{"id":86974,"date":"2022-11-29T01:49:21","date_gmt":"2022-11-28T21:49:21","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=86974"},"modified":"2022-11-29T01:52:18","modified_gmt":"2022-11-28T21:52:18","slug":"gurcul%c9%99smis-az%c9%99rbaycan-sairi-sota-uruztaveli","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=86974","title":{"rendered":"G\u00fcrc\u00fcl\u0259\u015fmi\u015f Az\u0259rbaycan \u015fairi: \u015eota Uruztaveli"},"content":{"rendered":"\n<p>\u0130lhami C\u0259f\u0259rsoy<\/p>\n\n\n\n<p>Filologiya \u00fczr\u0259 elml\u0259r doktoru.<\/p>\n\n\n\n<p><a><\/a>Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131 \u0130.N\u0259simi ad\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutunun \u201cQ\u0259dim dill\u0259r v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r\u201d \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri.<\/p>\n\n\n\n<p>cfrsoy@xaqani<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>And olsun kultural v\u0259 multikultural d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259, m\u0259n bu yaz\u0131n\u0131 yazmaq fikrind\u0259 deyildim. G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n prezidenti Salome Zurabi\u015fvili dem\u0259s\u0259ydi ki, biz Az\u0259rbaycan\u0131n Qara Yaz\u0131 \u00e7\u00f6l\u00fcnd\u0259ki ma\u011fara-monast\u0131rlara iddial\u0131y\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p>O ma\u011fara-monast\u0131rlara ki, onlar\u0131 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r yox, Karay t\u00fcrkl\u0259ri qayalarda oymu\u015fdur. G\u00f6zl\u0259yirdim ki, bizim xarici i\u015fl\u0259r nazirliyi Salome xan\u0131ma tutarl\u0131 cavab ver\u0259c\u0259k. Ancaq nazirliyin m\u0259tbuat katibi Leyla Abdullayeva b\u0259yanat\u0131nda bildirirdi ki, biz g\u00fcrc\u00fc t\u0259r\u0259fin iddialar\u0131n\u0131 anlay\u0131\u015fla qar\u015f\u0131lay\u0131r\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu s\u00f6zl\u0259rin \u00fct\u00fcl\u00fc diplomatik dild\u0259n b\u0259r-b\u0259z\u0259ksiz xalq dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259si odur ki, Ke\u015fik\u00e7i da\u011f\u0131 \u0259t\u0259yind\u0259ki 20 kils\u0259 il\u0259 birlikd\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 ver\u0259 bil\u0259rik. \u018fg\u0259r o kils\u0259l\u0259ri Salome xan\u0131m\u0131n d\u0259d\u0259si tikdirmi\u015f olsayd\u0131, m\u0259n d\u0259 Leyla Abdullayeva kimi deyil\u0259nl\u0259ri anlay\u0131\u015fla qar\u015f\u0131layard\u0131m. Ax\u0131, biz tarix\u0259n s\u0259xav\u0259tli mill\u0259t olmu\u015fuq. Qacar n\u0259slind\u0259n M\u0259h\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n \u015faha dey\u0259nd\u0259 ki, ruslar\u0131n \u00e7ar\u0131 X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin yar\u0131s\u0131n\u0131 ist\u0259yir, \u015fah buyurmu\u015fdu ki, \u015for sudur, verin, apar\u0131b t\u00f6ks\u00fcn d\u0259d\u0259sinin goruna.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259\u015fhur frans\u0131z qafqaz\u015f\u00fcnas\u0131 akademik Mari Brosse h\u0259l\u0259 1828-ci ild\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p>&#8212; David Qaraca ma\u011fara-monast\u0131rlar\u0131n\u0131 qayalarda oyanlar g\u00fcrc\u00fc deyildil\u0259r, xristian albanlar v\u0259 t\u00fcrkl\u0259r idil\u0259r (\u041c\u0430\u0440\u0438 \u0411\u0440\u043e\u0441\u0441\u0435. \u0420\u0430\u0437\u0431\u043e\u0440\u044c \u0434\u0432\u0443\u0445 \u0433\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0438\u043a\u043e\u043d\u043d\u044b\u0445 \u043d\u0430\u0434\u043f\u0438\u0441\u0435\u0439. \u0428 \u2116708.s.5; \u0412\u0435\u0440\u043c\u0438\u0448\u0435\u0432 \u0425.\u0410. \u041c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0438\u0430\u043b\u044b \u0434\u043b\u044f \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0433\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u043e-\u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0441\u043a\u0438\u0445 \u043e\u0442\u043d\u043e\u0448\u0435\u043d\u0438\u0439. \u0421\u0430\u043d\u043a\u0442-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433, 1904.s.6-8, 29).<\/p>\n\n\n\n<p>XII \u0259sr\u0259 q\u0259d\u0259rki g\u00fcrc\u00fc salnam\u0259l\u0259rind\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n yar\u0131s\u0131 Dede T\u00fcrkova, y\u0259ni B\u00f6y\u00fck T\u00fcrkoba adlan\u0131r (Voro\u015fil Qukasyan. Qafqaz Albaniyas\u0131. Bak\u0131, 1993.s.22).<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fg\u0259r 1121-ci il\u0259 &#8212; \u0130udeyadan g\u0259l\u0259n baqrationlar Kala \u015f\u0259h\u0259rini tutub, ad\u0131n\u0131 Tiflis el\u0259y\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r o monast\u0131rlarda g\u00fcrc\u00fcl\u0259r yox, xristian t\u00fcrkl\u0259r ya\u015fay\u0131rd\u0131larsa (\u0421\u0435\u043d\u043a\u043e\u0432\u0441\u043a\u0438\u0439. \u0421\u043e\u0431\u0440\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0441\u043e\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u0439. \u0442. IV, \u0421\u0430\u043d\u043a\u0442-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433, 1859.s.174-175, 195), siz G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n birinci xan\u0131m\u0131na niy\u0259 tutarl\u0131 cavab vermirsiniz? M\u0259g\u0259r bizim \u00f6lk\u0259mizin birinci, ikinci, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc xan\u0131mlar\u0131 yoxa \u00e7\u0131x\u0131blar?<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00fcrc\u00fcl\u0259r Ke\u015fik\u00e7i da\u011f\u0131n \u0259t\u0259yind\u0259ki ma\u011fara-monast\u0131rlara iddial\u0131d\u0131rsa, biz Tiflis il\u0259 Q\u0131rm\u0131z\u0131 k\u00f6rp\u00fc aras\u0131ndak\u0131 tarixi torpaqlar\u0131m\u0131za iddial\u0131y\u0131q. O torpaqlara ki, orada h\u0259l\u0259 xristianl\u0131qdan qabaq Bazar, Ucar, B\u0259rd\u0259, \u015eu\u015fa, Tora\u011fay, Kara Kalkan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini salm\u0131\u015fd\u0131q, kils\u0259l\u0259r, monast\u0131rlar tikmi\u015fdik (\u0421\u0435\u043d\u043a\u043e\u0432\u0441\u043a\u0438\u0439 1859.s.46, 170, 174, 195).<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00fcrc\u00fcl\u0259r o kils\u0259l\u0259rd\u0259ki alban v\u0259 t\u00fcrk \u0259lifbalar\u0131 il\u0259 yaz\u0131lan salnam\u0259l\u0259r\u0259 iddial\u0131d\u0131rlarsa, biz \u015eota Uruztaveliy\u0259 v\u0259 onun \u201cBars d\u0259risi geymi\u015f koma\u201d eposuna iddial\u0131y\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p>Sonralar Rustavi adland\u0131r\u0131lan Uruztav \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fayan \u015eota (\u0413\u0430\u0431\u0430\u0448\u0432\u0438\u043b\u0438 \u0426.\u0420. \u0412\u0430\u0440\u0437\u0438\u0430. \u0422\u0431\u0438\u043b\u0438\u0441\u0438, 1949.s.20) Albaniyan\u0131n m\u0259\u015fhur S\u00fcd n\u0259slind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. Ana s\u00fcd\u00fcn\u0259 and i\u00e7\u0259n o elitar n\u0259sli V-VII \u0259sr xristian Qafqaz tarix\u00e7il\u0259ri S\u00fct, S\u00fctraka\u00e7ik (\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0410\u0433\u0432\u0430\u043d 1861.s.361; \u0428\u043e\u043f\u0435\u043d \u0418.\u0418. \u041d\u043e\u0432\u044b\u0435 \u0434\u0430\u043d\u043d\u044b\u0435 \u043e \u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u0435 \u0438 \u0435\u0433\u043e \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u0438\u0445 \u043e\u0431\u0438\u0442\u0430\u0442\u0435\u043b\u0435\u0439. \u0421\u0430\u043d\u043a\u0442-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433, 1866.s.216) adland\u0131r\u0131rlar. Sonralar erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri S\u00fct mahal\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 Zod formas\u0131na salm\u0131\u015flar. H\u0259min mahal\u0131n Zod k\u0259ndind\u0259 deportasiyaya q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri ya\u015fay\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Klavdi Ptolomey (II \u0259sr) Zod mahal\u0131n\u0131 S\u00fcd adland\u0131r\u0131r. Ancaq lat\u0131n dilind\u0259 \u201c\u00fc\u201d s\u0259si olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, S\u00fcd ad\u0131n\u0131 Siod kimi yaz\u0131rlar, Sioda is\u0259 (\u0421\u0435\u0431\u0435\u043e\u0441. \u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0438\u043c\u043f\u0435\u0440\u0430\u0442\u043e\u0440\u0430 \u0418\u0440\u0430\u043a\u043b\u0430. \u0421\u0430\u043d\u043a\u0442-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433, 1862.s.54; \u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0410\u0433\u0432\u0430\u043d 1861.s.361; \u0428\u043e\u043f\u0435\u043d 1866.s.306) S\u00fcd etnosunun \u00f6lk\u0259si dem\u0259kdir.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcrk dill\u0259rin\u0259 qohum olan \u0130ver dilind\u0259 s\u00fcd\u0259 zud deyilirdi. \u201c\u0130lk \u0259zabke\u015f Rajdenin kitab\u0131\u201dnda (V \u0259sr) zad\u0259gan u\u015faqlar\u0131n\u0131n s\u00fcd analar\u0131 mama+zud+ze, \u201cQorq Aslan\u201d dastan\u0131nda (VI \u0259sr) deda+zud+ze adland\u0131r\u0131l\u0131r (\u0414\u0436\u0443\u0430\u043d\u0448\u0435\u0440\u0438\u0430\u043d\u0438. \u0416\u0438\u0437\u043d\u044c \u0412\u0430\u0445\u0442\u0430\u043d\u0433\u0430 \u0413\u043e\u0440\u0433\u0430\u0441\u0430\u043b\u0430. \u0422\u0431\u0438\u043b\u0438\u0441\u0438, \u041c\u0435\u043b\u0438\u0446\u043d\u0438\u0435\u0440\u0435\u0431\u0430,1986.s.112, 120, 133).<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eotan\u0131n do\u011fub b\u00f6y\u00fcd\u00fcy\u00fc \u015f\u0259h\u0259rin ad\u0131 Rustavi yox, Uruz idi. \u0130ndikil\u0259r dansanlar da, bunu k\u00f6hn\u0259 n\u0259sil g\u00fcrc\u00fc m\u0259tn\u015f\u00fcnaslar\u0131 t\u0259sdiq edirl\u0259r. Yaz\u0131rlar ki, V-VII \u0259sr kils\u0259 salnam\u0259l\u0259rind\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin ad\u0131 tavs\u0131z yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r (\u041c\u0435\u043b\u0438\u043a\u0441\u0435\u0442\u0431\u0435\u043a\u043e\u0432 \u041b.\u041c. \u043e\u0431\u0437\u043e\u0440 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u0438\u043a\u043e\u0432 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0430. \u0442.2, \u0411\u0430\u043a\u0443, 1939.s.4).<\/p>\n\n\n\n<p>Uruz Albaniyan\u0131n elitar n\u0259sill\u0259rind\u0259n birinin ad\u0131d\u0131r. Onlar romal\u0131lara m\u0259\u011flub olub, Albaniyadan \u0130beriyaya k\u00f6\u00e7d\u00fcl\u0259r v\u0259 K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n sa\u011f sah\u0131l\u0131nd\u0259 Uruz \u015f\u0259h\u0259rini sald\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Bizim d\u0259rslik m\u00fc\u0259llifl\u0259ri erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259rin\u0259 uyaraq \u00e7ar Uruzun ad\u0131n\u0131 Oroys, qarda\u015f\u0131 Quzunun ad\u0131n\u0131 Kozis yaz\u0131rlar. Halbuki I-II \u0259sr lat\u0131n tarix\u00e7il\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 onlar\u0131n ad\u0131 Kuzu v\u0259 Uruz kimi g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir (\u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u044f \u0438 \u0420\u0438\u043c. \u0421\u0430\u043d\u043a\u0442-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433, 1843.s.156).<\/p>\n\n\n\n<p>Yevrey \u0259silli g\u00fcrc\u00fc m\u0259tn\u015f\u00fcnas\u0131 A.S.Xaxanov yaz\u0131r ki, xristianl\u0131qdan \u00f6nc\u0259 iverl\u0259rin Almaz da\u011f\u0131ndak\u0131 ba\u015f b\u00fct\u00fc \u015eota adlan\u0131rd\u0131 (\u0425\u0430\u0445\u0430\u043d\u043e\u0432 \u0410.\u0421. \u041e\u0447\u0435\u0440\u043a\u0438 \u043f\u043e \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0433\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0441\u043b\u043e\u0432\u0435\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438. \u0432\u044b\u043f. 2, \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430, 1897.s.244). Dem\u0259li, s\u00fcd\u0259 sitayi\u015f ed\u0259n t\u00fcrkl\u0259r xristianl\u0131\u011fa q\u0259d\u0259r \u0130veriyan\u0131n hakim n\u0259sill\u0259rind\u0259n biri olmu\u015f, g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin Armazi dedikl\u0259ri da\u011f\u0131 Almaz adland\u0131rm\u0131\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>Qon\u015fular\u0131m\u0131z\u0131n inanc\u0131na g\u00f6r\u0259, ingilisl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u015eekspir, italyanlar \u00fc\u00e7\u00fcn Dante, ruslar \u00fc\u00e7\u00fcn Pu\u015fkin kimdirs\u0259, g\u00fcrc\u00fcl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u015eota Uruztaveli odur. \u015eota Uruztaveli nec\u0259 g\u00fcrc\u00fcd\u00fcr ki, onun \u0259s\u0259rind\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstana aid k\u0259lm\u0259 bel\u0259 yoxdur. \u015eota Uruztaveli g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin Dantesi olsayd\u0131, katolikos I Antoni \u0259s\u0259rin \u0259lyazmalar\u0131n\u0131 K\u00fcr \u00e7ay\u0131na atd\u0131rmazd\u0131 (\u0415\u0432\u0433\u0435\u043d\u0438 \u0421\u0442\u0430\u043b\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438. \u0413\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u044b\u0439 \u044d\u043f\u043e\u0441. \u0422\u0438\u0444\u043b\u0438\u0441, 1885.s.2, 7) v\u0259 \u015fair t\u0259qibl\u0259r\u0259 davam g\u0259tirm\u0259yib (\u041c\u0430\u0440\u0440 \u041d.\u042f. \u0412\u044b\u0441\u0442\u0443\u043f\u0438\u0442\u0435\u043b\u043d\u044b\u044f \u0438 \u0437\u0430\u043a\u043b\u044e\u0447\u0438\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u044b\u044f \u0441\u0442\u0440\u043e\u0444\u044b \u00ab\u0412\u0438\u0442\u044f\u0437\u044f \u0438\u0437 \u0431\u0430\u0440\u0441\u043e\u0432\u043e\u0439 \u043a\u043e\u0436\u0435\u00bb \u0428\u043e\u0442\u044b \u0438\u0437 \u0420\u0443\u0441\u0442\u0430\u0432\u0430. \u043a\u043d. XII, \u0421\u0430\u043d\u043a\u0442-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433,1910.s.I), \u00f6mr\u00fcn\u00fcn son ill\u0259rini q\u0259riblikd\u0259 &#8212; Yerus\u0259lim \u015f\u0259h\u0259ri yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Qolqof da\u011f\u0131n\u0131n \u0259t\u0259yind\u0259 (\u0414\u0436\u0430\u043d\u0430\u0448\u0432\u0438\u043b\u0438 \u041c.\u0413. \u0426\u0430\u0440\u0438\u0446\u0430 \u0422\u0430\u043c\u0430\u0440\u0430. \u0422\u0438\u0444\u043b\u0438\u0441, 1900.s.89) ke\u00e7irm\u0259zdi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eota Uruztavelinin \u015f\u0259kli G\u00fcrc\u00fcstandan yox, Yeru-S\u0259lim \u015f\u0259h\u0259rinin M\u00fcq\u0259dd\u0259s Xa\u00e7 monast\u0131r\u0131ndan tap\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r (\u0415\u0432\u0433\u0435\u043d\u0438 \u0421\u0442\u0430\u043b\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438. \u0413\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u044b\u0439 \u044d\u043f\u043e\u0441. \u0422\u0438\u0444\u043b\u0438\u0441, 1885.s.7).<\/p>\n\n\n\n<p>Akademik Marr yaz\u0131r ki, \u015eota \u00f6z \u0259s\u0259rini g\u00fcrc\u00fc dilind\u0259 yox, Qurd dilind\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131r (\u041c\u0430\u0440\u0440 1936.s.38-39). O dil ki, kartvell\u0259r onu ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u00fcrd\u00fcl\u0259r, ancaq imerl\u0259r v\u0259 qurlar asanl\u0131qla anlay\u0131rd\u0131lar (\u0413\u043b\u043e\u043d\u0442\u0438 \u0410.\u0410. \u041f\u043e\u0447\u0435\u043c\u0443 \u043f\u043e\u043a\u043e\u043b\u0435\u0431\u0430\u043b\u0441\u044f \u0430\u0432\u0442\u043e\u0440\u0438\u0442\u0435\u0442 \u043f\u0438\u0441\u044c\u043c\u0435\u043d\u043d\u044b\u0445 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u0438\u043a\u043e\u0432. \u042f\u0437\u044b\u043a \u0438 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f, \u0442.1, \u041b., 1936.s.232 ).<\/p>\n\n\n\n<p>Qurd dilin\u0259 yax\u0131n dill\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015fan imerl\u0259r v\u0259 qurlar n\u0259 q\u0259d\u0259r g\u00fcrc\u00fcl\u0259\u015fs\u0259l\u0259r d\u0259, XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r , plova pilov, do\u015faba bekmez, toya d\u00fcg\u00fcn, k\u0259f\u0259n\u0259 bez, ev\u0259 konax, yetim\u0259 yetim deyirdil\u0259r (\u041c\u0430\u0440\u0440 \u041d.\u042f. \u0414\u043d\u0435\u0432\u043d\u0438\u043a \u043f\u043e\u0435\u0437\u0434\u043a\u0438 \u0428\u0430\u0432\u0448\u0435\u0442\u0438\u044e \u0438 \u041a\u043b\u0430\u0440\u0434\u0436\u0435\u0441\u0442\u0438\u044e. \u0422\u0438\u0444\u043b\u0438\u0441, 1911.s.37, 48-57). \u015eota Uruztavelinin \u0259s\u0259ri bu dild\u0259-Az\u0259rbaycan dilin\u0259 qohum olan Qurd dilind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Dill\u0259ri kartvell\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn anla\u015f\u0131lmaz, imerl\u0259r v\u0259 qurlar \u00fc\u00e7\u00fcn anla\u015f\u0131ql\u0131 olan qurdlar kiml\u0259rin \u0259cdadlar\u0131d\u0131r? Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin! Onlar\u0131n bir hiss\u0259si Az\u0259rbaycandan G\u00fcrc\u00fcstana k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f, bir hiss\u0259si \u015eirvanda qalm\u0131\u015fd\u0131r. A.P.Fituni 1926-c\u0131 ild\u0259 \u015eamax\u0131 v\u0259 G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zalar\u0131nda onlar\u0131n k\u0259ndl\u0259rind\u0259 olub, etnolinqvistik bilgil\u0259r toplam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Fituni soyadl\u0131 \u015eamax\u0131 erm\u0259nisi yaz\u0131r: &#8212; Kurtlar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 k\u0259ndl\u0259ri erm\u0259nil\u0259r Kurter, az\u0259rbaycanl\u0131lar Kurt\u015fen adland\u0131r\u0131rlar Onlar \u00e7ox q\u0259ddar, qani\u00e7\u0259ndirl\u0259r. Dill\u0259ri t\u00fcrk dilidir, ancaq qon\u015fu Az\u0259rbaycan k\u0259ndl\u0259rinin dilind\u0259n bir q\u0259d\u0259r f\u0259rql\u0259nir (\u0424\u0438\u0442\u0443\u043d\u0438 \u0410.\u041f. \u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u044b\u0445 \u043b\u0435\u0433\u0435\u043d\u0434 \u043e \u043a\u043b\u0430\u0434\u0435 \u0410\u043b\u0435\u043a\u0441\u0430\u043d\u0434\u0440\u0430 \u041c\u0430\u043a\u0435\u0434\u043e\u043d\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0432 \u0428\u0438\u0440\u0432\u0430\u043d\u0435. \u0411\u0430\u043a\u0443, 1927.s.10).<\/p>\n\n\n\n<p>A.P.Fituni yaz\u0131r ki, Kurtlar v\u0259 Ku\u015f\u00e7u k\u0259ndl\u0259rind\u0259n \u00e7oxlu yaz\u0131l\u0131 qablar tap\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130st\u0259dik ki, onlar\u0131 qara\u00e7\u0131 dam\u011falar\u0131 kimi elmi ictimaiyy\u0259t\u0259 t\u0259qdim ed\u0259k. Ancaq m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. \u00c7\u00fcnki h\u0259min yaz\u0131lar a\u00e7\u0131q-ayd\u0131n q\u0259dim t\u00fcrk yaz\u0131lar\u0131na b\u0259nz\u0259yirdi. Az\u0259rbaycan aliml\u0259rinin \u0259lin\u0259 ke\u00e7m\u0259sin dey\u0259, biz onlar\u0131 Tiflis\u0259 g\u00f6nd\u0259rdik (\u0424\u0438\u0442\u0443\u043d\u0438 1927.s.10, 16).<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eota Uruztavelinin Qurd dilind\u0259 yaz\u0131lan v\u0259 Aran folklorundan t\u0259rc\u00fcm\u0259 olan bu \u0259s\u0259rind\u0259 (\u041c\u0430\u0440\u0440 1910.s.X, XIV, XVI; \u041c\u0430\u0440\u0440 1895.s.228-229) hadis\u0259l\u0259r G\u00fcrc\u00fcstanda yox, Xatayetid\u0259, \u018fr\u0259bistanda ba\u015f verir. \u018fs\u0259rin q\u0259hr\u0259man\u0131 Tariyelin atas\u0131 Sar\u0131 Dan Xatayetind\u0259dir (\u0415\u0432\u0433\u0435\u043d\u0438 \u0421\u0442\u0430\u043b\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438, 1885.s.3-41).<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130kinci ba\u015f q\u0259hr\u0259man Aftandil Xo\u015fb\u0259xt \u018fr\u0259bistan \u015fah\u0131n\u0131n vassal\u0131d\u0131r. Aftandilin atas\u0131n\u0131n yas\u0131nda Quran oxunur. \u0130nsanlar kils\u0259y\u0259 yox, m\u0259scid\u0259 ibad\u0259t\u0259 g\u0259lirl\u0259r (\u0415\u0432\u0433\u0435\u043d\u0438 \u0421\u0442\u0430\u043b\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438. 1885. s.14-16; \u041c\u0430\u0440\u0440 1910. s.XIV-XV). G\u00fcrc\u00fcl\u0259rin Xatayeti adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 \u00f6lk\u0259 ikidir. Onun biri \u00c7in T\u00fcrk\u00fcstan\u0131nda, biri Suriyan\u0131n \u015fimal\u0131nda idi. E.\u00f6. II-I minilliy\u0259 aid Akkad, Assur, Urartu mixi yaz\u0131lar\u0131nda \u00d6n Asiyadak\u0131 Xatay \u00f6lk\u0259si Xate adland\u0131r\u0131l\u0131r (\u041c\u0435\u043b\u0438\u043a\u0438\u0448\u0432\u0438\u043b\u0438 \u0413.\u0410. \u0423\u0440\u0430\u0440\u0442\u0441\u043a\u0438\u0435 \u043a\u043b\u0438\u043d\u043e\u043e\u0431\u0440\u0430\u0437\u043d\u044b\u0435 \u043d\u0430\u0434\u043f\u0438\u0441\u0438. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430, 1960.s.429; \u0410\u0440\u0443\u0442\u043d\u043e\u043d\u044f\u043d \u041d.\u0412. \u0422\u043e\u043f\u043e\u0438\u0438\u043c\u0438\u043a\u0430 \u0423\u0440\u0430\u0440\u0442\u0443, \u0442.1, \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d, 1985.s.122, 237; \u0130lhami C\u0259f\u0259rsoy \u0130ver v\u0259 H`Ay folklorununda t\u00fcrk mifik t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u00fcn izl\u0259ri. Bak\u0131, 2014.s.13-14).<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fs\u0259rin epizodik obrazlar\u0131 Patma-Fatma, Usan-H\u00fcseyn, Kais-Qeys, Micnun-M\u0259cnun adlar\u0131 da\u015f\u0131y\u0131rlar (\u0428\u043e\u0442\u0430 \u0420\u0443\u0441\u0442\u0430\u0432\u0435\u043b\u0438 1982.s.46, 332, 382). \u0130van Rati\u015fvili iddia edir ki, \u0259s\u0259rin folklor variant\u0131nda xristian elementl\u0259ri \u00e7ox imi\u015f. \u015eota Rustaveli onlar\u0131 m\u00fcs\u0259lmanla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fg\u0259r do\u011frudan da bel\u0259dirs\u0259, xristian \u015fairi n\u0259 vadar edirdi ki, \u0259s\u0259ri m\u00fcs\u0259lmanla\u015fd\u0131rs\u0131n?<\/p>\n\n\n\n<p>N.Y.Marr yaz\u0131r: &#8212; \u201cBars d\u0259risi\u201d h\u0259r c\u00fcr xristian ehkamlardan azadd\u0131r, \u0259s\u0259rin ruhu \u0130slam ruhudur (\u041c\u0430\u0440\u0440 1910.s.1). Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 dastan XIX \u0259srd\u0259 30 d\u0259f\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f, h\u0259r d\u0259f\u0259 ona \u0259lav\u0259l\u0259r v\u0259 d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259r edilmi\u015fdir (\u0414\u0436\u0430\u043da\u0448\u0432\u0438\u043b\u0438 1900.s.25).<\/p>\n\n\n\n<p>Son redakt\u0259 1712-ci \u2013 1737-ci ill\u0259r aras\u0131nda &#8212; \u00e7ar VI Vaxtanq\u0131n zaman\u0131nda edildi. \u0130.M.Rubanovski \u0259s\u0259rin 1937-ci il n\u0259\u015frin\u0259 \u00f6n s\u00f6z\u00fcnd\u0259 yaz\u0131r ki, VI Vaxtanq poeman\u0131 redakt\u0259 etm\u0259mi\u015fdir, redakt\u0259 ad\u0131 alt\u0131nda onun 22 beytini qay\u00e7\u0131lay\u0131b atm\u0131\u015fd\u0131r. Bununla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yib, 48, 49, 50-ci f\u0259sill\u0259rin n\u0259\u015frin\u0259 icaz\u0259 verm\u0259mi\u015fdir (\u0428\u043e\u0442\u0430 \u0420\u0443\u0441\u0442\u0430\u0432\u0435\u043b\u0438 1937.s.18-19).<\/p>\n\n\n\n<p>Akademik Mari Brosse, t\u00fcrk \u0259silli g\u00fcrc\u00fc m\u0259tn\u015f\u00fcnas\u0131 A.\u0130.Saraci\u015fvili bu qay\u00e7\u0131lamani XIX \u0259srin 20-ci ill\u0259rind\u0259 g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. G\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r ki, d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 redakt\u0259 olunsa da, \u0259s\u0259rin f\u0259sill\u0259ri aras\u0131nda g\u00fcrc\u00fc \u0259lifbas\u0131 il\u0259 t\u00fcrk dilind\u0259 mahn\u0131lar qalm\u0131\u015fd\u0131r (\u041c\u0430\u0440\u0440 1910.s.III; \u0425\u0430\u043d\u0442\u0430\u0434\u0437\u0435 \u0428.\u0410. \u0410\u043a\u0430\u0434\u0435\u043c\u0438\u043a \u041c\u0430\u0440\u0438 \u0411\u0440\u043e\u0441\u0441\u0435 \u0438 \u0415\u0432\u0440\u043e\u043f\u0435\u0439\u0441\u043a\u043e\u0435 \u0433\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u043e\u0432\u0435\u0434\u0435\u043d\u0438\u0435. \u0422\u0431\u0438\u043b\u0438\u0441\u0438, 1970.s.102).<\/p>\n\n\n\n<p>Qasmon Bua\u00e7idze iddia edir ki, o mahn\u0131lar milliyy\u0259tc\u0259 t\u00fcrk olan sonrak\u0131 x\u0259ttatlar t\u0259r\u0259find\u0259n art\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r (\u0413\u0430\u0441\u043c\u043e\u043d \u0411\u0443\u0430\u0447\u0438\u0434\u0437\u0435. \u041c\u0430\u0440\u0438 \u0411\u0440\u043e\u0441\u0441\u0435. \u0422\u0431\u0438\u043b\u0438\u0441\u0438, \u041c\u0435\u0440\u0430\u043d\u0438, 1983.s.283). Onda bel\u0259 bir sual qar\u015f\u0131ya \u00e7\u0131x\u0131r: &#8212; Bu nec\u0259 g\u00fcrc\u00fc \u0259d\u0259biyyat\u0131d\u0131r ki, onun ilkin n\u00fcsx\u0259l\u0259rinin \u00fcz\u00fcn\u00fc xristian t\u00fcrk x\u0259ttatlar\u0131 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r?<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00fcrc\u00fcl\u0259\u015fmi\u015f xristian t\u00fcrk x\u0259ttatlar\u0131 yaln\u0131z salnam\u0259l\u0259rin \u00fcz\u00fcn\u00fc k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u00fcrd\u00fcl\u0259r, g\u00fcrc\u00fc poeziyas\u0131n\u0131n, epik n\u0259srinin g\u00f6z\u0259l n\u00fcmun\u0259l\u0259rini yarad\u0131rd\u0131lar. Bu tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin tan\u0131nm\u0131\u015flar\u0131 Saraci\u015fvili, Kaplanidze, Karakanidze, Kalxanidze, \u00c7olaka\u015fvili, Qaralidze, \u00c7in Bakuriani, \u015eirvanidze, Karbela\u015fvili v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 idi.<\/p>\n\n\n\n<p>P.Karbela\u015fvili XIX \u0259srin g\u00f6rk\u0259mli g\u00fcrc\u00fc m\u0259tn\u015f\u00fcnas\u0131d\u0131r (\u041c\u0430\u0440\u0440 \u041d.\u042f. \u0414\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0433\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438\u0435 \u043e\u0434\u043e\u043f\u0438\u0441\u0446\u044b. \u0421\u0430\u043d\u043a\u0442-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433, 1902.s.1-76). O nec\u0259 g\u00fcrc\u00fcd\u00fcr ki, soyad\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fm\u0259mi\u015f, K\u0259rb\u0259la \u015f\u0259hidl\u0259rini xristian \u0259zabke\u015fl\u0259rd\u0259n \u00fcst\u00fcn tutmu\u015fdur?<\/p>\n\n\n\n<p>Nadir \u015fah\u0131n zaman\u0131nda G\u00fcrc\u00fcstan kils\u0259l\u0259rinin Buridze, Baburidze, Karakanidze, Yenisey soyadl\u0131 ke\u015fi\u015fl\u0259ri var idi. Nadir \u015fah onlar\u0131n kils\u0259l\u0259rin\u0259 2 y\u00fcz t\u00fcm\u0259n g\u00fcm\u00fc\u015f pul v\u0259 2 y\u00fcz l\u0259l-c\u0259vahirat vermi\u015fdi (\u041f\u043b\u0430\u0442\u043e\u043d \u0130\u043e\u0441\u0435\u043b\u0438\u0430\u043d\u0438. \u041e\u043f\u0438\u0441\u0430\u043d\u0438\u0435 \u041c\u0430\u0440\u0442\u043a\u043e\u043f\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u043c\u043e\u043d\u0430\u0441\u0442\u044b\u0440\u044f. \u0422\u0438\u0444\u043b\u0438\u0441, 1847.s.20-21, 32-33) ki, Qazax v\u0259 Bor\u00e7al\u0131 camaat\u0131n\u0131 \u00f6zl\u0259rin\u0259 tabe etsinl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Nadir \u015fah b\u00f6y\u00fck s\u0259rk\u0259rd\u0259dir. Neyniy\u0259k ki, b\u00f6y\u00fckl\u0259rin g\u00fcnahlar\u0131 da b\u00f6y\u00fck olur. \u00d6z \u0259m\u0259ll\u0259ri il\u0259 mill\u0259tin sin\u0259sin\u0259 sa\u011falmaz yaralar vururlar. Anas\u0131 d\u00fcnyan\u0131n pis bir g\u00fcn\u00fcnd\u0259 Nadiri do\u011fmasayd\u0131, Tiflis, Kaxeti, Kuxeti 2 min il \u0259vv\u0259lki kimi bizim olard\u0131. G\u00fcrc\u00fcl\u0259r Karay monast\u0131r\u0131n\u0131 David Qareci, Qara Yaz\u0131 \u00e7\u00f6l\u00fcn\u00fc sa+Qareco adland\u0131rmazd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ar VI Vaxtanq\u0131n Bahadur T\u00fcrkistanov adl\u0131 sadiq n\u00f6k\u0259ri var idi. \u00d6z xalq\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na g\u0259tirdiyi f\u0259lak\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 1723-c\u00fc ild\u0259 \u00e7ar ona knyaz r\u00fctb\u0259si vermi\u015fdi (\u041f\u0435\u0440\u0435\u043f\u0438\u0441\u043a\u0430 \u0433\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0446\u0430\u0440\u0435\u0439 \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0439\u0441\u043a\u0438\u043c\u0438 \u0433\u043e\u0441\u0443\u0434\u0430\u0440\u044f\u043c\u0438, \u043e\u0442 1639 \u0433. \u043f\u043e 1770 \u0433. \u0421\u0430\u043d\u043a\u0442-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433, 1861, s.155). VI Vaxtanq\u0131n Karalidze soyadl\u0131 n\u00f6k\u0259ri d\u0259 var idi. Onun atas\u0131 m\u00fcs\u0259lman, \u00f6z\u00fc xristian idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nil\u0259rin d\u0259 Aydinyan, Axverdov, Da\u011fba\u015fyan, Xan\u00e7alyan, Qapan\u00e7\u0131yan, Qaribyan, \u015eah Xatunyans soyadl\u0131 elm v\u0259 din xadiml\u0259ri var idi (\u0410\u043a\u0430\u043a\u0438 \u0428\u0430\u043d\u0438\u0434\u0437\u0435. \u041d\u043e\u0432\u044b\u0439 \u0442\u0440\u0443\u0434 \u043f\u043e \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0434\u0438\u0430\u043b\u0435\u043a\u0442\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0438. \u0422\u0431\u0438\u043b\u0438\u0441\u0438, 1940, s.9-10, 16, 18, 27). Onlar \u00f6z ocaqlar\u0131n\u0131 s\u00f6nd\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Yadlar\u0131n \u00e7\u0131ra\u011f\u0131n\u0131 yand\u0131r\u0131b, bu d\u00fcnyadan k\u00f6\u00e7d\u00fcl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259 d\u0259rdli m\u0259qamlarda Tufarqanl\u0131 Abbas\u0131n nisgilli misralar\u0131 yada d\u00fc\u015f\u00fcr:<\/p>\n\n\n\n<p>B\u0259d \u00f6vlad\u0131 \u0259z\u0259l ba\u015fdan tan\u0131ram,<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7\u00f6r-\u00e7\u00f6p y\u0131\u011f\u0131b yad oca\u011f\u0131n yand\u0131rar.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259h\u0259r durar ar-namusun g\u00f6zl\u0259m\u0259z,<\/p>\n\n\n\n<p>Suyu t\u00f6k\u0259r, \u00f6z oca\u011f\u0131n s\u00f6nd\u00fcr\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fg\u0259r biz erm\u0259nil\u0259r\u0259 bu q\u0259d\u0259r qandan, qadadan sonra Qaraba\u011fda y\u00fcks\u0259k m\u00fcxtariyy\u0259t v\u0259d ediriks\u0259, b\u0259d \u00f6vladlar\u0131q. Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan qa\u00e7q\u0131nlar\u0131na \u0130r\u0259van \u00c7uxurunda muxtariyy\u0259t t\u0259l\u0259b etmiriks\u0259, \u00f6z \u00e7\u0131ra\u011f\u0131m\u0131z\u0131 s\u00f6nd\u00fcr\u0259nl\u0259rik.<\/p>\n\n\n\n<p>Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyimiz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ki, biz Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa ruslar\u0131n veridiyi muxtariyy\u0259ti l\u0259\u011fv ets\u0259k, beyn\u0259lxalq q\u0131na\u011fa m\u0259ruz qalar\u0131q. B\u0259s prezident ik\u0259n Saaka\u015fvili Acariyan\u0131n muxtariyy\u0259tini l\u0259\u011fv ed\u0259nd\u0259 niy\u0259 onu q\u0131nayan olmad\u0131?<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nil\u0259r\u0259 muxtariyy\u0259t verib, g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin iddialar\u0131n\u0131 anlay\u0131\u015fla qar\u015f\u0131lay\u0131r\u0131qsa, biz a\u011fl\u0131m\u0131za dua yazd\u0131rmal\u0131y\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00fcrc\u00fcstan EA-n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc Zaza Aleksidze yaz\u0131r ki, VII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259rinin v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131 k\u0259ndl\u0259rin \u0259halisi g\u00fcrc\u00fcl\u0259\u015fmi\u015fdi. Bu, akademik s\u0259viyy\u0259d\u0259 biz\u0259 y\u00f6n\u0259lik torpaq iddialar\u0131d\u0131r. A\u011f\u0131l duas\u0131n\u0131n elektron variant\u0131n\u0131 F\u0259rid\u0259 M\u0259mm\u0259dovaya g\u00f6nd\u0259rin ki, Qafqaz Ara\u015fd\u0131rmalar M\u0259rk\u0259zinin x\u0259ttil\u0259 qatso Zazan\u0131 Bak\u0131ya tez-tez d\u0259v\u0259t etsin.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fg\u0259r frans\u0131z Mari Brosse, polyak Senkovski, erm\u0259ni Vermi\u015fev yaz\u0131rlarsa, baqrationlar Tiflis\u0259 s\u0259lcuqlar Konyaya g\u0259l\u0259nd\u0259n sonra g\u0259libl\u0259r (\u0421\u0435\u043d\u043a\u043e\u0432\u0441\u043a\u0438\u0439 1895.s.174-175, 195; \u0412\u0435\u0440\u043c\u0438\u0448\u0435\u0432 1904.s.6, 8, 29), biz n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 a\u011fz\u0131m\u0131za su al\u0131b susmal\u0131y\u0131q?<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fg\u0259r 115 il bundan qabaq erm\u0259ni Vermi\u015fev \u0130lya \u00c7av\u00e7avadzey\u0259 xitab\u0259n yaz\u0131rd\u0131sa, Tiflisl\u0259 Qazax aras\u0131nda g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin tarixi abid\u0259si olmay\u0131b, biz oradak\u0131 xristian t\u00fcrk abid\u0259l\u0259rini m\u0259hv etmi\u015fik (\u0412\u0435\u0440\u043c\u0438\u0448\u0435\u0432 1904.s.6, 8, 29), bunu xarici i\u015fl\u0259r nazirimiz v\u0259 m\u00fcavini bilm\u0259y\u0259 bil\u0259r, ancaq AMEA-n\u0131n humanitar elml\u0259r b\u00f6lm\u0259sinin akademik katibi bilm\u0259lidir. Bilmirs\u0259, m\u0259n\u0259 imkan versin ki \u0259ld\u0259 etdiyimiz tarixi faktlar\u0131 elmi ictimaiyy\u0259tin n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131m.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fg\u0259r biz V \u0259srd\u0259 Tiflis \u015f\u0259h\u0259rini Kala ad\u0131 il\u0259 salnm\u0131\u015fd\u0131qsa (\u0414\u0436\u0443\u0430\u043d\u0448\u0435\u0440\u0438\u0430\u043d\u0438 1986.s.100, 137), n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 ya\u011fmalanm\u0131\u015f \u015f\u0259h\u0259rimizin ad\u0131n\u0131 he\u00e7 olmasa d\u0259rslikl\u0259rimizd\u0259 b\u0259rpa etm\u0259y\u0259k?<\/p>\n\n\n\n<p>Yaxud Armazi da\u011f\u0131n\u0131n ilkin ad\u0131 Almaz, Axal Kalak monast\u0131r\u0131n\u0131n q\u0259dim ad\u0131 Ta\u015fba\u015f idis\u0259 (\u041c\u0435\u043b\u0438\u043a\u0441\u0435\u0442\u0435\u0431\u043a\u043e\u0432 \u041b.\u041c. \u0410\u0440\u043c\u0430\u0437\u0438. \u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u043a\u043e-\u0430\u0440\u0445\u0435\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043e\u0447\u0435\u0440\u043a. \u0432\u044b\u043f.2, \u0422\u0431\u0438\u043b\u0438\u0441\u0438, 1938.s.65), biz n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn elmi t\u0259dqiqat\u0131m\u0131z\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Bak\u0131dak\u0131 s\u0259firin\u0259 t\u0259qdim etm\u0259y\u0259k?<\/p>\n\n\n\n<p>Almaz da\u011f\u0131ndan tap\u0131lan bir q\u0259bir da\u015f\u0131nda yaz\u0131l\u0131b:<\/p>\n\n\n\n<p>&#8212; M\u0259n Xatun Saltuxun q\u0131z\u0131yam. Xristian ad\u0131m Mariyad\u0131r (\u041c\u0435\u043b\u0438\u043a\u0441\u0435\u0442\u0431\u0435\u043a\u043e\u0432 1938.s.73).<\/p>\n\n\n\n<p>Saltuk v\u0259 ya Sar\u0131 Saltuk s\u0259lib\u00e7il\u0259ri m\u00fcq\u0259dd\u0259s torpaqlardan qovan O\u011fuz b\u0259yl\u0259rind\u0259n birinin ad\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Katolikos Nikolay\u0131n XVII \u0259srin sonlar\u0131nda \u0259l\u0259 ke\u00e7irdiyi q\u0131z monast\u0131r\u0131 \u0259vv\u0259ll\u0259r Xatun adlan\u0131rd\u0131 (\u041c\u0435\u043b\u0438\u043a\u0441\u0442\u0435\u0431\u0435\u043a\u043e\u0432 1938.s.66). Xatun n\u0259 zamandan g\u00fcrc\u00fc ad\u0131 olub?<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eota Uruztavelinin \u0259s\u0259ri Az\u0259rbaycan dilin\u0259 yanl\u0131\u015f olaraq \u201cP\u0259l\u0259ng d\u0259risi geymi\u015f p\u0259hl\u0259van\u201d ad\u0131 il\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunmu\u015fdur. \u018fs\u0259rin ad\u0131 \u201cBars d\u0259risi geymi\u015f koma\u201dd\u0131r. \u0130lkin m\u0259tnl\u0259rd\u0259 k.ma kimi yaz\u0131lan koma s\u00f6z\u00fc qul, m\u0259cazi m\u0259nada qul a\u015fiq, a\u015fiq-c\u0259ngav\u0259r dem\u0259kdir. \u00c7\u00fcnki Tariyel d\u0259, Aftandil d\u0259 qul-a\u015fiql\u0259rdir. Onlar sevdikl\u0259ri q\u0131zlar\u0131n \u0259siri olub, q\u0131zlar\u0131n atalar\u0131n\u0131n quluna, vassal\u0131na \u00e7evrilmi\u015fdil\u0259r (\u041c\u0430\u0440\u04401895.s.228-229; \u041c\u0430\u0440\u0440 1910.s.X, XIV, XV).<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cT\u00fcrkm\u0259n \u015f\u0259c\u0259r\u0259si\u201dnd\u0259 v\u0259 Mahmud Ka\u015f\u011farinin divan\u0131nda koma s\u00f6z\u00fc qul arvad\u0131 m\u0259nas\u0131nda verilmi\u015fdir (\u041a\u043e\u043d\u043e\u043d\u043e\u0432 \u0410.\u041d. \u0420\u043e\u0434\u043e\u0441\u043b\u043e\u0432\u043d\u0430\u044f \u0442\u0443\u0440\u043a\u043c\u0435\u043d. \u041c-\u041b., 1958.s.50). \u015eumer gil l\u00f6vh\u0259l\u0259rind\u0259 buna uy\u011fun olaraq \u0434\u0435\u043c\u0435 s\u00f6z\u00fc vard\u0131r. \u015eumer m\u0259tnl\u0259rind\u0259 o s\u00f6z: 1. k\u0259niz, 2. qul arvad\u0131 m\u0259nas\u0131ndad\u0131r (\u041a\u0430\u043d\u0435\u0432\u0430 \u0418.\u0422. \u0428\u0443\u043c\u0435\u0440\u0441\u043a\u0438\u0439 \u044f\u0437\u044b\u043a. \u0421\u0430\u043d\u043a\u0442-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433, 1996.s.23).<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00fcrc\u00fc aliml\u0259rinin son 50-60 ild\u0259 yazd\u0131qlar\u0131na inansaq, \u015eota Uruztavelinin \u0259s\u0259rinin \u0259sas ideyas\u0131 v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rlik v\u0259 milli hissl\u0259rin t\u0259r\u0259nn\u00fcm\u00fcd\u00fcr. Onlar\u0131n \u0259ksin\u0259 olaraq akademik Marr yaz\u0131r ki, \u201cBars d\u0259risi\u201d h\u0259r c\u00fcr milli hissl\u0259rd\u0259n v\u0259 v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rlikd\u0259n uzaq \u0259s\u0259rdir. \u018fs\u0259rin \u0259sas ideyas\u0131 \u00e7ar v\u0259 knyaz q\u0131zlar\u0131na sevgi, a\u015fna-vassal m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ridir (\u041c\u0430\u0440\u0440 \u041d.\u042f. \u0413\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0438\u0437\u0432\u043e\u0434 \u0441\u043a\u0430\u0437\u043a\u0438 \u043e \u0442\u0440\u0435\u0445 o\u0441\u0442\u0440\u043e\u0443\u043c\u043d\u044b\u0445 \u0431\u0440\u0430\u0442\u044c\u044f\u0445 \u0438\u0437 \u00ab\u0420\u0443\u0441\u0443\u0434\u0430\u043d\u0438\u0430\u043d\u0438\u00bb. \u0421\u0430\u043d\u043a\u0442-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433, 1895.s.228-229).<\/p>\n\n\n\n<p>A\u015fna-vassal siyas\u0259tini G\u00fcrc\u00fcstana baqrationlar \u0130udeyadan g\u0259tirmi\u015fl\u0259r. \u0130udey \u0259xlaq\u0131na uy\u011fun olaraq \u00e7ox g\u00f6z\u0259l qad\u0131n olan Tamar 15 d\u0259f\u0259 \u0259r\u0259 getmi\u015fdi. Bundan \u0259lav\u0259, onun q\u0131z\u0131 Rusudan\u0131n \u00e7oxlu a\u015fnalar\u0131 var idi (\u0411\u0430\u043a\u0440\u0430\u0434\u0437\u0435 \u0414, \u0411\u0435\u0440\u0437\u0435\u043d\u043e\u0432 \u041d. \u0422\u0438\u0444\u043b\u0438\u0441, \u0421\u0430\u043d\u043a\u0442-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433, 1870.s.39; \u0414\u0436\u0430\u043d\u0430\u0448\u0432\u0438\u043b\u0438 \u041c.\u0413. \u0426\u0430\u0440\u0438\u0446\u0430 \u0422\u0430\u043c\u0430\u0440\u0430. \u0422\u0438\u0444\u043b\u0438\u0441, 1900.s.25; \u041c\u0430\u0440\u0440 \u041d.\u042f. \u0414\u043d\u0435\u0432\u043d\u0435\u0433\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438\u0435 \u043e\u0434\u043e\u043f\u0438\u0441\u0446\u044b (XII \u0432). \u0422\u0435\u043a\u0441\u0442\u0438 \u0438 \u0440\u0430\u0437\u044b\u0441\u043a\u0430\u043d\u0438\u044f \u043f\u043e \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u043e\u0433\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0444\u0438\u043b\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0438. \u043a\u043d. 4-\u0430\u044f, \u0421\u0430\u043d\u043a\u0442-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433, 1902.s.76).<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ari\u00e7a Tamardan y\u00fcz il qabaq ya\u015fam\u0131\u015f dig\u0259r bir Tamar \u015eirvan\u015fahla sevi\u015firdi. O, car Qurucu Davidin (1084-1125) q\u0131z\u0131 idi (\u041c\u0435\u043b\u0438\u043a\u0441\u0435\u0442\u0431\u0435\u043a\u043e\u0432 1939.s.8-9).<\/p>\n\n\n\n<p>O Tamarlar \u00f6z i\u015fv\u0259l\u0259ri il\u0259 qon\u015fu m\u00fcs\u0259lman xanzad\u0259l\u0259rini \u0259sir edir, dinl\u0259rini d\u0259yi\u015fib xristianla\u015fd\u0131r\u0131r, beyinl\u0259rini yuyur, sonra s\u0131n\u0131rdak\u0131 qalalarla qalab\u0259yi t\u0259yin edirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Biz h\u0259l\u0259 d\u0259 tarixd\u0259n ibr\u0259t d\u0259rsi almay\u0131b, \u018fslinin e\u015fqil\u0259 K\u0259r\u0259mi oda yand\u0131r\u0131r\u0131q, \u018fli il\u0259 Nino haqq\u0131nda film \u00e7\u0259kdiririk, Xumar\u0131n v\u0259slin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u015eeyx S\u0259nana donuz otard\u0131r\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p>And olsun kultural v\u0259 multikultural d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259, bu yaz\u0131n\u0131 yazmaq ist\u0259mirdim. M\u0259n\u0259 bu yaz\u0131n\u0131 yazd\u0131ran Salome Zurabi\u015fvilinin iddialar\u0131 il\u0259 Leyla Abdullayevan\u0131n b\u0259yanat\u0131 oldu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130lhami C\u0259f\u0259rsoy Filologiya \u00fczr\u0259 elml\u0259r doktoru. Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131 \u0130.N\u0259simi ad\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutunun \u201cQ\u0259dim dill\u0259r v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r\u201d \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri. cfrsoy@xaqani And olsun kultural<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":86977,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-86974","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/86974","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=86974"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/86974\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":86975,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/86974\/revisions\/86975"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/86977"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=86974"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=86974"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=86974"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}