{"id":75318,"date":"2022-07-06T03:25:55","date_gmt":"2022-07-05T23:25:55","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=75318"},"modified":"2022-07-06T12:21:20","modified_gmt":"2022-07-06T08:21:20","slug":"1154-cu-ild%c9%99-idrisinin-x%c9%99rit%c9%99si-xii-%c9%99srd%c9%99-rusiya-turk-olk%c9%99si-kimi-gost%c9%99rilib","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=75318","title":{"rendered":"1154-c\u00fc ild\u0259 \u0130drisinin x\u0259rit\u0259si: XII \u0259srd\u0259 Rusiya-T\u00fcrk \u00f6lk\u0259si kimi g\u00f6st\u0259rilib"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Redaksiyadan: Ruslar\u0131 erm\u0259nil\u0259r \u00f6z x\u0259st\u0259likl\u0259rin\u0259 yoluxdurublar. Rus Azov sahilind\u0259 ya\u015fayan bir sonsuz O\u011fuz tayfas\u0131 oldu\u011fu q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Rus tarixinin tatar \u0259silli atas\u0131 Nikolay Karamzinin d\u0259 \u0259s\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rilib. Sad\u0259c\u0259 yaz\u0131da b\u0259zi maraql\u0131 m\u0259qamlar oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 yay\u0131na ald\u0131q. Bir fakt\u0131 da \u0259lav\u0259 edim ki, Tartariya adlanan bu torpaqlara &#171;\u018fR\u018fSEY&#187; -&#171;ARESEY&#187; (T\u00fcrk pey\u011f\u0259mb\u0259rinin ad\u0131) ad\u0131n\u0131n verilm\u0259si d\u0259 el\u0259 bu \u0259razil\u0259rin T\u00fcrkl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olmas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. Avrosentristl\u0259r bu izi itirm\u0259k ist\u0259s\u0259l\u0259r d\u0259, tarix bu \u00e7irkablar\u0131 gec-tez \u00f6z \u00fcz\u0259rind\u0259n atacaq v\u0259 ortada qalan t\u0259k q\u0259dim b\u0259\u015f\u0259r tarixi olan T\u00fcrk tarixi olacaq&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/imgpreview-10.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-75319\" width=\"1019\" height=\"463\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/imgpreview-10.jpg 630w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/imgpreview-10-300x136.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/imgpreview-10-150x68.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1019px) 100vw, 1019px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br><strong>Bu x\u0259rit\u0259 Siciliya kral\u0131 II Rocerin \u0259mri il\u0259 \u0259r\u0259b co\u011frafiya\u015f\u00fcnas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Tana (Ton) \u00e7ay\u0131n\u0131n m\u0259ns\u0259bin\u0259 yax\u0131n yerd\u0259 Rusiya-T\u00fcrk ad\u0131 \u00e7\u0259kilir (Ellinl\u0259r aras\u0131nda Dondur). 12-ci \u0259srin ortalar\u0131 Azov d\u0259nizi v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k Yeni Rusiya&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Sizc\u0259, m\u0259\u015fhur s\u0259yyah\u0131n x\u0259rit\u0259sind\u0259 \u201cRusiya-T\u00fcrk\u201d politonimi n\u0259 dem\u0259k idi?<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u0130drisi bunu haradan al\u0131b? A\u011fl\u0131n\u0131za batmad\u0131? Bel\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ki, h\u0259tta salnam\u0259l\u0259rin 1-d\u0259 Bremenli Adam da Rusiya T\u00fcrk \u00f6lk\u0259sini g\u00f6st\u0259rir. Ancaq eyni \u015eimali Alman kanonu sakinl\u0259rini &#171;Alanlar&#187; v\u0259 &#171;Albanlar&#187; adland\u0131r\u0131r v\u0259 d\u0259rhal &#171;\u00f6zl\u0259rini Wizzi adland\u0131r\u0131rlar&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1-ci versiya<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Verilmi\u015f avtoetnonim daha maraql\u0131d\u0131r. Vizzi, yoxsa Vitstsi? 2-ci fonetik forman\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, s\u00f6z lat\u0131n vitse- \u201cki\u00e7ik\u201d s\u00f6z\u00fcn\u0259 b\u0259nz\u0259yir. Avropada bu s\u00f6zd\u0259n &#171;h\u00f6kmdar\u0131n k\u00f6m\u0259k\u00e7isi v\u0259 ya m\u00fcavini&#187; kimi istifad\u0259 olunurdu. M\u00fcqayis\u0259 edin: viskont v\u0259 ya vikont (\u201cki\u00e7ik qraf\u201d, \u201cki\u00e7ik knyaz\u201d), Norman fits (\u201cki\u00e7ik\u201d), rusca vitse-qubernator dem\u0259kdir. Naibl\u0259r (m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 ispan monarx\u0131n\u0131n naibl\u0259ri) var idi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu, yuxar\u0131da ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n \u0259srd\u0259 indiki Ukraynan\u0131n Qara d\u0259niz v\u0259 Rostov Azov b\u00f6lg\u0259l\u0259rinin \u00e7\u00f6ll\u0259rind\u0259 m\u0259skunla\u015fan Poloves qo\u015fununun ki\u00e7ik z\u00fcmr\u0259l\u0259ri ola bil\u0259r. X\u0259rit\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, &#171;g\u0259nc&#187; Poloves juzu, yaln\u0131z g\u0259l\u0259c\u0259k Novorossiyan\u0131 i\u015f\u011fal etdi, sonra t\u0259dric\u0259n Lukomoryeye (Odessa b\u00f6lg\u0259sinin sahil hiss\u0259si) yay\u0131ld\u0131. Bu q\u0131p\u00e7aqlar t\u0259dric\u0259n alanlar\u0131 (yazamatlar\u0131) q\u0259rb\u0259 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rd\u0131lar (g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 \u00f6zl\u0259ri qism\u0259n Macar\u0131stana ged\u0259c\u0259kl\u0259r &#8212; monqollar\u0131n h\u00fccumu alt\u0131nda). M\u0259skunla\u015fan q\u0131p\u00e7aqlar bel\u0259 formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. &#171;Lukomortlar&#187;. Ancaq onlar\u0131n say\u0131 \u00e7ox az idi. B\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259 onlardan ibar\u0259t deyildi!<\/p>\n\n\n\n<p><br>&#171;T\u00fcrk&#187; s\u00f6z\u00fc il\u0259 is\u0259 h\u0259r \u015fey ayd\u0131nd\u0131r. S\u00f6hb\u0259t (bu siyasi v\u0259 inzibati kontekstd\u0259) Rusiya terminind\u0259n istifad\u0259nin m\u0259qs\u0259d\u0259 uy\u011funlu\u011fundan gedir. O d\u00f6vrd\u0259 ad\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n bir m\u0259nas\u0131 var idi (Kiyev Rus konfederasiyas\u0131).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"630\" height=\"959\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/imgpreview-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-75320\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/imgpreview-1.jpg 630w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/imgpreview-1-197x300.jpg 197w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/imgpreview-1-99x150.jpg 99w\" sizes=\"auto, (max-width: 630px) 100vw, 630px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Polovesl\u0259rin bir hiss\u0259si, B\u00f6y\u00fck Knyazlarla raz\u0131la\u015fmaya \u0259sas\u0259n, Rusiyan\u0131n b\u0259zi torpaqlar\u0131nda m\u0259skunla\u015fd\u0131lar &#8212; onlar k\u00f6\u00e7\u0259ri maldarl\u0131\u011fa, haradasa is\u0259 torpaq sahibl\u0259rin\u0259 \u00e7evrildil\u0259r. Tarix\u00e7il\u0259rin h\u0259tta bel\u0259 mini-k\u00f6\u00e7\u0259ri d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rinin (Kiyev \u201cknyazlar\u0131 knyaz\u0131\u201d v\u0259 zad\u0259gan ruslarla \u0259laq\u0259li) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda m\u0259lumat\u0131 var. S\u0259b\u0259bsiz deyil ki, bu \u0259srd\u0259n \u0259vv\u0259l ba\u015f knyaz \u201cKaqan\u201d adlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>2-ci versiya<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Ba\u015fqa bir f\u0259rziyy\u0259 d\u0259 var. Aliml\u0259r bilirl\u0259r ki, avropal\u0131lar tez-tez &#171;Tana&#187; \u00e7ay\u0131n\u0131 Yaik adland\u0131r\u0131rd\u0131lar (Don v\u0259 Ural il\u0259 bu qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q h\u0259l\u0259 orta \u0259srl\u0259rd\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r). Bu \u00e7ay hara t\u00f6k\u00fcl\u00fcr? X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259. Harada? G\u0259l\u0259c\u0259k qazaxlar\u0131n ki\u00e7ik j\u00fczl\u0259rinin m\u0259hz ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir yerd\u0259. A.Lev\u015fin g\u00f6st\u0259rir ki, s\u00f6hb\u0259t Al\u00e7in tayfas\u0131ndan v\u0259 ona 7 yax\u0131n tayfadan gedir. \u0130ran (Xilaf\u0259t) s\u0259yyahlar\u0131 h\u0259l\u0259 7-ci \u0259srd\u0259 b\u00fct\u00fcn bu i\u015fl\u0259r\u0259 diqq\u0259t yetirirdil\u0259r. Y\u0259ni s\u00f6hb\u0259t T\u00fcrk Kaqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir hiss\u0259sind\u0259n gedir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bremenli Adam\u0131n &#171;albanlar\u0131&#187; (h\u0259rfi m\u0259nada &#171;a\u011flar&#187;) burada yax\u015f\u0131 izah edir. T\u00fcrk Kaqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u201ca\u011flar\u201d l\u0259q\u0259bli ki\u00e7ik j\u00fczl\u0259ri. Roma imperiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n avropal\u0131lar \u201calbanlar\u0131\u201d \u00e7ox parlaq simal\u0131 insanlar \u2013 ALB\u0130NOSlar adland\u0131r\u0131blar. V\u0259 sonra Rusiya da buraya u\u011furla ba\u011flan\u0131r. 2 yer\u0259 par\u00e7alanmaqda olan \u201cT\u00fcrk Kaqanl\u0131\u011f\u0131\u201d siyasi birliyinin \u201cki\u00e7ik qarda\u015flar\u0131\u201d Rusiyadan g\u0259l\u0259n kolonistl\u0259r \u2013 \u201cKiyev-Poloves\u201d nikahlar\u0131n\u0131n t\u00f6r\u0259m\u0259l\u0259ri ola bil\u0259rdi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>3-c\u00fc versiya<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>L.Qorbovski ona diqq\u0259t yetirir ki, arzu olunan \u0259srin 1-ci yar\u0131s\u0131nda Donun \u0259traf\u0131nda \u0259n az\u0131 20 stasionar ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si yaran\u0131b. \u018fks\u0259riyy\u0259ti bal\u0131q\u00e7\u0131 k\u0259ndl\u0259ri idi. Q\u0259birl\u0259rd\u0259 &#8212; avropoid tipli insanlar tap\u0131l\u0131b. Bunlar q\u0259rbi alanlard\u0131r. Bel\u0259likl\u0259 &#8212; bunlar ilk kazaklard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>4-c\u00fc versiya<\/strong><br>A.Mal\u0131\u015fev hesab edir: Rusiya-T\u00fcrk Rusiyan\u0131n Purqas vilay\u0259tinin \u0259n c\u0259nub vilay\u0259tidir (buraya t\u0259kc\u0259 Erzya deyil, h\u0259m d\u0259 Kiyevl\u0259 raz\u0131la\u015fmayan b\u0259zi rus v\u0259 t\u00fcrk klanlar\u0131 daxil idi) &#8230;<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>5-ci versiya<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Rodnovers \u0259mindir: Rusiya-T\u00fcrk \u00f6lk\u0259si Yeniseyd\u0259ki slavyan-aril\u0259rin \u0259yal\u0259tidir (onu Tana da adland\u0131r\u0131rd\u0131lar, \u00e7\u00fcnki &#171;tana&#187; q\u0259dim yunan &#171;tanero&#187; s\u00f6z\u00fcnd\u0259n olan &#8212; &#171;\u00e7ay yata\u011f\u0131&#187; dem\u0259kdir).<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u0259nb\u0259: \u042d\u0442\u043e \u0431\u044b\u043b\u043e \u0438 \u0441 \u044d\u0442\u0438\u043c \u043d\u0435 \u043f\u043e\u0441\u043f\u043e\u0440\u0438\u0448\u044c<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Redaksiyadan: Ruslar\u0131 erm\u0259nil\u0259r \u00f6z x\u0259st\u0259likl\u0259rin\u0259 yoluxdurublar. Rus Azov sahilind\u0259 ya\u015fayan bir sonsuz O\u011fuz tayfas\u0131 oldu\u011fu q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Rus tarixinin tatar \u0259silli atas\u0131<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":75322,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-75318","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75318","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=75318"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75318\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":75349,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75318\/revisions\/75349"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/75322"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=75318"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=75318"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=75318"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}