{"id":84412,"date":"2022-10-28T03:41:23","date_gmt":"2022-10-27T23:41:23","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=84412"},"modified":"2022-10-28T14:58:36","modified_gmt":"2022-10-28T10:58:36","slug":"firdovsi-yalanlarina-soz-ardi-makedoniyali-isg%c9%99nd%c9%99r-az%c9%99rbaycandandir-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=84412","title":{"rendered":"Firdovsi yalanlar\u0131na s\u00f6z ard\u0131: Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r Az\u0259rbaycandand\u0131r\u2026"},"content":{"rendered":"\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><strong><mark><mark style=\"background-color:rgba(0, 0, 0, 0)\" class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">XAQAN\u0130 \u018fD\u018fBO\u011eLU<\/mark><\/mark><\/strong><\/li><li><strong><em>AVMV\u0130B M\u0259tbuat Xidm\u0259tinin R\u0259hb\u0259ri<\/em><\/strong><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p><strong>(\u018fvv\u0259li: <a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=84338\">https:\/\/fedai.az\/?p=84338<\/a>)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Nizami G\u0259nc\u0259vi \u0130sg\u0259nd\u0259ri &#171;t\u00fcrk&#187; adland\u0131rmas\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131raraq m\u00fc\u0259yy\u0259n n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259lib \u00e7\u0131xd\u0131m.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r nec\u0259 t\u00fcrk ola bil\u0259rdi? B\u0259lk\u0259 Nizami d\u0259 Firdovsi kimi tarixi saxtala\u015fd\u0131r\u0131b? Firdovsinin yalanlar\u0131n\u0131 yazan m\u00fc\u0259llifin yanl\u0131\u015fa yol verm\u0259si m\u00fcmk\u00fcn deyil.<\/strong> <strong>Bu g\u00fcn d\u0259y\u0259rli alimimiz \u0130lhami C\u0259f\u0259rsoy da yaz\u0131r ki, Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r ata x\u0259ttiyl\u0259 Karan, ana x\u0259ttil\u0259 Aran n\u0259slind\u0259ndir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>O d\u00f6vr\u00fc \u0259ks etdir\u0259n tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rin yazd\u0131qlar\u0131 da N. G\u0259nc\u0259vinin dedikl\u0259rini t\u0259sdiql\u0259yir. Herodot yaz\u0131r: &#171;\u0130sg\u0259nd\u0259rin 7-ci n\u0259sil \u0259cdad\u0131 Perdik Makedoniyada hakimiyy\u0259t\u0259 sahibl\u0259n\u0259 bilir. Onlar Arqosdan qa\u00e7\u0131b \u0130lliriya torpaqlar\u0131na Temenin n\u0259sli olan 3 qarda\u015f olaraq g\u0259lmi\u015fdil\u0259r: Qavan, <strong>Aerop <\/strong>v\u0259 Perdik&#8230; Onlar muzdlu kimi \u00e7ar\u0131n yan\u0131nda i\u015f\u0259 girdil\u0259r. B\u00f6y\u00fck atlar\u0131, ikincisi in\u0259kl\u0259ri, ki\u00e7iyi is\u0259 x\u0131rda buynuzlu heyvanlar\u0131 otar\u0131rd\u0131lar<strong> (\u0413\u0435\u0440\u0435\u0434\u043e\u0442 &#171;\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f&#187; \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006. \u0441\u0442.137\/530).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r m\u00fc\u0259llif Plutarx yaz\u0131r: &#171;\u0130sg\u0259nd\u0259rin m\u0259n\u015f\u0259yi \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmur. Ata x\u0259ttiyl\u0259 \u00f6z ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 Karan n\u0259sli vasit\u0259siyl\u0259 Qerakldan, ana x\u0259ttiyl\u0259 Neoptolma vasit\u0259siyl\u0259 Eakdan g\u00f6t\u00fcr\u00fcrd\u00fc&#8230; Deyirl\u0259r ki, Filipp Olimpiada il\u0259 gizli sevi\u015fib v\u0259 qarda\u015f\u0131 Aribbonun raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Olimpiada il\u0259 evl\u0259nib<strong> (\u041f\u043b\u0443\u0442\u0430\u0440\u0445 &#171;\u0418\u0437\u0431\u0440\u0430\u043d\u043d\u044b\u0435 \u0436\u0438\u0437\u043d\u043e\u043f\u0438\u0441\u0430\u043d\u0438\u044f&#187; \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1987 \u0433. \u0441\u0442\u0440. II. 362).<\/strong> Y\u0259ni Plutarx onun yunan, yaxud makedoniyal\u0131 olmas\u0131n\u0131 deyil, \u0130. C\u0259f\u0259rsoy yazd\u0131\u011f\u0131 kimi Karan v\u0259 Aran n\u0259slind\u0259n olmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir.<\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r bir m\u0259qam is\u0259 Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin babas\u0131 Aeropun \u00e7ara m\u0259xsus iribuynuzlu heyvanlar\u0131 (\u00f6k\u00fczl\u0259r) otarmas\u0131 il\u0259 diqq\u0259t \u00e7\u0259kir. Q\u0259rblil\u0259rin, x\u00fcsus\u0259n yunan-ellin mifologiyas\u0131nda v\u0259 tarixi salnam\u0259l\u0259rind\u0259 \u00abAerop\u00bb ad\u0131na rast g\u0259linir. Exemin atas\u0131n\u0131n ad\u0131 Aerop kimi verilir. \u0130kinci Aerop ad\u0131 is\u0259 Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin ulu babas\u0131 kimi yad edilir. Bu s\u00f6z n\u0259d\u0259n diqq\u0259t \u00e7\u0259kir? \u00c7\u00fcnki bu s\u00f6z\u00fcn h\u0259r iki kompanenti t\u00fcrk s\u00f6zl\u0259ridir: -Aer (sakca -oir, t\u00fcrkc\u0259 -ar, er) v\u0259 -op (sakca -op, t\u00fcrkc\u0259 -op, opa) xam \u00f6k\u00fcz\u0259 deyilir. <strong>Bu s\u00f6z indiki anlamda \u018fR-BU\u011eA dem\u0259kdir. \u0130sg\u0259nd\u0259rin babas\u0131 is\u0259 el\u0259 bu\u011fa otar\u0131b.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>M. Ka\u015f\u011farinin l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 \u00abop s\u00f6z\u00fc \u00abxirman d\u00f6ym\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn qo\u015fulan \u00f6k\u00fczl\u0259rin aras\u0131ndak\u0131 \u00f6k\u00fcz kimi verilir (o\u011fuzca). <\/strong>T\u00fcrkl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin qeyri t\u00fcrkl\u0259r x\u0131rman d\u00f6y\u0259rk\u0259n iki t\u0259limli \u00f6k\u00fcz\u00fcn aras\u0131na xam bu\u011fa ba\u011flay\u0131rd\u0131lar. M\u0259qs\u0259d bu\u011fan\u0131 \u00f6yr\u0259tm\u0259kd\u0259n ibar\u0259t idi. Bu \u00fcsulla bu\u011fa qo\u015fqu \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6yr\u0259dilirdi. \u015e\u0259xs adlar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131nda \u00abbu\u011fa\u00bb s\u00f6z\u00fc i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rd\u0259ndir. \u00abD\u0259d\u0259 Qorqud\u00bb dstan\u0131nda Bu\u011fac, q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 \u018frbu\u011fa v\u0259 s. adlar\u0131 misal g\u0259tirm\u0259k olar. Dem\u0259li, Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin ulu babas\u0131 olan \u00abAerop\u00bb s\u00f6z\u00fc t\u00fcrkc\u0259 &#171;\u018frbu\u011fa&#187; (Erbua) ad\u0131n\u0131n sinonimidir v\u0259 q\u0259dim t\u00fcrkc\u0259 (skifc\u0259) olan s\u00f6zd\u00fcr.<strong> Y\u0259ni \u0130sg\u0259nd\u0259rin babas\u0131n\u0131n ad\u0131 bel\u0259 \u0259ski t\u00fcrkc\u0259dir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bir ha\u015fiy\u0259 \u00e7\u0131x\u0131m. M\u0259n\u0259 bel\u0259 g\u0259lir ki, Avropa ad\u0131n\u0131n Aerop ad\u0131ndan al\u0131nmas\u0131n\u0131 bu g\u00fcn bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259d\u0259 qoyulmu\u015f bu\u011fa, \u00f6k\u00fcz simvollar\u0131 da t\u0259sdiql\u0259yir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"553\" height=\"900\" data-id=\"84413\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/\u0443\u0432\u043e\u0437-\u0441\u043a\u0443\u043b\u044c\u043f\u0442\u0443\u0440\u044b-\u0435\u0432\u0440\u043e\u043f\u044b-\u043d\u0430-\u0430\u0436\u0438\u043e-nikolaos-\u043a\u0440\u0438\u0442\u0435-102992426.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-84413\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/\u0443\u0432\u043e\u0437-\u0441\u043a\u0443\u043b\u044c\u043f\u0442\u0443\u0440\u044b-\u0435\u0432\u0440\u043e\u043f\u044b-\u043d\u0430-\u0430\u0436\u0438\u043e-nikolaos-\u043a\u0440\u0438\u0442\u0435-102992426.jpg 553w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/\u0443\u0432\u043e\u0437-\u0441\u043a\u0443\u043b\u044c\u043f\u0442\u0443\u0440\u044b-\u0435\u0432\u0440\u043e\u043f\u044b-\u043d\u0430-\u0430\u0436\u0438\u043e-nikolaos-\u043a\u0440\u0438\u0442\u0435-102992426-184x300.jpg 184w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/\u0443\u0432\u043e\u0437-\u0441\u043a\u0443\u043b\u044c\u043f\u0442\u0443\u0440\u044b-\u0435\u0432\u0440\u043e\u043f\u044b-\u043d\u0430-\u0430\u0436\u0438\u043e-nikolaos-\u043a\u0440\u0438\u0442\u0435-102992426-92x150.jpg 92w\" sizes=\"auto, (max-width: 553px) 100vw, 553px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"550\" height=\"412\" data-id=\"84414\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/caption.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-84414\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/caption.jpg 550w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/caption-300x225.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/caption-150x112.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 550px) 100vw, 550px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"640\" height=\"426\" data-id=\"84416\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/pokhishchenie_evropy_fontan_krasnoiarsk.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-84416\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/pokhishchenie_evropy_fontan_krasnoiarsk.jpg 640w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/pokhishchenie_evropy_fontan_krasnoiarsk-300x200.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/pokhishchenie_evropy_fontan_krasnoiarsk-150x100.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 640px) 100vw, 640px\" \/><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p>Bu heyk\u0259ll\u0259r yunan mifl\u0259riyl\u0259 ba\u011flansa da ba\u015fqa tipli \u00f6k\u00fcz heyk\u0259ll\u0259rinin olmas\u0131 bunun \u0259ksini t\u0259sdiql\u0259yir. Yunan mifi, bildiyiniz kimi, Zevsin a\u015fiq oldu\u011fu Finikiya kral\u0131 Agenorun q\u0131z\u0131, g\u00f6z\u0259l Avropa haqq\u0131ndad\u0131r. M\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m h\u00f6r\u00fckl\u00fc g\u00f6z\u0259l qad\u0131n\u0131 qa\u00e7\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Zevs q\u0131z\u0131l buynuzlu a\u011f bu\u011faya \u00e7evrilir. O, g\u00f6z\u0259l \u015fahzad\u0259nin ayaqlar\u0131 alt\u0131na uzan\u0131b onu arxas\u0131 \u00fcst\u0259 oturma\u011fa d\u0259v\u0259t edir. Avropa bunu ed\u0259n kimi o, qa\u00e7d\u0131b \u00f6z\u00fcn\u00fc d\u0259niz\u0259 at\u0131r v\u0259 Krit adas\u0131na \u00fcz\u00fcr. Orada Avropa, art\u0131q insan \u015f\u0259klind\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n Zevsin arvad\u0131 olur.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rin \u0259sass\u0131z v\u0259 m\u0259qs\u0259dli \u015f\u0259kild\u0259 tarixi y\u00f6nl\u0259ndirm\u0259l\u0259ri var. M\u0259s\u0259l\u0259n \u0130ncild\u0259 y\u0259hudil\u0259rin assuriyal\u0131lara qalib g\u0259lm\u0259l\u0259ri deyilir. Arxeologiya is\u0259 bunun t\u0259kzibini ver\u0259n mixi yaz\u0131lar tapd\u0131lar. Ayd\u0131n oldu ki, y\u0259hudil\u0259r assuriyal\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n darmada\u011f\u0131n edilib. Amma tarixi fakt d\u0259yi\u015fs\u0259 d\u0259 h\u0259l\u0259lik \u00ab\u0130ncil\u00bb kitab\u0131 d\u0259yi\u015fdirilm\u0259yib.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Y\u0259ni q\u0259dim v\u0259 orta \u0259sr yazarlar\u0131n\u0131n da tarixi bu c\u00fcr saxtala\u015fd\u0131rmaq c\u0259hdl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 Firdovsinin uydurdu\u011fu yalanlard\u0131r. Y\u00fczl\u0259rl\u0259 t\u0259kzib olsa da &#171;\u015eahnam\u0259&#187; d\u0259yi\u015film\u0259yib.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu faktlar\u0131 bil\u0259n v\u0259 ilk g\u00f6r\u0259n dahi Nizami G\u0259nc\u0259vi &#171;\u0130sg\u0259nd\u0259rnam\u0259&#187; \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131b:<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Yeddi g\u00f6y alt\u0131nda, ey d\u00fcnya \u015fah\u0131,<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Be\u015finci \u00f6lk\u0259nin s\u0259ns\u0259n p\u0259nah\u0131&#8230;(s.52)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fct\u00fcn q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 T\u00fcrkistan birg\u0259 be\u015finci \u00f6lk\u0259 adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. B\u00f6y\u00fck Nizaminin \u0130sg\u0259nd\u0259ri i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 deyil, &#171;p\u0259nah&#187; adland\u0131rmas\u0131n\u0131n k\u00f6k\u00fcnd\u0259 dayanan s\u0259b\u0259b el\u0259 budur. T\u00fcrk h\u00f6kmranl\u0131q g\u0259l\u0259n\u0259yinin t\u0259l\u0259bl\u0259rini yax\u015f\u0131 bil\u0259n Nizami \u0130sg\u0259nd\u0259ri &#171;K\u0259yan n\u0259slinin varisi&#187; adland\u0131r\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6nc\u0259 bilm\u0259miz laz\u0131md\u0131r ki, Firdovsinin yaratd\u0131\u011f\u0131 yalanlar\u0131n iki \u00f6z\u00fcl\u00fc var. Persida (Barsida) \u0130ran edilir v\u0259 K\u0259yanil\u0259ri (Kay\u0131lar) h\u00f6kmdarl\u0131\u011f\u0131 is\u0259 \u0130ran\u0131n hakimiyy\u0259ti kimi s\u0131rn\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fslind\u0259 Firdovsi kimi orta \u0259sr \u0130ran tarix\u00e7il\u0259ri d\u0259 Midiyal\u0131lar\u0131 Med deyil, Kayan v\u0259 \u201cKay\u00e2n\u00ee\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. Firdovsinin \u00ab\u015eahnam\u0259\u00bbsind\u0259 Keykavus v\u0259 Keykubad adlar\u0131 il\u0259 t\u0259svir etdiyi Midiya v\u0259 ya Kayani pad\u015fahlar\u0131n\u0131n bu adlar\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckl\u0259ri kimi, fars deyildir. P\u0259hl\u0259vic\u0259 t\u0259l\u0259ff\u00fcz edil\u0259n bu adlar Midiya dilind\u0259 v\u0259 ya t\u00fcrk k\u00f6k\u0259nli adlard\u0131r. Bunu, h\u0259m S\u0259lcuqlular\u0131n Anadoluda son h\u00f6kmdarlar\u0131 Keyqubad, Keyxosrov v\u0259 s. adlar\u0131 da\u015f\u0131mas\u0131 v\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 teokratik \u0130randa \u018frd\u0259\u015fir, Kav\u0259, Firudun, \u018fr\u0259\u015f, \u018fsf\u0259ndiyar, Bij\u0259n, Manij\u0259, Nahid, T\u0259hmin\u0259 v\u0259 s. adlar\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan iranl\u0131lar aras\u0131nda \u0259ks\u0259riyy\u0259tin a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 qa\u015fqay t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 aid olmas\u0131 \u00f6z t\u0259sdiqini tapm\u0131\u015f bir faktd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-2 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"960\" height=\"600\" data-id=\"84418\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/iskender.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-84418\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/iskender.jpg 960w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/iskender-300x188.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/iskender-150x94.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/iskender-768x480.jpg 768w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/iskender-115x73.jpg 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 960px) 100vw, 960px\" \/><figcaption><strong>D\u00f6vr\u00fcn mozaikas\u0131<\/strong> \u0130sg\u0259nd\u0259r<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"250\" height=\"267\" data-id=\"84419\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Darius_III_mosaic.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-84419\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Darius_III_mosaic.jpg 250w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Darius_III_mosaic-140x150.jpg 140w\" sizes=\"auto, (max-width: 250px) 100vw, 250px\" \/><figcaption>D\u00f6vr\u00fcn mozaikas\u0131 Dara III<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p>Babil tarix\u00e7isi Berosus (e.\u0259. 300 -c\u00fc il) v\u0259 b\u00fct\u00fcn q\u0259dim tarix\u00e7il\u0259r, 19-cu \u0259srd\u0259 oxunmu\u015f Persepolis v\u0259 Assuriya yaz\u0131lar\u0131, E. Norris, Fr. Lenormant, ser H.C. Rawlinson, J. Oppert, I. Taylor, N.L. Westergaard, F. de Saulcy v\u0259 M. S. Zaborowski kimi Q\u0259rb dil\u00e7il\u0259ri, tarix\u00e7il\u0259ri v\u0259 antropoloqlar Midiyan\u0131n dil, din v\u0259 irq bax\u0131m\u0131ndan Turani (Sak, Tatar, T\u00fcrk) oldu\u011funu a\u00e7\u0131qlam\u0131\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>Firdovsi v\u0259 dig\u0259r orta \u0259sr f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131 \u0130ran tarix\u00e7il\u0259ri Kayanil\u0259ri \u00f6z\u00fcn\u00fcnk\u00fcl\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259, uydurduqlar\u0131 Pi\u015ftad krall\u0131\u011f\u0131 deyil\u0259n s\u0131rf \u0259fsan\u0259vi pad\u015fahlar z\u0259ncirinin davam\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rib gizli \u0130ran\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 vur\u011fulamaq ist\u0259mi\u015fl\u0259r. Erm\u0259nil\u0259rin tam 30 min illik \u00e7arl\u0131q n\u0259rdivan\u0131 yaratmalar\u0131 kimi.<\/p>\n\n\n\n<p>Son \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259r v\u0259 Sasanil\u0259r d\u0259 &#171;Medes Kayani&#187; adlan\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131lar. \u00c7\u00fcnki \u00abKay\u00bb s\u00f6z\u00fc, \u0130ranl\u0131lara g\u00f6r\u0259 Kayanil\u0259rin, Q\u0259dim Yunanlar v\u0259 Q\u0259rblil\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 is\u0259 Midiya Krall\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00fcnvan\u0131 say\u0131l\u0131rd\u0131: bu s\u00f6z \u00abb\u0259y\u00bb v\u0259 ya \u00abc\u0259nab\u00bb anlam\u0131ndad\u0131r. \u0130ran \u0259silli pad\u015fahlar he\u00e7 zaman Kay \u00fcnvan\u0131yla v\u0259 ad\u0131yla an\u0131lmam\u0131\u015flar. T\u00fcrkl\u0259r is\u0259 tarix boyu bu tituldan istifad\u0259 etmi\u015fl\u0259r. M\u0259lum oldu\u011fu kimi, Osmanl\u0131lar\u0131n boyu \u201cKay\u0131, \u0259slind\u0259 bu ad \u201cKay\u0131\u201d yox, \u201cKay\u201d olmal\u0131d\u0131r. Tayfalardan bel\u0259 ad\u0131 ke\u00e7\u0259n Kay\u0131 Kolan\u0131 fakt\u0131 var (Faruk S\u00fcmer).<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Dig\u0259r m\u0259nb\u0259l\u0259r d\u0259 midiyal\u0131lar\u0131n iranl\u0131 ola bilm\u0259y\u0259c\u0259yini g\u00f6st\u0259rir. M\u0259s\u0259l\u0259n, T\u00f6vrat. T\u00f6vrat\u0131n Yarad\u0131l\u0131\u015f kitab\u0131nda Hz. Nuhun \u00fc\u00e7 o\u011fluna b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin m\u0259n\u015f\u0259yi haqq\u0131nda deyildikd\u0259, Midiya v\u0259 dig\u0259r T\u00fcrk soylular\u0131n\u0131n adlar\u0131 ke\u00e7\u0259rk\u0259n, n\u0259 fars, n\u0259 d\u0259 \u0130ran\u0131n ad\u0131 xat\u0131rlanm\u0131r. El\u0259 Qurani K\u0259rimd\u0259 d\u0259 M\u0259dy\u0259n ad\u0131 ke\u00e7ir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bu sah\u0259d\u0259 inc\u0259l\u0259m\u0259l\u0259r aparm\u0131\u015f d\u0259y\u0259rli ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131m\u0131z Araz \u015e\u0259hrili \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259rin v\u0259 Sasanil\u0259rin t\u00fcrk oldu\u011funu s\u00fcbut ed\u0259 bil\u0259c\u0259k ara\u015fd\u0131rmalar apar\u0131b: <\/strong>&#171;E.\u0259. VI\u2013IV \u0259srl\u0259rd\u0259 \u018fh\u0259m\u0259ni imperiyas\u0131n\u0131n s\u00fcvari hiss\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0259n sakalardan, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, y\u00fcks\u0259k d\u00f6y\u00fc\u015f keyfiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 malik parn\u0131lardan t\u0259\u015fkil olunurdu. E.\u0259. 331-ci ild\u0259 Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rl\u0259 \u018fh\u0259m\u0259ni \u015fah\u0131 III Dara aras\u0131nda ba\u015f vermi\u015f Qavqamela d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 parn\u0131lar da i\u015ftirak etdil\u0259r. E.\u0259. 250-ci ild\u0259 istedadl\u0131 s\u0259rk\u0259rd\u0259 \u018frsak m\u0259hz parn\u0131 tayfas\u0131na arxalanaraq Makedoniya i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131na \u2013 Selevkil\u0259r\u0259 qalib g\u0259ldi v\u0259 q\u00fcdr\u0259tli Parfiya imperiyas\u0131n\u0131 qurdu. Sonradan parn\u0131 tayfas\u0131 m\u00fc\u0259mmal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 \u201cyoxa \u00e7\u0131xd\u0131\u201d. IX \u0259srd\u0259 onlar\u0131n vaxtil\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 O\u011fuz elinin barann\u0131 tayfas\u0131 \u201cpeyda oldu\u201d&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>Sual yarana bil\u0259r ki, ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131n\u0131n q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 P\u0259hl\u0259vil\u0259r v\u0259 Sasanil\u0259r d\u0259 t\u00fcrkl\u0259rdir. B\u0259s niy\u0259 Nizami G\u0259nc\u0259vi \u0130sg\u0259nd\u0259rin h\u00f6kmdarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u0259dh edib? Cavab \u00e7ox sad\u0259dir v\u0259 poemada buna cavab verilir. \u0130sg\u0259nd\u0259r Daraya yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda bu m\u0259qama toxunur:<\/p>\n\n\n\n<p><strong>S\u00f6yl\u0259, ey \u015f\u0259hriyar, ey b\u0259xti uca,<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Anandan \u00e7atd\u0131nm\u0131, bu taxta, taca? (s.136)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Y\u0259ni t\u00fcrk h\u00f6kmdarl\u0131q g\u0259l\u0259n\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259sil h\u00f6kmdar ata v\u0259 anadan K\u0259yan olmal\u0131yd\u0131. Burada bir s\u0131ra yunan dilli m\u0259nb\u0259l\u0259rin d\u0259 xat\u0131rlatd\u0131\u011f\u0131 bir m\u0259qam\u0131n do\u011frulu\u011fu \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r. Kir, Midiya kral\u0131 Astiaq\u0131n n\u0259v\u0259si, onun fars \u0259yal\u0259tini idar\u0259 ed\u0259n vassal\u0131 v\u0259 \u015fahzad\u0259 Mandanan\u0131n o\u011flu zad\u0259ganlar aras\u0131nda xainl\u0259rl\u0259 \u0259lbir olaraq saray \u00e7evrili\u015fi il\u0259 hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7irir. Ba\u015fqa versiyalar da m\u00f6vcuddur v\u0259 Heredot da bu m\u0259qam\u0131 bir yuxu yozumu il\u0259 ba\u011flay\u0131r. Y\u0259ni \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259r s\u00fclal\u0259 kimi t\u00fcrk olsalar da yaln\u0131z ana x\u0259tti il\u0259 k\u0259yanil\u0259rd\u0259ndir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Firdovsi v\u0259 dig\u0259r orta \u0259sr f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131 bununla \u0130ran tarix\u00e7il\u0259ri Kayanil\u0259ri \u00f6z\u00fcn\u00fcnk\u00fcl\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259, uydurduqlar\u0131 Pi\u015ftad krall\u0131\u011f\u0131 deyil\u0259n s\u0131rf \u0259fsan\u0259vi pad\u015fahlar z\u0259ncirinin davam\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rib gizli \u0130ran\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 vur\u011fulamaq ist\u0259mi\u015fl\u0259r. He\u00e7 bir tarixi m\u0259nb\u0259d\u0259 olmayan &#171;Pi\u015ftad krall\u0131\u011f\u0131&#187; adl\u0131 fars na\u011f\u0131l\u0131 bird\u0259n K\u0259yan taxt\u0131na \u00e7evrilir. Persida is\u0259 \u0130ran adland\u0131r\u0131l\u0131r. Bizl\u0259rs\u0259 bu fars na\u011f\u0131llar\u0131n\u0131 tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259r kimi q\u0259bul edir v\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259\u015fdiririk. <strong>M\u0259s\u0259l\u0259n, Rza \u015fah P\u0259hl\u0259vi 1935-ci ild\u0259 taxta \u00e7\u0131xd\u0131qdan sonra \u00f6lk\u0259nin ad\u0131n\u0131 \u0130ran qoyma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131. B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 tarixin gedi\u015fat\u0131 il\u0259 tan\u0131\u015f edib, \u00f6lk\u0259ni \u0259sl ad\u0131 il\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rma\u011f\u0131 xahi\u015f etdi. H\u00f6kmdar bu arqumentl\u0259ri ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrd\u00fc ki, iranl\u0131lar\u0131n persl\u0259rin \u0259razisind\u0259n istifad\u0259 etmir v\u0259 bu \u00f6lk\u0259nin he\u00e7 d\u0259 b\u00fct\u00fcn sakinl\u0259ri bu milliyy\u0259t\u0259 malik deyil.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>He\u00e7 fars kimliyi d\u0259 onlara aid deyil. \u00c7\u00fcnki &#171;<strong>-f<\/strong>&#187; s\u0259si \u00f6z dill\u0259rind\u0259 yoxsa, onlar nec\u0259 fars ola bil\u0259rl\u0259r? <strong>Pars kan &#8212; Bars kan &#8212; g\u00fcn\u00fcm\u00fczd\u0259 Barzan<\/strong> v\u0259 Fars is\u0259 \u00fc\u00e7 min ild\u0259n b\u0259ri qalmaqdad\u0131r v\u0259 indi \u0259razil\u0259r Fars v\u0259 Barzan olaraq tan\u0131n\u0131r, T\u00fcrk iskit B\u00f6y\u00fck v\u0259 Ulu ka\u011fan\u0131 Alp\u0259rtunqan\u0131n B\u00f6y\u00fck o\u011flu, <strong>BARS KAN, BARS XANIN<\/strong> (bu g\u00fcn B\u0259rzan edilib) q\u0259dim yurdudur. Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Qaraba\u011f Alp\u0259rtunqan\u0131n o\u011flu Alp Aravaz\u0131n yurdu oldu\u011fu kimi. \u0130lk ba\u015flan\u011f\u0131cda yunan v\u0259 qeyri t\u00fcrkl\u0259r bu \u0259razil\u0259r\u0259 <strong>Barsida\/Persida<\/strong> demi\u015fl\u0259r, y\u0259ni Pars\u0131n yurdu. Ad\u0259t etdiyimiz bu ad Pars s\u00f6z\u00fcnd\u0259n yaran\u0131b. Bu, \u0130rana yax\u0131n bir \u0259razidir. Tarixi bilgil\u0259rd\u0259 deyilir ki, Pars sakinl\u0259rin \u00f6zl\u0259rini ki\u00e7ik \u00f6lk\u0259l\u0259rinin ayr\u0131-ayr\u0131 sakinl\u0259ri hesab etdikl\u0259ri b\u00fct\u00f6v bir b\u00f6lg\u0259dir. Onlar\u0131n \u00f6z inanc\u0131 v\u0259 \u00f6z dill\u0259ri var idi. Bel\u0259 bir \u0259razid\u0259 sakinl\u0259r h\u0259m siyasi, h\u0259m d\u0259 iqtisadi c\u0259h\u0259td\u0259n \u00f6z t\u0259sirl\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirdil\u0259r. Burada da iki b\u00f6y\u00fck s\u00fclal\u0259 m\u00f6vcud olma\u011fa ba\u015flad\u0131: <strong>\u018fh\u0259m\u0259nil\u0259r, Sasanil\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259hz bu ki\u00e7ik \u0259razid\u0259 yunanlar v\u0259 parslar aras\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259r var idi. Lakin yunanlar da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 Persiya anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 i\u015fl\u0259dirdil\u0259r. Da\u011flar\u0131n \u0259razisi v\u0259 yerli xalq onlara tan\u0131\u015f oldu\u011fundan onlar da \u0259sas g\u00fcc hesab olunurdular, sonra \u0130ran\u0131n qalan hiss\u0259si b\u00fct\u00fcn insanlar t\u0259r\u0259find\u0259n Persiya adland\u0131r\u0131lma\u011fa ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 Persiyal\u0131 Don Juan adland\u0131r\u0131lan Oruc-b\u0259y Bayat\u0131n yazm\u0131\u015f oldu\u011fu &#171;\u041a\u041d\u0418\u0413\u0410 \u041e\u0420\u0423\u0414\u0416-\u0411\u0415\u041a\u0410 \u0411\u0410\u042f\u0422\u0410 &#8212; \u0414\u041e\u041d \u0416\u0423\u0410\u041d\u0410 \u041f\u0415\u0420\u0421\u0418\u0414\u0421\u041a\u041e\u0413\u041e&#187; \u0259s\u0259rind\u0259 bel\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirib:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>&#171;Strabona Peter Apiana g\u00f6r\u0259, Persiya Parfiya v\u0259 Karmaniya c\u0259nubunda, q\u0259rbd\u0259 Midiya v\u0259 \u015f\u0259rqd\u0259 Hirkaniya aras\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n, c\u0259nubda \u018fr\u0259bistanla s\u0259rh\u0259d olan bir \u00f6lk\u0259dir. <\/strong>Lakin Covanni Botero \u00f6z kitab\u0131nda haql\u0131 olaraq qeyd edir ki, q\u0259dim Fars, h\u0259qiq\u0259t\u0259n yaln\u0131z indi Fars v\u0259 ya Farsistan kimi tan\u0131nan, s\u0259rh\u0259dl\u0259ri Sirto v\u0259 Y\u0259zdri \u00e7aylar\u0131 boyunca uzanan \u0259yal\u0259tdir v\u0259 o, indi Kerman adlanan Karmaniya s\u0259rh\u0259dl\u0259rind\u0259n indi H\u0259m\u0259dan kimi tan\u0131nan Midiya s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r uzan\u0131r v\u0259 bu s\u0259rh\u0259dl\u0259r 400 lyedan \u00e7ox m\u0259saf\u0259d\u0259 bir-birind\u0259n ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Fars\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 paytaxt\u0131 B\u0259nd-i \u018fmir \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u015eirazd\u0131r. Bu \u015f\u0259h\u0259r antik d\u00f6vrd\u0259 Persepolis adlan\u0131rd\u0131, Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n yand\u0131r\u0131lan \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 bu g\u00fcn \u0259halisi o vaxtdan bir q\u0259d\u0259r azd\u0131r v\u0259 indiki divarlar\u0131ndak\u0131 ev sahibl\u0259rinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 70 min (v\u0259 ya 315 min) t\u0259\u015fkil edir. \u0130ndi Josafhat Barbaro hesab edir ki, \u015eiraz\u0131n \u0259traf\u0131 20 mildir, amma \u015f\u0259h\u0259ri tez-tez g\u0259z\u0259n v\u0259 bel\u0259 des\u0259k, a\u015fa\u011f\u0131-yuxar\u0131 tan\u0131yan biri olaraq m\u0259n bel\u0259 hesab edir\u0259m ki, onun maksimum uzunlu\u011fu v\u0259 eni &#8212; ba\u011flar v\u0259 bostanlar\u0131 da buraya daxildir. Buradak\u0131 ba\u011flar &#8212; d\u00f6rd Kastiliya liqas\u0131na b\u0259rab\u0259rdir. \u015e\u0259h\u0259rd\u0259 ticar\u0259t \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nir, \u00e7\u00fcnki Hindistana ged\u0259n \u00c7a\u011fatay [yaxud Tatarlardan] olan b\u00fct\u00fcn tacirl\u0259r bu hiss\u0259l\u0259rd\u0259 g\u00f6mr\u00fckxana v\u0259 quru liman\u0131 olan bu \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n ke\u00e7m\u0259liydil\u0259r. Fars v\u0259 ya Farsistan, h\u0259m\u00e7inin Lip b\u00f6lg\u0259sini (\u0259ks halda Luristan) \u0259hat\u0259 edir v\u0259 Lurun t\u0259rkibin\u0259 Susiana \u0259yal\u0259ti daxildir, onun \u0259sas \u015f\u0259h\u0259ri \u015e\u00fc\u015ft\u0259rdir, Saymar \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fir; burada is\u0259 iqlim o q\u0259d\u0259r istidir ki, insanlar \u0259n isti g\u00fcnl\u0259rd\u0259 boynuna q\u0259d\u0259r suya girirl\u0259r ki, g\u00fcn\u00fcn h\u0259rar\u0259ti onlara bu q\u0259d\u0259r \u0259zab verm\u0259sin&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu \u0259razil\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n zamanlarda Perspol, Palmira daxil Suriya, Misir, Harran, F\u0259l\u0259stin, \u0130ordaniya, Soli, Antakya, Ankara, Silifke, Tarsus v\u0259 Ere\u011fli, Ere\u011flid\u0259ki Zanapa qalas\u0131n\u0131 v\u0259 s. torpaqlar\u0131 \u0259hat\u0259 edirdi. M\u0259s\u0259l\u0259n, q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Sasani sivilizasiyas\u0131n\u0131n Asiya sahilind\u0259 (Selezya) idar\u0259 ed\u0259n Azize Zeyn\u0259b (Leila Zenobia), ana-ata t\u0259r\u0259find\u0259n O\u011fuzlu (yaz\u0131: Anati Okhus, y\u0259ni Anas\u0131 O\u011fuz) xan\u0259dan\u0131na uzanan Pars \/ Parth \/ Ferhat (F\u0259rat) boylu oldu\u011fu \u00fcz\u0259rin\u0259 m\u0259lumatlar vard\u0131r. <strong>H\u0259tta bu \u018fziz\u0259 Zenabionun \u00e7\u0259kilmi\u015f tablosu bel\u0259 g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259d\u0259k g\u0259lib \u00e7at\u0131b v\u0259 bu bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015faca\u011f\u0131q&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ard\u0131 var<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>XAQAN\u0130 \u018fD\u018fBO\u011eLU AVMV\u0130B M\u0259tbuat Xidm\u0259tinin R\u0259hb\u0259ri (\u018fvv\u0259li: https:\/\/fedai.az\/?p=84338) Nizami G\u0259nc\u0259vi \u0130sg\u0259nd\u0259ri &#171;t\u00fcrk&#187; adland\u0131rmas\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131raraq m\u00fc\u0259yy\u0259n n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259lib \u00e7\u0131xd\u0131m. Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r nec\u0259 t\u00fcrk ola bil\u0259rdi?<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":84421,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-84412","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84412","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=84412"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84412\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":84442,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84412\/revisions\/84442"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/84421"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=84412"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=84412"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=84412"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}