{"id":79962,"date":"2022-08-31T10:38:55","date_gmt":"2022-08-31T06:38:55","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=79962"},"modified":"2022-08-31T11:03:50","modified_gmt":"2022-08-31T07:03:50","slug":"turkl%c9%99r-anadoluya-10-min-il-%c9%99vv%c9%99l-g%c9%99libl%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=79962","title":{"rendered":"T\u00dcRKL\u018fR ANADOLUYA 10 M\u0130N \u0130L \u018fVV\u018fL G\u018fL\u0130BL\u018fR"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Anadolunun bilin\u0259n \u0259n q\u0259dim ad\u0131 Xatti \u00d6lk\u0259sidir v\u0259 bu ad eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l 630-cu il\u0259 q\u0259d\u0259r davam etmi\u015fdir. Xattil\u0259rin \u00f6zl\u0259rini nec\u0259 adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 m\u0259lum deyil. Bu ad onlara akkadlar t\u0259r\u0259find\u0259n verilmi\u015f add\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Hetitl\u0259r is\u0259 Xattil\u0259rin davam\u0131 olan bir sivilizasiyad\u0131r. Xatti yer adlar\u0131, \u015f\u0259xs adlar\u0131 v\u0259 \u0259fsan\u0259l\u0259r\u0259 d\u0259 Xet m\u0259d\u0259niyy\u0259tind\u0259 rast g\u0259linir.<\/p>\n\n\n\n<p>Buradan da ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcld\u00fcy\u00fc kimi, Xet m\u0259d\u0259niyy\u0259ti Xatti m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin birba\u015fa davam\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. Ancaq bu m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 aid ilk yaz\u0131l\u0131 s\u0259n\u0259dl\u0259r eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l 1700-c\u00fc il\u0259 aiddir.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259tn yaz\u0131lar\u0131 bu m\u00fcdd\u0259td\u0259n sonra istifad\u0259 olunma\u011fa ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Xatti-Hitit sivilizasiyas\u0131n\u0131n yaz\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin dig\u0259r t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n \u0259vv\u0259lki xalqlara nisb\u0259t\u0259n daha gec meydana g\u0259lm\u0259sinin s\u0259b\u0259bi, onlar\u0131n Anadoluya t\u0259xmin\u0259n 10 min il \u0259vv\u0259l g\u0259lm\u0259l\u0259ri v\u0259 ilk d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 formala\u015fan t\u00fcrk \u00f6nc\u0259si yaz\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tind\u0259n t\u0259sirl\u0259nm\u0259m\u0259l\u0259ridir. Orta Asiya ya \u00e7ox gec t\u0259sirl\u0259ndi. Ancaq bu insanlar sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 \u00f6z \u015f\u0259kil yaz\u0131lar\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Hattil\u0259rin hakim q\u0259bil\u0259sinin \u00f6zl\u0259rini &#171;Nesi&#187; adland\u0131rd\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259 b\u0259zi avropal\u0131 tarix\u00e7il\u0259r eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l 1700-c\u00fc ild\u0259n sonra d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyini \u0259ll\u0259rind\u0259 saxlayan insanlar\u0131 Hetit adland\u0131r\u0131rlar v\u0259 he\u00e7 bir linqvistik t\u0259m\u0259l\u0259 oturtmadan hetl\u0259rin Hattil\u0259rd\u0259n ayr\u0131 bir Hind-Avropa xalq\u0131 olduqlar\u0131 iddia edilir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ddia bununla bitmir. Bu \u201cHind-Avropa \u00fcst\u00fcn xalq\u0131\u201d olan Hetitl\u0259r Anadoluya g\u0259l\u0259n kimi minillik m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 sahib olan Xattil\u0259rin a\u011fas\u0131na \u00e7evril\u0259r\u0259k onlar\u0131 idar\u0259 etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin bu dilin \u201cNesi\u201d ad\u0131na \u0259saslanan v\u0259 Het dilini inand\u0131r\u0131c\u0131 linqvistik \u0259sasa oturtmadan \u201cHind-Avropa\u201d dili oldu\u011funu iddia etm\u0259k inand\u0131r\u0131c\u0131 deyil.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eumer dilind\u0259ki \u201cn\u0259\u015f\u0259\u201d s\u00f6z\u00fc m\u0259nas\u0131n\u0131 verir v\u0259 bu s\u00f6z hitit dilind\u0259ki \u201cnesi\u201d s\u00f6z\u00fc il\u0259 fonetik ox\u015farl\u0131\u011fa malikdir. \u0130btidai hindlil\u0259r ilk d\u0259f\u0259 eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l 1700-c\u00fc ild\u0259 Anadoluya g\u0259lm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f v\u0259 \u015f\u0259rq\u0259 do\u011fru k\u00f6\u00e7l\u0259rini davam etdirmi\u015fl\u0259r. \u00c7\u0259tin ki, bu k\u00f6\u00e7\u0259ri, ov\u00e7u-toplay\u0131c\u0131 hind xalq\u0131 Anadoluya g\u0259l\u0259n kimi y\u00fcks\u0259k sivilizasiya qura bilsinl\u0259r v\u0259 bunu he\u00e7 bir arxeoloji v\u0259 ya dil tap\u0131nt\u0131s\u0131 il\u0259 s\u00fcbut etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259nalar\u0131 m\u0259hdud sayda olan het s\u00f6zl\u0259rinin he\u00e7 biri he\u00e7 bir &#171;Hind-Avropa&#187; dili il\u0259 uy\u011fun g\u0259lmir. M\u0259s\u0259l\u0259n, lat\u0131n v\u0259 ya yunan dill\u0259rin\u0259 uy\u011fun g\u0259ldiyini iddia etdikl\u0259ri alpa (yalva\/yalav), epp (almaq\/qapmaq), lukkai (yaxmaq), meki\u015f (b\u00f6y\u00fck), newa (yeni), parn; Pir (ev), wiana (\u015f\u0259rab) kimi s\u00f6zl\u0259r \u0259slind\u0259 t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259lidir v\u0259 bu s\u00f6zl\u0259r etrusk\/pelask dilind\u0259n lat\u0131n v\u0259 ya yunan dill\u0259rin\u0259 ke\u00e7ib.<\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, Xattil\u0259rd\u0259 anna\u015f-ana, as\u015fu-yah\u015fi (yax\u015f\u0131), atta\u015f-ata, gurta-yurt, hab-qab, xas-d\u00fcz, hilan-alan, hui\u015f-ya\u015fa, pahha\u015f-bax\u0131\u015f, te\u015fha-d\u00fc\u015f ( yuxu) , vali-ulu, wawa-bu\u011fa kimi s\u00f6zl\u0259rin m\u0259na v\u0259 fonetik bax\u0131mdan t\u00fcrk dili il\u0259 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259si bu dilin \u00f6n t\u00fcrkc\u0259 bir dil oldu\u011funu s\u00fcbut edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bundan \u0259lav\u0259, Q\u0259rb dil\u00e7il\u0259rinin bu dilin \u201chind-Avropa\u201d dili olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 iddialar\u0131n\u0131n, hitit dill\u0259rind\u0259 \u00e7\u00f6r\u0259k m\u0259nas\u0131n\u0131 ver\u0259n \u201cninda\u201d v\u0259 su m\u0259nas\u0131n\u0131 ver\u0259n \u201cvatar\u201d s\u00f6zl\u0259ri \u0259sas\u0131nda s\u0259sl\u0259ndirilm\u0259sinin elml\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yoxdur. \u00c7\u00f6r\u0259k \u015fumer dilind\u0259 &#171;ninda&#187; dem\u0259kdir v\u0259 o, &#171;nan&#187; kimi bug\u00fcnk\u00fc Orta Asiya t\u00fcrk dill\u0259rin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. Fars dilin\u0259 t\u00fcrkc\u0259d\u0259n d\u0259yi\u015fm\u0259d\u0259n \u201cnan\u201d kimi ke\u00e7mi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cWatar\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn ingilisc\u0259 \u201cwater\u201d s\u00f6z\u00fc il\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yoxdur. Samoyed v\u0259 Mansi &#171;vit&#187;, macarca &#171;viz&#187;, fin &#171;vesi&#187; d\u0259 su dem\u0259kdir; y\u0259ni german v\u0259 slavyan dill\u0259rind\u0259 \u201csu\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ver\u0259n su, vasser, voda s\u00f6zl\u0259ri fin-o\u011fur dill\u0259rind\u0259ndir. \u00dcst\u0259lik, dig\u0259r &#171;hind-Avropa&#187; dill\u0259rind\u0259 d\u0259 \u00e7\u00f6r\u0259k v\u0259 suya m\u00fcxt\u0259lif adlar verilmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>GER\u00c7EK T\u00dcRK TAR\u0130X\u0130 \/ T\u00fcrk Dili v\u0259 Tarixi Tezisl\u0259ri<br>Arif Cengiz ERMAN<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>P.S. Az\u0259rbaycan\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f alimi \u0130lhami C\u0259f\u0259rsoy bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131r: &#171;Bizim telekanallarda tez-tez Erm\u0259nistan\u0131n Kitayk mahal\u0131 s\u00f6zl\u0259ri s\u0259sl\u0259nir. Q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 o mahal\u0131n ad\u0131 Kotayk yox, X\u0259tay v\u0259 Kitay formalar\u0131nda yaz\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. X\u0259tay v\u0259 ya Kitay Suriya il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda ya\u015fayan xalq\u0131n ad\u0131d\u0131r. Avropa v\u0259 rus tarix\u00e7il\u0259ri diqq\u0259ti yay\u0131nd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 onlar\u0131 Xatti adland\u0131r\u0131rlar. Xattil\u0259r xettl\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq iltisaqi dilli idil\u0259r. \u015eumer dilin\u0259 yax\u0131n olan bir dild\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Urartu \u00e7ar\u0131 Uruz yaz\u0131r ki, m\u0259n Erl\u0259rin \u00f6lk\u0259sin\u0259 Xatay v\u0259 \u00c7upan \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n 6 min 600 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcb g\u0259tirdim. Erm\u0259nil\u0259r erl\u0259rin \u00f6lk\u0259sinin ad\u0131n\u0131 \u0130rebuni oxuyurlar. X\u0259taylar\u0131n \u00f6lk\u0259sini \u0259vv\u0259lc\u0259 Xtay, sonra Ktay, daha sonra Kotayk adland\u0131rd\u0131lar. Biz onlar\u0131n uydurmalar\u0131na uyaraq Kitay mahal\u0131na Kotayk deyirik. Kitay v\u0259 ya X\u0259tay \u00d6n Asiyan\u0131n \u00e7ox q\u0259dim t\u00fcrk xalqlar\u0131d\u0131r. Onlar\u0131n tarixi v\u0259t\u0259ni indi T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259dir v\u0259 Hatay adlan\u0131r. \u00c7\u00fcnki m\u00fcasir t\u00fcrk \u0259d\u0259bi dilind\u0259 &#171;x&#187; s\u0259si yoxdur&#187;.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Anadolunun bilin\u0259n \u0259n q\u0259dim ad\u0131 Xatti \u00d6lk\u0259sidir v\u0259 bu ad eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l 630-cu il\u0259 q\u0259d\u0259r davam etmi\u015fdir. Xattil\u0259rin \u00f6zl\u0259rini nec\u0259 adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 m\u0259lum deyil. Bu<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":79963,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-79962","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/79962","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=79962"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/79962\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":79964,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/79962\/revisions\/79964"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/79963"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=79962"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=79962"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=79962"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}