{"id":80778,"date":"2022-09-12T11:14:16","date_gmt":"2022-09-12T07:14:16","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=80778"},"modified":"2022-09-12T21:25:56","modified_gmt":"2022-09-12T17:25:56","slug":"bab%c9%99k-xurr%c9%99mi-%c9%99rsaki-sahlarinin-soyundan-idi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=80778","title":{"rendered":"BAB\u018fK X\u00dcRR\u018fM\u0130 \u018fRSAK\u0130 \u015eAHLARININ SOYUNDAN \u0130D\u0130&#8230;"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>\u018fr\u0259b istilas\u0131 z\u0259rd\u00fc\u015ftiliyi Az\u0259rbaycandan, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Mu\u011fan torpaqlar\u0131ndan silib yoxa \u00e7\u0131xard\u0131. Bir ne\u00e7\u0259 y\u00fcz il sonra is\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar bu dinin \u0259sas da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n \u2013 maqlar\u0131n ad\u0131n\u0131 da unutdular. Yaln\u0131z XIX\u2013XX \u0259srl\u0259rd\u0259 tarix elminin inki\u015faf\u0131 say\u0259sind\u0259 \u00f6yr\u0259ndik ki, vaxtil\u0259 Mu\u011fanda bel\u0259 bir tayfa ya\u015fam\u0131\u015f, Z\u0259rd\u00fc\u015ft ruhanil\u0259rinin \u00e7oxu h\u0259min maqlardan olmu\u015fdur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Lakin ad\u0131n itm\u0259si he\u00e7 d\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 m\u0259zmunun da yox olmas\u0131 anlam\u0131na g\u0259lmir. Mu\u011fan\u0131n \u0259sas ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259rind\u0259n birind\u0259n \u2013 Salyandan \u00e7\u0131xm\u0131\u015f ruhanil\u0259r \u0130slam al\u0259mind\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 x\u00fcsusi n\u00fcfuza malik olmu\u015flar. T\u0259kc\u0259 bunu dem\u0259k kifay\u0259tdir ki, Qafqaz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n on iki \u015feyx\u00fclislam\u0131ndan \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fc Salyan m\u00fchiti yeti\u015fdirmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ha\u015fiy\u0259:<\/strong> <strong><em>\u018fr\u0259b dilind\u0259 at\u0259\u015fp\u0259r\u0259st, z\u0259rd\u00fc\u015fti m\u0259nalar\u0131n\u0131 ver\u0259n \u201cm\u0259cusi\u201d s\u00f6z\u00fc il\u0259 lat\u0131n dilind\u0259ki \u201cmagus\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259n\u015f\u0259yi eynidir. Bu s\u00f6z Bis\u00fctun yaz\u0131lar\u0131nda \u201cmaqu\u015f\u201d formas\u0131ndad\u0131r. Z\u0259nnimizc\u0259, alman dilind\u0259ki \u201cmachen\u201d (etm\u0259k), macht\u201d (g\u00fcc), ingilis dilind\u0259ki \u201cmay\u201d (bacarmaq), rus dilind\u0259ki \u00ab\u043f\u043e\u043c\u043e\u0449\u044c\u00bb (k\u00f6m\u0259k), \u00ab\u043c\u043e\u0449\u044c\u00bb (g\u00fcc), \u00ab\u043c\u043e\u0433\u0443\u0447\u0438\u0439\u00bb (q\u00fcdr\u0259tli) s\u00f6zl\u0259ri, Az\u0259rbaycan dilind\u0259ki \u201ck\u00f6m\u0259k\u201d s\u00f6z\u00fc v\u0259 \u201cmaq<sup>2<\/sup>\u201d \u015f\u0259kil\u00e7isi (qurmaq, yaratmaq, etm\u0259k, g\u00f6rm\u0259k, udmaq v\u0259 s.) m\u0259hz maq etnonimi il\u0259 \u0259laq\u0259lidir.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/09\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-80780\" width=\"1030\" height=\"1156\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/09\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-1.jpg 212w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/09\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-1-134x150.jpg 134w\" sizes=\"auto, (max-width: 1030px) 100vw, 1030px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Fikrimizc\u0259, \u0259r\u0259b istila\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n, \u0259slind\u0259, z\u0259rd\u00fc\u015fti olmayan x\u00fcrr\u0259mil\u0259ri m\u0259cusi, y\u0259ni maqu\u015f, magus, maq adland\u0131rmalar\u0131 s\u0259b\u0259bsiz deyildi. Bab\u0259k h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n \u0259sas dayaq m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri m\u0259hz maqlar\u0131n vaxtil\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 \u2013 Mu\u011fanda v\u0259 \u018frd\u0259bild\u0259 yerl\u0259\u015firdi.<\/p>\n\n\n\n<p>X\u00fcrr\u0259mil\u0259r\u0259 m\u0259cusi ad\u0131n\u0131n verilm\u0259si onu g\u00f6st\u0259rir ki, maqlar Bab\u0259kin (798\u2013838) d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 bu torpaqlarda ya\u015fam\u0131\u015f v\u0259 q\u0259dim zamanlarda oldu\u011fu kimi c\u0259miyy\u0259tin h\u0259yat\u0131nda f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r. Maqlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 is\u0259, \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 q\u0259dim \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin bir \u00e7oxunun, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, k\u00f6kl\u00fc \u015fah n\u0259sill\u0259rin\u0259 ehtiram\u0131n qorunub-saxlanmas\u0131 dem\u0259k idi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fsrl\u0259r boyunca Az\u0259rbaycanda \u018frsaki soyu m\u00fcq\u0259dd\u0259s n\u0259sil hesab olunmu\u015fdur. Z\u0259nnimizc\u0259, n\u0259 Sasanil\u0259rin \u00e7evrili\u015fi, n\u0259 \u018frsaki \u015fahlar\u0131n\u0131n q\u0259tli, n\u0259 d\u0259 \u0259r\u0259b istilas\u0131 bu t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259ri ciddi \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259yi\u015fdir\u0259 bil\u0259rdi. Az\u0259rbaycan \u018frsakil\u0259rin v\u0259t\u0259ni idi. Onlara burada olan m\u00fcnasib\u0259ti yaln\u0131z \u0130slamdan sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 seyidl\u0259r\u0259 olan m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 m\u00fcqayis\u0259 ed\u0259 bil\u0259rik.<\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259dim Roma tarix\u00e7isi Ammianus Marsellinus (330\u2013400) yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u0130randa \u018frsakil\u0259r b\u00fct\u00fcn n\u0259sill\u0259rd\u0259n \u00fcst\u00fcn say\u0131l\u0131r. H\u0259r bir iranl\u0131 h\u0259tta daxili qar\u015f\u0131durmalar zaman\u0131 bel\u0259, d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc v\u0259 ya sad\u0259 insan olmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq, bu n\u0259slin ist\u0259nil\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259sin\u0259 \u0259l qald\u0131rma\u011f\u0131 \u0259n b\u00f6y\u00fck g\u00fcnah hesab edir\u201d. (\u0410\u043c\u043c\u0438\u0430\u043d \u041c\u0430\u0440\u0446\u0435\u043b\u043b\u0438\u043d. \u00ab\u0414\u0435\u044f\u043d\u0438\u044f\u00bb, \u043a\u043d\u0438\u0433\u0430 XXIII, 6 (2))<\/p>\n\n\n\n<p>\u018frsaki soyunun unudulmas\u0131, adil\u0259\u015fm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259halinin n\u0259z\u0259rind\u0259 daha \u00fcst\u00fcn d\u0259r\u0259c\u0259y\u0259 malik ba\u015fqa bir n\u0259sil ortaya \u00e7\u0131xmal\u0131 idi. M\u00fc\u0259yy\u0259n bir d\u00f6vrd\u0259n sonra h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 bel\u0259 oldu. \u018frsakil\u0259ri \u018fl\u0259vil\u0259r \u0259v\u0259z etdil\u0259r. Bab\u0259kin zaman\u0131nda bu proses art\u0131q ba\u015flanm\u0131\u015f, lakin h\u0259l\u0259 yekunla\u015fmam\u0131\u015fd\u0131. Ehtimal\u0131m\u0131za g\u00f6r\u0259, k\u00f6hn\u0259 n\u0259sill\u0259r \u0259n az\u0131 IX \u0259srin sonlar\u0131nad\u0259k yerli \u0259hali aras\u0131nda \u00f6z m\u00f6vqel\u0259rini qoruyub saxlam\u0131\u015fdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ha\u015fiy\u0259.<\/strong> <em><strong>\u018fr\u0259b dilind\u0259ki \u201cseyid\u201d, ingilis dilind\u0259ki \u201csaint\u201d, t\u00fcrk v\u0259 monqol dill\u0259rind\u0259ki \u201csay\u0131n\u201d, t\u00fcrk v\u0259 yapon dill\u0259rind\u0259ki \u201csan\u201d s\u00f6zl\u0259rinin bir-birin\u0259 b\u0259nz\u0259diyini g\u00f6rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn pe\u015f\u0259kar linqvist olma\u011fa ehtiyac yoxdur.<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>E.\u0259. III \u0259sr\u0259 aid \u201cProtogenin \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 Olviya dekreti\u201dnd\u0259 bel\u0259 bir maraql\u0131 m\u0259lumat vard\u0131r: \u201c\u00c7ar skifl\u0259ri (sakalar\u0131) \u00f6zl\u0259rini sayi adland\u0131r\u0131rlar. Dig\u0259r skifl\u0259r (sakalar) is\u0259 onlara m\u00fcxt\u0259lif h\u0259diyy\u0259l\u0259r verirl\u0259r\u201d. (\u0421\u0442\u0443\u0434\u043e\u043f\u0435\u0434\u0438\u044f \u2013 \u0414\u0435\u043a\u0440\u0435\u0442 \u0432 \u0447\u0435\u0441\u0442\u044c \u041f\u0440\u043e\u0442\u043e\u0433\u0435\u043d\u0430. https:\/\/studopedia.info\/4-55916.html.)<\/p>\n\n\n\n<p>Tan\u0131nm\u0131\u015f rus alimi, skif\u2013sarmat arxeologiyas\u0131 \u00fczr\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssis Boris Qrakov (1899\u20131970) hesab edirdi ki, skifl\u0259rin \u201csayi\u201d s\u00f6z\u00fc q\u0259dim \u201ch\u015faya\u201d (\u015fah) titulundan t\u00f6r\u0259nmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Z\u0259nnimizc\u0259, \u0259r\u0259b dilind\u0259ki \u201cseyid\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 m\u0259n\u015f\u0259yi q\u0259dim saka xalq\u0131n\u0131n \u201ch\u015faya\u201d, \u201c\u015fah\u201d tituluna ba\u011fl\u0131d\u0131r. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, bug\u00fcn d\u0259 b\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 \u0130mam \u018flini v\u0259 \u0130mam H\u00fcseyni h\u0259m d\u0259 \u015eah adland\u0131r\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018frsakil\u0259rin n\u00fcfuz v\u0259 h\u00f6rm\u0259tinin qald\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6vrd\u0259 \u0259n \u00e7ox p\u0259r\u0259sti\u015f edil\u0259n, sevil\u0259n \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 Bab\u0259k idi. Bu, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc m\u0259s\u0259l\u0259dir. Bab\u0259kin Muh\u0259mm\u0259d Pey\u011f\u0259mb\u0259rin n\u0259slind\u0259n olmad\u0131\u011f\u0131 b\u0259llidir. Bel\u0259 is\u0259 onun \u018frsaki soyundan oldu\u011funu iddia ed\u0259 bil\u0259rikmi?<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130slam m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, Bab\u0259kin atas\u0131n\u0131n ad\u0131 Abdullah, anas\u0131n\u0131n ad\u0131 is\u0259 B\u0259rum\u0259nd olub. Onlar Az\u0259rbaycan\u0131n Bilalabad (v\u0259 ya K\u0259lanrud) k\u0259ndind\u0259 ya\u015fay\u0131blar. Bir g\u00f6z\u00fc g\u00f6rm\u0259y\u0259n B\u0259rum\u0259nd bu k\u0259ndin yerli sakinl\u0259rind\u0259n idi. Ail\u0259sini ya\u011f satmaqla doland\u0131ran Abdullah is\u0259 buraya vaxtil\u0259 \u018frsakil\u0259rin q\u0131\u015f paytaxt\u0131 olmu\u015f, xarabal\u0131qlar\u0131 bug\u00fcn d\u0259 \u0130raq\u0131n paytaxt\u0131 Ba\u011fdaddan 32 kilometr aral\u0131da yerl\u0259\u015f\u0259n M\u0259dain \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n g\u0259lmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcs\u0259lman salnam\u0259\u00e7il\u0259rinin yazd\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259, \u018fm\u0259vil\u0259ri devirib Abbasil\u0259ri hakimiyy\u0259t ba\u015f\u0131na g\u0259tirmi\u015f xorasanl\u0131 s\u0259rk\u0259rd\u0259 \u018fbu Muslimin (718\u2013755) q\u0131z\u0131 Fatim\u0259nin o\u011flu M\u00fct\u0259hh\u0259r Bab\u0259kin ata babas\u0131 idi. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u018fbu Muslim Abbasi x\u0259lif\u0259si Abdullah \u0259l-M\u0259nsurun (714\u2013767) \u0259mri il\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Bab\u0259kin valideynl\u0259ri haqq\u0131nda m\u0259lumatlar\u0131n do\u011fruluq d\u0259r\u0259c\u0259sini bilmirik. Lakin ayd\u0131n olan budur ki, informasiya m\u00fcharib\u0259si (dezinformasiyalar\u0131n \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259si) b\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 v\u0259 siyasi qar\u015f\u0131durmalar\u0131 m\u00fc\u015fayi\u0259t etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ha\u015fiy\u0259. <em>\u0130slam \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259, On \u0130kinci \u0130mam Mehdinin z\u00fchurundan \u0259vv\u0259l ortaya D\u0259ccal adl\u0131 bir \u015f\u0259xs \u00e7\u0131xacaq. O, \u0130blisin sonuncu b\u00f6y\u00fck xidm\u0259t\u00e7isi olacaq. D\u0259ccal Yer \u00fcz\u00fcnd\u0259 z\u00fclmkar bir rejim qurub \u00f6z\u00fcn\u00fc ilah kimi t\u0259qdim ed\u0259c\u0259k. Sonda \u0130mam Mehdi D\u0259ccal\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcb b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259ti onun z\u00fclm\u00fcnd\u0259n, fitn\u0259-f\u0259sad\u0131ndan qurtaracaq.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259disl\u0259rd\u0259 D\u0259ccal t\u0259kg\u00f6zl\u00fc bir varl\u0131q kimi t\u0259svir edilmi\u015fdir. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, Bab\u0259kin anas\u0131n\u0131n guya t\u0259kg\u00f6zl\u00fc oldu\u011funu az qala b\u00fct\u00fcn salnam\u0259l\u0259rd\u0259 x\u00fcsusi vur\u011fulayan Abbasi tarix\u00e7il\u0259ri Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n bu q\u0259hr\u0259man \u00f6vlad\u0131n\u0131 bel\u0259 bir yolla D\u0259ccala b\u0259nz\u0259tm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Fikrimizc\u0259, Bab\u0259kin \u015fah n\u0259slind\u0259n oldu\u011funu g\u00f6st\u0259r\u0259n \u00fc\u00e7 d\u0259lil vard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Bunlardan birincisi x\u00fcrr\u0259mil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri Cavidan ibn \u015e\u0259hr\u0259kin (?\u2013816) Bab\u0259ki, 18 ya\u015fl\u0131 \u201ck\u0259ndlini\u201d B\u0259zz qalas\u0131na apar\u0131b \u00f6z varisi elan etm\u0259sidir.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Dig\u0259ri Bab\u0259kin \u00f6z s\u00f6zl\u0259ridir: \u201cB\u0259lk\u0259 d\u0259 m\u0259n bu g\u00fcnd\u0259n sonra \u00e7ox ya\u015famad\u0131m, amma m\u0259n \u015fah ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131ram v\u0259 harada olsam, bar\u0259md\u0259 harada n\u0259 dan\u0131\u015fsalar, yen\u0259 d\u0259 \u015fah olaraq qalaca\u011fam\u201d.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259 Teofobosun (820 v\u0259 ya 822\u2013842) m\u00fc\u0259mmal\u0131 \u015f\u0259xsiyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>\u0130slam tarix\u00e7isi v\u0259 sufi \u015feyxi \u018fbu Muh\u0259mm\u0259d Abdullah ibn \u018fs\u0259d \u0259l-Yafei \u0259l-Y\u0259m\u0259ni (1298\u20131367) \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201cMirat \u0259l-cinan v\u0259 ibr\u0259t \u0259l-y\u0259qzan fi m\u0259rif\u0259t h\u0259vadis \u0259l-z\u0259man v\u0259 t\u0259q\u0259ll\u0259b \u0259hval \u0259l-insan\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201c833-c\u00fc ild\u0259 H\u0259m\u0259dan \u0259halisinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti x\u00fcrr\u0259miliyi q\u0259bul etdi. X\u0259lif\u0259 M\u00f6t\u0259sim Ba\u011fdad \u0259miri \u0130shaq ibn \u0130brahimi onlar\u0131n \u00fcst\u00fcn\u0259 g\u00f6nd\u0259rdi. (833-c\u00fc il dekabr\u0131n 25-d\u0259) Abbasil\u0259rin ordusu il\u0259 H\u0259m\u0259dan x\u00fcrr\u0259mil\u0259ri aras\u0131nda d\u00f6y\u00fc\u015f ba\u015f verdi. \u00c7oxlu x\u00fcrr\u0259mi h\u0259lak oldu. Sa\u011f qalanlar Rum \u00f6lk\u0259sin\u0259 (\u015e\u0259rqi Romaya) qa\u00e7d\u0131lar\u201d.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/09\/images-8.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-80779\" width=\"1032\" height=\"773\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/09\/images-8.jpg 259w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/09\/images-8-150x112.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1032px) 100vw, 1032px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u015e\u0259rqi Roma tarix\u00e7isi v\u0259 d\u00f6vl\u0259t xadimi, pravoslav m\u00fcq\u0259dd\u0259si Simeon Metafrast\u0131n (900\u2013960) \u0259s\u0259rind\u0259 v\u0259 \u201cTheophanes Continuatus\u201d (Teofanesin s\u0259l\u0259fl\u0259ri) adl\u0131 salnam\u0259d\u0259 bel\u0259 bir m\u0259lumat vard\u0131r: 834-c\u00fc ilin yanvar\u0131nda imperiyan\u0131n \u0259razisin\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259n birind\u0259 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fram\u0131\u015f x\u00fcrr\u0259mil\u0259r daxil oldular. Az\u0259rbaycandan g\u0259lmi\u015f bu qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n say\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n b\u0259zil\u0259rind\u0259 7.000, dig\u0259rl\u0259rind\u0259 14.000, ba\u015fqalar\u0131nda is\u0259 30.000 n\u0259f\u0259r g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir. M\u00fchacirl\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 \u201c\u0130ran padi\u015fah\u0131n\u0131n\u201d 12 ya\u015fl\u0131 o\u011flu idi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130mperator Teofilos (813\u2013842) ona Teofobos (Tanr\u0131dan qorxan) ad\u0131n\u0131 verdi. Yeniyetm\u0259 x\u00fcrr\u0259mi \u015e\u0259rqi Roma saray\u0131na q\u0259bul edildi, orada yax\u015f\u0131 t\u0259hsil ald\u0131. Bir ne\u00e7\u0259 ild\u0259n sonra Teofobos imperatorun bac\u0131s\u0131 Teodora il\u0259 evl\u0259nib \u015e\u0259rqi Roma ordusunun iri birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259n birinin komandiri t\u0259yin edildi. \u015e\u0259rqi Roma \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin sakinl\u0259ri Teofobosu \u00e7ox sevirdil\u0259r. 842-ci ild\u0259 22 ya\u015fl\u0131 Teofobos \u00f6l\u00fcmc\u00fcl x\u0259st\u0259 olan \u0130mperator Teofilosun \u0259mri il\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirildi. (\u00ab\u041f\u0440\u043e\u0434\u043e\u043b\u0436\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c \u0424\u0435\u043e\u0444\u0430\u043d\u0430. \u0416\u0438\u0437\u043d\u0435\u043e\u043f\u0438\u0441\u0430\u043d\u0438\u044f \u0432\u0438\u0437\u0430\u043d\u0442\u0438\u0439\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0446\u0430\u0440\u0435\u0439\u00bb. \u041a\u043d\u0438\u0433\u0430 III. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 \u2013 \u00ab\u041d\u0430\u0443\u043a\u0430\u00bb \u2013 1992)<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ha\u015fiy\u0259.<\/strong> <em><strong>\u0130mperator Teofilosun anas\u0131 Fekla (?\u2013823)Vardan adl\u0131 \u015e\u0259rqi Roma s\u0259rk\u0259rd\u0259sinin q\u0131z\u0131 idi. H\u0259min Vardan q\u0259dim \u0259rm\u0259nl\u0259rin Mamikonyan n\u0259slind\u0259n olmu\u015fdur. Bir m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 vur\u011fulayaq ki, q\u0259dim \u0259rm\u0259nl\u0259rin indiki haylara, \u0259slind\u0259, he\u00e7 bir aidiyy\u0259ti yoxdur.<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Mamikonyanlar \u00f6zl\u0259ri iddia edirdil\u0259r ki, onlar\u0131n ulu babalar\u0131 \u2013 Mamqon v\u0259 Konak qarda\u015flar\u0131 \u00c7en adl\u0131 \u00f6lk\u0259d\u0259n g\u0259lmi\u015fl\u0259r. Bu ehtimala \u0259saslanan hay, rus v\u0259 Avropa tarix\u00e7il\u0259ri bel\u0259 bir f\u0259rziyy\u0259 ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r ki, guya ilk Mamikonyanlar etnik \u00e7inli olmu\u015flar. Amma onlar bir ne\u00e7\u0259 fakta diqq\u0259t yetirm\u0259mi\u015fl\u0259r:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>XV \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f Sibir t\u00fcrk h\u00f6kmdar\u0131n\u0131n ad\u0131 Mamuk xan idi. Mamukxan ad\u0131 il\u0259 Mamikon (v\u0259 ya Mamqon) ad\u0131 aras\u0131nda b\u0259nz\u0259rlik, b\u0259lk\u0259 d\u0259 eynilik d\u0259rhal n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arp\u0131r.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Az\u0259rbaycan\u0131n A\u011fdam v\u0259 G\u00f6ranboy rayonlar\u0131nda, \u0130ran\u0131n Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan ostan\u0131n\u0131n Qaraqoyunlu dehistan\u0131nda Cinli adl\u0131 \u00fc\u00e7 k\u0259nd vard\u0131r. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Cinli v\u0259 \u00c7en toponiml\u0259ri aras\u0131nda da ox\u015farl\u0131q vard\u0131r.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>\u0130mperator Teofilosun Mamikonyan n\u0259slind\u0259n olan ana babas\u0131n\u0131n tam ad\u0131 T\u00fcrk Vardan idi.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>B\u00fct\u00fcn bu faktlar ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 ona d\u0259lal\u0259t edir ki, Mamikonyan n\u0259sli t\u00fcrk \u0259silli olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015e\u0259rqi Roma imperatoru Teofilos x\u00fcrr\u0259mi Teofobosu \u00f6z\u00fcn\u00fcn iki ya\u015fl\u0131 o\u011flu Mixaelin (840\u2013867) \u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259li g\u0259l\u0259c\u0259k r\u0259qibi hesab edirdi. Sual yaran\u0131r: Yad \u00f6lk\u0259y\u0259 qa\u00e7q\u0131n kimi g\u0259lmi\u015f bir g\u0259nc hans\u0131 keyfiyy\u0259tl\u0259r\u0259 malik olmal\u0131 v\u0259 \u00f6z\u00fc il\u0259 n\u0259 g\u0259tirm\u0259li idi ki, imperatorun yax\u0131n qohumu il\u0259 evl\u0259n\u0259 bilsin, m\u0259ns\u0259b\u0259 y\u00fcks\u0259lsin, sonda taxt-taca namiz\u0259dl\u0259rd\u0259n birin\u0259 \u00e7evrilsin?<\/p>\n\n\n\n<p>Fikrimizc\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259 he\u00e7 d\u0259 h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259 v\u0259 s\u0259rv\u0259td\u0259 deyildi. S\u00f6zs\u00fcz ki, q\u00fcdr\u0259tli bir imperiyan\u0131n r\u0259hb\u0259rini bunlarla t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndirm\u0259k olmazd\u0131. Amma g\u0259nc Teofobos Az\u0259rbaycandan \u00f6z\u00fc il\u0259 el\u0259 bir miras g\u0259tirmi\u015fdi ki, bunu onun \u0259lind\u0259n he\u00e7 kim ala bilm\u0259zdi. H\u0259min irsin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131n\u0131 yaln\u0131z \u00f6ld\u00fcrm\u0259k olard\u0131. \u0130mperator bel\u0259 d\u0259 etdi. Bu, \u00e7ox g\u00fcman ki, Teofobosun v\u0259 onun atas\u0131 Bab\u0259kin (yaxud Bab\u0259kin qardas\u0131 Abdullah\u0131n), onlar\u0131 \u018frsakil\u0259rin h\u00f6kmdar soyuna ba\u011flayan n\u0259s\u0259bi, \u015f\u0259c\u0259r\u0259si idi!<\/p>\n\n\n\n<p>Bir m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 qeyd ed\u0259k ki, x\u00fcrr\u0259mil\u0259rin ikinci b\u00f6y\u00fck r\u0259hb\u0259ri M\u0259zy\u0259r ibn Karen (?\u2013839) q\u0259dim parfiyal\u0131lar\u0131n (p\u0259hl\u0259vanlar\u0131n) m\u0259\u015fhur Karen soyuna m\u0259nsub idi. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, \u0259r\u0259b tarix\u00e7il\u0259ri d\u0259 M\u0259zy\u0259rin m\u00fcs\u0259lman oldu\u011funu etiraf edirdil\u0259r. R\u0259vay\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259, Karen n\u0259slinin \u0259cdad\u0131 parfiyal\u0131lar\u0131n daxa (t\u0259k\u0259) ittifaq\u0131n\u0131n parni (barani) tayfas\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olmu\u015fdu. M\u0259zy\u0259r ibn Karen 839-cu ild\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 \u0259sir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. X\u0259lif\u0259 M\u00f6t\u0259simin \u0259mri il\u0259 onu Bab\u0259kin edam olundu\u011fu yerd\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015fdil\u0259r. \u0130ran \u015fah\u0131 Muh\u0259mm\u0259d Rza P\u0259hl\u0259vi (1878\u20131944) iddia edirdi ki, onun ata x\u0259tti il\u0259 ulu \u0259cdad\u0131 parfiyal\u0131lar\u0131n Karen soyundan olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>X\u00fcrr\u0259mil\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u00f6hb\u0259timizin sonunda onlar\u0131n dini inanclar\u0131 haqq\u0131nda dan\u0131\u015faq&#8230; Sovet tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda x\u00fcrr\u0259milikl\u0259 z\u0259rd\u00fc\u015ftilik eynil\u0259\u015fdirilir, Bab\u0259k is\u0259 m\u0259zd\u0259ki adlan\u0131rd\u0131. Bu iddian\u0131 h\u0259qiq\u0259t kimi q\u0259bul etm\u0259k olarm\u0131? Yaln\u0131z bunu vur\u011fulayaq ki, n\u00fcfuzlu \u0130slam m\u0259zh\u0259b\u015f\u00fcnas\u0131 \u018fbulf\u0259th Muh\u0259mm\u0259d \u0259\u015f-\u015e\u0259hristani (1075\u20131153) x\u00fcrr\u0259miliyi \u0130slam dininin \u015fi\u0259lik qolunun Keysaniyy\u0259 m\u0259zh\u0259binin Ha\u015fimiyy\u0259 t\u0259riq\u0259tin\u0259 aid etmi\u015fdir. Onun fikri kifay\u0259t q\u0259d\u0259r m\u00f6t\u0259b\u0259r say\u0131l\u0131r. (\u0428\u0430\u0445\u0440\u0430\u0441\u0442\u0430\u043d\u0438. \u00ab\u041a\u043d\u0438\u0433\u0430 \u043e \u0440\u0435\u043b\u0438\u0433\u0438\u044f\u0445 \u0438 \u0441\u0435\u043a\u0442\u0430\u0445\u00bb, \u0441. 117. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 \u2013 \u00ab\u041d\u0430\u0443\u043a\u0430\u00bb \u2013 1999)<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130slam tarix\u00e7isi \u018fbu M\u0259nsur \u0259l-T\u0259mimi \u0259l-Ba\u011fdadi (980\u20131037) \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201cKitab \u0259l-f\u0259rq b\u0259yn \u0259l-firaq\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p>X\u00fcrr\u0259milik \u0130slam d\u00f6vl\u0259tind\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib v\u0259 iki qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: Bab\u0259kiyy\u0259 v\u0259 m\u0259zy\u0259riyy\u0259. H\u0259r ikisi m\u00fch\u0259mmir\u0259 ad\u0131 il\u0259 m\u0259\u015fhurdur. Bab\u0259kil\u0259r \u2013 Az\u0259rbaycan vilay\u0259tinin B\u0259zzeyn da\u011f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015f Bab\u0259k \u0259l-X\u00fcrr\u0259minin ard\u0131c\u0131llar\u0131d\u0131r. M\u0259zy\u0259riyy\u0259y\u0259 g\u0259linc\u0259, onlar Corcanda m\u00fch\u0259mmir\u0259 dinini yaym\u0131\u015f M\u0259zy\u0259r ibn Karenin davam\u00e7\u0131lar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>X\u00fcrr\u0259mil\u0259r (Bab\u0259kin ard\u0131c\u0131llar\u0131) da\u011fda m\u00fcs\u0259lmanlar \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131 namaza \u00e7a\u011f\u0131ran m\u0259scid tikmi\u015fl\u0259r. Onlar \u00f6z u\u015faqlar\u0131na \u201cQurani-K\u0259rim\u201di \u00f6yr\u0259dirl\u0259r. Lakin gizlic\u0259 namaz q\u0131lm\u0131r, Ramazan ay\u0131nda oruc tutmur v\u0259 kafirl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 cihad\u0131 m\u0259cburi hesab etmirl\u0259r (?!). M\u0259zy\u0259rin ard\u0131c\u0131llar\u0131 (olan x\u00fcrr\u0259mil\u0259r d\u0259) zahird\u0259 \u0130slama p\u0259r\u0259sti\u015f edir, batind\u0259 is\u0259 onu ist\u0259m\u0259dikl\u0259rini gizl\u0259dirl\u0259r (?!).<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ha\u015fiy\u0259<\/strong>. <strong><em>M\u00fcsb\u0259t hald\u0131r ki, son ill\u0259rd\u0259 Bab\u0259k h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n tarixin\u0259 alternativ bax\u0131\u015f t\u0259klif ed\u0259n, x\u00fcrr\u0259miliyin \u0130slami c\u0259r\u0259yan oldu\u011funu \u0259sasland\u0131ran \u0259s\u0259rl\u0259r \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015fdir. Onlardan professor K\u0259r\u0259m M\u0259mm\u0259dlinin \u201cS\u0259sli tarix: Bab\u0259k\u201d filmini, Ceyhun Bayraml\u0131n\u0131n \u201cT\u0259hrif edilmi\u015f tarix: Bab\u0259k v\u0259 h\u00fcrr\u0259mil\u0259r oldu\u011fu kimi\u201d, M\u00fcbariz Mehr\u0259linin \u201cBab\u0259k m\u00fcs\u0259lman olub\u201d kitablar\u0131n\u0131, \u018fziz Rzazad\u0259nin \u201cBab\u0259k \u0130slam\u0131 m\u0259hv ed\u0259c\u0259kdi\u201d m\u0259qal\u0259sini qeyd ed\u0259 bil\u0259rik.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Lakin x\u00fcrr\u0259miliyin \u0130slami c\u0259r\u0259yan olmas\u0131 maqlar\u0131n bu h\u0259r\u0259katdan k\u0259narda qalmas\u0131 dem\u0259k deyildi. \u018fvv\u0259ld\u0259 qeyd etdiyimiz kimi, forman\u0131n d\u0259yi\u015fm\u0259si he\u00e7 d\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 m\u0259zmunun da d\u0259yi\u015fm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xarm\u0131r. \u0130slamdan \u0259vv\u0259lki maqlar filo<strong><u>sof<\/u><\/strong> v\u0259 ilahiyyat\u00e7\u0131 idil\u0259r. \u0130slam\u0131 q\u0259bul etdikd\u0259n sonra da onlar filo<strong><u>sof<\/u><\/strong> v\u0259 ilahiyyat\u00e7\u0131 olaraq qald\u0131lar. Sad\u0259c\u0259 indi maqlara <strong><u>suf<\/u><\/strong>i deyirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u00fc\u0259llif: Milli Kimlik Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 Qrupunun \u00fczv\u00fc Araz \u015e\u0259hrili<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u018fr\u0259b istilas\u0131 z\u0259rd\u00fc\u015ftiliyi Az\u0259rbaycandan, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Mu\u011fan torpaqlar\u0131ndan silib yoxa \u00e7\u0131xard\u0131. Bir ne\u00e7\u0259 y\u00fcz il sonra is\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar bu dinin \u0259sas da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n \u2013 maqlar\u0131n<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":80781,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-80778","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/80778","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=80778"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/80778\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":80782,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/80778\/revisions\/80782"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/80781"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=80778"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=80778"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=80778"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}