{"id":77397,"date":"2022-07-31T04:43:41","date_gmt":"2022-07-31T00:43:41","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=77397"},"modified":"2022-07-31T04:43:44","modified_gmt":"2022-07-31T00:43:44","slug":"az%c9%99rbaycan-turkl%c9%99rinin-qizilbaslar-imperiyasi-fars-dovl%c9%99tin%c9%99-nec%c9%99-cevrildi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=77397","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin Q\u0131z\u0131lba\u015flar imperiyas\u0131 fars d\u00f6vl\u0259tin\u0259 nec\u0259 \u00e7evrildi?"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>ANT\u0130T\u00dcRK &#171;REGNUM&#187;UN ARA\u015eDIRMASI<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Namiq Niftullayev,<br><br>regnum.ru, 09.02.2019<br><br><br><br>Bir q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan tarixi haqda, yaxud \u201cPersiyada Boris Qodunova niy\u0259 \u201cA\u011f \u00e7ar\u201d deyirdil\u0259r\u201d v\u0259 yaxud niy\u0259 Persiya? Habel\u0259 c\u0259nab Tarasovun tarixi bax\u0131\u015flar\u0131n\u0131n m\u00fcsb\u0259t transformasiyaya do\u011fru tendensiyalar\u0131 haqq\u0131nda.<br><br>Avropadan \u00c7in\u0259d\u0259k \u00e7ox b\u00f6y\u00fck \u0259razid\u0259 \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259r, S\u0259l\u0259vil\u0259r, Parfiya, Sasanil\u0259r, \u018fr\u0259b Xilaf\u0259ti, S\u0259lcuqil\u0259r, Q\u0259zn\u0259vil\u0259r, Atab\u0259yl\u0259r, H\u00fclak\u00fcl\u0259r, Teymuril\u0259r, Qaraqoyunlu, A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri, Q\u0131z\u0131lba\u015flar, Nadir\u015fah \u018ff\u015far\u0131n imperiyalar\u0131, habel\u0259 Rza \u015fah\u0131n 1934-c\u00fc il tarixli qanununa (\u201cf\u0259rman\u201da) \u0259sas\u0259n meydana \u00e7\u0131xan \u0130ran \u015eah\u0259n\u015fahl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259ti uzun \u0259srl\u0259r boyu var olub. \u201cPersiya\u201d ad\u0131 \u0259sas m\u0259tnin frans\u0131zca yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131, Rusiya imperiyas\u0131 v\u0259 Qacarlar d\u00f6vl\u0259ti ad\u0131ndan imzalanm\u0131\u015f 1828-ci il tarixli T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay bar\u0131\u015f m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flanan zaman politonim kimi meydana \u00e7\u0131x\u0131b (m\u00f6t\u0259riz\u0259d\u0259 a\u00e7\u0131qlama verilir ki, \u201cPersiya\u201d k\u00f6hn\u0259 s\u00f6z \u0259sas\u0131nda XIX y\u00fczilliyin d\u00fcz\u0259ltm\u0259sidir).<br><br>Lakin s\u00f6z\u00fcged\u0259n politoniml\u0259rin Q\u0259rb tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda Orta \u015e\u0259rqin siyasi x\u0259rit\u0259sin\u0259 b\u00fct\u00fcn bu yax\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f v\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc t\u0259tbiqi proqram\u0131 niy\u0259 ba\u015flan\u0131b? B\u0259zi faktlara \u00fcz tutaq. 1926-c\u0131 il noyabr\u0131n 15-d\u0259 P\u0259hl\u0259vi s\u00fclal\u0259 soyad\u0131n\u0131 (Sasanil\u0259r d\u00f6n\u0259min\u0259 m\u00fcraci\u0259t) q\u0259bul ed\u0259n Rza \u015fah\u0131n tacqoyma m\u0259rasimi ba\u015f tutub \u2013 bundan sonra iranizm ideyas\u0131n\u0131n t\u0259tbiqi xeyli tutum qazan\u0131b. Bu prosesl\u0259rin yay\u0131c\u0131s\u0131 bir ba\u015fqas\u0131 deyil, Britaniya k\u0259\u015ffiyyat\u0131n\u0131n agenti, 1893-c\u00fc ild\u0259 vitse-kral\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 Britaniya Hindistan\u0131ndan Tehrana ezam edil\u0259n v\u0259 Qacarlar d\u00f6vl\u0259tind\u0259 fars icmas\u0131na ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q ed\u0259n bombeyli fars \u018frd\u0259\u015firci oldu. \u018frd\u0259\u015firci \u00f6z qeydl\u0259rind\u0259 vur\u011fulay\u0131r ki, ona xo\u015f g\u0259l\u0259n Rza xan\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259k diktator kimi m\u0259hz o, t\u00f6vsiy\u0259 edib.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"640\" height=\"724\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/RS.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-77402\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/RS.jpg 640w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/RS-265x300.jpg 265w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/RS-133x150.jpg 133w\" sizes=\"auto, (max-width: 640px) 100vw, 640px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Rza P\u0259hl\u0259vi<br><br>B\u0259s Az\u0259rbaycan\u0131n bura n\u0259 d\u0259xli? Q\u0259rb tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131 Orta \u015e\u0259rqin d\u00f6vl\u0259tini uzun ill\u0259r \u201cPersiya\u201d politonimi alt\u0131nda t\u0259qdim edib, amma Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri \u00e7a\u011fda\u015f \u0130ran\u0131n h\u00fcquqi varisi oldu\u011fu Q\u0131z\u0131lba\u015flar imperiyas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259tyarad\u0131c\u0131 etnosu olublar. Diqq\u0259ti Rza \u015fah\u0131n etnik m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdirm\u0259yi \u00f6n\u0259mli say\u0131r\u0131q. Onun anas\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n Ayrumlu n\u0259slind\u0259n \u2013 Qafqaz Az\u0259rbaycan\u0131n\u0131n G\u00f6y\u00e7\u0259 (Sevan) g\u00f6l\u00fc b\u00f6lg\u0259sinin m\u00fchacirl\u0259rind\u0259n, atas\u0131 is\u0259 Mazandaran ostan\u0131ndan \u00e7\u0131x\u0131b. Rzan\u0131n c\u0259mi 9 ya\u015f\u0131 olark\u0259n g\u0259l\u0259c\u0259k \u015fah\u0131n atas\u0131 \u00f6l\u00fcb. Atas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra onu day\u0131s\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u00fcseyn xan Ayrum t\u0259rbiy\u0259 edib. Sonradan kazak diviziyas\u0131n\u0131n ba\u015f zabiti Teymur Ayrumlunun q\u0131z\u0131, daha sonra \u0130ran\u0131n son \u015fah\u0131 olan M\u0259h\u0259mm\u0259d Rza P\u0259hl\u0259vinin anas\u0131 Tac\u00fclm\u00fclk\u0259 evl\u0259nib.<br><br>Amma bu zaman sual yaran\u0131r: niy\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Rza \u015fah atas\u0131 Rza \u015fah kimi paniranizm ideologiyas\u0131n\u0131n yay\u0131c\u0131s\u0131 idi? Cavab baya\u011f\u0131 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 sad\u0259dir. Kazak diviziyas\u0131n\u0131n zabiti Rza \u015fah\u0131 hakimiyy\u0259t\u0259 sonradan onu taxtdan \u0259l \u00e7\u0259km\u0259y\u0259 d\u0259 m\u0259cbur ed\u0259n ingilis k\u0259\u015ffiyyat\u0131 g\u0259tirmi\u015fdi. Britaniya imperiyas\u0131n\u0131n siyasi v\u0259 iqitsadi maraqlar\u0131 \u0259sas\u0259n \u0130ran\u0131n farsdilli \u0259halinin \u00fcst\u00fcnl\u00fckd\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 c\u0259nub v\u0259 m\u0259rk\u0259zi hiss\u0259sin\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fmi\u015fdi. \u018fhalinin bu hiss\u0259sin\u0259 t\u0259sir onun maraqlar\u0131na cavab verirdi, halbuki \u0259sas\u0259n Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin m\u0259skunla\u015fd\u0131qlar\u0131 \u015fimal \u0259razil\u0259r Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n maraq dair\u0259sind\u0259ydi. \u0130ctimai inki\u015faf s\u0259viyy\u0259si xeyli y\u00fcks\u0259k olan Qafqaz Az\u0259rbaycan\u0131n\u0131n t\u0259siri n\u0259tic\u0259sind\u0259 burada modernl\u0259\u015fm\u0259 prosesl\u0259ri daha intensiv gedirdi. Bunun s\u00fcbutu \u0130ran, \u018ffqan\u0131stan, Tibetd\u0259 n\u00fcfuz dair\u0259l\u0259rinin b\u00f6l\u00fcnm\u0259si haqda 1907-ci il tarixli \u0130ngilt\u0259r\u0259-Rusiya sazi\u015fidir.<br><br>1905-ci ild\u0259n Qacarlar d\u00f6vl\u0259tind\u0259 konstitusiya u\u011frunda \u201cM\u0259\u015frut\u0259\u201d h\u0259r\u0259kat\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin milli-azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131 ba\u015flan\u0131r. Bu m\u00fcbariz\u0259nin ilk m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 S\u0259ttar xan v\u0259 Ba\u011f\u0131r xan\u0131n \u00f6nd\u0259rliyi alt\u0131nda muxtariyy\u0259t \u0259ld\u0259 etm\u0259k m\u0259s\u0259l\u0259si qoyulmu\u015fdu. Art\u0131q 1920-ci ild\u0259 is\u0259 \u015eeyx Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda \u201cAzadistan\u201d (Azadl\u0131q \u00f6lk\u0259si) respublikas\u0131 elan edilmi\u015fdi. Britaniya imperiyas\u0131na Qacarlar d\u00f6vl\u0259ti xalqlar\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qillik u\u011frunda h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 nec\u0259s\u0259 dayand\u0131rmaq g\u0259r\u0259k idi. \u0130ngilis k\u0259\u015ffiyyat\u0131 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri S\u0259ttar xan v\u0259 Ba\u011f\u0131r xanla ba\u011fl\u0131 s\u0131radak\u0131 add\u0131mlar\u0131 at\u0131b: S\u0259ttar xan v\u0259 Ba\u011f\u0131r xan\u0131n ke\u00e7mi\u015f silahda\u015f\u0131 Yefrem Davidyants\u0131 (ayamas\u0131 \u201cDa\u015fnak\u201d) \u0259l\u0259 al\u0131b, Tehran polisinin r\u0259isi v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin etdi v\u0259 o, sonralar S\u0259ttar xan\u0131n f\u0259dai d\u0259st\u0259l\u0259rini aldadaraq Tehrana g\u0259tirib, parlament binas\u0131n\u0131n yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n \u201cTopxana\u201d meydan\u0131nda ona verilmi\u015f ingilis toplar\u0131yla at\u0259\u015f\u0259 tutdu.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/SB.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-77401\" width=\"1026\" height=\"1109\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/SB.jpg 640w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/SB-277x300.jpg 277w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/SB-139x150.jpg 139w\" sizes=\"auto, (max-width: 1026px) 100vw, 1026px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>S\u0259ttar xan v\u0259 Ba\u011f\u0131r xan<br><br>\u0130ngilis k\u0259\u015ffiyyat\u0131 m\u00fcst\u0259qillik u\u011frunda Az\u0259rbaycan h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n lideri \u015eeyx Xiyabani il\u0259 ba\u011fl\u0131 ba\u015fqa \u00fcsul t\u0259tbiq edib: Qacarlar d\u00f6vl\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin milli-demokratik h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 qanda bo\u011fan \u0130smay\u0131l A\u011fa Simkonun k\u00fcrd bandit birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, habel\u0259 \u015fahsev\u0259nl\u0259r tayfas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi sat\u0131n al\u0131n\u0131b. \u015eeyx Xiyabani 1920-ci il noyabr\u0131n 15-d\u0259 \u00f6z dostunun evind\u0259 \u0130smay\u0131l Xan Simko t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Britaniya k\u0259\u015ffiyyat\u0131 bu qayda il\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n siyasi oyan\u0131\u015f\u0131n\u0131 v\u0259 d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisind\u0259 yeni milli-demokratik idar\u0259\u00e7ilik sisteminin formala\u015fmas\u0131n\u0131 dayand\u0131ra bilib. S\u00f6z d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fk\u0259n, qeyd etm\u0259k g\u0259r\u0259kdir ki, paniranizm ideologiyas\u0131n\u0131n atas\u0131 \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vi d\u0259 (milliyy\u0259tc\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fc idi \u2013 red.) Britaniya imperiyas\u0131n\u0131n r\u0259smi t\u0259msil\u00e7il\u0259ri il\u0259 gizli t\u0259maslara g\u00f6r\u0259 \u015eeyx Xiyabaninin Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n T\u0259brizd\u0259n (G\u00fcney Az\u0259rbaycan) \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b.<br><br>\u0130kinci m\u0259s\u0259l\u0259 fars milli \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rkinin formala\u015fmas\u0131na aiddir. \u015e\u00fcbh\u0259siz, Firdovsi b\u00f6y\u00fck \u201c\u015eahnam\u0259\u201d dastan\u0131n\u0131 yaradaraq, fars dilini t\u00fcrkl\u0259\u015fm\u0259kd\u0259n qoruya bilib. Amma ba\u015fqa bir \u015feyi d\u0259 qeyd etm\u0259k g\u0259r\u0259kdir: Az\u0259rbaycan\u0131n XI \u0259srd\u0259 t\u00fcrkl\u0259\u015fdiyi haqda tezis he\u00e7 bir t\u0259nqid\u0259 d\u00f6zm\u00fcr! Bu nec\u0259 olur ki, tarixi d\u00f6vr\u00fcn hans\u0131sa q\u0131sa bir m\u00fcdd\u0259tind\u0259 geni\u015f v\u0259 \u0259halisi s\u0131x Az\u0259rbaycan \u0259razisinin t\u00fcrkl\u0259\u015fm\u0259si ba\u015f verir?<br><br>IX y\u00fczilliyin \u0259r\u0259b m\u00fc\u0259llifi \u018fbu M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fbd\u00fcl ibn Hi\u015fam m\u0259lumat verir ki, Az\u0259rbaycana yeni y\u00fcr\u00fc\u015f q\u0259sdin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n \u018fm\u0259vi x\u0259lif\u0259si I M\u00fcaviy\u0259 (661-680) \u00f6z m\u00fc\u015faviri \u0259l-Curhumid\u0259n bu \u00f6lk\u0259 haqda \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat \u0259ld\u0259 etm\u0259k ist\u0259yir v\u0259 ibn Hi\u015fam\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 kimi, \u0259l-Curhumi x\u0259lif\u0259nin Az\u0259rbaycanla ba\u011fl\u0131 hans\u0131 narahatl\u0131q v\u0259 xatir\u0259l\u0259ri oldu\u011fu haqda sual\u0131n\u0131 cavabland\u0131raraq deyir: \u201cOra t\u00fcrkl\u0259rin torpa\u011f\u0131d\u0131r. Onlar ora y\u0131\u011f\u0131\u015faraq qaynay\u0131b qar\u0131\u015f\u0131b v\u0259 t\u0259kmill\u0259\u015fibl\u0259r\u201d.<br><br>Farslar \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259qiqi tarix Sasanil\u0259r imperiyas\u0131ndan ba\u015flan\u0131r. \u0130ran xoronim, y\u0259ni co\u011frafi anlay\u0131\u015f kimi var olub. \u201cFars xalq\u0131\u201d, \u201cfarsdilli \u0259d\u0259biyyat\u201d etnoniml\u0259ri buradand\u0131r. \u0130ran habel\u0259 \u00e7a\u011fda\u015f Fars ostan\u0131 v\u0259 imperiyan\u0131n ad\u0131n\u0131 deyil, \u018fh\u0259m\u0259ni imperiyas\u0131nda tarixi Parsua (\u201cdiyar\u201d, \u201cucqar\u201d dem\u0259kdir) vilay\u0259tin\u0259 uy\u011fun g\u0259l\u0259n d\u00f6vl\u0259tdaxili politonimi bildirir. \u201cParsua\u201d, yaxud \u201cParsa\u201d vilay\u0259ti imperiyan\u0131n ucqar\u0131nda yerl\u0259\u015firdi ki, bu da, ola bilsin, s\u0259rh\u0259dyan\u0131 sah\u0259ni bildirib. Parsa s\u00f6z\u00fcn\u00fcn etimologiyas\u0131n\u0131n ba\u015fqa izahlar\u0131 da var. B\u0259zi aliml\u0259rin fikrinc\u0259, parsa s\u00f6z\u00fc h\u0259m\u00e7inin \u015fumer dilind\u0259n m\u0259nims\u0259nilib v\u0259 \u201cd\u00f6y\u00fc\u015f baltalar\u0131 xalq\u0131\u201d kimi t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunur.<br><br>Tarix elmind\u0259 \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259r d\u00f6vl\u0259tind\u0259ki dill\u0259r haqda m\u00fcbahis\u0259 indiy\u0259d\u0259k s\u0259ngim\u0259yib. B\u0259zi ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131lar iddia edirl\u0259r ki, q\u0259dim fars mixi yaz\u0131s\u0131n\u0131 I Dara dini ayin \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cicad edib\u201d. \u0130mperiyada uzun m\u00fcdd\u0259t \u00fcst\u00fcn dil Hind-Avropa dil ail\u0259sin\u0259 aid olmayan (aqql\u00fctinativ) elam dili olub. \u201cFars imperiyas\u0131\u201d termini x\u0259rit\u0259l\u0259rd\u0259, Avropa siyas\u0259t\u00e7il\u0259ri v\u0259 aliml\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 yaln\u0131z XV-XVI y\u00fczillikl\u0259rd\u0259 meydana \u00e7\u0131x\u0131b. Lakin qeyd etm\u0259yi m\u00fcmk\u00fcn say\u0131r\u0131q ki, \u0259r\u0259bdilli, farsdilli v\u0259 t\u00fcrkdilli x\u0259rit\u0259l\u0259rd\u0259ki politonim, xoronim v\u0259 etnoniml\u0259r yunan, lat\u0131n v\u0259 Avropa dill\u0259rind\u0259 t\u0259rtib edilmi\u015f x\u0259rit\u0259l\u0259rd\u0259n f\u0259rql\u0259nir. Eyni zamanda Q\u0259dim Yunan\u0131stan\u0131n b\u0259zi dramaturqlar\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 farslar xalq kimi i\u015ftirak edir, amma bununla yana\u015f\u0131, imperiyan\u0131n ad\u0131 kimi \u201cPersiya\u201d yoxdur. \u201cPersiya\u201d d\u00f6vl\u0259ti ad\u0131yla \u00e7oxlu sayda x\u0259rit\u0259l\u0259r is\u0259 Avropa h\u00f6kmdarlar\u0131, co\u011frafiya\u00e7\u0131lar\u0131 v\u0259 x\u0259rit\u0259\u00e7il\u0259rinin siyasi manipulyasiyas\u0131d\u0131r. D\u00f6vl\u0259tl\u0259r antik d\u00f6n\u0259md\u0259 v\u0259 yaxud erk\u0259n v\u0259 sonrak\u0131 orta \u0259srl\u0259r d\u00f6n\u0259mind\u0259 \u00e7a\u011fda\u015f d\u00f6vrd\u0259kind\u0259n f\u0259rqli ad da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. N\u0259 Fransa, n\u0259 \u0130taliya, n\u0259 Almaniya var idi \u2013 Farsistan, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 imperiyan\u0131n ad\u0131 kimi Persiya yox idi.<br><br>Az\u0259rbaycan\u0131n farsdilli \u015fairl\u0259ri, aliml\u0259ri haqda m\u0259s\u0259l\u0259ni \u00f6z\u0259l qeyd etm\u0259k ist\u0259y\u0259rdik. Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00f6y\u00fck \u015fairl\u0259ri Xaqani \u015eirvani, Nizami G\u0259nc\u0259vi, F\u0259l\u0259ki \u015eirvani \u2013 adlar siyah\u0131s\u0131n\u0131 davam etdirm\u0259k olar \u2013 farsca yaz\u0131blar, amma bu, ham\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi \u0259d\u0259bi dil idi. Avropada lat\u0131n dili bel\u0259 bir dil idi, amma he\u00e7 kim almanlar\u0131, ingilisl\u0259ri, polyaklar\u0131, frans\u0131zlar\u0131 italyan adland\u0131rm\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u00fcrk sayan Nizami niy\u0259 fars olmal\u0131d\u0131r? O, \u201cXosrov v\u0259 \u015eirin\u201d poemas\u0131nda t\u00fcrk oldu\u011fundan yaz\u0131r. \u00c7ox b\u00f6y\u00fck sayda fars f\u0259ls\u0259f\u0259, riyaziyyat, kimya, tibb \u00fczr\u0259 \u0259r\u0259bc\u0259 risal\u0259l\u0259r yaz\u0131b, amma buna g\u00f6r\u0259 \u0259r\u0259b olmay\u0131blar. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, qeyd ed\u0259k ki, B\u00f6y\u00fck \u015eah Abbas \u00f6z\u00fcn\u0259 \u0130ran v\u0259 Turan\u0131n, y\u0259ni M\u0259rk\u0259zi Asiyada m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f xalqlar\u0131n na\u011f\u0131l v\u0259 \u0259fsan\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259saslanmaqla \u201c\u015eahnam\u0259\u201d dastan\u0131ndak\u0131 iranl\u0131lar v\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin \u015eah\u0259n\u015fah\u0131 titulunu g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k, sanki Sasanil\u0259r imperiyas\u0131n\u0131n imperatoru v\u0259 h\u00fcquqi varisi ad\u0131na iddia edib. \u00d6z\u0259l qeyd etm\u0259k ist\u0259yirik: s\u00f6hb\u0259t yaln\u0131z tituldan gedir! Bu zaman qeyd etm\u0259k g\u0259r\u0259kdir ki, \u201c\u015eahnam\u0259\u201dd\u0259 \u0259sas hadis\u0259l\u0259r indiki Xorasan, Sistan, Kirman ostanlar\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259, y\u0259ni imperiyan\u0131n \u015f\u0259rq hiss\u0259sind\u0259 ba\u015f verir.<br><br>\u0130ran bir politonim kimi yaln\u0131z XX, \u0130ran v\u0259 Turan\u0131n \u015eah\u0259n\u015fah\u0131 titulu kimi is\u0259 XV-XVI y\u00fczillikl\u0259rd\u0259 meydana \u00e7\u0131x\u0131b. T\u0259kc\u0259 B\u00f6y\u00fck \u015eah Abbas deyil, ki\u00e7ik vassal d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin h\u00f6kmdarlar\u0131 da sanki imperiya terminologiyas\u0131na \u00fcz tutaraq bu titulu i\u015fl\u0259dibl\u0259r. Bu termin \u0259r\u0259b qaynaqlar\u0131nda XV y\u00fczillikd\u0259 meydana \u00e7\u0131x\u0131b. Amma h\u0259tta A\u011fqoyunlu t\u00fcrk s\u00fclal\u0259sind\u0259n Uzun H\u0259s\u0259n kimi b\u00f6y\u00fck h\u00f6kmdar da \u00f6z\u00fcn\u0259 bu titulu g\u00f6t\u00fcr\u00fcb. Vyana m\u00fchasir\u0259y\u0259 al\u0131nandan sonra avropal\u0131larda Osmanl\u0131 imperiyas\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda ayd\u0131n qorxu yarand\u0131 v\u0259 onlara \u015e\u0259rqd\u0259 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131na qar\u015f\u0131 duran bir d\u00f6vl\u0259tl\u0259 ittifaq qurmaq g\u0259r\u0259k idi. Amma t\u00fcrk-s\u00fcnni imperiyas\u0131 deyil, ba\u015fqas\u0131 g\u0259r\u0259k idi! Bel\u0259 bir d\u00f6vl\u0259t 12 Az\u0259rbaycan t\u00fcrk tayfas\u0131n\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259sinin n\u0259tic\u0259si kimi Q\u0131z\u0131lba\u015flar imperiyas\u0131 oldu. Bu tayfalar \u00f6zl\u0259rinin imperiyas\u0131nda \u00fcst\u00fcn m\u0259zh\u0259b kimi \u015fi\u0259liyin c\u0259f\u0259rilik qolunu geni\u015f yaym\u0131\u015fd\u0131lar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Q.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-77400\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Q\u0131z\u0131lba\u015f<br><br>\u0130ran\u0131n h\u0259tta Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 \u00f6z\u0259l r\u0259\u011fb\u0259td\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 edilm\u0259si \u00e7\u0259tin olan daha \u00e7a\u011fda\u015f ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131 t\u00fcrkl\u0259rin Q\u0131z\u0131lba\u015flar imperiyas\u0131ndak\u0131 d\u00f6vl\u0259tyarad\u0131c\u0131 durumunu etiraf edirl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u00e7oxcildlik \u0259s\u0259rin m\u00fc\u0259llifi N\u0259srullah F\u0259ls\u0259fi I \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131 v\u0259 qurdu\u011fu d\u00f6vl\u0259ti s\u0131radak\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirir: \u201c\u015eah \u0130smay\u0131l \u00f6z\u00fcn\u00fc ata t\u0259r\u0259fd\u0259n seyid, \u018flinin t\u00f6r\u0259m\u0259si say\u0131r v\u0259 bu \u015f\u0259c\u0259r\u0259 il\u0259 f\u0259xr edirdi\u2026 (\u0130smay\u0131l\u0131n seyid, y\u0259ni \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259yi haqda m\u0259s\u0259l\u0259 tarix elmind\u0259 yet\u0259rinc\u0259 yax\u015f\u0131 i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131l\u0131b, amma bu, s\u00fcbut edilm\u0259yib \u2013 N.N.). Ana t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y T\u00fcrkman A\u011fqoyunlunun (Uzun H\u0259s\u0259n) n\u0259v\u0259si idi v\u0259 haql\u0131 olaraq \u00f6z\u00fcn\u00fc bu s\u00fclal\u0259nin varisi say\u0131rd\u0131. H\u0259min d\u00f6n\u0259min b\u00fct\u00fcn hadis\u0259l\u0259rind\u0259n yax\u015f\u0131 m\u0259lum oldu\u011fu kimi, onun ard\u0131c\u0131llar\u0131 da \u0259sas\u0259n t\u00fcrkman v\u0259 tatar (m\u00fc\u0259llifin ternminologiyas\u0131na g\u00f6r\u0259 \u2013 N.N.) tayfalar\u0131ndan idil\u0259r. O, h\u0259tta taxta \u00e7\u0131xandan sonra mill\u0259tin iki \u0259sas \u00f6z\u00fcl\u00fcn\u0259 \u2013 \u0130ran m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 v\u0259 onun dilin\u0259 nifr\u0259t edirdi. O, \u0130ran\u0131n k\u00f6kl\u00fc \u0259halisini tabe etdi v\u0259 m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u00fcrkman q\u0131z\u0131lba\u015f tayfalar\u0131ndan as\u0131l\u0131 etdi. O, \u015firin fars dilinin Osmanl\u0131 imperiyas\u0131 v\u0259 Hindistanda siyas\u0259t v\u0259 \u0259d\u0259b dili oldu\u011fu bir vaxtda t\u00fcrk dilini \u0130ran saray\u0131n\u0131n r\u0259smi dili etmi\u015fdi\u201d.<br><br>Bu fakt Avropa s\u0259yyahlar\u0131nn \u00e7oxsayl\u0131 m\u0259lumatlar\u0131 il\u0259 t\u0259sdiq olunur. \u00d6z\u0259llikl\u0259 \u0130sfahanda olmu\u015f \u0130taliya s\u0259yyah\u0131 Pyetro della Valle (1586\u22121652) S\u0259f\u0259vil\u0259r saray\u0131nda t\u00fcrk dilinin geni\u015f i\u015fl\u0259dildiyin\u0259 \u015fahid olub. O yaz\u0131r: \u201cM\u0259n sarayda \u0259min oldum ki, Q\u0131z\u0131lba\u015flar imperiyas\u0131nda fars dilind\u0259ns\u0259, daha \u00e7ox t\u00fcrk dilind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rlar. Do\u011frudan da t\u00fcrk dili saray dili, y\u00fcks\u0259km\u0259qaml\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259rin dilidir\u201d.<br><br>Onun \u015f\u0259had\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, h\u0259tta ba\u015fqa xalqlar\u0131n t\u0259msil\u00e7il\u0259rind\u0259n y\u0131\u011f\u0131lm\u0131\u015f qulamlar da (qulluq\u00e7ular) \u201c\u00f6z aralar\u0131nda t\u00fcrkc\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rlar, \u00e7\u00fcnki farscan\u0131 bilmirl\u0259r. Onlarda t\u0259lim t\u00fcrkc\u0259 apar\u0131l\u0131r v\u0259 \u015fah vaxt\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck hiss\u0259sini onlar\u0131n aras\u0131nda ke\u00e7irir. Onlarla t\u00fcrkc\u0259 dan\u0131\u015fmaq \u015faha asand\u0131r. T\u00fcrk dili zaman ke\u00e7dikc\u0259 saray dili, d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259 ordunun dili olub\u201d.<br><br>1684-1685-ci ill\u0259rd\u0259 Q\u0131z\u0131lba\u015flar imperiyas\u0131nda olmu\u015f alman alimi Engelbert Kempfer d\u0259 (1651\u22121716) ox\u015far durumla \u00fczl\u0259\u015fib. Kempfer yol qeydl\u0259rind\u0259 qeyd edir ki, \u201cS\u0259f\u0259vil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin do\u011fma dili olmu\u015f t\u00fcrk dili sarayda geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f bir dildir. T\u00fcrk dili saraydan y\u00fcks\u0259km\u0259qaml\u0131 v\u0259 n\u0259cib \u015f\u0259xsl\u0259rin evl\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r yay\u0131l\u0131b v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 bel\u0259 al\u0131n\u0131b ki, \u015fah\u0131n say\u011f\u0131s\u0131n\u0131 qazanmaq ist\u0259y\u0259n h\u0259r k\u0259s bu dild\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r. \u0130ndi i\u015f o yer\u0259 \u00e7at\u0131b ki, t\u00fcrk dilini bilm\u0259m\u0259k \u00f6z ba\u015f\u0131n\u0131n q\u0259drini bil\u0259n h\u0259r k\u0259s \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00fcnah say\u0131l\u0131r. T\u00fcrk dili \u015e\u0259rqin \u0259n asan dill\u0259rind\u0259ndir\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/SIX.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-77399\" width=\"1027\" height=\"1035\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/SIX.jpg 640w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/SIX-298x300.jpg 298w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/SIX-150x150.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1027px) 100vw, 1027px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>\u015eah \u0130smay\u0131l<br><br>T\u00fcrk dili XVI y\u00fczillikd\u0259 S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin xarici, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 d\u00f6vl\u0259t-diplomatik yaz\u0131\u015fmalar\u0131nda da geni\u015f i\u015fl\u0259dilm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b. M\u0259s\u0259l\u0259n, Q\u0131z\u0131lba\u015f h\u00f6kmdar\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 sultan\u0131 II S\u0259lim\u0259, \u0130ngilt\u0259r\u0259 krali\u00e7as\u0131 I Yelizaveta T\u00fcdora (1533 \u2014 1603), Avstriya imperatoru II Ferdinanda (1619 \u2014 1639), Saksoniya \u015fahzad\u0259si v\u0259 Pol\u015fa kral\u0131 Avqusta (1694\u22121733) m\u0259ktublar\u0131 v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 tarixi-\u0259d\u0259bi Az\u0259rbaycan t\u00fcrk dilind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan t\u00fcrk dilinin Az\u0259rbaycan dilin\u0259 transformasiyas\u0131 \u201cb\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131n atas\u0131\u201d yolda\u015f Stalinin q\u0259rar\u0131yla (1939-cu il 15 noyabr tarixli f\u0259rman) h\u0259yata ke\u00e7irilib. Bel\u0259likl\u0259, bu, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n irad\u0259sil\u0259 deyil, ittifaq m\u0259rk\u0259zinin siyasi irad\u0259sil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilib.<br><br>Qeyd ed\u0259k ki, Q\u0131z\u0131lba\u015f imperiyas\u0131n\u0131n quruldu\u011fu ana do\u011fru Avrasiyan\u0131n geni\u015f meydanlar\u0131nda d\u00f6vl\u0259tyarad\u0131c\u0131 t\u00fcrk etnosuyla S\u0259lcuqil\u0259r, Osmanl\u0131, A\u011fqoyunlu, Qaraqoyunlu, M\u0259ml\u00fckl\u0259r, Teymuril\u0259r, Baburlar (B\u00f6y\u00fck Monqollar), Q\u0131z\u0131l Orda v\u0259 onun h\u00fcquqi varisi Rusiya imperiyas\u0131 kimi imperiyalar var idi.<br><br>\u201cPersiyada Boris Qodunovu niy\u0259 \u201cA\u011f \u00e7ar\u201d \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131lar?\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 diqq\u0259t buna y\u00f6n\u0259ldilir ki, f\u0259rmanlar, o c\u00fcml\u0259d\u0259n I (B\u00f6y\u00fck) \u015eah Abbas\u0131n s\u0259r\u0259ncamlar\u0131 q\u0131z\u0131lba\u015f dilind\u0259 yaz\u0131l\u0131rd\u0131, izahat verilir ki, q\u0131z\u0131lba\u015f dili t\u00fcrk dildir. M\u00fc\u0259llif bu zaman unudur ki, s\u00f6hb\u0259t Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n gedir. Bu tarixi d\u00f6n\u0259m\u0259 do\u011fru t\u00fcrk dill\u0259rinin m\u00fcxt\u0259lif \u2013 Az\u0259rbaycan v\u0259 Anadolu l\u0259hc\u0259l\u0259rinin, daha d\u0259qiq olsaq, t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycandan deyil, h\u0259m d\u0259 Xorasandan, Fars \u0130raq\u0131ndan, \u015e\u0259rqi Anadoludan v\u0259 h\u0259tta Suriya v\u0259 Misird\u0259n \u015fairl\u0259rin \u015feir yazd\u0131qlar\u0131 \u201ctarixi Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dili\u201dnin formala\u015fd\u0131\u011f\u0131ndan inamla dan\u0131\u015fmaq olar. Bu, ilk Az\u0259rbaycan q\u0131z\u0131lba\u015f I \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n idar\u0259\u00e7ilyi d\u00f6n\u0259mind\u0259 ba\u015f verir \u2013 bunun s\u00fcbutu Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259 onun \u0259liyl\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f g\u00f6rk\u0259mli \u015ferl\u0259rdir. B\u00f6y\u00fck \u015fairl\u0259r H\u0259s\u0259no\u011flu (XIII y\u00fczillik), N\u0259simi (XIV), H\u0259bibi (XVI), F\u00fczuli (XVI) v\u0259 bir \u00e7ox ba\u015fqalar\u0131 bu dild\u0259 yarad\u0131blar. Bu m\u0259qal\u0259nin \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259si bu m\u00f6vzunu daha geni\u015f i\u015f\u0131qlanmd\u0131rma\u011fa imkan vermir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/XE.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-77398\" width=\"1030\" height=\"687\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/XE.jpg 640w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/XE-300x200.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/XE-150x100.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1030px) 100vw, 1030px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>\u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n \u0259lyazmas\u0131<br><br>Qeyd etm\u0259k ist\u0259rdik ki, indi d\u0259 \u0130ran \u0130slam Respublikas\u0131nda \u018frd\u0259bil (98,71%), \u015e\u0259rqi Az\u0259rbaycan (98,6%), Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan (78%), Z\u0259ncan (98,2%), Q\u0259zvin (67%), H\u0259m\u0259dan (68%), M\u0259rk\u0259zi (34%), Sav\u0259 (32%), Qum (31%) ostanlar\u0131nda \u00f6zl\u0259rinin do\u011fma Az\u0259rbaycan t\u00fcrk dilind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rlar (m\u0259lumatlar \u0130\u0130R-in r\u0259smi qaynaqlar\u0131ndan g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcb). H\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrk \u0259halisinin say\u0131, haradasa 30-35 milyona \u00e7at\u0131r. Amma niy\u0259 d\u0259qiq m\u0259lumat g\u00f6st\u0259r\u0259 bilmirik? \u00c7\u00fcnki \u0130ran\u0131n milli azl\u0131qlar\u0131ndan he\u00e7 birinin dili d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259k h\u00fcququna malik deyil v\u0259 n\u0259tic\u0259 kimi \u0130\u0130R konstitusiyas\u0131 z\u0259man\u0259t vers\u0259 d\u0259, milli m\u0259nsublu\u011fu m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k mexanizmi yoxdur. Qeyd etm\u0259k ist\u0259rdim ki, \u0130\u0130R-d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ril\u0259 yana\u015f\u0131 qa\u015fqaylar, t\u00fcrkm\u0259nl\u0259r, Xorasan t\u00fcrkl\u0259ri, Kirman \u0259f\u015farlar\u0131 kimi ba\u015fqa t\u00fcrkdilli xalqlar da ya\u015fay\u0131rlar. T\u00fcrkm\u0259nl\u0259rd\u0259n savay\u0131 ham\u0131s\u0131 Az\u0259rbaycan dilin\u0259 yax\u0131n dialektl\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rlar (\u0130raq v\u0259 Suriya t\u00fcrkmanlar\u0131n\u0131 da bura qatmaq olar).<br><br>Suriyan\u0131n \u201cKarki ole Bet Selox\u201d (V y\u00fczillik) salnam\u0259sin\u0259 v\u0259 Roma tarix\u00e7isi Ammian Martsellin\u0259 g\u00f6r\u0259, \u201cAz\u0259rbaycan\u201d politonimi Atarpatena\/Atrapatena\/Adorbayqan s\u00f6z\u00fcnd\u0259n ba\u015flan\u0131b. Bu politonim n\u0259 fars, n\u0259 d\u0259 yunan dill\u0259rind\u0259n qaynaqlan\u0131r. V y\u00fczillik Suriya salnam\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259, s\u00f6z\u00fcn k\u00f6k\u00fc 2700 il bundan qabaq e.\u0259. 612-ci ild\u0259 d\u00f6vl\u0259t qurmu\u015f h\u0259rbi ba\u015f\u00e7\u0131 \u201cAtrapat\u201d, yaxud \u201cOrbay\u201d tituludur. Qafqaz Albaniyas\u0131 d\u00f6vl\u0259ti e.\u0259. I y\u00fczillikd\u0259 yarad\u0131l\u0131b, amma Atropatenan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil idi. Az\u0259rbaycanda milli eyniyy\u0259tin formala\u015fmas\u0131na nisb\u0259td\u0259 is\u0259 qeyd etm\u0259k art\u0131q olmaz ki, Az\u0259rbaycan xalq\u0131 burada velosiped icad etm\u0259yib v\u0259 b\u0259zi qon\u015fular\u0131n etdikl\u0259ri kimi \u0259trafdak\u0131lar\u0131 buna inand\u0131rma\u011fa s\u0259y etm\u0259yib. Az\u0259rbaycanda mill\u0259tin genezisi prosesi Avropada, Rusiyada v\u0259 \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259r\u0259n ciddi, obyektiv qanunauy\u011funluqlar \u00fczr\u0259 gedib. Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycan\u0131n co\u015f\u011fun s\u0259naye inki\u015faf\u0131 v\u0259 m\u0259d\u0259ni d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r, milli burjuaziyan\u0131n formala\u015fmas\u0131, milli \u00f6z\u00fcn\u00fc eynil\u0259\u015fdirm\u0259 cizgil\u0259ri qazanan ictimai \u015f\u00fcurun b\u00fcllurla\u015fmas\u0131yla \u0259lam\u0259tdar olan XIX y\u00fczillik Az\u0259rbaycan\u0131n Yeni tarixind\u0259 epoxa olub. \u00d6lk\u0259d\u0259 ba\u015flanmaqla M\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u015e\u0259rqi Avropadak\u0131 tendensiyalara ox\u015far olan bu proses Az\u0259rbaycan\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259 milli konsolidasiya \u0259sas\u0131nda t\u0259\u015fkil edil\u0259n ilk c\u0259miyy\u0259tl\u0259rd\u0259n birin\u0259 \u00e7evrilm\u0259sini \u015f\u0259rtl\u0259ndirib. M\u0259hz bu fakt 1918-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131n \u2013 m\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131nda respublika tipli ilk \u00e7a\u011fda\u015f d\u00f6vl\u0259tin elan edilm\u0259sin\u0259 \u00f6z\u00fcl haz\u0131rlay\u0131b.<br><br>Bu m\u0259qal\u0259nin \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259ri bu m\u00f6vzunu daha geni\u015f i\u015f\u0131qland\u0131rma\u011fa imkan vermir, amma c\u0259nab Tarasovun Az\u0259rbaycan\u0131n siyasi tarixin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdiyi fakt\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc biz\u0259 son d\u0259r\u0259c\u0259 aktual g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>ANT\u0130T\u00dcRK &#171;REGNUM&#187;UN ARA\u015eDIRMASI Namiq Niftullayev, regnum.ru, 09.02.2019 Bir q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan tarixi haqda, yaxud \u201cPersiyada Boris Qodunova niy\u0259 \u201cA\u011f \u00e7ar\u201d deyirdil\u0259r\u201d v\u0259 yaxud niy\u0259 Persiya?<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-77397","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77397","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=77397"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77397\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":77404,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77397\/revisions\/77404"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=77397"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=77397"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=77397"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}