\u0131n\u0131n sa\u011f sahilind\u0259 ya\u015fayan qaraqalpaqlar da Rusiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil olur.<\/p>\n\n\n\n<p>Qaraqalpaq\u0131stan Sovet \u0130ttifaq\u0131 yarad\u0131ld\u0131qdan sonra \u00f6nc\u0259, Qazax\u0131stan v\u0259 Rusiyan\u0131n, ard\u0131nca, 1936-c\u0131 ild\u0259 \u00d6zb\u0259kistan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 muxtar respublika statusu al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6z\u00fcn\u0259 m\u0259xsus dil, m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 ad\u0259tl\u0259r\u0259 sahib olan qaraqalpaq xalq\u0131 \u00d6zb\u0259kistanla yana\u015f\u0131, Qazax\u0131stan, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Rusiya v\u0259 \u00c7in \u0259razil\u0259rind\u0259 d\u0259 ya\u015fay\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259nb\u0259: Lent.az<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00d6zb\u0259kistan\u0131n Qaraqalpaq muxtar respublikas\u0131nda son g\u00fcnl\u0259r m\u00fc\u015fahid\u0259 olunan g\u0259rginlik d\u00fcnyan\u0131n diqq\u0259tini bu b\u00f6lg\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259ldib.Qaraqalpaqlar suveren statusunun v\u0259 \u00d6zb\u0259kistan\u0131n t\u0259rkibind\u0259n ayr\u0131lmaq h\u00fcququnun Konstitusiyaya n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":75192,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-75189","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75189","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=75189"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75189\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":75193,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75189\/revisions\/75193"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/75192"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=75189"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=75189"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=75189"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}