{"id":8221,"date":"2020-06-20T02:37:53","date_gmt":"2020-06-19T22:37:53","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=8221"},"modified":"2020-06-20T18:34:35","modified_gmt":"2020-06-20T14:34:35","slug":"d%c9%99r%c9%99sam-oguz-turk-m%c9%99zarliginin-q%c9%99dim-n%c9%99xcuan-tarixi-xainc%c9%99sin%c9%99-m%c9%99hv-edildi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=8221","title":{"rendered":"D\u018fR\u018f\u015eAM O\u011eUZ-T\u00dcRK M\u018fZARLI\u011eININ Q\u018fD\u0130M N\u018fX\u00c7UAN TAR\u0130X\u0130 XA\u0130NC\u018fS\u0130N\u018f M\u018fHV ED\u0130LD\u0130"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>1-C\u0130 YAZI<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Pr.Dr \u018fjd\u0259r TA\u011eIO\u011eLU<\/strong>,&nbsp;<strong>Turan Ara\u015fd\u0131rma M\u0259rk\u0259zi -nin s\u0259dri<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Tarixd\u0259 tarixi m\u0259lum olmayan q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n indiki Culfa \u015f\u0259h\u0259rinin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Araz \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259rinin tarixini 1989-cu ild\u0259 rus-erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qalanad\u0259k ya\u015fadan b\u00f6y\u00fck bir m\u0259zarl\u0131qda s\u0131x me\u015f\u0259 kimi dayanan says\u0131z ba\u015fda\u015f\u00adlar\u0131 var idi. M\u0259kr v\u0259 hiyl\u0259 il\u0259 do\u00adlu zaman\u0131m\u0131za dik-dik, \u0259r-\u0259r boylanan bu q\u0259bir da\u015flar\u0131 q\u0259dim N\u0259x\u00e7uan (Nax\u00e7\u0131van)&nbsp; t\u00fcrk\u00adl\u0259rinin minillikl\u0259rin\u0259 \u015fahidlik ed\u0259n, qiym\u0259ti olmayan memarl\u0131q abi\u00add\u0259l\u0259ri idil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>1828-ci ild\u0259 qanl\u0131 rus s\u00fcng\u00fcs\u00fc il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u201cT\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay\u201d irtica m\u00fcqavil\u0259si il\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 s\u0259rh\u0259d olmaq \u015f\u0259rtil\u0259 Vahid Az\u0259rbaycan q\u0259ddarcas\u0131na iki hiss\u0259y\u0259 par\u00e7aland\u0131. Ruslar imperiyan\u0131n Qafqazda \u201cxristian daya\u011f\u0131\u201dn\u0131 yaratmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 Araz\u0131n o biri sahilind\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcb g\u0259tirdikl\u0259ri yar\u0131di\u00adl\u0259n\u00ad\u00e7i erm\u0259ni ail\u0259l\u0259rinin ilk k\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fc Nax\u00e7\u0131van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Araz \u00e7ay\u0131 sahili boyu bir s\u0131ra k\u0259ndl\u0259rinin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, Badaml\u0131, \u018fylis (g\u0259l\u0259ri erm\u0259nil\u0259r sonralar ona \u201cAkulisi\u201d dedil\u0259r) v\u0259 ba\u015fqa k\u0259ndl\u0259rimizin m\u00fcnbit torpaqlar\u0131nda&nbsp; m\u0259skunla\u015fd\u0131rd\u0131lar. Burada m\u0259qs\u0259d ata bir, ana bir, dil bir, qan bir, inanc bir olan o tayl\u0131-bu tayl\u0131 qarda\u015flar\u0131n aras\u0131nda t\u00fcrk\u00fcn \u0259b\u0259di d\u00fc\u015fm\u0259ni olan erm\u0259nil\u0259rd\u0259n ibar\u0259t \u201ccanl\u0131 divar\u201d \u00e7\u0259km\u0259k idi.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;1920-ci ill\u0259rd\u0259 Q\u0131rm\u0131z\u0131 Rus imperiyas\u0131 Araz\u0131n s\u0259rh\u0259d hiss\u0259sini tikanl\u0131 m\u0259ftilli dir\u0259kl\u0259rl\u0259 b\u0259rkit\u00addi, bu\u00adnun\u00adla da Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin vahid ata-baba v\u0259t\u0259ninin faci\u0259l\u0259rl\u0259 dolu qan\u00adl\u0131 \u201c\u015eimal-C\u0259nub\u201d tarixini yazd\u0131, bir anan\u0131n iki \u00f6vlad\u0131 aras\u0131nda d\u0259\u00admir\u00add\u0259n 70 illik h\u0259sr\u0259t divar\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kdi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130kinci Cahan m\u00fcharib\u0259si ill\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn yaranm\u0131\u015f dumanl\u0131, qar\u0131\u015f\u0131q siyasi \u015f\u0259raitd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan t\u00fcrk\u00fcn \u0259liqanl\u0131 qatili olmu\u015f Kremlin hiyl\u0259g\u0259r qoca t\u00fclk\u00fcs\u00fc Anastas Mikoyan XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 imperiyan\u0131n haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 \u201cT\u00fcrks\u00fcz \u00d6n Qafqaz\u201d ideoloji sava\u015f ma\u015f\u0131n\u0131n\u0131 yeni proqramla h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tirdi. O, m\u0259nsub oldu\u011fu mill\u0259tin guya \u201cq\u0259dim yerli \u0259hali\u201d oldu\u011funu \u201cs\u00fcbut etm\u0259k\u201d \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259vv\u0259lc\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rini Q\u0259rbi Az\u0259rbaycandan k\u00fctl\u0259vi s\u00fcrg\u00fcn etdirdi, Kremlin da\u015fnak-bol\u015fevik g\u00fcruhunun t\u0259rtib etdiyi plan \u0259sas\u0131nda alim vicdan\u0131n\u0131 itirmi\u015f muzdlu siyas\u0259t tarix\u00e7il\u0259rinin q\u0259l\u0259mi il\u0259 q\u0259dim yerli \u0259halinin \u2013 O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259rinin ulu baba tarixini ya\u015fadan ist\u0259r yer\u00fcst\u00fc abid\u0259l\u0259ri, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 z\u0259ngin arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259ti \u0259ll\u0259rind\u0259 he\u00e7 bir etnomaddi \u0259sas olmadan 1828-ci ill\u0259rd\u0259 ail\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fc il\u0259 g\u0259tiril\u0259n yaridil\u0259n\u00e7i haylar\u0131n ad\u0131na yazd\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00a0Bu tarixi cinay\u0259tkarlar d\u0259st\u0259sin\u0259 \u00f6zl\u0259rini \u201chay\u201d adland\u0131ran, bizim \u201cerm\u0259ni\u201d dediyimiz mill\u0259tin t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 bir n\u00f6mr\u0259li ideoloji d\u00fc\u015fm\u0259ni Leninqrad Ermitaj\u0131n\u0131n Ba\u015f direktoru, milliyy\u0259tc\u0259 erm\u0259ni olan \u0130osif Abqarovi\u00e7 Or\u00adbe\u00adli\u00ad ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Orbelinin v\u0259siyy\u0259ti il\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra onun t\u0259l\u0259b\u0259si v\u0259 q\u0131z\u0131n\u0131n \u0259ri, milliyy\u0259tc\u0259 y\u0259hudi olan g\u00f6rk\u0259mli arxeoloq B.B. Piotrovski Ermitaja ba\u015f\u00e7\u0131 t\u0259yin edilmi\u015fdir. O da \u0130.A. Orbelinin v\u0259siyy\u0259tin\u0259 sadiq qalaraq, O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259rinin bu g\u00fcn \u201cQ\u0259rbi Az\u0259rbaycan\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u0259razil\u0259rind\u0259 \u015f\u00fcurlu elmi h\u0259yat\u0131 boyu apard\u0131\u011f\u0131 bir s\u0131ra qaz\u0131nt\u0131lar zaman\u0131 m.\u00f6. y\u00fczillikl\u0259r\u0259 aid olan a\u015fkarlanm\u0131\u015f z\u0259ngin arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259ti 1828-ci ild\u0259 ail\u0259 \u015f\u0259klind\u0259 \u00d6n Qafqaza k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f yar\u0131dil\u0259n\u00e7i \u0259halinin ad\u0131na yazm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259kzibedilm\u0259z h\u0259qiq\u0259t budur ki, bu arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259t tarixin ayr\u0131-ayr\u0131 \u00e7a\u011flar\u0131nda Az\u0259rbaycn t\u00fcrkl\u0259rinin \u00d6n Qafqaz torpaqlar\u0131n\u0131 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti inzibati \u0259razil\u0259rin\u0259 daxil etmi\u015f \u00fc\u00e7 t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tin (Biaini, Arme, Part \/Parfya) d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259rinin qohumlarla birlikd\u0259 yaratd\u0131qlar\u0131 sinkretik-\u015f\u0259rikli \u00fcmumt\u00fcrk m\u0259n\u0259viyyat, m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik tarixin\u0259 aid Turan \u2013 t\u00fcrk s\u0259rv\u0259tidir. \u201cBiaini \u00e7arl\u0131\u011f\u0131\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rimizd\u0259 bu bar\u0259d\u0259 \u0259trafl\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar apar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>B.B. Piotrovski erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri aras\u0131ndan \u0130osif Abqarovi\u00e7 Orbelinin saxta iddialar\u0131n\u0131 davam etdir\u0259n qat\u0131 mill\u0259t\u00e7i \u2013 da\u015fnak tarix\u00e7i n\u0259sli d\u0259 yetirmi\u015fdi. Biz burada ancaq V.M.Arutyunyan v\u0259 S.A. S\u0259\u00adf\u0259r\u00adyan\u0131n birg\u0259 yazd\u0131qlar\u0131 1951-ci ild\u0259 Moskvada n\u0259\u015fr etdirdikl\u0259ri \u201cXVI-XVII \u0259srl\u0259rd\u0259 erm\u0259ni memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 haqq\u0131nda s\u00f6hb\u0259t ged\u0259n, m\u00fc\u0259llifl\u0259rin \u201cCu\u011fada \u201cXa\u00e7 da\u015f\u201d adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 abid\u0259 bar\u0259d\u0259 ara\u015fd\u0131rma aparaca\u011f\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259vv\u0259lc\u0259 D\u0259r\u0259\u015fam m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olan ke\u00e7mi\u015f t\u0259\u0259ss\u00fcrat\u0131m\u0131 xat\u0131rlatma\u011f\u0131 g\u0259r\u0259kli hesab edir\u0259m.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>1955-1956-c\u0131 d\u0259rs ilind\u0259 \u015e\u0259rur rayonunda orta m\u0259kt\u0259bi bitirib, Az\u0259rbaycan D\u00f6v\u00adl\u0259t Universitetin\u0259 \u0130r\u0259van -Bak\u0131 qatar\u0131 il\u0259 q\u0259bul imtahanlar\u0131na ged\u0259rk\u0259n Cul\u00adfa \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n \u0259vv\u0259l \u201cD\u0259r\u0259\u015fam\u201d (bu ad \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131nda ad\u0131\u00e7\u0259kil\u0259n O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259rinin q\u0259dim qala \u015f\u0259h\u0259rinin tarixini ya\u015fad\u0131r) adl\u0131 yar\u0131dayanacaqdan ke\u00e7\u0259nd\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 sa\u00adhili boyu tikanl\u0131 s\u0259rh\u0259d m\u0259ftill\u0259ri aras\u0131nda s\u0131x me\u015f\u0259ni xat\u0131rladan uzunlu\u011fu t\u0259xmin\u0259n 250-300 metr \u0259razi sah\u0259sini \u0259hat\u0259 ed\u0259n m\u0259zarl\u0131qda \u0259z\u0259m\u0259tli ba\u015fda\u015flar\u0131 \u0259fsan\u0259vi d\u00fcnyadan g\u0259l\u0259n heyr\u0259tamiz canl\u0131lar kimi m\u0259ni i\u00e7imd\u0259n sil\u00adk\u0259\u00adl\u0259\u00addi. N\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? Q\u0259rib\u0259 hissl\u0259r idi, m\u0259nas\u0131n\u0131 anlaya bilm\u0259dim. B\u0259lk\u0259 d\u0259 tikanl\u0131 d\u0259mir divar aras\u0131nda rus \u201csaldat\u0131\u201dn\u0131n silah\u0131 al\u00adt\u0131n\u00adda sanki qorxusundan minillikl\u0259rin qaranl\u0131q s\u0259lt\u0259n\u0259tinin s\u00fckun\u0259tini poz\u00adma\u00ad\u011fa c\u0259sar\u0259t ed\u0259 bilm\u0259y\u0259n m\u0259zar \u0259hlinin kims\u0259nin e\u015fid\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259yi f\u0259r\u00adyad\u0131 m\u0259ni sirli \u2013 sehrli, m\u00fc\u0259mmal\u0131, qorxulu bir d\u00fcnyaya atm\u0131\u015fd\u0131? \u015eirin v\u0259 qorxulu fantastik bir na\u011f\u0131l d\u00fcnyas\u0131nda idim!..<\/p>\n\n\n\n<p>Universitetd\u0259 oxudu\u011fum ill\u0259rd\u0259 m\u00fc\u0259lliml\u0259rimd\u0259n D\u0259r\u0259\u015fam q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar maraql\u0131 bir m\u0259lumat e\u015fitdim.<\/p>\n\n\n\n<p>Deyil\u0259nl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, \u0130kinci D\u00fcnya sava\u015f\u0131n\u0131n \u0259n q\u0131z\u011f\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ke\u00e7mi\u015f Leninqrad D\u00f6v\u00adl\u0259t Ermitaj\u0131n\u0131n iki m\u0259\u015fhur professorunun (kims\u0259 onlar\u0131n ad\u0131n\u0131 bilmirdi) r\u0259h\u00adb\u0259rliyi il\u0259 ekspedisiya D\u0259r\u0259\u015fam q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131na g\u0259lir v\u0259 q\u0259birl\u0259rd\u0259n iki\u00adsi\u00adni a\u00e7\u0131r. Oradan \u201cqonaqlar\u201d\u0131n n\u0259 tap\u0131b, n\u0259 tapmad\u0131qlar\u0131ndan ev sahibl\u0259ri bug\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259 x\u0259b\u0259rsizdirl\u0259r. Lakin rus-erm\u0259ni gore\u015f\u0259nl\u0259ri q\u0259birl\u0259ri ne\u00adc\u0259 e\u015fmi\u015fdil\u0259rs\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00f6rt\u00fcrl\u0259r, s\u0259ssiz g\u0259ldikl\u0259ri kimi, s\u0259ssiz d\u0259 yoxa \u00e7\u0131x\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p>Ekspedisiya ged\u0259nd\u0259n sonra Nax\u00e7\u0131van Vilay\u0259tin\u0259 s\u0259s yay\u0131l\u0131r ki, s\u0259n de\u00adm\u0259, guya q\u0259dim D\u0259r\u0259\u015fam qala \u015f\u0259h\u0259rinin b\u00fct\u00fcn \u0259halisi \u201ctaun x\u0259st\u0259liyi\u201d n\u0259tic\u0259sind\u0259 bir gec\u0259-g\u00fcnd\u00fczd\u0259 k\u00fct\u00adl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 mal-qara il\u0259 birlikd\u0259 m\u0259hv olmu\u015fdu.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u0259s, guya Allah\u0131n \u201cq\u0259z\u0259bin\u0259 g\u0259lmi\u015f\u201d bu ba\u015f\u0131b\u0259lal\u0131 insanlar\u0131n \u0259sli n\u0259dir, n\u0259s\u00adli n\u0259dir, soyu kiml\u0259r\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r? B\u0259s, guya k\u00fctl\u0259vi b\u0259laya g\u0259lmi\u015f insanlar\u0131 kim\u00adl\u0259r d\u0259fn etmi\u015fdir, kiml\u0259r onlar\u0131n m\u0259zarlar\u0131 \u00fcst\u00fcnd\u0259 qoyulmu\u015f \u0259z\u0259m\u0259tli ba\u015fda\u015flar\u0131n\u0131 \u201cAvesta\u201d memarl\u0131q s\u0259n\u0259tin\u0259 m\u0259xsus inc\u0259 ornamentl\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259mi\u015fdir?<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;Yuxar\u0131dak\u0131 fikrin davam\u0131 olaraq qeyd ed\u0259k ki, \u0130.A. Or\u00adbe\u00adli\u00adnin x\u00fcsusi g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 D\u0259r\u0259\u015fam q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131ndan \u201cerm\u0259ni babalar\u0131\u201d \u201ctap\u00adma\u00ad\u011fa\u201d g\u0259lmi\u015f rus-erm\u0259ni arxeoloqlar\u0131 yer\u0259 vurduqlar\u0131 ilk k\u00fcl\u00fcngd\u0259n \u015e\u0259rqin ta\u00adri\u00adxi\u00adn\u0259 \u00e7evrilmi\u015f t\u00fcrk \u0259r\u0259nini ni\u015fan ver\u0259n maddiyy\u0259tl\u0259, x\u00fcsus\u0259n q\u0259bir\u00fcst\u00fc abi\u00add\u0259\u00adl\u0259rl\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 dayand\u0131qdan sonra g\u0259ldikl\u0259ri yolla da \u0259libo\u015f \u0130r\u0259vana, ora\u00addan da Leninqrada qay\u0131tm\u0131\u015flar. Bu u\u011fursuz hadis\u0259d\u0259n sonra ideoloji M\u0259rk\u0259z \u201cD\u0259r\u0259\u015fam\u201d qala \u015f\u0259h\u0259rinin \u201cf\u0259lak\u0259tli\u201d ke\u00e7mi\u015fi il\u0259 ba\u011fl\u0131 qorxulu bir na\u011f\u0131l uydurma\u011f\u0131 da unut\u00admam\u0131\u015fd\u0131r. Guya \u0259g\u0259r m\u0259zar\u0131stan tam a\u00e7\u0131larm\u0131\u015fsa, oradan qalxan \u201ctaun virusu\u201d d\u0259rhal \u0259trafa yay\u0131larm\u0131\u015f, Araz\u0131n h\u0259r iki sahilind\u0259 ya\u00ad\u015fa\u00adyan \u0259halini m\u0259hv ed\u0259rmi\u015f.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu, iblis \u015fayi\u0259si vahim\u0259li u\u011fultuya \u00e7evrilir, d\u0259rhal vilay\u0259tin \u0259n ucqar k\u0259nd\u00ad\u00adl\u0259rin\u0259d\u0259k yay\u0131l\u0131r, \u0259halini qorxuya sal\u0131r. Guya a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f q\u0259birl\u0259rd\u0259n qal\u00adxan \u201ctaun virusu\u201dna yoluxmu\u015f h\u0259r iki professor a\u011f\u0131r x\u0259st\u0259l\u0259nmi\u015f, lakin h\u0259\u00adkim\u00adl\u0259r onlardan birini xilas ed\u0259 bilmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>1828-ci ild\u0259n erm\u0259nil\u0259ri ail\u0259 \u015f\u0259klind\u0259 O\u011fuz Albaniyas\u0131n\u0131n \u0259razil\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f imperiyan\u0131n onlara \u201cq\u0259dim yerli \u0259hali\u201d tarixi yazmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 \u201cT\u00fcrks\u00fcz \u00d6n Qafqaz\u201d ideoloji sava\u015f siyas\u0259tini iki y\u00fcz il add\u0131m-add\u0131m h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n ideoloji M\u0259r\u00adk\u0259z t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f bu \u201cqorxulu na\u011f\u0131l\u201d\u0131n sirri a\u00e7\u0131lmamal\u0131 idi. \u018fg\u0259r D\u0259\u00adr\u0259\u00ad\u015fam m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sirri a\u00e7\u0131lard\u0131sa, o zaman, bir t\u0259r\u0259fd\u0259n q\u0259dim N\u0259x\u00e7uanda D\u0259r\u0259\u015fam qala \u015f\u0259h\u0259rin \u0259halisi olmu\u015f O\u011fuz-t\u00fcrk b\u0259yl\u0259rinin tarixi ke\u00e7\u00admi\u015fi meydana \u00e7\u0131xard\u0131 v\u0259 o biri t\u0259r\u0259fd\u0259n d\u0259 kils\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259n saxta \u0259n\u0259n\u0259ni davam etdir\u0259n erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259rinin uydurma \u201cerm\u0259ni Nax\u00e7\u0131van\u0131\u201d iddialar\u0131n\u0131n he\u00e7 bir maddi-tarixi \u0259sas\u0131 olmamas\u0131, habel\u0259 q\u0259ddar imperiyan\u0131n \u201cT\u00fcrks\u00fcz&nbsp; \u00d6n Qafqaz\u201d i\u015f\u011fal modelinin siyasi mahiyy\u0259ti a\u015fkara \u00e7\u0131xm\u0131\u015f olard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>D\u0259r\u0259\u015fam O\u011fuz \u2013 t\u00fcrk m\u0259\u00adzar\u00adl\u0131\u011f\u0131 dekabr 1989-cu ild\u0259 uzaq da\u011f k\u0259nd\u00adl\u0259rind\u0259n bel\u0259 ki\u00e7ikd\u0259n-b\u00f6y\u00fcy\u0259d\u0259k, qad\u0131ndan-ki\u015fiy\u0259d\u0259k b\u00fc\u00adt\u00fcn is\u00adti\u00adqa\u00adm\u0259t\u00adl\u0259rd\u0259n Araz sahilin\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131al\u0131nmaz sel kimi ax\u0131\u015fan Nax\u00e7\u0131van \u00f6l\u00adk\u0259 \u0259halisi t\u0259\u00adr\u0259\u00adfind\u0259n rus imperiya\u00ads\u0131n\u0131n iki y\u00fcz ild\u0259n b\u0259ri qarda\u015f\u0131-qarda\u015fdan ay\u0131ran tikanl\u0131 d\u0259mir divarlar\u0131 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 aradan g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc v\u0259 bu tarixi xalq h\u0259r\u0259kat\u0131 D\u0259r\u0259\u015fam m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sirrini a\u00e7d\u0131.\u00a0 M\u0259lum oldu ki, Ermitaj\u0131n Ba\u015f direktoru \u0130osif Abqarovi\u00e7 Orbelinin t\u0259rtib etdiyi plan \u0259sas\u0131nda x\u00fcsusi tap\u00ad\u015f\u0131\u00adr\u0131q\u00adla Nax\u00e7\u0131vana g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f haqq\u0131nda s\u00f6hb\u0259t ged\u0259n arxeoloji ekspedisiya hans\u0131 s\u0259b\u0259bd\u0259n ilk k\u0259\u015f\u00adfiyyat qaz\u0131nt\u0131s\u0131ndan sonra i\u015fi yar\u0131m\u00e7\u0131q saxlam\u0131\u015fd\u0131. Ba\u015fqa c\u00fcr d\u0259 m\u00fcmk\u00fcn deyildir. \u00c7\u00fcnki C\u0259nub Az\u0259rbaycan\u0131n \u0130sfahan mahal\u0131nda olan q\u0259dim \u201cCu\u011fa\u201d q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259n <strong>(Z\u0259k\u0259riy\u0259 Kanakertsi. Xronika. M.,1969-cu il)<\/strong> g\u0259tirib 1830-cu ill\u0259rd\u0259 Araz\u0131n Nax\u00e7\u0131van sahilind\u0259 olan ki\u00e7ik bir t\u00fcrk k\u0259ndinin \u0259razisind\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lan az sayda erm\u0259ni ail\u0259l\u0259ri sonralar sald\u0131qlar\u0131 yeni k\u0259nd\u0259 \u0259vv\u0259ll\u0259r ya\u015fad\u0131qlar\u0131 q\u0259s\u0259b\u0259nin ad\u0131n\u0131 verdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cCu\u011fa\u201d toponiminin t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li anlam oldu\u011funu \u201cCu\u011fatay\u201d nam\u0131nda t\u00fcrk xaqanlar\u0131n\u0131 v\u0259 \u201cCu\u011fatay\u201d tayfa birl\u0259\u015fm\u0259sini xat\u0131rlamaq da fikrimizin s\u00fcbutu \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259tdir. Bu tarixi h\u0259qiq\u0259ti danmaq v\u0259 q\u0259dim N\u0259x\u00e7uan&nbsp; \u00f6lk\u0259sinin (indiki Nax\u00e7\u0131van vilay\u0259tinin) tarixini \u201cerm\u0259nil\u0259\u015fdirm\u0259k\u201d m\u0259qs\u0259dil\u0259 anonim ke\u015fi\u015f Moisey Xorenatsinin ad\u0131ndan dan\u0131\u015fan n\u00f6vb\u0259ti riyakar ke\u015fi\u015f m\u00fc\u0259llif Vardapet Qevond (VIII \u0259sr) yaz\u0131r: \u201cCulfa Qoxtn vilay\u0259tind\u0259 erm\u0259nic\u0259 \u201cCu\u011fa\u201d deyil\u0259n \u015f\u0259h\u0259rdir.\u201d (bax:Vardapet Qevondun xilaf\u0259t tarixi.SPb.,1862,s.126)<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; \u018fvv\u0259la, kils\u0259 ger\u00e7\u0259k tarixin tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131, he\u00e7 bir m\u0259nb\u0259d\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nmam\u0131\u015f, yaln\u0131z anonim ke\u015fi\u015fin uydurdu\u011fu \u201cQoxt\u201d toponimi il\u0259 O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259rinin q\u0259dim N\u0259x\u00e7uan \u00f6lk\u0259sinin&nbsp; erm\u0259ni vilay\u0259ti oldu\u011funa i\u015far\u0259 edir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130kincisi, \u201cCulfa\u201d v\u0259 \u201cCu\u011fa\u201d Nax\u00e7\u0131van vilay\u0259tinin ayr\u0131-ayr\u0131 \u0259razil\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fmi\u015f f\u0259rqli toponiml\u0259rdi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fn\u0259n\u0259vi kil\u00ads\u0259 saxtakarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 davam etdir\u0259n erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri ba\u015fqa yer-yurd ad\u00adla\u00adr\u0131\u00adm\u0131z kimi, \u201cCu\u011fa\u201d ad\u0131n\u0131 da he\u00e7 bir maddi \u0259sas g\u0259tirm\u0259d\u0259n m\u0259n\u00adsub olduqlar\u0131 xalq\u0131n dilin\u0259 aid anlam oldu\u011funu uydurmu\u015flar v\u0259 bu g\u00fc\u00adn\u0259 q\u0259d\u0259r \u201cCu\u011fa\u201d p\u0259rd\u0259si alt\u0131nda \u201cerm\u0259nil\u0259\u015fdirilmi\u015f\u201d \u201cD\u0259r\u0259\u015fam O\u011fuz m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131\u201dn\u0131n da rus imperatorlu\u011funun \u00f6lk\u0259mizd\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 b\u0259d\u00adxah erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 il\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yoxdur v\u0259 haqq\u0131nda s\u00f6hb\u0259t ge\u00add\u0259n abid\u0259l\u0259r d\u0259 eyni dilli, eyni dinli, eyni qandan v\u0259 eyni soyk\u00f6kd\u0259n olan q\u0259\u00addim \u00d6n Qafqaz O\u011fuz Albaniyas\u0131 \u0259halisin\u0259 m\u0259xsusdurlar. Burada m\u0259zarlar\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 me\u015f\u0259 kimi dayanm\u0131\u015f h\u00fcnd\u00fcr ba\u015fda\u015flar \u201cAvesta\u201d memarl\u0131q m\u0259kt\u0259bin\u0259 m\u0259xsus z\u0259r\u00ad\u00adg\u0259r z\u00f6vql\u00fc s\u0259n\u0259t dahil\u0259ri v\u0259 ti\u015f\u0259 ustalar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n tarixin canl\u0131 \u015fa\u00adhi\u00add\u00adl\u0259\u00adrin\u0259 \u00e7evrilmi\u015f Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin q\u0259dim \u0259cdadlar\u0131 haqq\u0131nda da\u015f\u00adla\u015f\u00adm\u0131\u015f dastanlard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130stila\u00e7\u0131 ruslar\u0131n iki y\u00fczillik imperiya z\u00fclm\u00fcn\u00fcn d\u0259mir divarlar\u0131n\u0131 1989-cu ild\u0259 nax\u00e7\u0131vanl\u0131lar y\u0131xandan sonra Ara\u00adz\u0131n o sahilind\u0259n, bu sahilind\u0259n haray \u00e7\u0259kib 70 ild\u0259n b\u0259ri \u0259laq\u0259l\u0259ri k\u0259\u00adsil\u00admi\u015f qohum-qarda\u015f\u0131n axtar\u0131\u015f\u0131na ba\u015f\u0131 qar\u0131\u015fm\u0131\u015f insanlar\u0131n x\u0259b\u0259ri yox idi ki, onlardan bir q\u0259d\u0259r aral\u0131da rus-erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri q\u0259dim Xocal\u0131 ki\u00admi, D\u0259r\u0259\u015fam O\u011fuz m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n silir, n\u0259sll\u0259rimizin unut\u00adma\u00adya\u00adcaqlar\u0131 qanl\u0131 tarix yaz\u0131rd\u0131lar. Bu, ruslar\u0131n hamiliyi il\u0259 erm\u0259ni v\u0259h\u015filiyinin Az\u0259r\u00adbaycan t\u00fcrkl\u0259rin\u0259, onlar\u0131n tarixi abid\u0259l\u0259rin\u0259 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 g\u0259\u00adtirdiyi n\u00f6vb\u0259ti soyq\u0131r\u0131m\u0131 idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Fikrimizi q\u0131sa da olsa, h\u0259min tarixi hadis\u0259 il\u0259 \u0259laq\u0259li izah etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015faq.<\/p>\n\n\n\n<p>Ke\u00e7mi\u015f Sovetl\u0259r m\u0259kan\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 rus imperiya tarixin\u0259 Az\u0259r\u00adbay\u00adcan\u00adda son qoyulan \u0259r\u0259f\u0259d\u0259 d\u00fcnya erm\u0259ni diasporunun c\u0131zd\u0131\u011f\u0131 plan \u0259sa\u00ads\u0131n\u00adda Kremlin da\u015fnak bandas\u0131 Nax\u00e7\u0131van\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u201ctarixi \u015fans\u201d\u0131 \u0259l\u00add\u0259n verm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn M.S. Qorba\u00e7ovun verdiyi b\u00fcro q\u0259rar\u0131 il\u0259 vilay\u0259t \u0259razisind\u0259 \u0259vv\u0259ll\u0259r yerl\u0259\u015fdirilmi\u015f m\u00fcxt\u0259lif t\u0259yinatl\u0131 h\u0259rbi his\u00ads\u0259\u00adl\u0259\u00adrin bir gec\u0259-g\u00fcnd\u00fczd\u0259 oradan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131na, onlar\u0131n SSR\u0130 D\u00f6vl\u0259t T\u0259h\u00adl\u00fck\u0259sizliyi Komit\u0259sinin x\u00fcsusi xidm\u0259t hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259v\u0259z edilm\u0259sin\u0259 nail oldular.<\/p>\n\n\n\n<p>Xocal\u0131dan ba\u015flayaraq, 20 Yanvar qanl\u0131 Bak\u0131 t\u00fcrk q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n il\u00adham\u00ad\u00e7\u0131\u00ads\u0131 v\u0259 t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131s\u0131, g\u00f6z\u00fcn\u00fc qan \u00f6rtm\u00fc\u015f, quduzla\u015fm\u0131\u015f&nbsp; M.S.Qorba\u00e7ov E\u00e7miadzin kils\u0259sinin katolikosu Vaz\u00adgen t\u0259r\u0259find\u0259n c\u0131z\u0131lan plana uy\u011fun olaraq, Nax\u00e7\u0131van h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin komandanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6z k\u00f6m\u0259k\u00e7isi, ifrat erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7isi, q\u0259ti v\u0259 aman\u00ads\u0131z t\u00fcrk d\u00fc\u015fm\u0259ni, \u015feytan t\u00f6r\u0259m\u0259si \u015eahnazaryana tap\u015f\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259xribat m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olan bu se\u00e7m\u0259 hiss\u0259nin v\u0259zif\u0259si \u0259ha\u00adli aras\u0131nda vahim\u0259 yaratmaq, provakasiya yolu il\u0259 onlar\u0131, 1918-1920-ci il\u00adl\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi, Araz\u0131n \u0130ran sahilin\u0259 qa\u00e7ma\u011fa psixoloji c\u0259h\u0259td\u0259n h\u00ada\u00adz\u0131r\u00adlamaq v\u0259 bundan sonra h\u00fcnd\u00fcr da\u011f silsil\u0259si boyu b\u00fct\u00fcn is\u00adti\u00adqa\u00adm\u0259t\u00adl\u0259r\u00add\u0259n Vilay\u0259tin ayr\u0131-ayr\u0131 rayon v\u0259 k\u0259ndl\u0259rin\u0259 gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz top m\u0259rmil\u0259ri ya\u011f\u00add\u0131ran erm\u0259ni-rus birl\u0259\u015fm\u0259sinin geni\u015fmiqyasl\u0131 h\u00fccumuna yol a\u00e7maq idi. Lakin nax\u00e7\u0131vanl\u0131lar b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya tarixi nax\u00e7\u0131vanl\u0131l\u0131qlar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rdil\u0259r! M\u00fcs\u00adt\u0259qillik u\u011frunda m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil \u015f\u0259kild\u0259 aya\u011fa qalxan elin \u015fir, p\u0259l\u0259ng qey\u00adzi\u00adni g\u00f6r\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259n \u201cqonaqlar\u201d s\u0131nd\u0131rma\u011fa g\u0259ldikl\u0259ri xalq\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00f6zl\u00ad\u0259\u00adri s\u0131nd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu, torpa\u011f\u0131n\u0131n h\u0259r qar\u0131\u015f\u0131n\u0131 h\u0259yat\u0131 bahas\u0131na qoruma\u011fa qalxm\u0131\u015f nax\u00ad\u00e7\u0131\u00advan\u00adl\u0131lar\u0131n rus imperiyas\u0131n\u0131n iki y\u00fczillik m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 z\u0259ncirini par\u00e7alad\u0131\u011f\u0131, mil\u00adli m\u00fcst\u0259qilliy\u0259 qovu\u015fdu\u011fu tarix idi! Min ill\u0259rd\u0259n b\u0259ri ata-baba yurduna \u015fahidlik ed\u0259n s\u0131x me\u015f\u0259 ki\u00admi dayanm\u0131\u015f q\u0259bir\u00fcst\u00fc da\u015flar h\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 Kremlin hamiliyi il\u0259 d\u00fcn\u00adya erm\u0259ni irticas\u0131 Nax\u00e7\u0131vanda n\u00f6vb\u0259ti qanl\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131na \u0259l atd\u0131, Az\u0259r\u00adbay\u00adcan t\u00fcrkl\u0259rinin ulu ke\u00e7mi\u015finin \u015fahidl\u0259ri olan D\u0259r\u0259\u015fam m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da\u011f\u0131td\u0131, q\u0259bir\u00fcst\u00fc abi\u00add\u0259\u00adl\u0259ri yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n sildi. \u015eahnazaryan\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 g\u0259tirilmi\u015f x\u00fcsusi da\u015fdo\u011frayan ma\u015f\u0131nlarda abid\u0259l\u0259rimiz do\u011frand\u0131 v\u0259 do\u011f\u00adran\u00adm\u0131\u015f da\u015flar h\u0259rbi ma\u015f\u0131nlara y\u00fckl\u0259ndi, hans\u0131 istiqam\u0259tl\u0259r\u0259s\u0259 apar\u0131ld\u0131, h\u0259min sa\u00adh\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u00fcz\u0259ld\u0259n texnika il\u0259 \u015fumland\u0131 v\u0259 tapana \u00e7\u0259kildi. Bununla da q\u0259dim bir xalq\u0131n \u0259n q\u0259dim d\u00f6vr tarixi quduzla\u015fm\u0131\u015f Qorba\u00e7ovun t\u00fcrk qan\u0131na batm\u0131\u015f \u0259li il\u0259 erm\u0259ni ter\u00adro\u00adriz\u00admi\u00adnin qurban\u0131 oldu: O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259rinin q\u0259dim N\u0259x\u00e7u elinin&nbsp; tarixi tarixsizl\u0259\u015fdirildi!<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cErm\u0259ni Nax\u00e7\u0131van\u0131\u201d \u0259traf\u0131nda olan m\u0259lum iddian\u0131 \u201cs\u00fcbut etm\u0259k\u201d m\u0259q\u00ads\u0259\u00addil\u0259 dekabr 1989-cu ild\u0259 nax\u00e7\u0131vanl\u0131lar\u0131n g\u00f6zl\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda do\u011fram-do\u011fram do\u011fran\u0131l\u0131b tarixi yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n silin\u0259n D\u0259r\u0259\u015fam abid\u0259l\u0259rini V.M.Arutyunyan v\u0259 S.A.S\u0259\u00adf\u0259r\u00adyan 1830-cu ill\u0259rd\u0259 Araz\u0131n o sahilind\u0259n azsayl\u0131 ki\u00e7ik ail\u0259 \u015f\u0259klind\u0259 g\u0259tirilmi\u015f yar\u0131dil\u0259n\u00e7i erm\u0259nil\u0259rin ad\u0131na yaz\u0131rlar v\u0259 bu a\u011f yalan\u0131, al\u00e7ald\u0131c\u0131 saxtakarl\u0131\u011f\u0131n tarixini \u201cXa\u00e7kar Djuqi\u201d (\u201cCu\u011fada da\u015fxa\u00e7 \u201c) ad\u0131 il\u0259 XVII \u0259sr\u0259 \u00e7\u0259kirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>ARDI VAR\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><a rel=\"noreferrer noopener\" href=\"https:\/\/onn.az\/banner\/d%c9%99r%c9%99sam-oguz-turk-m%c9%99zarliginin-q%c9%99dim-n%c9%99xcuan-tarixi-xainc%c9%99sin%c9%99-m%c9%99hv-edildi-1ci-yazi\/?fbclid=IwAR1B_uleBCkhiB8ufnAdnyQO6cRYIuWWtWEXMXJg6STq1vuTGjkJVpIBbYY&amp;print=print\" target=\"_blank\">ONN \u0130nformasiya Agentliyi<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1-C\u0130 YAZI Pr.Dr \u018fjd\u0259r TA\u011eIO\u011eLU,&nbsp;Turan Ara\u015fd\u0131rma M\u0259rk\u0259zi -nin s\u0259dri Tarixd\u0259 tarixi m\u0259lum olmayan q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n indiki Culfa \u015f\u0259h\u0259rinin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Araz \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259rinin<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-8221","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8221","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8221"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8221\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8242,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8221\/revisions\/8242"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8221"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8221"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8221"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}