{"id":87292,"date":"2022-12-06T11:56:08","date_gmt":"2022-12-06T07:56:08","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=87292"},"modified":"2022-12-06T11:56:24","modified_gmt":"2022-12-06T07:56:24","slug":"unudulmus-turanin-col-cic%c9%99kl%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=87292","title":{"rendered":"&#171;Unudulmu\u015f Turan\u0131n \u00e7\u00f6l \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259ri&#187;\u00a0"},"content":{"rendered":"\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Xaqani \u018fd\u0259bo\u011flu<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bu g\u00fcn bir \u00e7ox xalqlar, h\u0259tta tarix\u0259n d\u00f6vl\u0259t n\u0259 oldu\u011funu g\u00f6rm\u0259y\u0259nl\u0259r Albaniya (A\u011fvang) miras\u0131na qonmaq \u00fc\u00e7\u00fcn mar\u0131\u011fa yat\u0131blar. N\u0259 yaz\u0131q ki, bizim ba\u015f\u0131m\u0131z \u00f6zg\u0259 i\u015fl\u0259r\u0259 qar\u0131\u015f\u0131b. H\u0259rd\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, bizi Yerd\u0259 qayda-qnun yaratma\u011fa g\u00f6nd\u0259r\u0259n Tanr\u0131 bu sar\u0131 d\u0259miri niy\u0259 arxam\u0131zca yollad\u0131?<br>Albaniya tarixini \u00f6yr\u0259nm\u0259k ist\u0259y\u0259nl\u0259r &#171;\u018fsli v\u0259 K\u0259r\u0259m&#187; dastan\u0131ndan ba\u015flamal\u0131d\u0131rlar. Bu dastan A\u011fvang dastan\u0131d\u0131r, onun dili n\u0259dirs\u0259, axtard\u0131\u011f\u0131n\u0131z alban dili d\u0259 odur. Folklor\u00e7ular yax\u015f\u0131 bilirl\u0259r ki, dastan yarand\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc, s\u00fcjet x\u0259ttini t\u0259\u015fkil ed\u0259n hadis\u0259ni v\u0259 n\u0259tic\u0259ni lakonik dild\u0259 \u015fifr\u0259l\u0259yir. Abbasil\u0259r d\u00f6vr\u00fc Xilaf\u0259tin v\u0259ziri olmu\u015f Bin Xaqan\u0131n (X\u0259z\u0259r des\u0259l\u0259r d\u0259 Bin Xaqan Arsaql\u0131 A\u011fvan t\u00fcrkl\u0259rind\u0259ndir) dilind\u0259n (Cahiz &#171;T\u00fcrkl\u0259rin f\u0259zil\u0259tl\u0259ri&#187; adl\u0131 \u0259s\u0259ri ona h\u0259sr edib) yaz\u0131rd\u0131: &#171;Biz- t\u00fcrkl\u0259r, tarixi he\u00e7 bir ist\u0259yi olmayan \u015f\u0259xsin yadda\u015f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u0259rik. O, m\u0259tnd\u0259 he\u00e7 n\u0259yi d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 meyl etm\u0259z&#187;. Dastanlar\u0131 kiml\u0259r ya\u015fatd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ham\u0131m\u0131z bilirik. &#171;\u018fsli v\u0259 K\u0259r\u0259m&#187; dastan\u0131n\u0131n \u015fifahi v\u0259 yaz\u0131l\u0131 m\u0259tnl\u0259rind\u0259 f\u0259rql\u0259r var. \u015eifahi variantda bu iki \u015f\u0259xsin \u0259mi q\u0131z\u0131 v\u0259 \u0259mi o\u011flu olduqlar\u0131n\u0131 e\u015fitmi\u015fdim.16 il ara\u015fd\u0131rd\u0131m. 136 ya\u015fl\u0131 o ki\u015fi haql\u0131ym\u0131\u015f. Bu dastan k\u0259d\u0259r notlar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015f v\u0259 nakam sonluqla bit\u0259n t\u0259k dastan\u0131m\u0131zd\u0131r. Dastan\u0131n yaranma d\u00f6vr\u00fc 680-750-ci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. A\u011fvang \u00f6lk\u0259sind\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r\u0259 n\u0259z\u0259r salaq: Cavan\u015firin \u00f6l\u00fcm\u00fc, X\u0259z\u0259rl\u0259rin v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin viranedici h\u00fccumlar\u0131, \u00f6lk\u0259nin ziddiyy\u0259tl\u0259r i\u00e7ind\u0259 \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131, qohumbazl\u0131q, ke\u015fi\u015fl\u0259r\u0259 v\u0259 yerli inzibati ierarxiyaya qar\u015f\u0131 pavlikil\u0259r \u00fcsyan\u0131n\u0131n ba\u015flanmas\u0131&#8230;<br>Xalq \u0259r\u0259b i\u015f\u011fal\u0131yla iki qat z\u00fclm\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. \u018fr\u0259bl\u0259r Sasanil\u0259rd\u0259n \u0259xz etdikl\u0259ri siyasi v\u0259 inzibati idar\u0259etm\u0259 \u00fcsuluna \u00fcst\u00fcnl\u00fck verm\u0259kll\u0259 yana\u015f\u0131 Albaniyada diofizit m\u0259zh\u0259bi z\u0259ifl\u0259tm\u0259kl\u0259 Bizansla olan m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri pozma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn tam tabe etdikl\u0259ri Qaraman-Q\u0131p\u00e7aq \u018frm\u0259niyy\u0259si v\u0259 qara\u00e7\u0131 kimi ya\u015famaqda olan haylar\u0131n da ibad\u0259t etdikl\u0259ri monofizit m\u0259zh\u0259b\u0259 tabe etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. S\u0259b\u0259b siyasi m\u0259qs\u0259d da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. \u0130nzibati b\u00f6lg\u00fc kimi is\u0259 i\u015f\u011fal edilmi\u015f \u0259razil\u0259r I-II-III \u018frm\u0259niyy\u0259 b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fc. \u018fr\u0259b tarix\u00e7isi \u0130st\u0259xri yaz\u0131rd\u0131: \u201cBiz \u018frm\u0259niyy\u0259, Arran v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 x\u0259rit\u0259d\u0259 birl\u0259\u015fdirir v\u0259 ona bir \u00f6lk\u0259 kimi bax\u0131r\u0131q. Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri T\u0259rm v\u0259 Z\u0259ncan\u0131n son h\u0259d\u00acdin\u0259 \u00e7atan da\u011f silsil\u0259sidir. Sonra bu silsil\u0259 Din\u0259v\u0259rin son h\u00fcduduna \u00e7at\u0131r, sonra H\u00fclvan v\u0259 \u015e\u0259hrazurun o t\u0259r\u0259fl\u0259rin\u0259d\u0259k uzan\u0131r, daha sonra is\u0259 \u018frm\u0259niyy\u0259 h\u00fcdudlar\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 edir\u201d.<br>A\u011fvang \u00f6lk\u0259si m\u0259zh\u0259b bax\u0131m\u0131ndan Q\u0131p\u00e7aq- Qaraman \u018frm\u0259niyy\u0259si il\u0259 daim r\u0259qb\u0259td\u0259 olub. \u018fr\u0259bl\u0259r d\u00fczg\u00fcn tutmu\u015fdular ki, d\u00fc\u015fm\u0259n bir m\u0259zh\u0259bi d\u0259yi\u015fm\u0259kd\u0259ns\u0259 \u0130slama ke\u00e7m\u0259y\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck veril\u0259c\u0259k. Siyas\u0259t \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011frultmaqdayd\u0131. H\u0259r iki \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u0259zh\u0259b f\u0259rqi olsa da dini dil hun dili say\u0131l\u0131rd\u0131. \u018fr\u0259bl\u0259r xristianlardan v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlardan f\u0259rqli vergil\u0259r al\u0131rd\u0131. \u0130lkin olaraq ierarxiyan\u0131n ba\u015f\u0131nda duranlar dinl\u0259rini d\u0259yi\u015fdil\u0259r. Bu prosesin geni\u015f izaha bel\u0259 ehtiyac\u0131 yoxdur. Prosesl\u0259r Varaz Tiridad 705 -ci il \u0259r\u0259b t\u0259b\u0259\u0259liyini q\u0259bul ed\u0259n\u0259d\u0259k davam etdi. Dastan\u0131n \u015fifr\u0259l\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131 uydurma hay tarixini zir-zibil kimi k\u0259nara atma\u011fa imkan verir.<br>A\u011fvang d\u00f6vl\u0259ti konfederal \u0259saslarla birl\u0259\u015fmi\u015f vilay\u0259tl\u0259rin birl\u0259\u015fmi\u015f d\u00f6vl\u0259ti idi. Vilay\u0259ti Vali (Knyaz) v\u0259 Qara Ke\u015fi\u015f (Ba\u015f Ke\u015fi\u015f) idar\u0259 edirdi. Vali inzibati idar\u0259etm\u0259ni h\u0259yata ke\u00e7irir, Qara Ke\u015fi\u015f is\u0259 maliyy\u0259,x\u0259zin\u0259 v\u0259 vergi i\u015fl\u0259rin\u0259 r\u0259hb\u0259rlik edirdi. X\u0259zin\u0259 kils\u0259d\u0259 saxlan\u0131l\u0131rd\u0131. Bu sistemin sonralar \u0130slam\u0131 q\u0259bul etmi\u015f B\u0259rd\u0259d\u0259 saxlanmas\u0131n\u0131 \u018fl \u0130st\u0259xri (X \u0259sr) x\u00fcsusi bir t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259 qeyd edirdi: &#171;Onlar\u0131n x\u0259zin\u0259l\u0259ri m\u0259scidd\u0259 yerl\u0259\u015firdi&#187;. M\u00fcs\u0259lmanlarda is\u0259 x\u0259zin\u0259 ad\u0259t\u0259n sarayda saxlan\u0131l\u0131rd\u0131. Dastanda hadis\u0259nin G\u0259nc\u0259d\u0259 ba\u015f verm\u0259si yaz\u0131lsa da faktlar hadis\u0259nin \u015eamxorda ba\u015f verdiyini t\u0259sdiq edir.<br>yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u0259hd edilm\u0259 g\u0259l\u0259n\u0259yi m\u00fcmk\u00fcns\u00fcz bir \u015feyi etm\u0259k kimi anla\u015f\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n 7 qap\u0131ya dil\u0259nm\u0259y\u0259 getm\u0259k, ayaqyal\u0131n oddan ke\u00e7m\u0259k v\u0259 s. \u00d6vlads\u0131z Ziyadxan v\u0259 Qara Ke\u015fi\u015fin \u0259hdinin \u015f\u0259rti ilk bax\u0131\u015fda oxucuya a\u011f\u0131r g\u00f6r\u00fcnm\u00fcr. Buradak\u0131 s\u00f6zl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 g\u00f6b\u0259kk\u0259sdi, yaxud da deyikli deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259 buradak\u0131 \u015fifr\u0259nin n\u0259 dem\u0259k olmas\u0131n\u0131 anlamaqdad\u0131r. A\u011fvan t\u00fcrkl\u0259rind\u0259ki ad\u0259tl\u0259r sak-o\u011fuzlardan qalma idi v\u0259 indi d\u0259 bir \u00e7ox xristianlar\u0131n \u0259xz etdiyi qohumla evl\u0259nm\u0259ni qada\u011fan edirdi. B\u0259zil\u0259ri t\u00fcrk c\u0259miyy\u0259tind\u0259 endogami v\u0259 ekzogami ail\u0259 qurma sisteminin oldu\u011funu yazmas\u0131 yanl\u0131\u015fd\u0131. Dem\u0259k ki, Qara ke\u015fi\u015f v\u0259 Ziyadxan \u0259mio\u011flu idil\u0259r. Onlar\u0131n \u00f6vladlar\u0131 evl\u0259n\u0259 bilm\u0259zdil\u0259r. M\u00fcmk\u00fcns\u00fcz olan da el\u0259 budur. \u00c7\u00fcnki bu evl\u0259nm\u0259nin c\u0259zas\u0131 \u00f6l\u00fcmd\u00fc. Y\u0259ni \u0259hdin \u015f\u0259rti g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fcnd\u0259n d\u0259 a\u011f\u0131rd\u0131. M\u00fcs\u0259lman\u0131n xristianla evl\u0259nm\u0259 qada\u011fas\u0131 yoxdu. H\u0259tta Pey\u011f\u0259mb\u0259r \u00f6z\u00fc Mariya-M\u0259ry\u0259m (Dastanda \u018fslinin d\u0259 ad\u0131 M\u0259ry\u0259m olmas\u0131, m\u0259hz bu fakta i\u015far\u0259dir) adl\u0131 bir qad\u0131nla evl\u0259ndiyi fakt\u0131 var. Ziyadxan \u0130slam\u0131 q\u0259bul edib etnik olaraq \u0259mo\u011flu odu\u011fu Qara Ke\u015fi\u015fl\u0259 m\u0259n\u0259n yadla\u015f\u0131r ki, g\u0259ncl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 bu mane\u0259 qald\u0131r\u0131ls\u0131n&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>Amma yeni bir ke\u00e7ilm\u0259zlik s\u0259ddi yaran\u0131r. \u0130ndi d\u0259 din ayr\u0131m\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 ke\u015fi\u015fi radikal add\u0131m atma\u011fa s\u00f6vq edir.<br>Dastan\u0131n b\u0259nz\u0259ri say\u0131lan &#171;Tahir v\u0259 Z\u00f6hr\u0259&#187; dastan\u0131nda da q\u0259hr\u0259manlar \u0259mi q\u0131z\u0131 v\u0259 \u0259mi o\u011fludurlar. Y\u0259ni bu s\u00fcjet qohum evliliyinin ayaq a\u00e7mas\u0131na i\u015far\u0259t edir. Dastan\u0131n t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda yay\u011f\u0131n olmas\u0131 v\u0259 \u018fsliy\u0259 Xan \u018fsli deyilm\u0259si d\u0259 dastandak\u0131 q\u0259hr\u0259manlar\u0131n t\u00fcrk oldu\u011funa i\u015far\u0259dir. \u00c7\u00fcnki t\u00fcrkl\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fcn olmayan he\u00e7 bir \u015fey\u0259 Xan titulu verm\u0259zl\u0259r. N\u0259 Orta Asiyada yay\u0131lm\u0131\u015f &#171;Kozis K\u00f6rp\u0259\u015f v\u0259 Bayan Sulu&#187; adl\u0131 dastanda (Kozis Albaniya ordusunda bir s\u0259rk\u0259rd\u0259 ad\u0131 oldu\u011fu m\u0259lumdur. Sulu is\u0259 \u018fsli anlam\u0131ndad\u0131r), n\u0259 d\u0259 Osmanl\u0131da yay\u0131lm\u0131\u015f variantda ke\u015fi\u015fin hay olmas\u0131ndan s\u00f6z a\u00e7\u0131lm\u0131r. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ke\u015fi\u015fin xristian q\u0131p\u00e7aq oldu\u011funu yazarlar. B\u0259s hay(erm\u0259ni) olmas\u0131 fikri, m\u0259krli hay\u0131n kirli \u0259li bu pak m\u0259h\u0259bb\u0259t dastan\u0131na nec\u0259 yol tap\u0131b? Dastan\u0131 ilk d\u0259f\u0259 erm\u0259ni a\u015f\u0131q Civani 1888- ci ild\u0259 Aleksandropolda n\u0259\u015fr etdirib. \u015e\u0259rh\u0259 ehtiyac qalm\u0131r. Mill\u0259timiz d\u0259 kitab oxumaqdan \u00e7ox kitaba inanmaqla m\u0259\u015fhurdur. \u018fslinin hayla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na asanl\u0131qla nail olan m\u0259nfur qon\u015fular\u0131m\u0131z art\u0131q K\u0259r\u0259min d\u0259 erm\u0259ni g\u0259nci olmas\u0131n\u0131 planla\u015fd\u0131r\u0131blar. 1987- ci ild\u0259 A.Y. Kokovkin Erm\u0259nistan SSR EA Tarix -filologiya jurnal\u0131n\u0131n 1-ci say\u0131nda (s.234-235) &#171;Velikiy master zolotogo delo Varazo&#187; adl\u0131 bir m\u0259qal\u0259 \u00e7ap etdirdi. M\u0259ql\u0259d\u0259 Vrazo \u015eamxorun m\u0259\u015fhur erm\u0259ni z\u0259rg\u0259ri kimi t\u0259qdim edilir. Varazonun kimliyini bil\u0259niniz varm\u0131?<br>\u0130ndi bu m\u00f6vzuya toxunaca\u011fam!!!<br>&#8230;Ke\u015fi\u015f art\u0131q qohumluqdan ba\u015fqa din s\u0259ddini d\u0259 ke\u00e7m\u0259k zorunda oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 qa\u00e7ma\u011fa \u00fcz tutur. Qara b\u0259yin getdiyi yol \u0130brahim pey\u011f\u0259mb\u0259rin getdiyi yoldur. Bu yol boyu x\u0259rit\u0259ni c\u0131z\u0131n v\u0259 t\u00fcrkl\u0259r\u0259 m\u0259xsus Od-\u0130\u015f\u0131q evl\u0259rinin yerl\u0259rini g\u00f6r\u0259c\u0259ksiniz. Burada Od v\u0259 K\u0259b\u0259y\u0259 i\u015far\u0259tl\u0259r var. Dastan\u0131n xristian t\u00fcrkl\u0259rin dastan\u0131 olmas\u0131n\u0131 onun s\u00fcjet x\u0259ttinin bir \u0130ncil k\u0259lam\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmas\u0131 s\u00fcbut edir. \u0130ncil (Matta): &#171;Qaba\u011f\u0131nda h\u0259r \u015feyi at\u0259\u015f udur, arxas\u0131nda is\u0259 alov yand\u0131r\u0131r&#187;. \u0130smailil\u0259rin g\u0259li\u015fiyl\u0259 ba\u011fl\u0131 olan bu deyimin : &#171;Qaba\u011f\u0131 od yand\u0131r\u0131r, arxas\u0131 alov sa\u00e7\u0131r&#187;-kimi t\u0259rc\u00fcm\u0259si d\u0259 m\u00f6vcuddur. K\u0259r\u0259m \u018fslinin yaxas\u0131ndak\u0131-d\u00fcym\u0259sind\u0259n, y\u0259ni qabaqdan \u00e7\u0131xan odla yan\u0131b k\u00fcl olur. 40 g\u00fcn yas tutan (40 g\u00fcnl\u00fck yas da t\u00fcrkl\u0259r\u0259 aiddi) \u018fsli is\u0259 sa\u00e7\u0131 il\u0259, y\u0259ni arxadan K\u0259r\u0259min k\u00fcl\u00fcn\u00fc s\u00fcp\u00fcr\u0259n zaman qalm\u0131\u015f bir qordan alovlan\u0131b k\u00fcl olur. Dul qad\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcn deyil\u0259n &#171;Sa\u00e7\u0131n\u0131 s\u00fcprg\u0259 etm\u0259k&#187; deyimi qeyri he\u00e7 bir xalqda yoxdur. Bu a\u015fiql\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn tikil\u0259n k\u00fcnb\u0259zd\u0259 Sofi m\u00fcc\u0259vv\u00fcr olur. M\u00fcc\u0259vv\u00fcr K\u0259b\u0259 xidm\u0259t\u00e7il\u0259rinin ad\u0131d\u0131. O evi tik\u0259ni bilirik-deyir bu dastan. Ba\u015fqa bir i\u015far\u0259t is\u0259, m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n q\u0259bir itm\u0259lidir, t\u0259limat\u0131na qar\u015f\u0131 \u0259srl\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparan Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri \u00f6z \u0259zizl\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 k\u00fcnb\u0259z tikm\u0259yi he\u00e7 zaman t\u0259rgitm\u0259dil\u0259r v\u0259 bunu Nax\u00e7\u0131vana s\u0259yah\u0259t ed\u0259n \u00d6vliya \u00c7\u0259l\u0259bi heyr\u0259tl\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131.<br>\u00c7ox m\u0259nb\u0259 say\u0131b sizl\u0259r\u0259 \u0259ziyy\u0259t verm\u0259d\u0259n Musa Kolanqtl\u0131n\u0131n da q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 bir hadis\u0259y\u0259 diqq\u0259t ed\u0259k: &#171;Albaniya knyazlar\u0131 aras\u0131nda yax\u0131n qohumlar aras\u0131nda evl\u0259nm\u0259 ba\u015f vermi\u015fdi. Varazman\u0131n n\u0259v\u0259si Vaxtanq o\u011flu Varazo, h\u0259min Varazman\u0131n n\u0259v\u0259si Vardonuhi il\u0259 evl\u0259nmi\u015fdi. Katolikos Mikay\u0131l onlar\u0131 kils\u0259d\u0259n uzaqla\u015fd\u0131raraq dedi: &#171;Bunu etm\u0259y\u0259 haqq\u0131n\u0131z yoxdur. \u00c7\u00fcnki h\u0259r ikiniz bir baban\u0131n n\u0259v\u0259l\u0259risiniz&#187;. Varazo G\u00fcrc\u00fc katolikosu Talilaya m\u00fcraci\u0259t edir v\u0259 Talila deyir: &#171;\u018fg\u0259r m\u0259nim m\u0259zh\u0259bimd\u0259nsinizs\u0259 onda xo\u015fb\u0259xt olun. \u018fg\u0259r alban ad\u0259tl\u0259rin\u0259 raz\u0131s\u0131n\u0131zsa, onda \u00f6z\u00fcn\u00fcz bilin&#187;. Burada da erm\u0259ni barma\u011f\u0131 i\u015fl\u0259yib. Guya katolikos Mikay\u0131l Makenos v\u0259ngind\u0259n ke\u015fi\u015f Salomonu \u015fa\u011f\u0131r\u0131r. Axmaq hay unudur ki, bu d\u00f6vr erm\u0259ni-alban qar\u015f\u0131durmas\u0131 \u0259n pik h\u0259dd\u0259 oldu\u011fu bir d\u00f6vrd\u00fcr. Sanki bizd\u0259 h\u00f6kum\u0259t m\u00fc\u015favir\u0259sin\u0259 Sarkisyan\u0131 \u00e7a\u011f\u0131rmaq n\u0259 q\u0259d\u0259r m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcrs\u0259, hay ke\u015fi\u015fini d\u0259 bu y\u0131\u011f\u0131nca\u011fa \u00e7a\u011f\u0131rmaq o d\u0259r\u0259c\u0259 d\u0259 m\u00fcmk\u00fcn idi. Dig\u0259r bir t\u0259r\u0259fd\u0259n hay tarixind\u0259 \u00e7ar Qagik \u00f6z do\u011fma bac\u0131s\u0131yla evl\u0259nmi\u015fdi (P\u0259rixanyan).Y\u0259ni hay\u0131n bel\u0259 bir m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 Albaniya kils\u0259 y\u0131\u011f\u0131nca\u011f\u0131na d\u0259v\u0259t olunmas\u0131 uydurmad\u0131r v\u0259 \u00e7ox g\u00fcman ki, sonradan art\u0131r\u0131l\u0131b.\u00c7\u00fcnki \u0130. Dyakonovun da \u00fczv\u00fc oldu\u011fu redaksiyada N.Yankovski v\u0259 V. Ardzinban\u0131n birg\u0259 red\u0259kt\u0259siyl\u0259 haz\u0131rlanm\u0131\u015f Hett (Hatti, Hititt) tarixi o\u00e7erkind\u0259 Hayasan\u0131n &#171;\u015fanl\u0131&#187; tarixin\u0259 aid qeydl\u0259r var: &#171;Hatti \u00e7ar\u0131 \u00f6z bac\u0131s\u0131n\u0131 (hayasa \u00e7ar\u0131) Xukkanasa \u0259r\u0259 verir v\u0259 deyir: &#171;Hatti \u00f6lk\u0259sind\u0259 bir qanun var. Qarda\u015f bac\u0131s\u0131yla evl\u0259n\u0259 bilm\u0259z, bu g\u00fcnahd\u0131r (Bu s\u00f6zl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259n A. Kammenxuberin Asmu-Nikal\u0131n hay \u00e7ar\u0131 Arnuvandas\u0131n h\u0259m arvad\u0131, h\u0259m d\u0259 bac\u0131s\u0131 olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 dedikl\u0259ri \u00f6z t\u0259sdiqini tap\u0131r). Bel\u0259 i\u015f g\u00f6r\u0259n \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Sizin \u00f6lk\u0259 barbar \u00f6lk\u0259dir. Orada bac\u0131 v\u0259 qohumlarla ail\u0259 qurulur. Amma Hattid\u0259 bu i\u015f qada\u011fand\u0131r. Bir g\u00fcn g\u0259linin eyni anadan v\u0259 eyni qandan olan bac\u0131s\u0131 siz\u0259 qonaq g\u0259l\u0259rs\u0259 yeyib-i\u00e7in, oxuyun, \u015f\u0259nl\u0259nin. \u018fg\u0259r arvad\u0131n\u0131n bac\u0131s\u0131yla evl\u0259nm\u0259k fikrin\u0259 d\u00fc\u015fs\u0259n bunun c\u0259zas\u0131 \u00f6l\u00fcmd\u00fcr. &#171;M\u0259tnd\u0259n ayd\u0131n olur ki, hattil\u0259rd\u0259 evlilik sistemi ekzoqami (xarici evl\u0259nm\u0259 &#8212; t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 &#171;Q\u0131z\u0131m\u0131 7 biyana yada ver\u0259r\u0259m&#187; ekzoqami sistemi) sistemi vard\u0131. M\u0259tnd\u0259n ayd\u0131n olur ki, hayasa \u00e7ar\u0131na saraydan v\u0259 h\u0259tta Atssi \u00f6lk\u0259sind\u0259n olan ba\u015fqa qad\u0131nlarla da evl\u0259nm\u0259yi qada\u011fan edir&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fc\u0259llifl\u0259r daha sonra yaz\u0131rlar: &#171;Maraql\u0131d\u0131r ki, bu zamanlarda Hayasada ad\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 evl\u0259ndiyin qad\u0131n\u0131n bac\u0131lar\u0131na, o soyda olan eyni ya\u015fda olan qad\u0131nlara evl\u0259nm\u0259k h\u00fcququ tan\u0131n\u0131rd\u0131. Etnografik ara\u015fd\u0131rmalar zaman\u0131 b\u0259zi patriarxal q\u0259bil\u0259l\u0259rd\u0259 sonsuzluq zaman\u0131 q\u0131z\u0131n ki\u00e7ik bac\u0131s\u0131yla evl\u0259nm\u0259y\u0259 icaz\u0259 verilirdi. Dem\u0259li, haylar\u0131n bu ad\u0259tin\u0259 materiarxal &#8212; qan qohumlu\u011fu olan ail\u0259 sistemi kimi bax\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu ad\u0259t q\u0259dim Yax\u0131n \u015e\u0259rq tarixind\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f YEGAN\u018f HAD\u0130S\u018fD\u0130R. Bu art\u0131q \u00e7ox ke\u00e7mi\u015fd\u0259 qalm\u0131\u015f bir ad\u0259t idi. Linqivistik m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259 Hindavropal\u0131lar v\u0259 Afroasiyal\u0131lar bu ad\u0259t\u0259 art\u0131q e.\u0259. IV minilikkl\u0259rd\u0259n \u00f6nc\u0259 son qoymu\u015fdular. Bu c\u00fcr qohumluq evliliyi n\u0259 \u015fumerl\u0259rd\u0259, n\u0259 elaml\u0131larda, n\u0259 d\u0259 h\u00fcrritl\u0259rd\u0259 omay\u0131b. Maraql\u0131 oras\u0131d\u0131r ki, Suppilulimus bu m\u00fcqavil\u0259 m\u0259tnind\u0259 t\u0259kc\u0259 Hayasa \u00e7ar\u0131na deyil, h\u0259m d\u0259 &#171;Hayasa \u0259halisin\u0259&#187;- dey\u0259 m\u00fcraci\u0259t edib. Bu da Hayasa da &#171;\u00e7ar&#187; titulu olsa da c\u0259miyy\u0259tin h\u0259l\u0259 d\u0259 ibtidai icma qurulu\u015flu olmas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. M\u0259tnd\u0259 Hatti \u00e7ar\u0131 \u0259kin\u00e7i hay q\u0259bil\u0259l\u0259rini &#171;q\u0259bil\u0259ni, evl\u0259rini, tarlala\u0131n\u0131 (k\u0259ndl\u0259rini), \u00fcz\u00fcml\u00fckl\u0259rini, buynuzlu heyvanlar\u0131n\u0131, qoyunlar\u0131n\u0131 v\u0259 s.&#187; m\u0259hv etm\u0259kl\u0259 h\u0259d\u0259l\u0259yir (&#171;\u0130storiya drevnego Vostoka&#187; Moskva 1988. s\u0259h.145-146). Minl\u0259rl\u0259 yet\u0259rli fakt var ki, \u00e7ar dedikl\u0259ri bel\u0259 \u00f6z bac\u0131s\u0131yla evl\u0259n\u0259n bir xalq\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si g\u0259lib \u0259mizad\u0259l\u0259rin nigah\u0131n\u0131n l\u0259n\u0259tl\u0259nm\u0259siyl\u0259 ba\u011fl\u0131 f\u0259tva ver\u0259 bilm\u0259zdi v\u0259 bu \u00e7ox g\u00fclm\u0259li \u00e7\u0131x\u0131r. Buna erm\u0259ni sarsaql\u0131\u011f\u0131 deyilir.<br>M. Kolanqatl\u0131 yaz\u0131r: &#171;Ham\u0131l\u0131qla \u015eamxorun Berd v\u0259ngind\u0259 topla\u015f\u0131b Varazonun n\u0259slini l\u0259n\u0259tl\u0259dil\u0259r. El\u0259 h\u0259min vaxt onun evin\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r basq\u0131n edib bir o\u011flunu anas\u0131n\u0131n quca\u011f\u0131nda par\u00e7alad\u0131lar, ikinci o\u011flunu is\u0259 mindiyi at\u0131n y\u0259h\u0259rind\u0259n sal\u0131b ayaqlar\u0131 il\u0259 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcl\u0259r&#187; (&#171;Albaniya tarixi). \u018fslind\u0259 is\u0259 bu q\u0259tli kils\u0259 t\u00f6r\u0259tmi\u015fdi v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 atm\u0131\u015fd\u0131. \u018fsli v\u0259 K\u0259r\u0259min real tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r olmas\u0131 v\u0259 talel\u0259rinin bu faci\u0259yl\u0259 sonlanmas\u0131 xalqda d\u0259rin yan\u011f\u0131 yaratd\u0131 v\u0259 bu g\u0259ncl\u0259rin he\u00e7 zaman \u00f6lm\u0259y\u0259c\u0259k sevgisi dastanda \u0259ks olundu.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/fffffffffffffffffffff.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-87294\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Yuxar\u0131da ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kdiyim z\u0259rg\u0259r Varazonu erm\u0259nil\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan erm\u0259nil\u0259r bu tarix\u00e7\u0259ni bilir v\u0259 ona g\u00f6r\u0259 onu erm\u0259ni q\u0131z\u0131l i\u015finin ustas\u0131 kimi t\u0259sdiql\u0259m\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Sonra is\u0259 biz\u0259 s\u00fcbut etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015facaqlar ki, \u018fsli m\u0259nim, K\u0259r\u0259m m\u0259nim. Dastan sizin niy\u0259 olur?<br>Daha bir n\u00fcansa toxunmaq ist\u0259yir\u0259m. Bizim biliksiz g\u0259ncl\u0259r bir erm\u0259ni t\u0259bli\u011fat \u015f\u0259b\u0259k\u0259sinin Q\u0131p\u00e7aq-O\u011fuz qar\u015f\u0131durmas\u0131 yaratmaq amac\u0131yla ortaya atd\u0131qlar\u0131 bir t\u0259l\u0259y\u0259 asanl\u0131qla d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r. T\u00fcrk toplumlar\u0131 aras\u0131nda qar\u015f\u0131durmalar daim olmu\u015f v\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 var. Lakin m\u0259krli d\u00fc\u015fm\u0259n bu oyunu ortaya ataraq daim i\u00e7-i\u00e7\u0259 v\u0259 qucaq-quca\u011fa olmu\u015f bir toplumun i\u00e7in\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 toxumlar\u0131 s\u0259pm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Oxuyun v\u0259 h\u0259qiq\u0259ti saxta profilli haylar\u0131n uydurmalar\u0131ndan deyil, m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259\u0259n \u00f6yr\u0259nin. Q\u0131p\u00e7aq da, O\u011fuz da bizimkidi. Onlar\u0131n igidlikl\u0259rini sevdiyimiz kimi yanl\u0131\u015flar\u0131na da sahib \u00e7\u0131xmal\u0131y\u0131q. Ba\u015fqa bir faktor is\u0259 bizim uydurma\u00e7\u0131lar\u0131n erm\u0259nil\u0259rd\u0259n \u0259xz etdikl\u0259ri saxta m\u0259nb\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda biz\u0259 s\u0131r\u0131d\u0131qlar\u0131 v\u0259 g\u0259ncl\u0259rimizi \u00e7a\u015f-ba\u015f salan &#171;alban mill\u0259ti, alban dili&#187; v\u0259 s. deyiml\u0259rdi. Bir daha t\u0259krarlay\u0131ram ki, A\u011fvang-Albaniya konfederal d\u00f6vl\u0259t olub v\u0259 buradak\u0131 tayfalar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti t\u00fcrkl\u0259r idi. Alban dili dediyiniz v\u0259 axtard\u0131\u011f\u0131n\u0131z dil is\u0259 el\u0259 &#171;\u018fsli v\u0259 K\u0259r\u0259m&#187; dastan\u0131n dili n\u0259dirs\u0259, el\u0259 odur. Herodotda bir albanlara aid s\u00f6z verilib. Tur\u015f meyv\u0259d\u0259n haz\u0131rlanan \u015fey\u0259 albanlar &#171;ASX\u0130-ACI&#187; deyirdil\u0259r. Hans\u0131 dild\u0259 olmas\u0131n\u0131 tap\u0131n oxuyun.<br>Oxumayan &#171;Alban\u015f\u00fcnas&#187;lar tariximiz\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259 \u0259m\u0259lli-ba\u015fl\u0131 qarmaqar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q yarad\u0131blar. Bu ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n akademik s\u0259viyy\u0259l\u0259ri \u00e7ox a\u015fa\u011f\u0131d\u0131. \u018fslind\u0259 F\u0259rid\u0259 M\u0259mm\u0259dovan\u0131n saxta erm\u0259ni m\u0259nb\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 getdiyi yoldan kims\u0259 k\u0259nara \u00e7\u0131xmay\u0131b. B\u0259zi yaz\u0131larda &#171;qriqoryan Alban kils\u0259si&#187;, &#171;erm\u0259ni q\u0131p\u00e7aqcas\u0131&#187; v\u0259 s. kimi ibar\u0259l\u0259r\u0259 rast g\u0259lirik. \u018fslind\u0259 bu deyim &#171;sa\u00e7-saqqall\u0131 kosa&#187; ibar\u0259sin\u0259 b\u0259nz\u0259yir. Birincisi, Albaniya apostol kils\u0259si h\u0259vvari g\u00f6rm\u00fc\u015f bir kils\u0259 idi. \u0130kincisi, m\u0259zh\u0259b bax\u0131m\u0131ndan haylar monofizit, Albaniya \u0259halisi v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrkl\u0259r is\u0259 diofizit m\u0259zh\u0259bli idil\u0259r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, &#171;erm\u0259ni q\u0131p\u00e7aqcas\u0131&#187; ibar\u0259si yanl\u0131\u015fd\u0131. \u018frm\u0259niyy\u0259 t\u00fcrk \u00f6lk\u0259si idi. \u018fsas dan\u0131\u015f\u0131q v\u0259 dini dil hunca-q\u0131p\u00e7aqca idi. Haylar Bizans t\u0259sirin\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fckd\u0259 Qriqoryanl\u0131\u011fa, \u0130ran t\u0259sirin\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fckd\u0259 is\u0259 mitraizm\u0259 \u00fcz tutur v\u0259 \u00f6z m\u0259b\u0259d hiyeredulluqlar\u0131n\u0131-m\u00fcq\u0259dd\u0259s m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259liyini tez-tez d\u0259yi\u015firdil\u0259r. \u018frm\u0259niyy\u0259 \u00f6lk\u0259sinin n\u0259 maddi, n\u0259 d\u0259 m\u0259n\u0259vi miras\u0131n\u0131n haylara he\u00e7 bir d\u0259xli yoxdur. \u018frm\u0259niyy\u0259 xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul ed\u0259n ilk t\u00fcrk \u00f6lk\u0259si idi. \u018fhalisi hun, qaraman (x\u00fcsus\u0259n d\u0259 \u0259rm\u0259n\u0259k-armenak tir\u0259si) v\u0259 q\u0131p\u00e7aqlardan v\u0259 s. ibar\u0259t idi. Xristianlar\u0131n \u0259sas kitablar\u0131ndan say\u0131lan &#171;Apostol qaydalar\u0131&#187;n\u0131 yazan Dionisi, yunanlar Skif Abbat\u0131 (V-VI \u0259srl\u0259r) adland\u0131rd\u0131lar. \u0130ohann is\u0259 Albaniyada Hun yepiskopu adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. \u0130lkin xristianl\u0131q dili bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 hun dilind\u0259 idi. \u018frm\u0259niyy\u0259 \u0259halisi, \u0259sas\u0259n qaramanlar (M\u00fcs\u0259lman \u0259rm\u0259n\u0259kl\u0259r T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ya\u015fasa da, xristian qaramanlar Trakyaya s\u00fcrg\u00fcn edildil\u0259r-1923 c\u00fc il), q\u0131p\u00e7aqlar s\u0259lcuklular d\u00f6n\u0259mind\u0259 M\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u015e\u0259rqi Avropaya getm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldular. Hun-O\u011fuz rumlu xristian boylar\u0131 1530- cu ild\u0259n sonra G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 \u015eimali Qafqaz b\u00f6lg\u0259l\u0259rin\u0259 qovuldular. Ataman kazaklar\u0131 bu soyun assimlyasiya u\u011fram\u0131\u015f bir qismi olsa da, dig\u0259r t\u00fcrkdilli qismi haz\u0131rda rumlu-grek ad\u0131yla dediyim \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015famaqdad\u0131rlar. Xaqani \u015eirvani v\u0259 N\u0259simi \u018frm\u0259nil\u0259r\u0259 aid \u015feirl\u0259ri var. Xaqani (XII \u0259sr) \u00f6z \u015feirind\u0259 \u0259rm\u0259nl\u0259ri nasturi,y\u0259ni nestorian adland\u0131r\u0131r. Bu da qriqoryanl\u0131qdan tam f\u0259rqlidir:<\/p>\n\n\n\n<p>X\u00dcSUS\u0130YL\u018f, BU N\u018fSTUR\u0130 M\u018fZH\u018fB\u0130ND\u018f OLAN QON\u015eU,<br>H\u00d6RM\u018fT\u0130M\u0130 \u00c7OX SAXLAYAR \u0130K\u0130NC\u0130 B\u0130R \u0130SA Q\u018fD\u018fR&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>Orada yaln\u0131z din ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 qeyd edilm\u0259si eyni soydan oldu\u011fumuzu g\u00f6sr\u0259rir. &#171;Dan\u0131\u015fm\u0259ndil\u0259r&#187; dastan\u0131 \u018frm\u0259nl\u0259rin dastan\u0131d\u0131r v\u0259 t\u00fcrk dilind\u0259dir. Albaniyan\u0131n \u0259halisi i\u00e7\u0259risind\u0259 \u0259sas yeri-qarqar, sabar, bulqar, be\u00e7eneq, barsil, alpin, koman v\u0259 s. tayfalar\u0131ntutmas\u0131n\u0131 kms\u0259 dana bilm\u0259z. &#171;Albaniya&#187; ad\u0131 siyasi-inzibati m\u00f6vqe bildir\u0259n bir etnonimdi. \u00d6lk\u0259 ad\u0131 is\u0259 A\u011fvang toponimidi.<br>\u018frm\u0259niyy\u0259, Midiya v\u0259 Albaniya (A\u011fvang) sak-o\u011fuzlar\u0131n \u00f6lk\u0259l\u0259ridir. Onlar\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259n p\u0259rd\u0259l\u0259r qald\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. O\u011fuz G\u00fcn\u0259\u015finin i\u015f\u0131\u011f\u0131 tarixin \u00e7ox qaranl\u0131qlar\u0131na i\u015f\u0131q salacaq. H\u0259tta xristianl\u0131qda v\u0259 qeyri dinl\u0259rd\u0259 \u00f6z izl\u0259rimizi g\u00f6r\u0259c\u0259ksiniz.<br>&#171;Tarixin dili,dilin tarixi&#187; kitab\u0131mda bunlar ara\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f faktlara uy\u011fun tezisl\u0259rdi.<br>Tarix kims\u0259y\u0259 he\u00e7 zaman &#171;\u0259lvida&#187; dem\u0259z, h\u0259r zaman &#171;g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n\u0259d\u0259k&#187; dey\u0259r. Tariximizl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259y\u0259 niy\u0259 t\u0259l\u0259smirik?<\/p>\n\n\n\n<p>Bu g\u00fcn bir \u00e7ox xalqlar, h\u0259tta tarix\u0259n d\u00f6vl\u0259t n\u0259 oldu\u011funu g\u00f6rm\u0259y\u0259nl\u0259r Albaniya (A\u011fvang) miras\u0131na qonmaq \u00fc\u00e7\u00fcn mar\u0131\u011fa yat\u0131blar. N\u0259 yaz\u0131q ki, bizim ba\u015f\u0131m\u0131z \u00f6zg\u0259 i\u015fl\u0259r\u0259 qar\u0131\u015f\u0131b. H\u0259rd\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, bizi Yerd\u0259 qayda-qnun yaratma\u011fa g\u00f6nd\u0259r\u0259n Tanr\u0131 bu sar\u0131 d\u0259miri niy\u0259 arxam\u0131zca yollad\u0131?<br>Albaniya tarixini \u00f6yr\u0259nm\u0259k ist\u0259y\u0259nl\u0259r &#171;\u018fsli v\u0259 K\u0259r\u0259m&#187; dastan\u0131ndan ba\u015flamal\u0131d\u0131rlar. Bu dastan A\u011fvang dastan\u0131d\u0131r, onun dili n\u0259dirs\u0259, axtard\u0131\u011f\u0131n\u0131z alban dili d\u0259 odur. Folklor\u00e7ular yax\u015f\u0131 bilirl\u0259r ki, dastan yarand\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc, s\u00fcjet x\u0259ttini t\u0259\u015fkil ed\u0259n hadis\u0259ni v\u0259 n\u0259tic\u0259ni lakonik dild\u0259 \u015fifr\u0259l\u0259yir. Abbasil\u0259r d\u00f6vr\u00fc Xilaf\u0259tin v\u0259ziri olmu\u015f Bin Xaqan\u0131n (X\u0259z\u0259r des\u0259l\u0259r d\u0259 Bin Xaqan Arsaql\u0131 A\u011fvan t\u00fcrkl\u0259rind\u0259ndir) dilind\u0259n (Cahiz &#171;T\u00fcrkl\u0259rin f\u0259zil\u0259tl\u0259ri&#187; adl\u0131 \u0259s\u0259ri ona h\u0259sr edib) yaz\u0131rd\u0131: &#171;Biz- t\u00fcrkl\u0259r, tarixi he\u00e7 bir ist\u0259yi olmayan \u015f\u0259xsin yadda\u015f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u0259rik. O, m\u0259tnd\u0259 he\u00e7 n\u0259yi d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 meyl etm\u0259z&#187;. Dastanlar\u0131 kiml\u0259r ya\u015fatd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ham\u0131m\u0131z bilirik. &#171;\u018fsli v\u0259 K\u0259r\u0259m&#187; dastan\u0131n\u0131n \u015fifahi v\u0259 yaz\u0131l\u0131 m\u0259tnl\u0259rind\u0259 f\u0259rql\u0259r var. \u015eifahi variantda bu iki \u015f\u0259xsin \u0259mi q\u0131z\u0131 v\u0259 \u0259mi o\u011flu olduqlar\u0131n\u0131 e\u015fitmi\u015fdim.16 il ara\u015fd\u0131rd\u0131m. 136 ya\u015fl\u0131 o ki\u015fi haql\u0131ym\u0131\u015f. Bu dastan k\u0259d\u0259r notlar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015f v\u0259 nakam sonluqla bit\u0259n t\u0259k dastan\u0131m\u0131zd\u0131r. Dastan\u0131n yaranma d\u00f6vr\u00fc 680-750-ci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. A\u011fvang \u00f6lk\u0259sind\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r\u0259 n\u0259z\u0259r salaq: Cavan\u015firin \u00f6l\u00fcm\u00fc, X\u0259z\u0259rl\u0259rin v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin viranedici h\u00fccumlar\u0131, \u00f6lk\u0259nin ziddiyy\u0259tl\u0259r i\u00e7ind\u0259 \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131, qohumbazl\u0131q, ke\u015fi\u015fl\u0259r\u0259 v\u0259 yerli inzibati ierarxiyaya qar\u015f\u0131 pavlikil\u0259r \u00fcsyan\u0131n\u0131n ba\u015flanmas\u0131&#8230;<br>Xalq \u0259r\u0259b i\u015f\u011fal\u0131yla iki qat z\u00fclm\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. \u018fr\u0259bl\u0259r Sasanil\u0259rd\u0259n \u0259xz etdikl\u0259ri siyasi v\u0259 inzibati idar\u0259etm\u0259 \u00fcsuluna \u00fcst\u00fcnl\u00fck verm\u0259kll\u0259 yana\u015f\u0131 Albaniyada diofizit m\u0259zh\u0259bi z\u0259ifl\u0259tm\u0259kl\u0259 Bizansla olan m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri pozma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn tam tabe etdikl\u0259ri Qaraman-Q\u0131p\u00e7aq \u018frm\u0259niyy\u0259si v\u0259 qara\u00e7\u0131 kimi ya\u015famaqda olan haylar\u0131n da ibad\u0259t etdikl\u0259ri monofizit m\u0259zh\u0259b\u0259 tabe etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. S\u0259b\u0259b siyasi m\u0259qs\u0259d da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. \u0130nzibati b\u00f6lg\u00fc kimi is\u0259 i\u015f\u011fal edilmi\u015f \u0259razil\u0259r I-II-III \u018frm\u0259niyy\u0259 b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fc. \u018fr\u0259b tarix\u00e7isi \u0130st\u0259xri yaz\u0131rd\u0131: \u201cBiz \u018frm\u0259niyy\u0259, Arran v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 x\u0259rit\u0259d\u0259 birl\u0259\u015fdirir v\u0259 ona bir \u00f6lk\u0259 kimi bax\u0131r\u0131q. Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri T\u0259rm v\u0259 Z\u0259ncan\u0131n son h\u0259d\u00acdin\u0259 \u00e7atan da\u011f silsil\u0259sidir. Sonra bu silsil\u0259 Din\u0259v\u0259rin son h\u00fcduduna \u00e7at\u0131r, sonra H\u00fclvan v\u0259 \u015e\u0259hrazurun o t\u0259r\u0259fl\u0259rin\u0259d\u0259k uzan\u0131r, daha sonra is\u0259 \u018frm\u0259niyy\u0259 h\u00fcdudlar\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 edir\u201d.<br>A\u011fvang \u00f6lk\u0259si m\u0259zh\u0259b bax\u0131m\u0131ndan Q\u0131p\u00e7aq- Qaraman \u018frm\u0259niyy\u0259si il\u0259 daim r\u0259qb\u0259td\u0259 olub. \u018fr\u0259bl\u0259r d\u00fczg\u00fcn tutmu\u015fdular ki, d\u00fc\u015fm\u0259n bir m\u0259zh\u0259bi d\u0259yi\u015fm\u0259kd\u0259ns\u0259 \u0130slama ke\u00e7m\u0259y\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck veril\u0259c\u0259k. Siyas\u0259t \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011frultmaqdayd\u0131. H\u0259r iki \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u0259zh\u0259b f\u0259rqi olsa da dini dil hun dili say\u0131l\u0131rd\u0131. \u018fr\u0259bl\u0259r xristianlardan v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlardan f\u0259rqli vergil\u0259r al\u0131rd\u0131. \u0130lkin olaraq ierarxiyan\u0131n ba\u015f\u0131nda duranlar dinl\u0259rini d\u0259yi\u015fdil\u0259r. Bu prosesin geni\u015f izaha bel\u0259 ehtiyac\u0131 yoxdur. Prosesl\u0259r Varaz Tiridad 705 -ci il \u0259r\u0259b t\u0259b\u0259\u0259liyini q\u0259bul ed\u0259n\u0259d\u0259k davam etdi. Dastan\u0131n \u015fifr\u0259l\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131 uydurma hay tarixini zir-zibil kimi k\u0259nara atma\u011fa imkan verir.<br>A\u011fvang d\u00f6vl\u0259ti konfederal \u0259saslarla birl\u0259\u015fmi\u015f vilay\u0259tl\u0259rin birl\u0259\u015fmi\u015f d\u00f6vl\u0259ti idi. Vilay\u0259ti Vali (Knyaz) v\u0259 Qara Ke\u015fi\u015f (Ba\u015f Ke\u015fi\u015f) idar\u0259 edirdi. Vali inzibati idar\u0259etm\u0259ni h\u0259yata ke\u00e7irir, Qara Ke\u015fi\u015f is\u0259 maliyy\u0259,x\u0259zin\u0259 v\u0259 vergi i\u015fl\u0259rin\u0259 r\u0259hb\u0259rlik edirdi. X\u0259zin\u0259 kils\u0259d\u0259 saxlan\u0131l\u0131rd\u0131. Bu sistemin sonralar \u0130slam\u0131 q\u0259bul etmi\u015f B\u0259rd\u0259d\u0259 saxlanmas\u0131n\u0131 \u018fl \u0130st\u0259xri (X \u0259sr) x\u00fcsusi bir t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259 qeyd edirdi: &#171;Onlar\u0131n x\u0259zin\u0259l\u0259ri m\u0259scidd\u0259 yerl\u0259\u015firdi&#187;. M\u00fcs\u0259lmanlarda is\u0259 x\u0259zin\u0259 ad\u0259t\u0259n sarayda saxlan\u0131l\u0131rd\u0131. Dastanda hadis\u0259nin G\u0259nc\u0259d\u0259 ba\u015f verm\u0259si yaz\u0131lsa da faktlar hadis\u0259nin \u015eamxorda ba\u015f verdiyini t\u0259sdiq edir.<br>yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u0259hd edilm\u0259 g\u0259l\u0259n\u0259yi m\u00fcmk\u00fcns\u00fcz bir \u015feyi etm\u0259k kimi anla\u015f\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n 7 qap\u0131ya dil\u0259nm\u0259y\u0259 getm\u0259k, ayaqyal\u0131n oddan ke\u00e7m\u0259k v\u0259 s. \u00d6vlads\u0131z Ziyadxan v\u0259 Qara Ke\u015fi\u015fin \u0259hdinin \u015f\u0259rti ilk bax\u0131\u015fda oxucuya a\u011f\u0131r g\u00f6r\u00fcnm\u00fcr. Buradak\u0131 s\u00f6zl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 g\u00f6b\u0259kk\u0259sdi, yaxud da deyikli deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259 buradak\u0131 \u015fifr\u0259nin n\u0259 dem\u0259k olmas\u0131n\u0131 anlamaqdad\u0131r. A\u011fvan t\u00fcrkl\u0259rind\u0259ki ad\u0259tl\u0259r sak-o\u011fuzlardan qalma idi v\u0259 indi d\u0259 bir \u00e7ox xristianlar\u0131n \u0259xz etdiyi qohumla evl\u0259nm\u0259ni qada\u011fan edirdi. B\u0259zil\u0259ri t\u00fcrk c\u0259miyy\u0259tind\u0259 endogami v\u0259 ekzogami ail\u0259 qurma sisteminin oldu\u011funu yazmas\u0131 yanl\u0131\u015fd\u0131. Dem\u0259k ki, Qara ke\u015fi\u015f v\u0259 Ziyadxan \u0259mio\u011flu idil\u0259r. Onlar\u0131n \u00f6vladlar\u0131 evl\u0259n\u0259 bilm\u0259zdil\u0259r. M\u00fcmk\u00fcns\u00fcz olan da el\u0259 budur. \u00c7\u00fcnki bu evl\u0259nm\u0259nin c\u0259zas\u0131 \u00f6l\u00fcmd\u00fc. Y\u0259ni \u0259hdin \u015f\u0259rti g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fcnd\u0259n d\u0259 a\u011f\u0131rd\u0131. M\u00fcs\u0259lman\u0131n xristianla evl\u0259nm\u0259 qada\u011fas\u0131 yoxdu. H\u0259tta Pey\u011f\u0259mb\u0259r \u00f6z\u00fc Mariya-M\u0259ry\u0259m (Dastanda \u018fslinin d\u0259 ad\u0131 M\u0259ry\u0259m olmas\u0131, m\u0259hz bu fakta i\u015far\u0259dir) adl\u0131 bir qad\u0131nla evl\u0259ndiyi fakt\u0131 var. Ziyadxan \u0130slam\u0131 q\u0259bul edib etnik olaraq \u0259mo\u011flu odu\u011fu Qara Ke\u015fi\u015fl\u0259 m\u0259n\u0259n yadla\u015f\u0131r ki, g\u0259ncl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 bu mane\u0259 qald\u0131r\u0131ls\u0131n&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>Amma yeni bir ke\u00e7ilm\u0259zlik s\u0259ddi yaran\u0131r. \u0130ndi d\u0259 din ayr\u0131m\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 ke\u015fi\u015fi radikal add\u0131m atma\u011fa s\u00f6vq edir.<br>Dastan\u0131n b\u0259nz\u0259ri say\u0131lan &#171;Tahir v\u0259 Z\u00f6hr\u0259&#187; dastan\u0131nda da q\u0259hr\u0259manlar \u0259mi q\u0131z\u0131 v\u0259 \u0259mi o\u011fludurlar. Y\u0259ni bu s\u00fcjet qohum evliliyinin ayaq a\u00e7mas\u0131na i\u015far\u0259t edir. Dastan\u0131n t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda yay\u011f\u0131n olmas\u0131 v\u0259 \u018fsliy\u0259 Xan \u018fsli deyilm\u0259si d\u0259 dastandak\u0131 q\u0259hr\u0259manlar\u0131n t\u00fcrk oldu\u011funa i\u015far\u0259dir. \u00c7\u00fcnki t\u00fcrkl\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fcn olmayan he\u00e7 bir \u015fey\u0259 Xan titulu verm\u0259zl\u0259r. N\u0259 Orta Asiyada yay\u0131lm\u0131\u015f &#171;Kozis K\u00f6rp\u0259\u015f v\u0259 Bayan Sulu&#187; adl\u0131 dastanda (Kozis Albaniya ordusunda bir s\u0259rk\u0259rd\u0259 ad\u0131 oldu\u011fu m\u0259lumdur. Sulu is\u0259 \u018fsli anlam\u0131ndad\u0131r), n\u0259 d\u0259 Osmanl\u0131da yay\u0131lm\u0131\u015f variantda ke\u015fi\u015fin hay olmas\u0131ndan s\u00f6z a\u00e7\u0131lm\u0131r. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ke\u015fi\u015fin xristian q\u0131p\u00e7aq oldu\u011funu yazarlar. B\u0259s hay(erm\u0259ni) olmas\u0131 fikri, m\u0259krli hay\u0131n kirli \u0259li bu pak m\u0259h\u0259bb\u0259t dastan\u0131na nec\u0259 yol tap\u0131b? Dastan\u0131 ilk d\u0259f\u0259 erm\u0259ni a\u015f\u0131q Civani 1888- ci ild\u0259 Aleksandropolda n\u0259\u015fr etdirib. \u015e\u0259rh\u0259 ehtiyac qalm\u0131r. Mill\u0259timiz d\u0259 kitab oxumaqdan \u00e7ox kitaba inanmaqla m\u0259\u015fhurdur. \u018fslinin hayla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na asanl\u0131qla nail olan m\u0259nfur qon\u015fular\u0131m\u0131z art\u0131q K\u0259r\u0259min d\u0259 erm\u0259ni g\u0259nci olmas\u0131n\u0131 planla\u015fd\u0131r\u0131blar. 1987- ci ild\u0259 A.Y. Kokovkin Erm\u0259nistan SSR EA Tarix -filologiya jurnal\u0131n\u0131n 1-ci say\u0131nda (s.234-235) &#171;Velikiy master zolotogo delo Varazo&#187; adl\u0131 bir m\u0259qal\u0259 \u00e7ap etdirdi. M\u0259ql\u0259d\u0259 Vrazo \u015eamxorun m\u0259\u015fhur erm\u0259ni z\u0259rg\u0259ri kimi t\u0259qdim edilir. Varazonun kimliyini bil\u0259niniz varm\u0131?<br>\u0130ndi bu m\u00f6vzuya toxunaca\u011fam!!!<br>&#8230;Ke\u015fi\u015f art\u0131q qohumluqdan ba\u015fqa din s\u0259ddini d\u0259 ke\u00e7m\u0259k zorunda oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 qa\u00e7ma\u011fa \u00fcz tutur. Qara b\u0259yin getdiyi yol \u0130brahim pey\u011f\u0259mb\u0259rin getdiyi yoldur. Bu yol boyu x\u0259rit\u0259ni c\u0131z\u0131n v\u0259 t\u00fcrkl\u0259r\u0259 m\u0259xsus Od-\u0130\u015f\u0131q evl\u0259rinin yerl\u0259rini g\u00f6r\u0259c\u0259ksiniz. Burada Od v\u0259 K\u0259b\u0259y\u0259 i\u015far\u0259tl\u0259r var. Dastan\u0131n xristian t\u00fcrkl\u0259rin dastan\u0131 olmas\u0131n\u0131 onun s\u00fcjet x\u0259ttinin bir \u0130ncil k\u0259lam\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmas\u0131 s\u00fcbut edir. \u0130ncil (Matta): &#171;Qaba\u011f\u0131nda h\u0259r \u015feyi at\u0259\u015f udur, arxas\u0131nda is\u0259 alov yand\u0131r\u0131r&#187;. \u0130smailil\u0259rin g\u0259li\u015fiyl\u0259 ba\u011fl\u0131 olan bu deyimin : &#171;Qaba\u011f\u0131 od yand\u0131r\u0131r, arxas\u0131 alov sa\u00e7\u0131r&#187;-kimi t\u0259rc\u00fcm\u0259si d\u0259 m\u00f6vcuddur. K\u0259r\u0259m \u018fslinin yaxas\u0131ndak\u0131-d\u00fcym\u0259sind\u0259n, y\u0259ni qabaqdan \u00e7\u0131xan odla yan\u0131b k\u00fcl olur. 40 g\u00fcn yas tutan (40 g\u00fcnl\u00fck yas da t\u00fcrkl\u0259r\u0259 aiddi) \u018fsli is\u0259 sa\u00e7\u0131 il\u0259, y\u0259ni arxadan K\u0259r\u0259min k\u00fcl\u00fcn\u00fc s\u00fcp\u00fcr\u0259n zaman qalm\u0131\u015f bir qordan alovlan\u0131b k\u00fcl olur. Dul qad\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcn deyil\u0259n &#171;Sa\u00e7\u0131n\u0131 s\u00fcprg\u0259 etm\u0259k&#187; deyimi qeyri he\u00e7 bir xalqda yoxdur. Bu a\u015fiql\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn tikil\u0259n k\u00fcnb\u0259zd\u0259 Sofi m\u00fcc\u0259vv\u00fcr olur. M\u00fcc\u0259vv\u00fcr K\u0259b\u0259 xidm\u0259t\u00e7il\u0259rinin ad\u0131d\u0131. O evi tik\u0259ni bilirik-deyir bu dastan. Ba\u015fqa bir i\u015far\u0259t is\u0259, m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n q\u0259bir itm\u0259lidir, t\u0259limat\u0131na qar\u015f\u0131 \u0259srl\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparan Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri \u00f6z \u0259zizl\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 k\u00fcnb\u0259z tikm\u0259yi he\u00e7 zaman t\u0259rgitm\u0259dil\u0259r v\u0259 bunu Nax\u00e7\u0131vana s\u0259yah\u0259t ed\u0259n \u00d6vliya \u00c7\u0259l\u0259bi heyr\u0259tl\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131.<br>\u00c7ox m\u0259nb\u0259 say\u0131b sizl\u0259r\u0259 \u0259ziyy\u0259t verm\u0259d\u0259n Musa Kolanqtl\u0131n\u0131n da q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 bir hadis\u0259y\u0259 diqq\u0259t ed\u0259k: &#171;Albaniya knyazlar\u0131 aras\u0131nda yax\u0131n qohumlar aras\u0131nda evl\u0259nm\u0259 ba\u015f vermi\u015fdi. Varazman\u0131n n\u0259v\u0259si Vaxtanq o\u011flu Varazo, h\u0259min Varazman\u0131n n\u0259v\u0259si Vardonuhi il\u0259 evl\u0259nmi\u015fdi. Katolikos Mikay\u0131l onlar\u0131 kils\u0259d\u0259n uzaqla\u015fd\u0131raraq dedi: &#171;Bunu etm\u0259y\u0259 haqq\u0131n\u0131z yoxdur. \u00c7\u00fcnki h\u0259r ikiniz bir baban\u0131n n\u0259v\u0259l\u0259risiniz&#187;. Varazo G\u00fcrc\u00fc katolikosu Talilaya m\u00fcraci\u0259t edir v\u0259 Talila deyir: &#171;\u018fg\u0259r m\u0259nim m\u0259zh\u0259bimd\u0259nsinizs\u0259 onda xo\u015fb\u0259xt olun. \u018fg\u0259r alban ad\u0259tl\u0259rin\u0259 raz\u0131s\u0131n\u0131zsa, onda \u00f6z\u00fcn\u00fcz bilin&#187;. Burada da erm\u0259ni barma\u011f\u0131 i\u015fl\u0259yib. Guya katolikos Mikay\u0131l Makenos v\u0259ngind\u0259n ke\u015fi\u015f Salomonu \u015fa\u011f\u0131r\u0131r. Axmaq hay unudur ki, bu d\u00f6vr erm\u0259ni-alban qar\u015f\u0131durmas\u0131 \u0259n pik h\u0259dd\u0259 oldu\u011fu bir d\u00f6vrd\u00fcr. Sanki bizd\u0259 h\u00f6kum\u0259t m\u00fc\u015favir\u0259sin\u0259 Sarkisyan\u0131 \u00e7a\u011f\u0131rmaq n\u0259 q\u0259d\u0259r m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcrs\u0259, hay ke\u015fi\u015fini d\u0259 bu y\u0131\u011f\u0131nca\u011fa \u00e7a\u011f\u0131rmaq o d\u0259r\u0259c\u0259 d\u0259 m\u00fcmk\u00fcn idi. Dig\u0259r bir t\u0259r\u0259fd\u0259n hay tarixind\u0259 \u00e7ar Qagik \u00f6z do\u011fma bac\u0131s\u0131yla evl\u0259nmi\u015fdi (P\u0259rixanyan).Y\u0259ni hay\u0131n bel\u0259 bir m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 Albaniya kils\u0259 y\u0131\u011f\u0131nca\u011f\u0131na d\u0259v\u0259t olunmas\u0131 uydurmad\u0131r v\u0259 \u00e7ox g\u00fcman ki, sonradan art\u0131r\u0131l\u0131b.\u00c7\u00fcnki \u0130. Dyakonovun da \u00fczv\u00fc oldu\u011fu redaksiyada N.Yankovski v\u0259 V. Ardzinban\u0131n birg\u0259 red\u0259kt\u0259siyl\u0259 haz\u0131rlanm\u0131\u015f Hett (Hatti, Hititt) tarixi o\u00e7erkind\u0259 Hayasan\u0131n &#171;\u015fanl\u0131&#187; tarixin\u0259 aid qeydl\u0259r var: &#171;Hatti \u00e7ar\u0131 \u00f6z bac\u0131s\u0131n\u0131 (hayasa \u00e7ar\u0131) Xukkanasa \u0259r\u0259 verir v\u0259 deyir: &#171;Hatti \u00f6lk\u0259sind\u0259 bir qanun var. Qarda\u015f bac\u0131s\u0131yla evl\u0259n\u0259 bilm\u0259z, bu g\u00fcnahd\u0131r (Bu s\u00f6zl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259n A. Kammenxuberin Asmu-Nikal\u0131n hay \u00e7ar\u0131 Arnuvandas\u0131n h\u0259m arvad\u0131, h\u0259m d\u0259 bac\u0131s\u0131 olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 dedikl\u0259ri \u00f6z t\u0259sdiqini tap\u0131r). Bel\u0259 i\u015f g\u00f6r\u0259n \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Sizin \u00f6lk\u0259 barbar \u00f6lk\u0259dir. Orada bac\u0131 v\u0259 qohumlarla ail\u0259 qurulur. Amma Hattid\u0259 bu i\u015f qada\u011fand\u0131r. Bir g\u00fcn g\u0259linin eyni anadan v\u0259 eyni qandan olan bac\u0131s\u0131 siz\u0259 qonaq g\u0259l\u0259rs\u0259 yeyib-i\u00e7in, oxuyun, \u015f\u0259nl\u0259nin. \u018fg\u0259r arvad\u0131n\u0131n bac\u0131s\u0131yla evl\u0259nm\u0259k fikrin\u0259 d\u00fc\u015fs\u0259n bunun c\u0259zas\u0131 \u00f6l\u00fcmd\u00fcr. &#171;M\u0259tnd\u0259n ayd\u0131n olur ki, hattil\u0259rd\u0259 evlilik sistemi ekzoqami (xarici evl\u0259nm\u0259 &#8212; t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 &#171;Q\u0131z\u0131m\u0131 7 biyana yada ver\u0259r\u0259m&#187; ekzoqami sistemi) sistemi vard\u0131. M\u0259tnd\u0259n ayd\u0131n olur ki, hayasa \u00e7ar\u0131na saraydan v\u0259 h\u0259tta Atssi \u00f6lk\u0259sind\u0259n olan ba\u015fqa qad\u0131nlarla da evl\u0259nm\u0259yi qada\u011fan edir&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fc\u0259llifl\u0259r daha sonra yaz\u0131rlar: &#171;Maraql\u0131d\u0131r ki, bu zamanlarda Hayasada ad\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 evl\u0259ndiyin qad\u0131n\u0131n bac\u0131lar\u0131na, o soyda olan eyni ya\u015fda olan qad\u0131nlara evl\u0259nm\u0259k h\u00fcququ tan\u0131n\u0131rd\u0131. Etnografik ara\u015fd\u0131rmalar zaman\u0131 b\u0259zi patriarxal q\u0259bil\u0259l\u0259rd\u0259 sonsuzluq zaman\u0131 q\u0131z\u0131n ki\u00e7ik bac\u0131s\u0131yla evl\u0259nm\u0259y\u0259 icaz\u0259 verilirdi. Dem\u0259li, haylar\u0131n bu ad\u0259tin\u0259 materiarxal &#8212; qan qohumlu\u011fu olan ail\u0259 sistemi kimi bax\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu ad\u0259t q\u0259dim Yax\u0131n \u015e\u0259rq tarixind\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f YEGAN\u018f HAD\u0130S\u018fD\u0130R. Bu art\u0131q \u00e7ox ke\u00e7mi\u015fd\u0259 qalm\u0131\u015f bir ad\u0259t idi. Linqivistik m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259 Hindavropal\u0131lar v\u0259 Afroasiyal\u0131lar bu ad\u0259t\u0259 art\u0131q e.\u0259. IV minilikkl\u0259rd\u0259n \u00f6nc\u0259 son qoymu\u015fdular. Bu c\u00fcr qohumluq evliliyi n\u0259 \u015fumerl\u0259rd\u0259, n\u0259 elaml\u0131larda, n\u0259 d\u0259 h\u00fcrritl\u0259rd\u0259 omay\u0131b. Maraql\u0131 oras\u0131d\u0131r ki, Suppilulimus bu m\u00fcqavil\u0259 m\u0259tnind\u0259 t\u0259kc\u0259 Hayasa \u00e7ar\u0131na deyil, h\u0259m d\u0259 &#171;Hayasa \u0259halisin\u0259&#187;- dey\u0259 m\u00fcraci\u0259t edib. Bu da Hayasa da &#171;\u00e7ar&#187; titulu olsa da c\u0259miyy\u0259tin h\u0259l\u0259 d\u0259 ibtidai icma qurulu\u015flu olmas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. M\u0259tnd\u0259 Hatti \u00e7ar\u0131 \u0259kin\u00e7i hay q\u0259bil\u0259l\u0259rini &#171;q\u0259bil\u0259ni, evl\u0259rini, tarlala\u0131n\u0131 (k\u0259ndl\u0259rini), \u00fcz\u00fcml\u00fckl\u0259rini, buynuzlu heyvanlar\u0131n\u0131, qoyunlar\u0131n\u0131 v\u0259 s.&#187; m\u0259hv etm\u0259kl\u0259 h\u0259d\u0259l\u0259yir (&#171;\u0130storiya drevnego Vostoka&#187; Moskva 1988. s\u0259h.145-146). Minl\u0259rl\u0259 yet\u0259rli fakt var ki, \u00e7ar dedikl\u0259ri bel\u0259 \u00f6z bac\u0131s\u0131yla evl\u0259n\u0259n bir xalq\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si g\u0259lib \u0259mizad\u0259l\u0259rin nigah\u0131n\u0131n l\u0259n\u0259tl\u0259nm\u0259siyl\u0259 ba\u011fl\u0131 f\u0259tva ver\u0259 bilm\u0259zdi v\u0259 bu \u00e7ox g\u00fclm\u0259li \u00e7\u0131x\u0131r. Buna erm\u0259ni sarsaql\u0131\u011f\u0131 deyilir.<br>M. Kolanqatl\u0131 yaz\u0131r: &#171;Ham\u0131l\u0131qla \u015eamxorun Berd v\u0259ngind\u0259 topla\u015f\u0131b Varazonun n\u0259slini l\u0259n\u0259tl\u0259dil\u0259r. El\u0259 h\u0259min vaxt onun evin\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r basq\u0131n edib bir o\u011flunu anas\u0131n\u0131n quca\u011f\u0131nda par\u00e7alad\u0131lar, ikinci o\u011flunu is\u0259 mindiyi at\u0131n y\u0259h\u0259rind\u0259n sal\u0131b ayaqlar\u0131 il\u0259 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcl\u0259r&#187; (&#171;Albaniya tarixi). \u018fslind\u0259 is\u0259 bu q\u0259tli kils\u0259 t\u00f6r\u0259tmi\u015fdi v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 atm\u0131\u015fd\u0131. \u018fsli v\u0259 K\u0259r\u0259min real tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r olmas\u0131 v\u0259 talel\u0259rinin bu faci\u0259yl\u0259 sonlanmas\u0131 xalqda d\u0259rin yan\u011f\u0131 yaratd\u0131 v\u0259 bu g\u0259ncl\u0259rin he\u00e7 zaman \u00f6lm\u0259y\u0259c\u0259k sevgisi dastanda \u0259ks olundu.<\/p>\n\n\n\n<p>Yuxar\u0131da ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kdiyim z\u0259rg\u0259r Varazonu erm\u0259nil\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan erm\u0259nil\u0259r bu tarix\u00e7\u0259ni bilir v\u0259 ona g\u00f6r\u0259 onu erm\u0259ni q\u0131z\u0131l i\u015finin ustas\u0131 kimi t\u0259sdiql\u0259m\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Sonra is\u0259 biz\u0259 s\u00fcbut etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015facaqlar ki, \u018fsli m\u0259nim, K\u0259r\u0259m m\u0259nim. Dastan sizin niy\u0259 olur?<br>Daha bir n\u00fcansa toxunmaq ist\u0259yir\u0259m. Bizim biliksiz g\u0259ncl\u0259r bir erm\u0259ni t\u0259bli\u011fat \u015f\u0259b\u0259k\u0259sinin Q\u0131p\u00e7aq-O\u011fuz qar\u015f\u0131durmas\u0131 yaratmaq amac\u0131yla ortaya atd\u0131qlar\u0131 bir t\u0259l\u0259y\u0259 asanl\u0131qla d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r. T\u00fcrk toplumlar\u0131 aras\u0131nda qar\u015f\u0131durmalar daim olmu\u015f v\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 var. Lakin m\u0259krli d\u00fc\u015fm\u0259n bu oyunu ortaya ataraq daim i\u00e7-i\u00e7\u0259 v\u0259 qucaq-quca\u011fa olmu\u015f bir toplumun i\u00e7in\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 toxumlar\u0131 s\u0259pm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Oxuyun v\u0259 h\u0259qiq\u0259ti saxta profilli haylar\u0131n uydurmalar\u0131ndan deyil, m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259\u0259n \u00f6yr\u0259nin. Q\u0131p\u00e7aq da, O\u011fuz da bizimkidi. Onlar\u0131n igidlikl\u0259rini sevdiyimiz kimi yanl\u0131\u015flar\u0131na da sahib \u00e7\u0131xmal\u0131y\u0131q. Ba\u015fqa bir faktor is\u0259 bizim uydurma\u00e7\u0131lar\u0131n erm\u0259nil\u0259rd\u0259n \u0259xz etdikl\u0259ri saxta m\u0259nb\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda biz\u0259 s\u0131r\u0131d\u0131qlar\u0131 v\u0259 g\u0259ncl\u0259rimizi \u00e7a\u015f-ba\u015f salan &#171;alban mill\u0259ti, alban dili&#187; v\u0259 s. deyiml\u0259rdi. Bir daha t\u0259krarlay\u0131ram ki, A\u011fvang-Albaniya konfederal d\u00f6vl\u0259t olub v\u0259 buradak\u0131 tayfalar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti t\u00fcrkl\u0259r idi. Alban dili dediyiniz v\u0259 axtard\u0131\u011f\u0131n\u0131z dil is\u0259 el\u0259 &#171;\u018fsli v\u0259 K\u0259r\u0259m&#187; dastan\u0131n dili n\u0259dirs\u0259, el\u0259 odur. Herodotda bir albanlara aid s\u00f6z verilib. Tur\u015f meyv\u0259d\u0259n haz\u0131rlanan \u015fey\u0259 albanlar &#171;ASX\u0130-ACI&#187; deyirdil\u0259r. Hans\u0131 dild\u0259 olmas\u0131n\u0131 tap\u0131n oxuyun.<br>Oxumayan &#171;Alban\u015f\u00fcnas&#187;lar tariximiz\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259 \u0259m\u0259lli-ba\u015fl\u0131 qarmaqar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q yarad\u0131blar. Bu ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n akademik s\u0259viyy\u0259l\u0259ri \u00e7ox a\u015fa\u011f\u0131d\u0131. \u018fslind\u0259 F\u0259rid\u0259 M\u0259mm\u0259dovan\u0131n saxta erm\u0259ni m\u0259nb\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 getdiyi yoldan kims\u0259 k\u0259nara \u00e7\u0131xmay\u0131b. B\u0259zi yaz\u0131larda &#171;qriqoryan Alban kils\u0259si&#187;, &#171;erm\u0259ni q\u0131p\u00e7aqcas\u0131&#187; v\u0259 s. kimi ibar\u0259l\u0259r\u0259 rast g\u0259lirik. \u018fslind\u0259 bu deyim &#171;sa\u00e7-saqqall\u0131 kosa&#187; ibar\u0259sin\u0259 b\u0259nz\u0259yir. Birincisi, Albaniya apostol kils\u0259si h\u0259vvari g\u00f6rm\u00fc\u015f bir kils\u0259 idi. \u0130kincisi, m\u0259zh\u0259b bax\u0131m\u0131ndan haylar monofizit, Albaniya \u0259halisi v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrkl\u0259r is\u0259 diofizit m\u0259zh\u0259bli idil\u0259r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, &#171;erm\u0259ni q\u0131p\u00e7aqcas\u0131&#187; ibar\u0259si yanl\u0131\u015fd\u0131. \u018frm\u0259niyy\u0259 t\u00fcrk \u00f6lk\u0259si idi. \u018fsas dan\u0131\u015f\u0131q v\u0259 dini dil hunca-q\u0131p\u00e7aqca idi. Haylar Bizans t\u0259sirin\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fckd\u0259 Qriqoryanl\u0131\u011fa, \u0130ran t\u0259sirin\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fckd\u0259 is\u0259 mitraizm\u0259 \u00fcz tutur v\u0259 \u00f6z m\u0259b\u0259d hiyeredulluqlar\u0131n\u0131-m\u00fcq\u0259dd\u0259s m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259liyini tez-tez d\u0259yi\u015firdil\u0259r. \u018frm\u0259niyy\u0259 \u00f6lk\u0259sinin n\u0259 maddi, n\u0259 d\u0259 m\u0259n\u0259vi miras\u0131n\u0131n haylara he\u00e7 bir d\u0259xli yoxdur. \u018frm\u0259niyy\u0259 xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul ed\u0259n ilk t\u00fcrk \u00f6lk\u0259si idi. \u018fhalisi hun, qaraman (x\u00fcsus\u0259n d\u0259 \u0259rm\u0259n\u0259k-armenak tir\u0259si) v\u0259 q\u0131p\u00e7aqlardan v\u0259 s. ibar\u0259t idi. Xristianlar\u0131n \u0259sas kitablar\u0131ndan say\u0131lan &#171;Apostol qaydalar\u0131&#187;n\u0131 yazan Dionisi, yunanlar Skif Abbat\u0131 (V-VI \u0259srl\u0259r) adland\u0131rd\u0131lar. \u0130ohann is\u0259 Albaniyada Hun yepiskopu adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. \u0130lkin xristianl\u0131q dili bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 hun dilind\u0259 idi. \u018frm\u0259niyy\u0259 \u0259halisi, \u0259sas\u0259n qaramanlar (M\u00fcs\u0259lman \u0259rm\u0259n\u0259kl\u0259r T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ya\u015fasa da, xristian qaramanlar Trakyaya s\u00fcrg\u00fcn edildil\u0259r-1923 c\u00fc il), q\u0131p\u00e7aqlar s\u0259lcuklular d\u00f6n\u0259mind\u0259 M\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u015e\u0259rqi Avropaya getm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldular. Hun-O\u011fuz rumlu xristian boylar\u0131 1530- cu ild\u0259n sonra G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 \u015eimali Qafqaz b\u00f6lg\u0259l\u0259rin\u0259 qovuldular. Ataman kazaklar\u0131 bu soyun assimlyasiya u\u011fram\u0131\u015f bir qismi olsa da, dig\u0259r t\u00fcrkdilli qismi haz\u0131rda rumlu-grek ad\u0131yla dediyim \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015famaqdad\u0131rlar. Xaqani \u015eirvani v\u0259 N\u0259simi \u018frm\u0259nil\u0259r\u0259 aid \u015feirl\u0259ri var. Xaqani (XII \u0259sr) \u00f6z \u015feirind\u0259 \u0259rm\u0259nl\u0259ri nasturi,y\u0259ni nestorian adland\u0131r\u0131r. Bu da qriqoryanl\u0131qdan tam f\u0259rqlidir:<\/p>\n\n\n\n<p>X\u00dcSUS\u0130YL\u018f, BU N\u018fSTUR\u0130 M\u018fZH\u018fB\u0130ND\u018f OLAN QON\u015eU,<br>H\u00d6RM\u018fT\u0130M\u0130 \u00c7OX SAXLAYAR \u0130K\u0130NC\u0130 B\u0130R \u0130SA Q\u018fD\u018fR&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>Orada yaln\u0131z din ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 qeyd edilm\u0259si eyni soydan oldu\u011fumuzu g\u00f6sr\u0259rir. &#171;Dan\u0131\u015fm\u0259ndil\u0259r&#187; dastan\u0131 \u018frm\u0259nl\u0259rin dastan\u0131d\u0131r v\u0259 t\u00fcrk dilind\u0259dir. Albaniyan\u0131n \u0259halisi i\u00e7\u0259risind\u0259 \u0259sas yeri-qarqar, sabar, bulqar, be\u00e7eneq, barsil, alpin, koman v\u0259 s. tayfalar\u0131ntutmas\u0131n\u0131 kms\u0259 dana bilm\u0259z. &#171;Albaniya&#187; ad\u0131 siyasi-inzibati m\u00f6vqe bildir\u0259n bir etnonimdi. \u00d6lk\u0259 ad\u0131 is\u0259 A\u011fvang toponimidi.<br>\u018frm\u0259niyy\u0259, Midiya v\u0259 Albaniya (A\u011fvang) sak-o\u011fuzlar\u0131n \u00f6lk\u0259l\u0259ridir. Onlar\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259n p\u0259rd\u0259l\u0259r qald\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. O\u011fuz G\u00fcn\u0259\u015finin i\u015f\u0131\u011f\u0131 tarixin \u00e7ox qaranl\u0131qlar\u0131na i\u015f\u0131q salacaq. H\u0259tta xristianl\u0131qda v\u0259 qeyri dinl\u0259rd\u0259 \u00f6z izl\u0259rimizi g\u00f6r\u0259c\u0259ksiniz.<br>&#171;Tarixin dili,dilin tarixi&#187; kitab\u0131mda bunlar ara\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f faktlara uy\u011fun tezisl\u0259rdi.<br>Tarix kims\u0259y\u0259 he\u00e7 zaman &#171;\u0259lvida&#187; dem\u0259z, h\u0259r zaman &#171;g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n\u0259d\u0259k&#187; dey\u0259r. Tariximizl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259y\u0259 niy\u0259 t\u0259l\u0259smirik?<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/xxxxxxxxxx.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-87295\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>( Faktlar \u0259sas\u0259n &#171;Unudulmu\u015f Turan\u0131n \u00e7\u00f6l \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259ri&#187; (Bak\u0131 . 2006-c\u0131 il) kitab\u0131mdan ixtisarlarla tezis \u015f\u0259klind\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcb).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Xaqani \u018fd\u0259bo\u011flu Bu g\u00fcn bir \u00e7ox xalqlar, h\u0259tta tarix\u0259n d\u00f6vl\u0259t n\u0259 oldu\u011funu g\u00f6rm\u0259y\u0259nl\u0259r Albaniya (A\u011fvang) miras\u0131na qonmaq \u00fc\u00e7\u00fcn mar\u0131\u011fa yat\u0131blar. N\u0259 yaz\u0131q ki, bizim<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14],"tags":[],"class_list":["post-87292","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kos"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/87292","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=87292"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/87292\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":87296,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/87292\/revisions\/87296"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=87292"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=87292"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=87292"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}