{"id":87377,"date":"2022-12-08T13:38:17","date_gmt":"2022-12-08T09:38:17","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=87377"},"modified":"2022-12-08T13:38:27","modified_gmt":"2022-12-08T09:38:27","slug":"xaqani-%c9%99d%c9%99boglu-turkculukd%c9%99-s%c9%99lcuqlu-x%c9%99st%c9%99liyi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=87377","title":{"rendered":"Xaqani \u018fd\u0259bo\u011flu: T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fckd\u0259 &#187; S\u0259lcuqlu&#187; x\u0259st\u0259liyi"},"content":{"rendered":"\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u018fKANIN C\u018fNN\u018fT OLSUN, USTAD!<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00d6n s\u00f6z \u0259v\u0259zi<\/strong><br>T\u00fcrk tarixi yenid\u0259n yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r. Tarix t\u0259kc\u0259 r\u0259q\u0259m v\u0259 padi\u015fahlardan b\u0259hs ed\u0259n bir elm deyildir. Art\u0131q tarix elmi yeni m\u0259craya y\u00f6n\u0259lib. Tarixin predmetin\u0259 \u00e7evrilmi\u015f heliobiologiya, klimatologiya, astrologiya, co\u011frafiya, filologiya, rassologiya ,arxeologiya, kalleoqrafiya v\u0259 s. kimi elml\u0259ri bir k\u0259nara ataraq tarixi ara\u015fd\u0131rmaq, tarixi nailiyy\u0259tl\u0259ri t\u0259svir etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil.<br>Q\u0259rblil\u0259rin v\u0259 Vatikan\u0131n c\u0131zd\u0131\u011f\u0131 x\u0259tl\u0259r etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 itirm\u0259kd\u0259dir. Gizl\u0259dilmi\u015f, t\u0259rc\u00fcm\u0259 vasit\u0259siyl\u0259 saxtala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f m\u0259nb\u0259l\u0259r \u00f6zl\u0259rini bir-bir t\u0259kzib etm\u0259kd\u0259dir. Uydurulmu\u015f xronoloji uy\u011funlu\u011fa \u0259saslanan \u0259s\u0259rl\u0259r art\u0131q tarix kimi q\u0259bul olunmamaqdad\u0131r. \u00c7\u00fcnki ist\u0259kl\u0259r ayd\u0131nd\u0131r. Afrikal\u0131 bir ziyal\u0131 olan Yomo Kenyattan\u0131n bu fikri m\u0259\u015fhurdur: \u201cQ\u0259rblil\u0259r Afrikaya g\u0259l\u0259nd\u0259 bizim torpaqlar\u0131m\u0131z, onlar\u0131n is\u0259 \u0130ncill\u0259ri vard\u0131. Xristianlar bizim g\u00f6zl\u0259rimizi qapayaraq dua v\u0259 ibad\u0259t etm\u0259mizi ist\u0259dil\u0259r. G\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc a\u00e7anda bizim \u0259limizd\u0259 \u0130ncil vard\u0131, onlar\u0131n ayaqlar\u0131 alt\u0131nda is\u0259 biz\u0259 aid torpaqlar\u2026\u201d.<br>Bu g\u00fcn arxeoloji tap\u0131nt\u0131lar\u0131n 80 faizi Q\u0259rbin anbarlar\u0131nda gizl\u0259dilir. C\u0131z\u0131lm\u0131\u015f \u0259lifbalar yalan \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim olunaraq inanmam\u0131z\u0131 t\u0259l\u0259b edirl\u0259r. Elmi ictimaiyy\u0259t bil\u0259r\u0259kd\u0259n bu yanl\u0131\u015f c\u0131\u011f\u0131rlarla ir\u0259lil\u0259m\u0259kd\u0259n yorulmur. Bu g\u00fcn Q\u0259rb d\u00fcnyan\u0131 topla, silahla deyil, uydurdu\u011fu tarixl\u0259, etnoqrafiya v\u0259 s. il\u0259 idar\u0259 edir. M\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131n\u0131 iki m\u0259zh\u0259b\u0259, y\u00fczl\u0259rl\u0259 t\u0259riq\u0259t\u0259 par\u00e7alad\u0131qdan sonra, birg\u0259 tarixi nailiyy\u0259tl\u0259ri qar\u015f\u0131durma xatir\u0259l\u0259rin\u0259 \u00e7evrildi. Buna n\u0259 az, n\u0259 \u00e7ox Vatikan 1000 il vaxt x\u0259rcl\u0259di. D\u00fc\u015fm\u0259n durmadan yeni-yeni \u00fcsullar \u201ck\u0259\u015ff\u201d edirk\u0259n biz h\u0259l\u0259 he\u00e7 k\u00f6hn\u0259lm\u0259y\u0259n s\u0259b\u0259bl\u0259rin f\u0259rqin\u0259 vara bilmirik. Tarixi d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik, milli d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik istiqam\u0259tin\u0259 y\u00f6n\u0259ldilir. T\u00fcrkl\u0259r sa\u011f t\u0259may\u00fcll\u00fc, k\u00fcrdl\u0259r, erm\u0259nil\u0259r, farslar, \u0259r\u0259bl\u0259r sol t\u0259may\u00fcll\u00fc mill\u0259t\u00e7iliy\u0259 c\u0259lb edildil\u0259r. Bu g\u00fcn yanl\u0131\u015f \u201cgenetik ara\u015fd\u0131rma\u201d ortaya at\u0131l\u0131b. B\u00fct\u00fcn vasit\u0259l\u0259rl\u0259 \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131 par\u00e7alamaq, imanlar\u0131n\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k yoluyla yarad\u0131lan \u0130slam co\u011frafiyas\u0131nda normal, tam m\u00fcst\u0259qil bir d\u00f6vl\u0259t tapa bil\u0259rsinizmi?<br>Bu g\u00fcn Roma Papas\u0131n\u0131 qucaqlayan s\u00fcnni v\u0259 \u015fi\u0259 bir-birini qucaqlaya bilmir. Kils\u0259d\u0259 namaz q\u0131lan s\u00fcnni, \u015fi\u0259 m\u0259scidd\u0259 birg\u0259 namaz q\u0131la bilmir. Ne\u00e7\u0259 ki, tariximiz m\u00fcst\u0259qill\u0259\u015fm\u0259yib, m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259timiz d\u0259 olmayacaq\u2026<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/derrrrrrrrrrrrrr.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-87378\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>I F\u0259sil<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>X\u0259b\u0259rdarl\u0131q: Qan\u0131 v\u0259 geni t\u00fcrk olmayanlar\u0131n s\u0259hh\u0259tin\u0259 z\u0259r\u0259rlidir<\/strong><br>1<br>T\u00fcrkl\u0259rd\u0259 bir deyim var: \u201cT\u00fcrk\u00fcn t\u00fcrkd\u0259n ba\u015fqa dostu yoxdur\u201d. H\u0259qiq\u0259td\u0259 is\u0259 \u201ct\u00fcrk\u00fcn t\u00fcrkd\u0259n b\u00f6y\u00fck d\u00fc\u015fm\u0259ni d\u0259 yoxdur\u201d. Az-\u00e7ox tarixi bil\u0259nl\u0259r hans\u0131 m\u0259nada bu q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259ldiyimi anlayar.<br>Y\u0259qin ki, bu yaz\u0131n\u0131 oxuyan qarag\u00fcruh\u00e7u, savads\u0131z, damarlar\u0131nda fars, yunan qan\u0131 axan, beyinl\u0259rind\u0259 y\u0259hudi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si, \u0259m\u0259ll\u0259rind\u0259 hay m\u0259kri, q\u0259lbl\u0259rind\u0259 \u0130ran-Bizans sevgisi olan, zahird\u0259 is\u0259 saxta \u201ct\u00fcrk v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259ri\u201d \u0259bas\u0131na b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f modernist zehniyy\u0259t s\u00f6yl\u0259n\u0259n fikirl\u0259ri, h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri quduzcas\u0131na qar\u015f\u0131lay\u0131b topa tutacaq. D\u00fcnyada h\u0259qiq\u0259tin bayraqdar\u0131 olan t\u00fcrk he\u00e7 zaman \u00f6z\u00fcn\u0259 hesabat verm\u0259yib. N\u0259yin pis, n\u0259yin yax\u015f\u0131, pisliyin s\u0259b\u0259bi v\u0259 n\u0259tic\u0259si ara\u015fd\u0131rmay\u0131b. Buraxd\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u0259hvl\u0259rin \u00e7uxurlar\u0131na d\u00fc\u015f\u0259-d\u00fc\u015f\u0259 ke\u00e7diyimiz yollar\u0131n x\u0259rit\u0259l\u0259rini haz\u0131rlam\u0131\u015f\u0131qm\u0131? Bunlar\u0131 etm\u0259m\u0259miz\u0259 s\u0259b\u0259b i\u00e7\u0259rimizd\u0259 \u0259li t\u0259tikd\u0259 bir toplumun daim \u00fczd\u0259 olmas\u0131d\u0131r. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bu tip adamlardan yaz\u0131n\u0131 sonad\u0259k oxumalar\u0131n\u0131, sonra \u201ctoplar\u0131na m\u0259rmi qoymalar\u0131n\u0131\u201d ist\u0259rdim. B\u0259ri ba\u015fdan bildirim ki, m\u0259n xristian, yaxud b\u00fctp\u0259r\u0259st t\u00fcrk\u00fc m\u00fcs\u0259lman \u0259r\u0259bd\u0259n \u00fcst\u00fcn bil\u0259n t\u00fcrk mill\u0259t\u00e7isiy\u0259m. T\u00fcrk\u00fc osmanl\u0131, t\u00fcrk\u00fcstanl\u0131, az\u0259rbaycanl\u0131, altayl\u0131 oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 deyil, Tanr\u0131n\u0131n l\u00fctf\u00fcyl\u0259 t\u00fcrk do\u011fuldu\u011funa, bunca ehti\u015faml\u0131 v\u0259 m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m bir mill\u0259tin \u00f6vlad\u0131 oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 sevir\u0259m. \u00c7\u00fcnki Tanr\u0131 bu d\u00fcnyan\u0131 \u00f6z sevimli v\u0259 se\u00e7kin etdiyi t\u00fcrk\u00fcn ayaqlar\u0131 alt\u0131na xal\u0131 v\u0259 ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn canl\u0131 v\u0259 cans\u0131z varl\u0131\u011f\u0131 is\u0259 ona xidm\u0259t etsin dey\u0259 yaratm\u0131\u015fd\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 g\u0259lib \u00e7atan bir \u0259r\u0259b salnam\u0259sind\u0259 Xaqan bel\u0259 deyir: \u201cBizim (t\u00fcrkl\u0259rin) nazik d\u0259rimiz, m\u00f6hk\u0259m b\u0259d\u0259nimiz, uzun saqqal\u0131m\u0131z, q\u0131rm\u0131z\u0131 t\u00fcrban\u0131m\u0131z v\u0259 qaynar n\u0259f\u0259simiz var. Biz ehtirasl\u0131 igid c\u0259ngav\u0259rl\u0259rik. Biz kalliqrafiya v\u0259 yaz\u0131da, ilahiyyatda v\u0259 imanda \u00e7ox g\u00fccl\u00fcy\u00fck. B\u00fct\u00fcn Ba\u011fdad biz\u0259 m\u0259xsusdur: sussaq susarlar, laz\u0131m g\u0259l\u0259nd\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rl\u0259r. \u0130st\u0259s\u0259k b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya t\u00fcrk\u00fcn ist\u0259kl\u0259rin\u0259 tabe olar. B\u00fct\u00fcn d\u00fcnya \u0259halisi onun xalq\u0131na, quldurlar\u0131 onun quldurlar\u0131na, az\u011f\u0131nlar onun az\u011f\u0131nlar\u0131na, r\u0259hb\u0259rl\u0259r onun (t\u00fcrk\u00fcn) r\u0259hb\u0259rin\u0259, b\u00fct\u00fcn dindarlar is\u0259 onun dindarlar\u0131na tabe olar\u201d (\u0410\u0431\u0443 \u0423\u0441\u043c\u0430\u043d \u0410\u043c\u0440 \u0411\u0430\u0445\u0440 \u0430\u043b-\u0414\u0436\u0430\u0445\u0438\u0437 \u00ab\u041f\u043e\u0441\u043b\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0430\u043b-\u0424\u0430\u0442\u0445\u0443 \u0431\u0438\u043d \u0425\u0430\u0433\u0430\u043d \u00ab\u041e \u0434\u043e\u0441\u0442\u043e\u0438\u043d\u0441\u0442\u0432\u0430\u0445 \u0442\u044e\u0440\u043a\u043e\u0432 \u0438 \u043e\u0441\u0442\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e\u0433\u043e \u0445\u0430\u043b\u0438\u0444\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0432\u043e\u0439\u0441\u043a\u0430\u00bb Bak\u0131. 1993. s. 69). Bu s\u00f6zl\u0259r dedikl\u0259rimi t\u0259sdiql\u0259yir.<br>T\u00fcrk\u00fcn yanl\u0131\u015f\u0131 bizim yanl\u0131\u015f\u0131m\u0131z, q\u0259d\u0259ri bizim q\u0259d\u0259rimizdir. K\u00f6ks\u00fcm\u00fcz\u00fc qabardan b\u00f6y\u00fck \u0259m\u0259ll\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131 ged\u0259n yanl\u0131\u015flar bizl\u0259rin d\u0259rs almas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn burax\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bu g\u00fcn d\u00fcnya h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0130blis kimi, \u015feytani \u00fcsullarla \u201co\u011furlam\u0131\u015f\u201d IV Roma v\u0259 onun h\u0259varil\u0259rinin qorxdu\u011fu birc\u0259 reall\u0131q var: \u201cT\u00fcrk Birliyi\u201d. Bu yola qoyulmu\u015f \u00e7ox ba\u015flar qurban gedib. Biz yuxudayk\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259n 24 saat bu birliy\u0259 ged\u0259n yollar\u0131 minalamaqla m\u0259\u015f\u011fuldur. Tale, can, qan, ruh v\u0259 \u00fcmumi tarixi ke\u00e7mi\u015f birliyind\u0259n do\u011facaq T\u00fcrk Birliyi tarix\u0259n he\u00e7 bir tale ba\u011f\u0131 olmayan mill\u0259tl\u0259rin s\u0259mimi olmayan xristian klubuna \u2013 Avropa Birliyin\u0259 b\u0259nz\u0259m\u0259z. Bu g\u00fcn T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 qorxunc bir \u015f\u0259b\u0259k\u0259nin h\u0259d\u0259fi hal\u0131ndayk\u0259n s\u00fcnni-\u015fi\u0259, osmanl\u0131-az\u0259rbaycanl\u0131, osmanl\u0131-t\u00fcrk\u00fcstanl\u0131 v\u0259 ba\u015fqa m\u0259h\u0259lli m\u00fcbahis\u0259l\u0259ri unutmal\u0131 v\u0259 unutdurmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki biz ya qarda\u015f olmal\u0131, ya da karde\u015f olmal\u0131y\u0131q. Ba\u015fqa \u015fans\u0131m\u0131z yoxdur.<br>2<br>\u018fn yax\u0131n iki \u00f6lk\u0259 kimi aram\u0131zda iki mina basd\u0131r\u0131l\u0131b v\u0259 bir kims\u0259 bu minan\u0131 z\u0259r\u0259rsizl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131r. \u018fksin\u0259, h\u0259r\u0259 \u0259lind\u0259n g\u0259l\u0259n h\u0259dd\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259y\u0259 \u00e7\u0259km\u0259kd\u0259dir. Zaman, ist\u0259yini soru\u015fmadan T\u00fcrkiy\u0259nin \u00e7iynin\u0259 t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn bayraqdar\u0131, ax\u0131r zaman\u0131n sahibi, d\u00fcnya h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131 kimi \u0259n a\u011f\u0131r v\u0259 m\u0259suliyy\u0259tli y\u00fckl\u0259r qoyub. Dinind\u0259n, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 co\u011frafiyas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq h\u0259r bir t\u00fcrk\u00fcn v\u0259zif\u0259si T\u00fcrkiy\u0259nin \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259si v\u0259 q\u00fcdr\u0259tl\u0259nm\u0259si olmal\u0131d\u0131r. Bu b\u00f6y\u00fck missiyan\u0131n sahibi olan T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 di\u015f q\u0131cam\u0131\u015f anqlo-sakson-sionist i\u015f birlik\u00e7il\u0259rinin bizi par\u00e7alamaq \u00fc\u00e7\u00fcn yararland\u0131qlar\u0131 \u015fey nadanl\u0131\u011f\u0131m\u0131z v\u0259 \u0259sl d\u00fc\u015fm\u0259ni tan\u0131ya bilm\u0259k instiktimizin itm\u0259sidir. \u018fn yax\u0131n iki qarda\u015f \u00f6lk\u0259ni qar\u0131\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn qabard\u0131lan v\u0259 daim modernl\u0259\u015fdiril\u0259n iki s\u0259b\u0259b var: \u015fi\u0259lik v\u0259 Osmanl\u0131-S\u0259f\u0259vi sava\u015flar\u0131. H\u0259r iki problemin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131na kims\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmaz. Mus\u0259viy\u0259, xristiana, v\u0259hhabiy\u0259 qucaq a\u00e7an T\u00fcrkiy\u0259 \u015fi\u0259ni din d\u00fc\u015fm\u0259ni bil\u0259r. M\u0259lum \u00e7evr\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259\u011flub halda ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 normal m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri olan T\u00fcrkiy\u0259 qalib g\u0259ldiyi v\u0259 \u0259slind\u0259 z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015f, h\u0259tta bu g\u00fcn ikiy\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u0259si daxil olmaqla z\u0259if d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bir \u00f6lk\u0259ni \u2013 \u00f6z qarda\u015f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n bilm\u0259kd\u0259dir. Qurub da\u011f\u0131td\u0131qlar\u0131 imperiyalar\u0131n say\u0131 il\u0259 d\u00fcnyan\u0131 heyr\u0259t\u0259 salan t\u00fcrkl\u0259r bir toplum kimi h\u0259min d\u00f6vrl\u0259rin bu g\u00fcn\u0259d\u0259k qazanc v\u0259 itkil\u0259rinin hesabat\u0131n\u0131 aparmay\u0131blar.<br>B\u00f6y\u00fck Hun, B\u00f6y\u00fck Bulqar, X\u0259z\u0259r, Q\u0131z\u0131l Orda, Teymur o\u011fullar\u0131, B\u00f6y\u00fck \u00c7ingiz xan, D\u0259\u015fti Q\u0131p\u00e7aq, B\u00f6y\u00fck Tatariya, B\u00f6y\u00fck Osmanl\u0131, S\u0259f\u0259vil\u0259r v\u0259 onlarla t\u00fcrk imperatorlu\u011fu t\u00fcrk\u00fcn qan\u0131yla, t\u00fcrk\u00fcn s\u00fcm\u00fcy\u00fc il\u0259 qurulub. Yaln\u0131z Osmanl\u0131dan T\u00fcrkiy\u0259, S\u0259f\u0259vil\u0259rd\u0259n param-par\u00e7a edilmi\u015f \u015eimali Az\u0259rbaycan, Teymuro\u011fullar\u0131ndan is\u0259 Orta Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u0259sar\u0259tl\u0259rl\u0259 dolu bir tarixl\u0259 g\u0259lib \u00e7\u0131x\u0131b. T\u0259kc\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 \u0259sar\u0259t z\u0259ncirini yax\u0131na buraxmayan t\u0259k t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tidir. Onlarla t\u00fcrk q\u00f6vm\u00fc m\u00fcxt\u0259lif imperiyalar\u0131n basq\u0131lar\u0131 alt\u0131nda inl\u0259m\u0259kd\u0259dir. Bu g\u00fcn \u00e7oxlar\u0131n\u0131n h\u0259r \u015feyi at\u0131b ara\u015fd\u0131rma\u011fa giri\u015fdiyi Atat\u00fcrk olmasayd\u0131 v\u0259 \u00c7anaqqala tarixi yaz\u0131lmasayd\u0131, T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 ba\u015fs\u0131z qalacaqd\u0131. N\u0259 yax\u015f\u0131 ki, s\u0259n varsan, T\u00fcrkiy\u0259!<br>Bu g\u00fcn ba\u015f\u0131nda y\u0259hudi f\u0259si, \u0259lind\u0259 \u0259r\u0259b t\u0259sbehi, bo\u011faz\u0131nda q\u0259rbli qalstuku, beynind\u0259 \u015feytan yuvas\u0131 qurulmu\u015f t\u0259friq\u0259\u00e7il\u0259r \u00f6lk\u0259nin i\u00e7ind\u0259 oturub \u0130blisin \u00f6vladlar\u0131n\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fl\u0259rini asanl\u0131qla h\u0259yata ke\u00e7irirl\u0259r. \u201cKitab \u2013 Quran, h\u0259d\u0259f \u2013 Turan\u201d sevdal\u0131 bir mill\u0259tin co\u015fqun enerjisini b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r\u0259 deyil, x\u0131rda m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 y\u00f6n\u0259ltm\u0259kd\u0259dirl\u0259r. \u00c7\u00fcnki T\u00fcrk\u00fcn b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r dal\u0131nca ged\u0259r\u0259k b\u00f6y\u00fcm\u0259sini ist\u0259mirl\u0259r. T\u00fcrk \u00f6z enerjisini \u00e7ox g\u00fcl\u00fcnc m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 x\u0259rcl\u0259m\u0259kd\u0259dir. Bu yaz\u0131 m\u00fcbahis\u0259 do\u011furan m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r bar\u0259d\u0259dir. Tam y\u00fcz il m\u00fcharib\u0259 aparm\u0131\u015f ingilis-frans\u0131z dost olurk\u0259n bir il m\u00fcharib\u0259 aparan Osmanl\u0131 t\u00fcrk\u00fc Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fc il\u0259 niy\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n olmal\u0131d\u0131r? M\u0259g\u0259r d\u00fcnyada d\u00f6y\u00fc\u015fm\u0259y\u0259 ayr\u0131 bir g\u00fcc vard\u0131m\u0131 t\u00fcrk\u00fcn qaba\u011f\u0131na \u00e7\u0131xs\u0131n?<br>C.Oruellin bel\u0259 bir fikri var: \u201cKe\u00e7mi\u015fi idar\u0259 ed\u0259nl\u0259r g\u0259l\u0259c\u0259yi d\u0259 idar\u0259 ed\u0259c\u0259kl\u0259r\u201d. Bu deviz\u0259 uy\u011fun Vatikan min ild\u0259n art\u0131qd\u0131r ki, yaz\u0131lm\u0131\u015f tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259ri m\u0259hv etm\u0259kl\u0259, \u00fcz\u00fcn\u00fc k\u00f6\u00e7\u00fcr\u0259r\u0259k saxtala\u015fd\u0131rmaqla, tarixi nailiyy\u0259tl\u0259ri m\u0259nims\u0259m\u0259kl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olub. Bel\u0259 bir m\u0259krli d\u00fc\u015fm\u0259n qar\u015f\u0131s\u0131nda t\u00fcrk\u00fcn \u00f6z daxilind\u0259 m\u0259zh\u0259b, \u00fcst\u00fcnl\u00fck (m\u00f6vqe) davas\u0131 aparmas\u0131na haqq\u0131 varm\u0131? Biz ham\u0131m\u0131z bir Ad\u0259min v\u0259 bir O\u011fuzun \u00f6vladlar\u0131y\u0131q. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 tarixi nailiyy\u0259tl\u0259rimizi q\u0259sb ed\u0259nl\u0259rin n\u0259z\u0259rl\u0259ri torpaqlar\u0131m\u0131za dikilib. Bunca t\u0259hl\u00fck\u0259nin qar\u015f\u0131s\u0131nda hans\u0131sa t\u00fcrk\u00fcn \u201cOsmanl\u0131 toyu\u011funa ki\u015f dem\u0259si\u201d, \u201cbir s\u00fcnninin bo\u015fqab\u0131nda \u015fi\u0259 yem\u0259k yey\u0259 bil\u0259rmi?\u201d (\u00dc.Hac\u0131b\u0259yli, satirik, atmacal\u0131 sual) kimi \u00e7ox c\u0131l\u0131z m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u015f\u0131m\u0131z\u0131 qat\u0131rlar. Bu d\u00fcnyan\u0131n h\u00f6km verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6zl\u0259diyi T\u00fcrk\u00fcn durumuna bax\u0131n. M\u0259zlum mill\u0259tl\u0259r y\u00fcz ill\u0259rdir t\u00fcrk\u00fcn \u0259dal\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259sr\u0259t \u00e7\u0259km\u0259kd\u0259yk\u0259n bizim hal\u0131m\u0131za bax\u0131n. Bu g\u00fcn elmin nailiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 silahlanan xristian d\u00fcnyas\u0131 Melitopolda (Ukrayna \u2013 m\u00fc\u0259l.) t\u00fcrk m\u0259zar\u0131ndan yaln\u0131z bir \u00e7\u0131nq\u0131l qopararaq bir add\u0131m da ir\u0259li ged\u0259 bilm\u0259y\u0259r\u0259k T\u00fcrk\u00fcn q\u0259dim bilgil\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda heyr\u0259td\u0259n donurk\u0259n biz n\u0259 hala d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f\u00fck. Dahi Az\u0259rbaycan \u015fairinin \u201cg\u00fcl\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrk k\u00fcfr dan\u0131\u015f\u0131r, \u015f\u0259r-b\u00f6htanla \u0259ll\u0259\u015fir:<\/p>\n\n\n\n<p>Yetmi\u015f iki iz var yolumda m\u00fc\u015fk\u00fcl,<br>Yetmi\u015f biri tikan, ancaq biri g\u00fcl\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>(N.G\u0259nc\u0259vi \u201cXosrov v\u0259 \u015eirin\u201d)<\/p>\n\n\n\n<p>Gizli elmin varisi Nizaminin g\u00fcl adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrk b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259rin atas\u0131d\u0131r. D\u00f6n\u00fck \u00f6vladlar\u0131 yol g\u00f6zl\u0259m\u0259kd\u0259n (M\u0259sih anlam\u0131nda -m\u00fc\u0259l.) g\u00f6zl\u0259rinin k\u00f6k\u00fc saralm\u0131\u015fk\u0259n biz n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259d\u0259yik? Bizi bu hallara salan s\u0259b\u0259bl\u0259r var:<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ingiz xan v\u0259 S\u0259lcuqlar;<br>\u018fmir Teymur v\u0259 Osmanl\u0131;<br>Sultan S\u0259lim v\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l;<br>\u015ei\u0259lik v\u0259 S\u00fcnnilik;<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/treeeeee.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-87380\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ingiz xan\u0131n f\u0259thi v\u0259 \u201cS\u0259lcuqlu x\u0259st\u0259liyi\u2026\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Bu g\u00fcn S\u0259lcuqlu-Osmanl\u0131 t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyi T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 ziyan verm\u0259kd\u0259dir. \u00c7ingiz xana, Teymur xana, \u015eah \u0130smay\u0131la v\u0259 onlar\u0131n simalar\u0131nda t\u00fcrk\u00fcn b\u00f6y\u00fckl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 k\u00fcfrl\u0259r etm\u0259k T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 adi hal al\u0131b. N\u0259sli-n\u0259cab\u0259ti b\u0259lli olmayan\u0131n biri qalx\u0131b asanl\u0131qla \u018fmir Teymura \u201cm\u0259lun\u201d deyir. \u018fsli-n\u0259cab\u0259ti bilinm\u0259y\u0259n bir \u0259r\u0259bin t\u0259\u0259ss\u00fcb\u00fcn\u00fc \u00e7\u0259k\u0259n ki\u015fi t\u00fcrk\u00fcn \u0259cdad\u0131na s\u00f6y\u00fcr. Maraql\u0131d\u0131r ki, bu \u201cmason cocuqlar\u0131na\u201d kims\u0259 dur demir, \u0259ksin\u0259, d\u0259st\u0259k olurlar. T\u00fcrk\u00fcn t\u00fcrk\u0259 nifr\u0259tinin \u0259sl h\u0259d\u0259fi \u0130srail, Avropa, Rusiya, \u0130ran (farslar) olmal\u0131yk\u0259n onlar\u0131n \u0259leyhin\u0259 bir informasiyan\u0131n s\u0131zmas\u0131na bel\u0259 yol verm\u0259zl\u0259r. T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 B\u00f6y\u00fck \u00c7ingiz xan\u0131n monqollu\u011funu h\u0259zm etdir\u0259nl\u0259r genoloji (DNK) yollarla \u00f6zl\u0259rini \u00c7ingiz xan\u0131n varisi, x\u0259l\u0259fi elan etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmaqdad\u0131rlar. S\u0259lcuqlulara Kosada\u011fda qalib g\u0259libdir dey\u0259, \u00c7ingiz xan t\u00fcrk ola bilm\u0259z?<br>\u201cB\u00f6lg\u0259d\u0259 \u00c7ingiz xana ilk s\u0259daq\u0259t and\u0131 i\u00e7\u0259n haylar idi. Bel\u0259likl\u0259 d\u0259 onlar (tatarlar- m\u00fc\u0259l.) Kilikiyadan Aral\u0131q d\u0259nizinin sahill\u0259rin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131rlar\u201d (\u042d.\u0414.\u0424\u0438\u043b\u043b\u0438\u043f\u0441 \u00ab\u041c\u043e\u043d\u0433\u043e\u043b\u044b\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2004 \u0441\u0442\u0440. 83). Bu fakt\u0131 ona g\u00f6r\u0259 \u00e7\u0259kdim ki, Arsaqlar (parflar, partlar) b\u00f6lg\u0259y\u0259 g\u0259l\u0259rk\u0259n d\u0259 haylar onlara s\u0259daq\u0259t (bu el\u0259 bir \u015feydir ki, hay mill\u0259tind\u0259 olmur-m\u00fc\u0259l.) and\u0131 i\u00e7mi\u015f v\u0259 sonra x\u0259yan\u0259t etmi\u015fl\u0259r. S\u0259lcuqlulara da s\u0259daq\u0259t and\u0131 i\u00e7mi\u015f v\u0259 tatarlar\u0131 g\u00f6r\u00fcnc\u0259 and\u0131 pozmu\u015flar. Osmanl\u0131lara and i\u00e7mi\u015f v\u0259 h\u0259tta sultanlar\u0131n \u0259n sadiq, s\u0259daq\u0259tli q\u00f6vm kimi \u0259zizl\u0259diyi , geni\u015f \u0259razil\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259y\u0259 \u015f\u0259rait yaratd\u0131\u011f\u0131 haylar ruslar\u0131 g\u00f6r\u00fcnc\u0259 andlar\u0131n\u0131 pozmu\u015flar. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, S\u0259lcuqlular\u0131n hesab\u0131na varl\u0131qlar\u0131n\u0131 hiss ed\u0259n v\u0259 etdir\u0259n haylar he\u00e7 zaman apar\u0131c\u0131 bir xalq olmam\u0131\u015f v\u0259 d\u00f6vl\u0259tsiz xalqlar s\u0131ras\u0131ndad\u0131rlar. S\u0259lcuqlular\u0131n b\u00f6lg\u0259y\u0259 g\u0259li\u015fi yerli t\u00fcrkl\u0259r\u0259 b\u00f6y\u00fck z\u0259rb\u0259l\u0259r vurmu\u015fdur. Onlar\u0131n t\u00fcrk d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyinin k\u00f6k\u00fcnd\u0259 is\u0259 Orta Asiyadan, tacik (fars) mill\u0259tind\u0259n olan v\u0259zir Nizam-\u018fl M\u00fclk\u00fcn (Abu Ali Hasan ibn Ali at Tusi-1017-1092) yaratd\u0131\u011f\u0131 antit\u00fcrk sistem dayan\u0131r. Nizam-\u018fl M\u00fclk s\u00f6z\u00fc (ad\u0131) ona l\u0259q\u0259b kimi verilmi\u015f \u201cd\u00f6vl\u0259tin qurucusu\u201d anlam\u0131ndad\u0131r. D\u00f6vl\u0259tin \u0259saslar\u0131 v\u0259 strukturunu Sultan deyil, Nizam\u00fclm\u00fclk m\u00fc\u0259yy\u0259n etmi\u015fdi. Q\u0131z\u0131n\u0131 M\u0259lik\u015faha verdikd\u0259n sonra (\u0130bn \u0259l \u018fsir) \u201cata\u201d titulu almaqla \u00f6z s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rini daha da art\u0131rd\u0131. O da saxtakar fars \u015fairi Firdovsinin t\u00fcrk\u0259 nifr\u0259t ideologiyas\u0131n\u0131 S\u0259lcuqlu d\u00f6vl\u0259tinin ideologiyas\u0131na \u00e7evirdi. M\u0259qs\u0259di bu qar\u0131\u015f\u0131q toplum vasit\u0259sil\u0259 fars d\u00f6vl\u0259ti yaratmaq idi. \u00c7\u00fcnki b\u00f6lg\u0259d\u0259 fars din xadiml\u0259rini To\u011frul b\u0259yin \u0259traf\u0131na toplam\u0131\u015fd\u0131: \u201c\u0130dar\u0259etm\u0259d\u0259 \u0259n yax\u0131n m\u0259sl\u0259h\u0259t\u00e7isi Ni\u015fapur \u015fafiil\u0259rinin lideri imam Muvaffaq al Bastami (fars) oldu\u201d (\u0421.\u0413.\u0410\u0433\u0430\u0434\u0436\u0430\u043d\u043e\u0432 \u00ab\u0413\u043e\u0441\u0443\u0434\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u043e \u0421\u0435\u043b\u044c\u0434\u0436\u0443\u043a\u0438\u0434\u043e\u0432 \u0438 \u0421\u0440\u0435\u0434\u043d\u044f\u044f \u0410\u0437\u0438\u044f \u0432 XI \u2013 XII \u0432\u0432.\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430- 1991, \u0441\u0442\u0440.98). Saray dili fars dili idi. Yaz\u0131\u015fmalar da farsca apar\u0131l\u0131rd\u0131. Bu g\u00fcn T\u00fcrkiy\u0259ni T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n liderliyind\u0259n k\u0259nar saxlayan ideya, m\u0259hz Nizam\u00fclm\u00fclk\u0259 m\u0259xsusdur. Nizam\u00fclm\u00fclk kimdir? O, sad\u0259 bir katib (mirz\u0259) olark\u0259n Alparslanla yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndan istifad\u0259 edib v\u0259zir \u018fbd\u00fclm\u00fclk\u00fcn h\u0259bsin\u0259 v\u0259 edam\u0131na s\u0259b\u0259b olur. \u018fbd\u00fclm\u00fclk sultana yazm\u0131\u015fd\u0131: \u201cS\u0259n\u0259 s\u0259daq\u0259tl\u0259 xidm\u0259t etdim. Atan bu d\u00fcnyan\u0131 m\u0259n\u0259 vermi\u015f, m\u0259n d\u0259 h\u00f6km s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcm. Bu g\u00fcn d\u0259 s\u0259n m\u0259ni \u015f\u0259hid etm\u0259kl\u0259 axir\u0259ti m\u0259n\u0259 b\u0259x\u015f edirs\u0259n. Bundan y\u00fcks\u0259k s\u0259ad\u0259t ola bilm\u0259z. Nizam\u00fclm\u00fclk\u0259 de: v\u0259ziri \u00f6ld\u00fcrm\u0259kl\u0259 d\u00fcnyaya murdar bir bid\u0259t, \u00e7irkin bir ad\u0259t g\u0259tirdin. Bunun n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259c\u0259yini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcrs\u0259nmi? S\u0259nin v\u0259 \u00f6vladlar\u0131n\u0131n aqib\u0259tind\u0259n qorxuram\u201d (Osman Turan \u201cSelcuklar tarihi ve t\u00fcrk-islam medeniyyeti\u201d. Ankara 1965 s\u0259h.99).<br>Nizam\u00fclm\u00fclk az vaxtda hiyl\u0259yl\u0259 \u0259l-aya\u011f\u0131na dola\u015fanlar\u0131 saraydan uzaqla\u015fd\u0131rd\u0131. Onlar\u0131n yerin\u0259 \u00f6z yax\u0131n adamlar\u0131n\u0131 yerl\u0259\u015fdirdi. Saray art\u0131q farslardan ibar\u0259t aristokratiyaya m\u0259xsus idi. D\u00f6y\u00fc\u015fk\u0259n s\u0259lcuqlar\u0131n d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik t\u0259cr\u00fcb\u0259sinin olmamas\u0131 Nizam\u00fclm\u00fclk\u0259 qol-qanad verirdi. M\u00fclki i\u015fl\u0259rin farsca, dini-\u015f\u0259ri i\u015fl\u0259rin \u0259r\u0259bc\u0259 apar\u0131lmas\u0131 t\u00fcrkl\u0259ri idar\u0259\u00e7ilikd\u0259n tam uzaq salml\u015fd\u0131. M\u0259lik\u015fah d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 daha geni\u015f s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259r \u0259ld\u0259 ed\u0259n Nizam\u00fclm\u00fclk \u0130ran-fars Sasanil\u0259r\u0259 m\u0259xsus m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fdirilmi\u015f bir sistem qurmu\u015fdu v\u0259 d\u00f6vl\u0259tin, dem\u0259k olar, b\u00fct\u00fcn valil\u0259ri \u00f6z n\u0259slin\u0259 yax\u0131n adamlar idi (Osman Turan. yen\u0259 orada s.140).12 o\u011flu, \u00e7oxlu k\u00fcr\u0259k\u0259ni, qohum-\u0259qrabas\u0131 v\u0259 s. ham\u0131s\u0131 v\u0259zif\u0259l\u0259r\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi. O, S\u0259lcuqlar\u0131n t\u00fcrk xatunlar\u0131n\u0131n i\u015f\u0259 qar\u0131\u015fa bilm\u0259sind\u0259n qorxaraq M\u0259lik\u015faha onlar\u0131n d\u00f6vl\u0259t i\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yasaqlayan f\u0259rman imzalatm\u0131\u015fd\u0131. \u00c7\u00fcnki bu d\u00f6vl\u0259tin \u0259sl sahibl\u0259ri \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259tirdikl\u0259ri d\u00f6vl\u0259tin meyv\u0259sini farslara qapd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar. Nizam\u00fclm\u00fclk bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cDo\u011frudur, t\u00fcrkm\u0259nl\u0259rd\u0259n qan\u0131qaral\u0131q \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lmi\u015fdir, lakin onlar\u0131n saylar\u0131 \u00e7oxdur. Bu d\u00f6vl\u0259tin boynunda onlar\u0131n haqq\u0131 vard\u0131r, \u00e7\u00fcnki d\u00f6vl\u0259tin yaranmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015f, \u0259ziyy\u0259tl\u0259r\u0259 d\u00f6zm\u00fc\u015fl\u0259r, qohumluqlar\u0131 \u00e7at\u0131r\u201d. B\u00fct\u00fcn bu sadalananlara g\u00f6r\u0259 t\u00fcrkm\u0259nl\u0259rd\u0259n min n\u0259f\u0259ri qulam kimi i\u015f\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259yi vacib bil\u0259n v\u0259zir yaz\u0131r: \u201cQ\u0259lbl\u0259rind\u0259 olan kin soyuyub getsin. Ehtiyac olduqda xidm\u0259td\u0259 olanlardan be\u015f min, on min ay\u0131r\u0131b ata mindirm\u0259li, qulamlar kimi \u0259ll\u0259rin\u0259 silah verm\u0259li, \u0259yinl\u0259rin\u0259 \u0259lbis\u0259 geydirilm\u0259lidir ki, bu d\u00f6vl\u0259td\u0259n onlar\u0131n da pay\u0131na bir \u015fey d\u00fc\u015fs\u00fcn\u201d (Nizam\u00fclm\u00fclk \u201cSiyas\u0259tnam\u0259\u201d Bak\u0131 1987 s.98).<br>T\u00fcrk\u00fcn mal\u0131nqan t\u00fcrk\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n pay, S\u0259lcuqlular\u0131n n\u0259d\u0259n antit\u00fcrk bir xan\u0259dan oldu\u011funu tam s\u00fcbut edir. Ona m\u0259xsus olan \u201cSiyas\u0259tnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 \u0259n yax\u015f\u0131 i\u015fl\u0259r sasani kafirl\u0259rinin ad\u0131yla, \u0259n iyr\u0259nc hadis\u0259l\u0259r is\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin ad\u0131yla t\u0259qdim olunur. Firdovsi-fars mill\u0259t\u00e7iliyinin bariz n\u00fcmun\u0259si t\u00fcrk\u00fcn q\u0131l\u0131nc\u0131yla h\u0259yata ke\u00e7irilir v\u0259 n\u0259 yaz\u0131qlar olsun ki, bu b\u0259ladan bu g\u00fcn d\u0259 qurtula bilmirik.<br>G\u00fcn\u00fcm\u00fczd\u0259 d\u0259 aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 itirm\u0259y\u0259n s\u00fcnni-\u015fi\u0259 qar\u015f\u0131durmas\u0131n\u0131n t\u0259m\u0259l da\u015flar\u0131n\u0131 da Nizam\u00fclm\u00fclk qoyub. Rafizi ad\u0131n\u0131 \u015fi\u0259likl\u0259 eynil\u0259\u015fdir\u0259n, \u0259l\u0259viliyi b\u0259d\u0259vi \u0259r\u0259bl\u0259rin y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcyl\u0259 eynil\u0259\u015fdir\u0259n ilk m\u00fc\u0259llif d\u0259 Nizam\u00fclm\u00fclkd\u00fcr. He\u00e7 bir m\u0259nb\u0259y\u0259 istinad etm\u0259d\u0259n R\u0259vay\u0259tl\u0259r verir: \u201cM\u00fc\u015f\u0259tt\u0259b dedi: \u201c\u00dcm S\u0259lma (Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s.\u0259.s) ikinci arvad\u0131- m\u00fc\u0259l.) r\u0259vay\u0259t edir: \u201cBir g\u00fcn (Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) m\u0259nim yan\u0131mda idi. Fatim\u0259, \u018fli (Allah h\u0259r ikisind\u0259n raz\u0131 olsun) il\u0259 onun yan\u0131na g\u0259ldil\u0259r. Bir \u015fey soru\u015fmaq ist\u0259yirdil\u0259r ki, Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) ba\u015f\u0131n\u0131 qald\u0131r\u0131b dedi: \u201cYa \u018fli, t\u0259brik edir\u0259m. S\u0259n v\u0259 s\u0259nin \u0259yal\u0131n behi\u015ft\u0259 ged\u0259c\u0259ksiniz. Ancaq s\u0259nd\u0259n sonra rafizi adlanan tayfa \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259kdir, onlar kafirdirl\u0259r, rast g\u0259ls\u0259n, \u00f6ld\u00fcr\u201d. \u018fli (\u0259) dedi: \u201cYa R\u0259sulullah, onlar\u0131n \u0259lam\u0259ti nec\u0259dir? Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) dedi: \u201cC\u00fcm\u0259 namaz\u0131na g\u0259lm\u0259z, camaat namaz\u0131na durmazlar. S\u0259l\u0259fl\u0259r haqq\u0131nda pis dan\u0131\u015farlar\u201d (\u201cSiyas\u0259tnam\u0259\u201d s.32). Burada bir ne\u00e7\u0259 yanl\u0131\u015fl\u0131q g\u00f6z \u00f6n\u00fcnd\u0259dir. Birincisi, rafizil\u0259r Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 var idi. Onlar Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s.\u0259.s) o\u011fulsuzlu\u011funa, sonsuzlu\u011funa la\u011f ed\u0259rdil\u0259r. \u0130kincisi, \u201cS\u0259nd\u0259n sonra g\u0259l\u0259c\u0259k bir tayfan\u0131 indi nec\u0259 \u00f6ld\u00fcrm\u0259k olar?\u201d. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259 s\u0259l\u0259f dedikd\u0259 \u018fhli-Beyt n\u0259z\u0259rd\u0259 tutuldu\u011fu ayd\u0131nd\u0131r. O, sad\u0259c\u0259 sonrak\u0131 b\u00f6l\u00fcml\u0259rd\u0259 \u015fi\u0259liyi rafizi adland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259min haz\u0131rlay\u0131r. T\u00fcrk\u00fcn g\u00fcc\u00fcn\u0259 \u201csahib \u00e7\u0131xan\u201d bu fars mill\u0259t\u00e7isi \u015fi\u0259liyi x\u0259varic, rafizi, dind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015f v\u0259 s. adland\u0131r\u0131r. Bu faktlar\u0131 sadalamaqda m\u0259qs\u0259dim t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fcn bir x\u0259st\u0259liyini \u201cyaradan\u201d \u015f\u0259xsin d\u0259rind\u0259n tan\u0131nmas\u0131n\u0131 ist\u0259m\u0259yimdir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, \u0259sas\u0259n t\u00fcrkl\u0259ri \u201c\u0130blis u\u015faqlar\u0131\u201d ad\u0131yla tan\u0131dan Nizam\u00fclm\u00fclk yaz\u0131r: \u201cD\u00fcnya h\u00f6kmdar\u0131 onlar\u0131n tama\u015falar\u0131ndan (A\u015furan\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur-m\u00fc\u0259l.) vergi ald\u0131\u011f\u0131ndan, onlar \u015fah\u0131 t\u0259rifl\u0259yib \u015firnikl\u0259ndirmi\u015f, onu pula h\u0259ris etmi\u015f (M\u0259lik\u015fah\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur \u2013 m\u00fc\u0259l.), m\u0259ni q\u0259r\u0259z\u00e7i kimi q\u0259l\u0259m\u0259 vermi\u015fl\u0259r. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 m\u0259nim n\u0259sih\u0259tim bu v\u0259ziyy\u0259td\u0259 \u00fcr\u0259y\u0259 yata bilm\u0259z\u2026 Lakin indi bu bar\u0259d\u0259 dedikl\u0259rimin q\u0259bul edilm\u0259diyini g\u00f6rd\u00fcy\u00fcmd\u0259n t\u0259krar etm\u0259yi laz\u0131m bilm\u0259dim\u201d (Onun h\u0259yas\u0131zl\u0131\u011f\u0131na diqq\u0259t yetirin. Burada \u00fcst\u0259lik ba\u015fqa bir fars m\u00fc\u0259llifin yazd\u0131\u011f\u0131 \u201c\u0130sfahan tarixi\u201dni oxuma\u011f\u0131 m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcr. Bu \u0259s\u0259r d\u0259 \u015fi\u0259lik \u0259leyhin\u0259 olan bir \u0259s\u0259rdir-m\u00fc\u0259l.) (\u201cSiyas\u0259tnam\u0259\u201d s.158). Art\u0131q S\u0259lcuqlu xan\u0259dan\u0131nda, x\u00fcsus\u0259n T\u00fcrkan xatunun inadkarcas\u0131na Nizam\u00fclm\u00fclk\u00fcn o\u011furluqlar\u0131n\u0131, t\u00f6r\u0259tdiyi qanunsuzluqlar\u0131, fars mill\u0259t\u00e7iliyini v\u0259 \u0259xlaqs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 son h\u0259dd\u0259 oldu\u011funu bil\u0259r\u0259k hesab verm\u0259sini ist\u0259yirdi. Onun h\u00fcdudsuz s\u0259lahiyy\u0259t sahibi olmas\u0131n\u0131 M\u0259lik\u015fah Sultan\u0131n g\u00f6nd\u0259rdiyi adamlara verdiyi cavabdan da g\u00f6r\u00fcn\u00fcr: \u201cM\u0259g\u0259r Sultan bilmir ki, m\u0259n onun \u015f\u0259rikiy\u0259m. O, bu m\u0259rt\u0259b\u0259y\u0259 m\u0259nim t\u0259dbirl\u0259riml\u0259 \u00e7at\u0131bd\u0131r. Yad\u0131nda deyilmi Sultan Alp-Arslan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fckd\u0259 m\u0259n qo\u015funlar\u0131 v\u0259 \u0259mirl\u0259ri toplay\u0131b Ceyhun \u00e7ay\u0131n\u0131 ke\u00e7dim. Onun \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r alm\u0131\u015f, \u015e\u0259rq v\u0259 Q\u0259rb \u00f6lk\u0259l\u0259rini f\u0259th etmi\u015f\u0259m. Deyiniz ki, o tac bu q\u0259l\u0259m\u0259-davaata ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu q\u0259l\u0259m-davaat\u0131 alsan, o tac\u0131 da ondan alarlar\u201d (\u201cT\u0259rc\u00fcmeyi-hali v\u0259zir\u201d s. 17).<br>S\u0259lcuqlar\u0131n d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259sinin olmamas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n Nizam\u00fclm\u00fclk ist\u0259diyi kimi istifad\u0259 etmi\u015fdir. Bir zamanlar Nizam\u00fclm\u00fclk\u00fc yoxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015f\u0259 ba\u015flayan, vergil\u0259rd\u0259 \u0259skikl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n H\u0259s\u0259n Sabbah\u0131 hiyl\u0259yl\u0259 l\u0259k\u0259l\u0259mi\u015f v\u0259 o da qa\u00e7ma\u011fa m\u0259cbur olmu\u015fdu. H\u0259s\u0259n Sabbah ba\u015f qald\u0131randa Nizam\u00fclm\u00fclk inadla Sultandan H\u0259s\u0259n Sabbah\u0131 aradan g\u00f6t\u00fcrm\u0259y\u0259 t\u0259hrik ets\u0259 d\u0259, Sultan ona m\u0259ktub yazd\u0131: \u201cS\u0259n \u00f6z\u00fcnd\u0259n yeni din icad edibs\u0259n, avam da\u011fl\u0131lar\u0131 yoldan \u00e7\u0131xar\u0131b Abbasi x\u0259lif\u0259l\u0259rini \u0259l\u0259 sal\u0131r, adamlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrtd\u00fcr\u00fcr, \u00f6lk\u0259d\u0259 qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q sal\u0131rsan. T\u0259riq\u0259td\u0259n \u0259l \u00e7\u0259k, \u0259sl \u0130slam yoluna qay\u0131t. \u018fks t\u0259qdird\u0259 qalan\u0131 yerl\u0259-yeksan edib sakinl\u0259rini q\u0131l\u0131ncdan ke\u00e7ir\u0259r\u0259m\u201d. H\u0259s\u0259n Sabbah \u018fl\u0259mut qalas\u0131ndan cavab yazd\u0131: \u201cHe\u00e7 bir icad etm\u0259mi\u015f\u0259m. \u018fsl m\u00fcs\u0259lmanam. Abbasil\u0259r\u0259 g\u0259linc\u0259, onlar\u0131 devirib Ba\u011fdaddan qovmaq g\u0259r\u0259kdir. \u00c7\u00fcnki onlar x\u0259lif\u0259liyi z\u0259bt etmi\u015fl\u0259r. \u018fsl x\u0259lif\u0259l\u0259r Fatimil\u0259rdir. \u00d6lk\u0259d\u0259ki qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q, adamlar\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si is\u0259 camaat\u0131n naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131ndand\u0131r. Onun da s\u0259b\u0259bkar\u0131 v\u0259zir Nizam\u00fclm\u00fclkd\u00fcr. Bunlar\u0131n h\u0259r ikisini aradan qald\u0131r. \u018fks halda bir ba\u015fqas\u0131 meydana \u00e7\u0131x\u0131b bu v\u0259zif\u0259ni yerin\u0259 yetir\u0259 bil\u0259r\u201d (Osman Turan \u201cSelcuklar tarihi ve t\u00fcrk-islam medeniyyeti\u201d. Ankara 1965 s\u0259h.227).<br>4<br>\u00c7ox g\u00fcman ki, T\u00fcrkan xatunun Nizam\u00fclm\u00fclk\u0259 qar\u015f\u0131 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 \u00f6z b\u0259hr\u0259sini verm\u0259kd\u0259ydi. Art\u0131q bu \u0130blisin \u0259m\u0259ll\u0259ri bir-bir a\u015fkarlan\u0131rd\u0131. Lakin onun haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 sistemin bu g\u00fcn\u0259d\u0259k \u00e7\u00f6kd\u00fcr\u00fclm\u0259si m\u00fcmk\u00fcn olmay\u0131b. Fars dili konsepsiyas\u0131n\u0131n s\u0259lcuqlardan sonra Osmanl\u0131 saraylar\u0131n\u0131n dilin\u0259 \u00e7evrilm\u0259si d\u0259 onun ideyas\u0131ndan qalan miras idi. D\u00fczd\u00fcr, bir zamanlar eyni \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6lk\u0259l\u0259r frans\u0131z, lat\u0131n dill\u0259rini i\u015fl\u0259ts\u0259l\u0259r d\u0259 XV \u0259srd\u0259n h\u0259r \u00f6lk\u0259 \u00f6z dilind\u0259 dan\u0131\u015fma\u011fa ba\u015flad\u0131. Amma Osmanl\u0131da bu, XVI \u0259srd\u0259 d\u0259 qalmaqdayd\u0131. Dahi \u00f6zb\u0259k \u015fairi \u018fli\u015fir N\u0259vai \u201cM\u00fchak\u0259m\u0259t-\u00fcl-L\u00fc\u011f\u0259teyn\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r: \u201cT\u00fcrk\u00fcn farsdan daha k\u0259skin z\u0259kal\u0131, daha anlay\u0131\u015fl\u0131, daha saf, daha yarad\u0131c\u0131 olmas\u0131 m\u0259lumdur. Fars is\u0259 elmd\u0259 v\u0259 c\u0259hd g\u00f6st\u0259rm\u0259kl\u0259 \u0259ld\u0259 edil\u0259n bir m\u0259nada daha y\u00fcks\u0259k v\u0259 d\u0259rin g\u00f6r\u00fcn\u00fcr\u2026\u201d<br>\u2026T\u00fcrk\u00fcn farsdan daha \u00fcst\u00fcn, daha qabiliyy\u0259tli, daha ayd\u0131n v\u0259 parlaq oldu\u011funun bundan q\u00fcvv\u0259tli s\u00fcbutu olarm\u0131? \u201cBu iki mill\u0259tin g\u0259ncl\u0259ri, qoca v\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u0259ri, ki\u00e7ikl\u0259ri aras\u0131nda yax\u0131nl\u0131q eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259dir\u2026 Bel\u0259 oldu\u011fu halda t\u00fcrkl\u0259r fars dilini yax\u015f\u0131 \u00f6yr\u0259nir v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rlar, amma farslar\u0131n he\u00e7 biri t\u00fcrkc\u0259 dan\u0131\u015fmaz. Y\u00fczd\u0259, b\u0259lk\u0259 d\u0259 mind\u0259 biri t\u00fcrkc\u0259 \u00f6yr\u0259n\u0259r v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131nca da onun t\u00fcrk olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lar. T\u00fcrk\u00fcn farsdan qabiliyy\u0259tli oldu\u011funa bundan q\u00fcvv\u0259tli s\u00fcbut olmaz v\u0259 he\u00e7 bir fars bunun \u0259ksini iddia ed\u0259 bilm\u0259z\u2026<br>\u2026Fars dili y\u00fcks\u0259k v\u0259 d\u0259rin m\u00f6vzular\u0131 anlatmaqda g\u00fccs\u00fczd\u00fcr. \u00c7\u00fcnki t\u00fcrk dilinin yaran\u0131\u015f\u0131nda v\u0259 m\u00f6vzular\u0131nda da inc\u0259lik, \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsusluq vard\u0131r. \u0130nc\u0259 f\u0259rql\u0259r, \u0259n y\u00fcks\u0259k m\u0259nalar \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r ki, elmli adamlar t\u0259r\u0259find\u0259n a\u00e7\u0131qlanmazsa, asan anla\u015f\u0131la bilm\u0259z\u201d.<br>Dahi Az\u0259rbaycan \u015fairi Nizami G\u0259nc\u0259vinin farsca yazd\u0131\u011f\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 y\u00fczl\u0259rc\u0259 t\u00fcrk s\u00f6z\u00fc (t\u00fcrkizm) i\u015fl\u0259tm\u0259si m\u0259hz N\u0259vainin dediyi s\u0259b\u0259bl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<br>Bu g\u00fcn d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 ara\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131m h\u0259qiq\u0259ti bir daha a\u00e7\u0131qlay\u0131ram. T\u00fcrkl\u0259raras\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri poza bil\u0259n v\u0259 pozma\u011fa y\u00f6n\u0259l\u0259n b\u00fct\u00fcn c\u0259hdl\u0259rin m\u00fc\u0259llifl\u0259ri, sifari\u015f\u00e7il\u0259ri qeyri t\u00fcrkl\u0259r v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u00fcrk saymayanlard\u0131r. Bir s\u00f6zl\u0259, Nizam\u00fclm\u00fclk\u00fcn cocuqlar\u0131d\u0131r. Bu y\u00f6nd\u0259 T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ayd\u0131nlar\u0131 ciddi ara\u015fd\u0131rmalara ba\u015flamal\u0131d\u0131rlar.<br>Bu ill\u0259r \u0259rzind\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin qazand\u0131\u011f\u0131 b\u00f6y\u00fck z\u0259f\u0259rl\u0259r\u0259 k\u00f6lg\u0259 salacaq q\u0259d\u0259r farsla\u015fmaya r\u0259vac verilmi\u015fdi. M\u0259hz Firdovsi kimi bir saxtakar\u0131n qura\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 t\u00fcrk\u00fcn t\u00fcrkl\u0259 sava\u015f\u0131n\u0131 \u201c\u0130ran-Turan\u201d sava\u015f\u0131 kimi verm\u0259sin\u0259, (Kiaksar\u0131 Key Xosrov, \u0259slind\u0259 \u0130ki ok sar, Alp \u018fr Tunqan\u0131 is\u0259 \u018ffrasiyab kimi verm\u0259si-m\u00fc\u0259l.) yalanlar\u0131na uyan fars v\u0259zirl\u0259r bu d\u0259f\u0259 d\u0259 T\u00fcrk\u00fcn z\u0259f\u0259rl\u0259rini \u00f6z adlar\u0131na yazacaqlar\u0131na \u00fcmid edirdil\u0259r. Burada \u018fmir Teymurun: \u201cQalx, qalx da, h\u0259r misranda pisl\u0259diyin t\u00fcrk\u00fc indi g\u00f6r\u201d \u2013s\u00f6zl\u0259rini xat\u0131rlatmaq yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r. S\u0259lcuqlular d\u00f6n\u0259mind\u0259 t\u00fcrkl\u00fck t\u0259hqiramiz bir v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. Qalib t\u00fcrk, Bizans\u0131 diz \u00e7\u00f6kd\u00fcr\u0259n, imperatorunu \u0259sir alan t\u00fcrk d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fc durumu anlamaqda \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259kirdi. \u201cS\u0259lcuqluq taxt\u0131nda oturan h\u00f6kmdarlar\u0131n l\u0259yaq\u0259tsizlikl\u0259ri v\u0259 xeyli hiss\u0259si iranl\u0131 v\u0259 ya onlar\u0131n \u00f6vladlar\u0131 olan d\u00f6vl\u0259t adamlar\u0131n\u0131n he\u00e7 bir \u0259xlaqi qayda tan\u0131mayan ehtiraslar\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n monqol (tatar) z\u00fclm\u00fc getdikc\u0259 a\u011f\u0131rla\u015fm\u0131\u015f v\u0259 monqollar (tatarlar) 1277-ci ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin ldar\u0259sini fel\u0259n \u0259ll\u0259rin\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131r\u201d (Faruq S\u00fcm\u0259r. \u201cO\u011fuzlar\u201d Bak\u0131. 1992. s.168). \u018fslind\u0259 tatarlar g\u0259lm\u0259d\u0259n xalq\u0131n \u00e7\u0259kdikl\u0259rind\u0259n dan\u0131\u015fan m\u00fc\u0259llif n\u0259d\u0259ns\u0259 g\u00fcnah\u0131 monqol dediyi tatarlarda g\u00f6r\u00fcr. Amma \u00c7ingiz xan deyirdi: \u201cM\u0259n Tanr\u0131n\u0131n c\u0259zas\u0131yam. \u018fg\u0259r bir g\u00fcnah i\u015fl\u0259m\u0259s\u0259ydiniz Tanr\u0131 sizi c\u0259zaland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259ni g\u00f6nd\u0259rm\u0259zdi\u201d(\u00ab\u0421\u043e\u043a\u0440\u043e\u0432\u0435\u043d\u043d\u0430\u044f \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u043c\u043e\u043d\u0433\u043e\u043b\u043e\u0432\u00bb ). M\u0259hz S\u0259lcuqlular\u0131n antit\u00fcrk m\u00fcnasib\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlar ba\u015f verirdi. Tarixd\u0259 Baba \u0130shaq \u00fcsyan\u0131 x\u00fcsusil\u0259 m\u0259\u015fhurdur. B\u0259lk\u0259 d\u0259 t\u00fcrkl\u0259r \u00f6zl\u0259ri \u00c7ingiz xana xilaskar kimi m\u00fcraci\u0259tl\u0259r edibl\u0259r (H\u0259r\u00e7\u0259nd bel\u0259 bir fakt\u0131 Anadolu il\u0259 ba\u011fl\u0131 tapmad\u0131m). Amma Xar\u0259zm\u015fah v\u0259 Qara Kidanla ba\u011fl\u0131 faktlar m\u00f6vcuddur. Qara kidanlar\u0131n xalq\u0131 B\u00f6y\u00fck Xana h\u00f6kmdarlar\u0131 Ku\u00e7luq \u2013 Qurxan\u0131n \u0130slam dinind\u0259n \u00fcz \u00e7evirib arvad\u0131n\u0131n dinini \u2013 buddizmi q\u0259bul etdiyini, xalq\u0131 da buna y\u00f6nl\u0259ndirdiyind\u0259n \u015fikay\u0259t etdil\u0259r. \u00c7ingiz xan onu m\u0259\u011flub ed\u0259r\u0259k ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259sdi. Ba\u015f\u0131n\u0131n \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 g\u0259zdirilm\u0259sini \u0259mr etdi. Bu g\u00fcn \u00e7oxlar\u0131 \u00c7ingiz xan\u0131 Xar\u0259zm\u015fah M\u0259h\u0259mm\u0259di m\u0259\u011flub etm\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 yamanlay\u0131rlar. Xan ona \u201csevimli o\u011flum\u201d titulu vermi\u015fdi. O is\u0259 xan\u0131n el\u00e7isini v\u0259 m\u00fcs\u0259lman tacirl\u0259ri \u00f6ld\u00fcr\u0259r\u0259k mallar\u0131n\u0131 q\u0259sb etmi\u015fdi. Bunlar\u0131 e\u015fid\u0259n \u00c7ingiz tarix\u00e7i Cuveyninin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 bel\u0259 deyib: \u201cBa\u015f ver\u0259n bu b\u0259db\u0259xtlikd\u0259 m\u0259n g\u00fcnahs\u0131zam. M\u0259ni qisas alma\u011fa g\u00fccl\u0259 vadar etdil\u0259r\u201d(\u0414\u0436. \u041c\u0435\u043d \u00ab\u0427\u0438\u043d\u0433\u0438\u0441\u0445\u0430\u043d\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006, \u0441\u0442\u0440.178). H\u0259m\u00e7inin M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015fah i\u00e7ki i\u00e7\u0259n v\u0259 \u00f6z xalq\u0131na z\u00fclm ed\u0259n birisiydi. Tarixi v\u0259r\u0259ql\u0259dikc\u0259 bu g\u00fcn qan\u0131m\u0131za i\u015fl\u0259y\u0259n, t\u00fcrkl\u00fcy\u0259 xor baxan bir n\u0259f\u0259r varsa, o \u015f\u0259xs \u00c7ingizxan deyil, S\u0259lcuqlular\u0131n fars v\u0259zirl\u0259rinin v\u0259 \u0259yanlar\u0131n\u0131n Osmanl\u0131ya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 \u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc mirasd\u0131r. Bu g\u00fcn Tanr\u0131n\u0131n inay\u0259tiyl\u0259 d\u00f6vl\u0259tin T\u00fcrkiy\u0259 adlanmas\u0131 bu fars m\u0259krin\u0259 v\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00f6n\u00fckl\u0259r\u0259 veril\u0259n \u0259n b\u00f6y\u00fck cavabd\u0131r.<br>5<br>\u00c7ingiz xan t\u00fcrk mill\u0259tinin qisas\u00e7\u0131 xan\u0131 olaraq g\u00f6st\u0259rilir. Onun \u0259r\u0259bl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131lamas\u0131n\u0131n ilkin s\u0259b\u0259bi \u0259r\u0259bl\u0259rin antit\u00fcrk siyas\u0259tl\u0259rin\u0259 cavab kimi yozurlar. X\u0259z\u0259r xaqan\u0131n\u0131n (o d\u00f6vr\u00fcn B\u00f6y\u00fck Xaqan \u00fcnvan\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131-m\u00fc\u0259l.) biab\u0131r edil\u0259r\u0259k diz \u00e7\u00f6kd\u00fcr\u00fclm\u0259si v\u0259 zorla \u0130slam\u0131 q\u0259bul etdirilm\u0259si, Az\u0259rbaycanda yerli t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 edilmi\u015f z\u00fcl\u00fcml\u0259r, Xorasanda v\u0259 Mav\u0259r\u0259neynn\u0259hrd\u0259 xalqa q\u0259ddarcas\u0131na divan tutulmas\u0131, ki\u015fil\u0259rin k\u00fctl\u0259vi \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si, g\u0259ncl\u0259rin qul kimi, q\u0131zlar\u0131n k\u0259niz kimi bazarlara s\u00fcr\u00fclm\u0259si t\u00fcrk tarixinin yegan\u0259 v\u0259 \u0259n qanl\u0131 s\u0259hif\u0259si kimi \u00c7ingiz xan\u0131 b\u00f6y\u00fck qisasa s\u0259sl\u0259mi\u015fdi.\u018fr\u0259b s\u0259rk\u0259rd\u0259 Kuteyb\u0259nin Talkan yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda t\u00f6r\u0259tdiyi q\u0259tliam\u0131 \u0259r\u0259bl\u0259r \u00e7ox \u00f6ym\u00fc\u015fl\u0259r.\u018fr\u0259b \u015fairi Kaah \u0259l \u018fs\u011f\u0259ri bu q\u0259tliam\u0131 bel\u0259 v\u0259sf etmi\u015fdi:\u201dKazah v\u0259 Fasfac yaxas\u0131nda bir-birin\u0259 sar\u0131lm\u0131\u015f zavall\u0131T\u00fcrkl\u0259ri q\u0259tl etdiyiniz gec\u0259l\u0259ri h\u0259l\u0259 xat\u0131rlay\u0131n.H\u0259r k\u0259si q\u0131l\u0131ncdan ke\u00e7irdiniz.Sad\u0259c\u0259 ata min\u0259 bilm\u0259y\u0259n ya\u015fda ki\u00e7ik cocuqlar qald\u0131.Min\u0259nl\u0259r d\u0259 h\u0131r\u00e7\u0131n atlar\u0131n t\u0259rkind\u0259 sanki bir y\u00fck kimiydil\u0259r\u2026\u201d(Ziya Kitap\u00e7\u0131 \u201d\u0130slam tarihi ve t\u00fcrkler \u201ds\u0259h.314) .\u018fm\u0259vi z\u00fclm\u00fcnd\u0259n t\u00fcrkl\u0259rin hesab\u0131na qurtulan Abbasil\u0259r d\u0259 X\u0259lif\u0259 M\u00fct\u0259zz (897-ci il) vaxt\u0131ndan etibar\u0259n t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 bir antipatiya, bir \u0259r\u0259b mill\u0259t\u00e7iliyi v\u00fcs\u0259t alm\u0131\u015fd\u0131. X\u0259lif\u0259 M\u0259mnunun d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 T\u00fcrk olan v\u0259zir Ubeydullah ibn Y\u0259hya ibn Xaqan\u0131n v\u0259 ordunun komandan\u0131 Musa ibn Bu\u011fa \u0259l K\u0259birin xilaf\u0259tin qazand\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn u\u011furlar\u0131nda imzalar\u0131 vard\u0131. T\u00fcrkl\u0259rin z\u0259f\u0259rl\u0259rind\u0259n qorxan X\u0259lif\u0259 M\u00fctamid onlarla m\u00fcbariz\u0259d\u0259n qorxaraq paytaxt\u0131 yenid\u0259n Ba\u011fdada (889-890-ci ill\u0259r v\u0259 ya 892-ci il) k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc. O d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fc ki, bu yolla t\u00fcrk t\u0259sirini z\u0259ifl\u0259tm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bir zamanlar bu hakimiyy\u0259ti onlara al\u0131b ver\u0259n \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasaniy\u0259 (755-ci il, yanvar) etdikl\u0259ri x\u0259yan\u0259ti, \u0259r\u0259bl\u0259r dig\u0259r t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259ltm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r. Sad\u0259c\u0259 qorxduqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bunu gizlinc\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar.<br>\u0130lk \u0259r\u0259b-t\u00fcrk qar\u015f\u0131durmas\u0131 X\u0259lif\u0259 M\u00fct\u0259zzin vaxt\u0131nda ba\u015f verdi. 866-c\u0131 ild\u0259 t\u00fcrk \u0259yanlar onlar\u0131n \u0259mlak\u0131n\u0131 yoxlamaq ist\u0259y\u0259n hesabdar\u0131 t\u0259hqiramiz \u015f\u0259kild\u0259 d\u00f6yd\u00fcl\u0259r. M\u0259h\u0259mm\u0259d v\u0259 N\u0259sr adl\u0131 \u0259r\u0259b s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 m\u0259\u011fribil\u0259r adlanan ordu Samir\u0259d\u0259ki t\u00fcrkl\u0259r\u0259 q\u0259fil h\u00fccum ed\u0259r\u0259k s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rd\u0131lar v\u0259 t\u00fcrkl\u0259ri X\u0259lif\u0259 saray\u0131ndan qovdular. Onlar t\u00fcrkl\u0259ri ittiham ed\u0259r\u0259k deyirdil\u0259r: \u201cG\u00fcnd\u0259 bir x\u0259lif\u0259ni \u00f6ld\u00fcr\u00fcb, o birini hakimiyy\u0259td\u0259n devirirsiniz. V\u0259zirl\u0259ri q\u0259tl\u0259 yetirirsiniz\u201d. Onlar t\u00fcrkl\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r, lakin \u0259ld\u0259 edil\u0259n bar\u0131\u015f\u0131q \u015f\u0259rtl\u0259riyl\u0259 t\u00fcrkl\u0259r raz\u0131 deyildil\u0259r. T\u00fcrk s\u0259rk\u0259rd\u0259si Bay\u0131kb\u0259y gec\u0259 ik\u0259n M\u0259h\u0259mm\u0259d v\u0259 N\u0259srin evl\u0259rini basaraq onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc. Ba\u015fs\u0131z qalan m\u0259\u011fribil\u0259r da\u011f\u0131l\u0131\u015fd\u0131lar. \u018fr\u0259bl\u0259rin t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 ilk h\u0259ml\u0259l\u0259ri u\u011fursuzluqla n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. X\u0259lif\u0259 M\u00fct\u0259zz h\u0259m d\u0259 \u018fhli-Beyt d\u00fc\u015fm\u0259ni idi. \u018fhli-Beytd\u0259n olanlar\u0131 \u0130mam \u018fli N\u0259qi (\u0259) ba\u015fda olmaqla Samir\u0259y\u0259 g\u0259tirib, z\u0259h\u0259rl\u0259y\u0259r\u0259k \u015f\u0259hid etmi\u015fdi. Sonra t\u00fcrk s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259rind\u0259n Bu\u011fa \u0259s S\u0259\u011firi oyuna salaraq ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259sdirdi. Onun ba\u015f\u0131n\u0131 Samir\u0259d\u0259 n\u00fcmayi\u015f etdirdi v\u0259 t\u00fcrkl\u0259r\u0259 ac\u0131ql\u0131 olan m\u0259\u011fribil\u0259r onun ba\u015fs\u0131z b\u0259d\u0259nini yand\u0131rd\u0131lar. \u018fs S\u0259\u011fir X\u0259lif\u0259 M\u00fct\u0259zzinin \u0259n \u00e7ox qorxdu\u011fu adamd\u0131. Lakin X\u0259lif\u0259 onu aradan g\u00f6t\u00fcrm\u0259kl\u0259 t\u00fcrk t\u0259sirini z\u0259ifl\u0259d\u0259 bilm\u0259di. \u00c7\u00fcnki t\u00fcrkl\u0259r el\u0259 bir sistem qurmu\u015fdular ki, X\u0259lif\u0259d\u0259n sonra \u0259n uca m\u0259qam\u0131 yaln\u0131z t\u00fcrk tuta bil\u0259rdi. X\u0259lif\u0259 bununla raz\u0131la\u015fma\u011fa m\u0259cbur idi.<br>G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 g\u0259lib \u00e7atan bir r\u0259vay\u0259t d\u0259 deyil\u0259nl\u0259ri s\u00fcbut edir: \u201cBu zaman \u0259yanlardan biri dedi ki, o, M\u00fct\u0259zzin n\u0259 q\u0259d\u0259r hakimiyy\u0259td\u0259 olaca\u011f\u0131n\u0131 m\u00fcn\u0259cciml\u0259rd\u0259n yax\u015f\u0131 bilir. Ona \u00fcnvnlanm\u0131\u015f \u201cN\u0259 q\u0259d\u0259r?\u201d \u2013 sual\u0131na q\u0131saca cavab verdi: \u201cT\u00fcrkl\u0259rin ist\u0259diyi q\u0259d\u0259r!\u201d (\u201cDo\u011fu\u015fdan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze b\u00f6y\u00fck \u0130slam tarihi\u201d III c. s. 258). T\u00fcrkl\u0259r bu \u00fcnvan\u0131 \u00f6z q\u0131l\u0131nclar\u0131 v\u0259 elmi hesab\u0131na qazanm\u0131\u015fd\u0131lar. T\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u0259lacs\u0131z v\u0259 hiyl\u0259g\u0259r m\u00fcbariz\u0259si X\u0259lif\u0259 M\u00fcht\u0259din zaman\u0131nda daha da k\u0259skinl\u0259\u015fdi. X\u0259lif\u0259nin iki\u00fczl\u00fc, riyakar siyas\u0259tinin \u00fcst\u00fcn\u00fc a\u00e7an Musa ibn Bu\u011fa \u0259l K\u0259bir v\u0259 Bay\u0131qb\u0259yi qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya qoymaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubu Bay\u0131qb\u0259y a\u00e7\u0131r. \u018fks plan i\u015fl\u0259d\u0259n Bay\u0131qb\u0259y Samir\u0259y\u0259 qay\u0131d\u0131r v\u0259 X\u0259lif\u0259 M\u00fcht\u0259din Bay\u0131kb\u0259yin ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259sib ordunun i\u00e7in\u0259 at\u0131r. Bunu g\u00f6r\u0259n t\u00fcrkl\u0259r qiyam qald\u0131r\u0131rlar. M\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259, min n\u0259f\u0259r (b\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 4000 n\u0259f\u0259r g\u00f6st\u0259rilir-m\u00fc\u0259l.) t\u00fcrk \u0259sg\u0259ri h\u0259lak olur. Ert\u0259si g\u00fcn b\u00fct\u00fcn t\u00fcrkl\u0259r birl\u0259\u015fdil\u0259r v\u0259 X\u0259lif\u0259nin yan\u0131nda olan t\u00fcrkl\u0259r d\u0259 qiyam\u00e7\u0131lar\u0131n t\u0259r\u0259fin\u0259 ke\u00e7di. Meydanda t\u0259k qalan X\u0259lif\u0259 qa\u00e7maq ist\u0259rk\u0259n yaxaland\u0131. 870-ci ilin iyun ay\u0131nda onu i\u015fg\u0259nc\u0259 verm\u0259kl\u0259 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Deyil\u0259nl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, X\u0259lif\u0259 M\u00fcht\u0259din \u015fah damar\u0131n\u0131 k\u0259sib, f\u0259vvar\u0259 ver\u0259n qan\u0131n\u0131 i\u00e7\u0259n birisi demi\u015fdi: \u201c\u015e\u0259rab i\u00e7ib doydu\u011fum kimi M\u00fcht\u0259dinin qan\u0131ndan doydum\u201d (\u201c\u0130slam tarixi\u201d III c. Bak\u0131 2000-ci il). Bu \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r davam edir v\u0259 onlarla t\u00fcrk s\u0259rk\u0259rd\u0259sinin edam\u0131yla sonuclan\u0131rd\u0131.<br>6<br>\u00c7ingiz xan Kuteyb\u0259 bin M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn (670-715) ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin Orta Asiya v\u0259 \u018ffqan\u0131stan \u0259razil\u0259rind\u0259 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259ri, Az\u0259rbaycan v\u0259 X\u0259z\u0259rd\u0259 dini deyil, \u0259sil i\u015f\u011fal\u00e7\u0131, q\u0259sb\u00e7i m\u00fcharib\u0259l\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259rdar olan bir t\u00fcrk ulusuydu. Onun c\u0259za ver\u0259c\u0259yi siyah\u0131da \u0259r\u0259bl\u0259r d\u0259 vard\u0131. \u0130slam dini il\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si olmayan \u0259r\u0259bl\u0259rin x\u0259yan\u0259tini bilirdi\u2026 \u018fslind\u0259 onun ard\u0131nca g\u0259l\u0259nl\u0259r \u0130slam dinini q\u0259bul etdil\u0259r.<br>\u00c7a\u011fda\u015f T\u00fcrkiy\u0259 S\u0259lcuqlular\u0131n qisas\u0131n\u0131 al\u0131rm\u0131\u015f kimi t\u00fcrk d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri il\u0259 eyni c\u0259rg\u0259d\u0259 dayanaraq B\u00f6y\u00fck \u00c7ingiz xan\u0131 he\u00e7 bir m\u0259nb\u0259y\u0259 \u0259saslanmadan monqol adland\u0131r\u0131rlar. Az bir qisim is\u0259 ictimai r\u0259yin qorxusuyla monqolla\u015fm\u0131\u015f t\u00fcrk deyirl\u0259r. \u018fslind\u0259 \u00c7ingiz xanla eyni d\u00f6vrd\u0259 ya\u015fayan tarix\u00e7il\u0259r (Bax: Cuveyni, R\u0259\u015fid\u0259ddin -m\u00fc\u0259l.) he\u00e7 bir t\u0259r\u0259dd\u00fcd\u0259 yer verm\u0259y\u0259r\u0259k onun t\u00fcrk oldu\u011funu yazm\u0131\u015flar. B\u0259s bu \u201cmonqolla\u015fm\u0131\u015f t\u00fcrk\u201d deyimi haradan \u00e7\u0131xd\u0131? Bu nec\u0259 elm, bu nec\u0259 genelogiya, bu nec\u0259 bir assimilyasiya g\u00f6st\u0259ricisidir? Bir milyonluq orduda say\u0131 d\u00f6rd min olan monqol nec\u0259 olub ki, b\u00f6y\u00fck bir ordunu, b\u00f6y\u00fck bir imperatorlu\u011fu assimilyasiyaya u\u011frad\u0131b? Bu bar\u0259d\u0259 Faruq S\u00fcm\u0259rin fikirl\u0259ri d\u0259 \u00e7ox maraql\u0131d\u0131r: \u201c\u2026monqollar ba\u015fl\u0131ca olaraq Tokat, Amasya, \u00c7orum, Q\u0131z\u015f\u0259h\u0259r, Kayseri v\u0259 Siva\u015f \u0259traf\u0131nda ya\u015fay\u0131rd\u0131lar. Onlara, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, \u201ctatar\u201d deyilirdi\u2026 1337-ci ild\u0259 h\u0259min tatarlar\u0131n ba\u015f\u0131nda \u0259mir \u018fr\u0259fna dururdu. O, uy\u011fur t\u00fcrkl\u0259rind\u0259n idi\u2026\u201d (\u201cO\u011fuzlar\u201d Bak\u0131. 1992. s.173). Onlara xalq\u0131n tatar dediyini yazan m\u00fc\u0259llifin monqol ad\u0131 \u00e7\u0259km\u0259sin\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259nm\u0259y\u0259 bilmirs\u0259n. Tatarlar\u0131n v\u0259 bu z\u0259f\u0259r dolu y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn t\u00fcrkl\u0259rin nailiyy\u0259ti olmamas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259srl\u0259rdir ki, xristian d\u00fcnyas\u0131n\u0131n apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 \u00f6z b\u0259hr\u0259sini verib. H\u0259m T\u00fcrkiy\u0259d\u0259, h\u0259m Az\u0259rbaycanda eyni y\u0259qinlikl\u0259 \u00c7ingiz xana monqol ad\u0131 veribl\u0259r. Amma bu q\u0131sqancl\u0131qdan, yaxud da qisas\u00e7\u0131l\u0131qdan deyil, Rus-Sovet imperiyas\u0131 \u0259sar\u0259tind\u0259n, rus tarix\u00e7il\u0259rinin dikt\u0259 etdiyi konsepsiyadan ir\u0259li g\u0259lirdi. Amma m\u00fcst\u0259qilliyin ilk ill\u0259rind\u0259n bu \u201cmonqol\u201d deyimin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 ba\u015fland\u0131.<br>D\u00fcnya h\u0259rb tarixind\u0259 he\u00e7 zaman t\u0259krarlanmayan ild\u0131r\u0131m s\u00fcr\u0259tiyl\u0259 \u00f6lk\u0259l\u0259r f\u0259th ed\u0259n \u00c7ingiz xan ordusu bir g\u00fcn \u0259rzind\u0259 150 kilometr ir\u0259lil\u0259y\u0259 bilmi\u015fdi. Motorlar m\u00fcharib\u0259si adlanan \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131nda almanlar texnika g\u00fcc\u00fcn\u0259 yaln\u0131z 50 kilometr m\u0259saf\u0259 q\u0259t ed\u0259 bildil\u0259r. D\u00fcnyan\u0131n be\u015fd\u0259 birinin fatehi 28 milyon kvadrat kilometrlik bir \u0259razid\u0259 saat mexanizmi kimi i\u015fl\u0259y\u0259n bir imperiya sistemi qurmu\u015fdu. Bilg\u0259 xaqan kimi Tanr\u0131qut olan \u00c7ingiz xan\u0131 t\u00fcrkl\u00fckd\u0259n \u00e7\u0131xarmaq, t\u0259fti\u015f etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n az\u0131 t\u00fcrk tarixinin 1000 ilini silib atmaq laz\u0131md\u0131r. Monqol ad\u0131na g\u0259linc\u0259, \u00c7ingiz xan\u0131n hakimiyy\u0259tini ilk q\u0259bul ed\u0259n tayfa m\u00fcasir monqollar\u0131n \u0259cdad\u0131 olan tsuzubu q\u0259bil\u0259si olub. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 (\u201cMonqollar\u0131n gizli tarixi\u201d) d\u0259 \u00c7ingiz xan\u0131n bu q\u0259bil\u0259y\u0259 x\u00fcsusi r\u0259\u011fb\u0259ti olub. H\u0259m d\u0259 onlar\u0131n tsuzubu ad\u0131 \u00c7ingiz xan\u0131n dilin\u0259 yatmad\u0131\u011f\u0131na, o d\u00f6vr tatar v\u0259 qeyri t\u00fcrkl\u0259r aras\u0131nda t\u0259hqiramiz m\u0259nalarda i\u015fl\u0259ndiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 onlar\u0131n adlar\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259r\u0259k deyir: \u201cM\u0259n sizin ad\u0131n\u0131z\u0131 \u201ckeke monqol qoydum\u201d. \u201cKeke monqol\u201d \u201cg\u00f6y o\u011flu\u201d anlam\u0131ndad\u0131r. Tarixin ironiyas\u0131na diqq\u0259t edin. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycanda \u201cmonqol\u201d ad\u0131 da t\u0259hqiramiz m\u0259nada avam, l\u0259ng, pinti\u201d v\u0259 s. kimi i\u015fl\u0259nm\u0259kd\u0259dir. Bu da yuxar\u0131da dediyimiz tarixi fakt\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir.<br>\u0130slam aliml\u0259ri v\u0259 Quran t\u0259fsir\u00e7il\u0259ri 20-ci sur\u0259nin 102-ci ay\u0259sini bel\u0259 t\u0259vsir edirdil\u0259r: \u201cG\u00fcnahkarlar mavi g\u00f6zl\u00fcn\u00fcn qorxunc m\u00fchakim\u0259sin\u0259 topla\u015facaqlar\u201d. Xalqlara z\u00fclm ed\u0259n h\u00f6kmdarlar, kils\u0259 xadiml\u0259ri gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz dua edirdil\u0259r: \u201cTanr\u0131, bizi tatarlar\u0131n q\u0259z\u0259bind\u0259n qoru!\u201d. \u00c7ingiz xan d\u00f6vr\u00fcn\u00fc q\u0259l\u0259m\u0259 alan Cuveyni d\u0259 bu fakt\u0131 t\u0259sdiql\u0259y\u0259r\u0259k yaz\u0131rd\u0131 ki: \u201cOnun bayraqdar\u0131 bir g\u00fcnl\u00fck m\u0259saf\u0259d\u0259 qabaqcadan ged\u0259r v\u0259 h\u0259r k\u0259s\u0259 elan edilirdi ki, Tanr\u0131n\u0131n g\u00fcnahkarlar\u0131 c\u0259zaland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6nd\u0259rdiyi xan g\u0259lir\u201d. H\u0259m m\u00fcs\u0259lmanlar, h\u0259m d\u0259 Avropa xristianlar\u0131 bunu q\u0259bul etmi\u015fdil\u0259r. \u00c7ingiz xan\u0131n g\u0259li\u015find\u0259n qorxan avropal\u0131lar qa\u00e7\u0131rd\u0131lar. \u201cOnlar y\u00fcng\u00fcl olsunlar dey\u0259 silahlar\u0131n\u0131 at\u0131b piyada v\u0259 atlarla qa\u00e7\u0131rd\u0131lar. Xristian macarlar\u0131n \u00e7oxu bataql\u0131qlarda bataraq bo\u011fulurdular. Spalatolu Foma adl\u0131 xristian salnam\u0259\u00e7i (indiki Split \u015f\u0259h\u0259ri), \u015f\u0259h\u0259rin arxiyepiskopu Xorvatiyada olark\u0259n onlar\u0131 \u201cde Peste Tartorum\u201d, y\u0259ni \u201ctatar v\u0259bas\u0131\u201d adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131\u2026 Avropa r\u0131tsarlar\u0131 (c\u0259ngav\u0259rl\u0259ri) bel\u0259 bir z\u0259rb\u0259 almam\u0131\u015fd\u0131lar. Birc\u0259 an\u0131n i\u00e7ind\u0259 onlar Macar\u0131stan v\u0259 Pol\u015fada 100 minlik bir ordunu, zad\u0259ganl\u0131q simas\u0131n\u0131 v\u0259 \u015f\u0259r\u0259fini itirdil\u0259r\u2026 1241-ci ilin Pasxa g\u00fcnl\u0259rinin t\u00fcst\u00fcl\u0259ri i\u00e7ind\u0259 Orta \u018fsrl\u0259rin sonunda Avropa feodalizminin m\u0259hv edilm\u0259si monqollar\u0131n q\u0259l\u0259b\u0259si il\u0259 t\u0259min edildi\u201d (\u0414\u0436\u0435\u043a \u0423\u0435\u0437\u0435\u0440\u0444\u043e\u0440\u0434 \u00ab\u0427\u0438\u043d\u0433\u0438\u0441\u0445\u0430\u043d \u0438 \u0440\u043e\u0436\u0434\u0435\u043d\u0438\u044f \u0441\u043e\u0432\u0440\u0435\u043c\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u043c\u0438\u0440\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430. 2006. \u0441\u0442\u0440. 294-295). \u00c7ingiz xan\u0131n xristianlar\u0131n himay\u0259dar\u0131 olmas\u0131 fikirl\u0259ri m\u00f6vcuddur. Buna s\u0259b\u0259b \u201cBibliya\u201dda \u0130ohan\u0131n \u015f\u0259rqd\u0259ki gizli ordusu haqq\u0131nda havari \u0130sayan\u0131n dedikl\u0259ridir. Bunu o d\u00f6vrd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 \u0130ohan\u0131n \u015f\u0259rqd\u0259ki ordusunun bir g\u00fcn q\u0259rbd\u0259ki xristianlara k\u00f6m\u0259y\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259yi bar\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259dikl\u0259rinin h\u0259yata ke\u00e7m\u0259si kimi qar\u015f\u0131layan xristianlar \u00c7ingiz xan ordusuna M\u00fcq\u0259dd\u0259s \u0130ohan\u0131n ordusu kimi bax\u0131rd\u0131lar\u201d (\u0414\u0436\u043e\u043d \u041c\u0435\u043d \u00ab\u0427\u0438\u043d\u0433\u0438\u0441\u0445\u0430\u043d. \u0416\u0438\u0437\u043d\u044c, \u0441\u043c\u0435\u0440\u0442\u044c \u0438 \u0432\u043e\u0441\u043a\u0440\u0435\u0448\u0435\u043d\u0438\u0435\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430. 2006). Xristianlar\u0131n yazd\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259, \u201cM\u0259rvd\u0259 ya\u015fayan keraitl\u0259r 1180-ci ild\u0259n iki y\u00fcz il qabaq xristian imi\u015fl\u0259r. \u0130ki kerait ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 h\u0259tta xristianlara m\u0259xsus yunan-lat\u0131n Markus Kiryakos ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131rm\u0131\u015f (s\u0259h. 79). \u00c7ingiz xan\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n \u00f6nc\u0259 xristian missionerl\u0259ri M\u00fcq\u0259dd\u0259s \u0130ohan\u0131n gizli ordusunu aramaq \u00fc\u00e7\u00fcn Asiyaya \u00fcz tutmu\u015fdular. Asiyada rastla\u015fd\u0131qlar\u0131 din \u2013 Tanr\u0131\u00e7\u0131l\u0131q bir q\u0259d\u0259r \u0130sas\u0131z xristianl\u0131\u011fa b\u0259nz\u0259yirdi.<br>\u00c7ingiz xan\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc zaman\u0131 ona qar\u015f\u0131 duracaq bir g\u00fcc\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyan \u015f\u0259rqd\u0259ki xristianlar b\u00f6y\u00fck s\u0259rk\u0259rd\u0259nin himay\u0259sin\u0259 s\u0131\u011f\u0131n\u0131rd\u0131lar. Mal-d\u00f6vl\u0259t y\u0131\u011fma\u011fa ba\u015f\u0131 qar\u0131\u015fan x\u0259lif\u0259l\u0259r, dind\u0259n uzaq d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f toplum v\u0259 \u0130slama yad \u00fcl\u0259malar \u0130slam\u0131 t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u0259 apar\u0131rd\u0131lar. F\u0259alla\u015fan xristianlar \u201c\u0130ncil\u201dd\u0259 havari \u0130sayan\u0131n kitab\u0131ndak\u0131 (XIII, 3-16) bu s\u00f6zl\u0259rin ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdiyin\u0259 inanmaqda idil\u0259r: \u201cM\u0259n se\u00e7ilmi\u015fl\u0259rim\u0259 \u0259mr etdim v\u0259 M\u0259nim q\u0259z\u0259bimi yerin\u0259 yetirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn M\u0259nim \u0259z\u0259m\u0259timl\u0259 z\u0259f\u0259r \u00e7alan q\u00fcvv\u0259l\u0259rimi \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131m. Da\u011flardan sanki insan y\u0131\u011f\u0131n\u0131ndan b\u00f6y\u00fck gurultu, bir yerd\u0259 topla\u015fan \u00f6lk\u0259l\u0259rin v\u0259 xalqlar\u0131n qiyam gurultusu g\u0259lir. Tanr\u0131 \u00f6z m\u00fcbariz ordusunu g\u00f6zd\u0259n ke\u00e7irir. Uzaq \u00f6lk\u0259d\u0259n, g\u00f6yl\u0259rin qurtaraca\u011f\u0131ndan b\u00fct\u00fcn \u0259rzi m\u0259hv etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Tanr\u0131 v\u0259 Onun q\u0259z\u0259b silahlar\u0131 g\u0259lir. Zar-zar a\u011flay\u0131n, \u00e7\u00fcnki Tanr\u0131n\u0131n g\u00fcn\u00fc yax\u0131nla\u015f\u0131r v\u0259 bu g\u00fcn Onun t\u0259r\u0259find\u0259n da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 bir q\u00fcvv\u0259 kimi g\u0259lir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 ham\u0131 yorulub \u0259ld\u0259n d\u00fc\u015fd\u00fc v\u0259 h\u0259r bir adam\u0131n \u00fcr\u0259yi \u0259sib \u0259ridi. D\u0259h\u015f\u0259t\u0259 g\u0259ldil\u0259r, onlar\u0131 q\u0131c v\u0259 a\u011fr\u0131lar tutdu; do\u011fan qad\u0131n kimi \u0259zab \u00e7\u0259kirl\u0259r, \u00fczl\u0259ri al\u0131\u015f\u0131b yan\u0131r v\u0259 onlar bir-biril\u0259rin\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259 bax\u0131rlar. Budur, Tanr\u0131n\u0131n amans\u0131z g\u00fcn\u00fc g\u0259lir, q\u0259z\u0259bl\u0259, alovlanan qeyzl\u0259 g\u0259lir ki, Yer \u00fcz\u00fcn\u00fc s\u0259hraya \u00e7evirsin v\u0259 b\u00fct\u00fcn g\u00fcnaha batm\u0131\u015flar\u0131 m\u0259hv etsin.<br>M\u0259n \u018frzi \u015f\u0259rrin\u0259 g\u00f6r\u0259, m\u00fcrt\u0259dl\u0259ri qanunsuz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 c\u0259zaland\u0131raca\u011fam, lov\u011falar\u0131n \u0259llam\u0259liyin\u0259 son qoyaca\u011fam v\u0259 z\u00fclmkar\u0131n t\u0259k\u0259bb\u00fcr\u00fcn\u00fc al\u00e7aldaca\u011fam. B\u00fcn\u00fcn \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259malar\u0131 sars\u0131daca\u011fam v\u0259 K\u00fcrreyi \u018frzi Tanr\u0131, alovlanan qeyzi g\u00fcn\u00fcnd\u0259 \u00f6z q\u0259z\u0259biyl\u0259 yerind\u0259n t\u0259rp\u0259d\u0259c\u0259k. O zaman h\u0259r k\u0259s t\u0259qib olunan k\u00f6pk\u0259r kimi v\u0259 at\u0131lm\u0131\u015f qoyunlar kimi \u00f6z xalq\u0131 t\u0259r\u0259f\u0259 \u00fcz d\u00f6nd\u0259r\u0259c\u0259k v\u0259 h\u0259r k\u0259s \u00f6z torpa\u011f\u0131na, \u00f6z yurduna qa\u00e7acaq. Lakin yaxalanan niz\u0259yl\u0259 de\u015fil\u0259c\u0259k, tutulan is\u0259 q\u0131l\u0131ncla \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259c\u0259k. Onlar\u0131n k\u00f6rp\u0259l\u0259ri \u00f6z g\u00f6zl\u0259ri qaba\u011f\u0131nda do\u011franacaq, evl\u0259ri talan olunacaq, arvadlar\u0131 is\u0259 r\u00fcsvay edil\u0259c\u0259kdir (M.Kolanqatl\u0131 \u201cAlbaniya tarixi\u201d. Bak\u0131, 1993. s\u0259h. 49-50). Xristianlar bu s\u00f6zl\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k \u00c7ingiz xan\u0131n g\u0259li\u015fini g\u00f6zl\u0259yirdil\u0259r. T\u00fcrk xaqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131ndan iki \u0259sr sonra \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xan \u00c7ingiz xan\u0131n Ku\u00e7luqda tiranl\u0131qdan bezmi\u015f xalq\u0131n, dig\u0259r yerl\u0259rd\u0259 Tanr\u0131n\u0131n c\u0259zas\u0131 kimi qorxduqlar\u0131 bir ordunu, \u0259sl azadl\u0131q g\u0259tir\u0259n bir ordu kimi qar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 R.Qrusse t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131. XII-XIII \u0259srl\u0259rin qovu\u015fu\u011funda meydana \u00e7\u0131xan bu g\u00fcc d\u00fcnyada \u00e7ox \u015feyi yerb\u0259yer el\u0259di. H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 \u00c7ingiz xan Tanr\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n b\u00f6y\u00fck bir missiya il\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f c\u0259sur t\u00fcrk s\u0259rk\u0259rd\u0259si idi. Uqedey xan\u0131n o\u011flu Quyuk xan (1246-1248-ci ill\u0259r) Papa IV \u0130nnokentiy\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131: \u201c\u018fb\u0259di S\u0259man\u0131n (G\u00f6y Tanr\u0131 \u2013 m\u00fc\u0259l.) h\u00f6km\u00fcn\u00fc yayma\u011fa g\u0259l\u0259n \u00c7ingiz xana qo\u015fulmayan, Xaqana (xanlar xan\u0131 Quyuka -m\u00fc\u0259l.) qo\u015fulmayan \u00f6lk\u0259l\u0259ri v\u0259 xalqlar\u0131 \u018fb\u0259di S\u0259ma (G\u00f6y Tanr\u0131) m\u0259hv el\u0259di\u201d. Kims\u0259 g\u00f6yl\u0259rin h\u00f6km\u00fc olmadan, \u00f6z irad\u0259siyl\u0259 i\u015f\u011fal v\u0259 q\u0259tl t\u00f6r\u0259d\u0259 bil\u0259rmi?\u201d (\u0414\u0436\u043e\u043d \u041c\u044d\u043d \u00ab\u0427\u0438\u043d\u0433\u0438\u0441\u0445\u0430\u043d\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430. 2006. \u0441\u0442\u0440.284). Bu s\u00f6zl\u0259ri h\u0259m \u0130slam aliml\u0259ri, tarix\u00e7il\u0259ri, h\u0259m d\u0259 xristian din xadiml\u0259ri d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 t\u0259sdiql\u0259yibl\u0259r. \u00c7ingiz xan ilahi missiyan\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f t\u00fcrk Xaqan\u0131 idi.<br>7<br>B\u0259zil\u0259ri \u00c7ingiz xandan sonra Az\u0259rbaycanda q\u0259rarla\u015fan H\u00fclak\u00fc xan\u0131n 1257-ci ilin noyabr\u0131nda Ba\u011fdada h\u00fccumu v\u0259 x\u0259lif\u0259liyi param-par\u00e7a etm\u0259sini ba\u011f\u0131\u015flaya bilmirl\u0259r. Burada H\u00fclak\u00fc xan\u0131n \u0259traf\u0131na xristianlar\u0131n yol tapmas\u0131, anas\u0131n\u0131n v\u0259 iki arvad\u0131n\u0131n xristian olmas\u0131, Ba\u011fdad katolikosu Makixin satq\u0131nl\u0131\u011f\u0131, haylar\u0131n tatarlara s\u0131\u011f\u0131nmas\u0131 bir sava\u015fa yol a\u00e7acaq s\u0259b\u0259bl\u0259r idi. X\u0259lif\u0259, Ba\u011fdad katolikosu Makixin H\u00fclak\u00fc xan\u0131n hakimiyy\u0259tini tan\u0131mas\u0131, m\u0259scidl\u0259rd\u0259 onun ad\u0131na x\u00fctb\u0259l\u0259r oxunmas\u0131 kimi bir t\u0259klifl\u0259 B\u00f6y\u00fck xan\u0131n yan\u0131na g\u00f6nd\u0259rdi. \u201cXan bu t\u0259klifi ikrahla r\u0259dd etdi. \u00c7\u00fcnki qalib g\u0259l\u0259c\u0259yin\u0259 \u0259min idi\u2026 \u015e\u0259h\u0259ri at\u0259\u015f\u0259 tutdular. \u018fr\u0259bl\u0259r q\u0259tranla tan\u0131\u015f idil\u0259r, amma bar\u0131t\u0131 ilk d\u0259f\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Ustalar bir n\u0259f\u0259rin idar\u0259 ed\u0259 bil\u0259c\u0259yi borular d\u00fcz\u0259ltmi\u015fdil\u0259r. Borulardan d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 ox ba\u015fl\u0131qlar\u0131, metal q\u0131r\u0131qlar\u0131 ya\u011fd\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. B\u00f6y\u00fck borular\u0131 d\u0259mird\u0259n d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k da\u015f\u0131nmas\u0131 asan olsun dey\u0259 t\u0259k\u0259rl\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 yerl\u0259\u015fdirmi\u015fdil\u0259r (topun k\u0259\u015ffi tatarlar\u0131n ad\u0131yla ba\u011fl\u0131d\u0131r- m\u00fc\u0259l.). Onlar bir borudan a\u00e7d\u0131qlar\u0131 at\u0259\u015fl\u0259 \u015f\u0259h\u0259r divarlar\u0131n\u0131 y\u0131x\u0131rd\u0131lar. Bu at\u0259\u015fl\u0259r Ba\u011fdad\u0131n \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisind\u0259 qorxu v\u0259 d\u0259h\u015f\u0259t yaratm\u0131\u015fd\u0131\u2026 5 fevral 1258-ci ild\u0259 Ordu \u015f\u0259h\u0259r\u0259 daxil oldu v\u0259 be\u015f g\u00fcn sonra x\u0259lif\u0259 t\u0259slim oldu. H\u00fclak\u00fc xan \u0259haliy\u0259 silah\u0131 burax\u0131b, \u0259mlaka \u0259l vurmadan \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xmalar\u0131n\u0131 \u0259mr etdi (\u0414\u0436\u0435\u043a \u0423\u0435\u0437\u0435\u0440\u0444\u043e\u0440\u0434 \u00ab\u0427\u0438\u043d\u0433\u0438\u0441\u0445\u0430\u043d \u0438 \u0440\u043e\u0436\u0434\u0435\u043d\u0438\u044f \u0441\u043e\u0432\u0440\u0435\u043c\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u043c\u0438\u0440\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430. 2006. \u0441\u0442\u0440. 341-342).<br>H\u00fclak\u00fc xan\u0131n \u0259r\u0259bl\u0259rd\u0259n qisas almas\u0131 da \u00c7ingiz xan\u0131n ad\u0131na yaz\u0131l\u0131r. Onun \u201cYasa\u201ds\u0131nda dinl\u0259r\u0259 h\u00f6rm\u0259t etm\u0259k \u0259sas madd\u0259l\u0259rd\u0259n biri idi. \u00dcst\u0259lik, \u0130sfahanda b\u00fct\u00fcn din xadiml\u0259rin\u0259 qulaq asd\u0131qdan sonra yaln\u0131z \u0130slam\u0131n prinsipl\u0259rinin Tanr\u0131\u00e7\u0131l\u0131qla uy\u011fun g\u0259ldiyini s\u00f6yl\u0259y\u0259r\u0259k birc\u0259 H\u0259cc ziyat\u0259rin\u0259 m\u00fcxalif olmu\u015fdu. Sonra is\u0259 \u201cB\u00fct\u00fcn dinl\u0259r bir \u0259lin be\u015f barma\u011f\u0131 kimidir\u201d s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi. Bununla da Tanr\u0131\u00e7\u0131l\u0131q, Buddizm, Y\u0259hudi, Xristianl\u0131q v\u0259 \u0130slam\u0131 anlatm\u0131\u015fd\u0131. Xristianlar\u0131n t\u0259l\u0259sin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n H\u00fclak\u00fc xan \u0130slama b\u00f6y\u00fck z\u0259rb\u0259 vurdu. \u018fslind\u0259 \u0130slam \u00f6z\u00fcn\u0259 yenid\u0259n baxma\u011fa m\u0259cbur oldu. \u015e\u0259rab i\u00e7m\u0259kl\u0259 vaxt ke\u00e7ir\u0259n x\u0259lif\u0259l\u0259r \u201cay\u0131ld\u0131lar\u201d. Haylar\u0131n salnam\u0259l\u0259rind\u0259 bunu sevincl\u0259 qeyd edirl\u0259r: \u201c\u015e\u0259h\u0259rin sal\u0131nmas\u0131ndan 500 il v\u0259 daha 15 il \u00f6t\u00fcb. Y\u00fcks\u0259k inki\u015faf v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u015fir\u0259sini sormu\u015f bir \u015f\u0259h\u0259rdir. Amma indi sorduqlar\u0131n\u0131 geri qaytar\u0131r. \u0130ndi Ba\u011fdad t\u00f6kd\u00fcy\u00fc b\u00fct\u00fcn qanlar \u00fc\u00e7\u00fcn, verdiyi z\u00fclml\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn, \u0259dal\u0259tsizlik \u00fc\u00e7\u00fcn c\u0259zaland\u0131r\u0131l\u0131r.<br>\u015e\u0259h\u0259r 17 g\u00fcn ya\u011fmaland\u0131. H\u00fclak\u00fc xan Abbasil\u0259rin m\u0259zarlar\u0131n\u0131 da\u011f\u0131tma\u011f\u0131 xristianlara \u0259mr edir. Sonra da \u0259sir x\u0259lif\u0259ni \u015f\u0259h\u0259r k\u0259nar\u0131nda qurdu\u011fu d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131\u201d. Ba\u015fqa bir hay tarix\u00e7isi Qriqori Alkants\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 \u201cH\u00fclak\u00fc xan onu \u00fc\u00e7 g\u00fcn ac-susuz saxlad\u0131, sonra onun qar\u015f\u0131s\u0131na \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lan q\u0131z\u0131l v\u0259 ba\u015fqa qiym\u0259tli \u015feyl\u0259r t\u00f6kd\u00fc. X\u0259lif\u0259y\u0259 q\u0131z\u0131l\u0131 yem\u0259yi \u0259mr etdi. O, yey\u0259 bilm\u0259diyini s\u00f6yl\u0259y\u0259nd\u0259 Xan dedi ki, bu n\u0259 x\u0259sislikdi? Bunca var-d\u00f6vl\u0259t y\u0131\u011f\u0131nca bu pulla s\u0259ni qoruya bil\u0259c\u0259k bir ordu y\u0131\u011fayd\u0131n. Sonra o, X\u0259lif\u0259ni v\u0259 onun \u00f6vladlar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00fcm\u0259 m\u0259hkum etdi, amma h\u00f6rm\u0259t \u0259lam\u0259ti olaraq x\u0259lif\u0259nin t\u00fcrk ad\u0259tiyl\u0259 bo\u011fularaq \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259sini \u0259mr etdi\u201d.<br>\u0130slam al\u0259minin oyan\u0131\u015f\u0131, dinin toparlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bu hadis\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u0259kan oldu. Dur\u011funlu\u011fa q\u0259rq olmu\u015f \u0130slamiyy\u0259t XIV \u0259srd\u0259n etibar\u0259n g\u00fccl\u0259nm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<br>Bir hadis\u0259 bar\u0259d\u0259 amerikal\u0131 tarix\u00e7i Cek Uezerford yaz\u0131r: \u201c\u0130kic\u0259 il \u0259rzind\u0259 monqol (t\u00fcrk) ordusu 200 il arams\u0131z olaraq c\u0259hdl\u0259r ed\u0259n s\u0259lib\u00e7il\u0259r v\u0259 \u015e\u0259rqi T\u00fcrk\u00fcstandan olan t\u00fcrk-s\u0259lcuqlar\u0131n g\u00f6r\u0259 bim\u0259diyi bir i\u015fi g\u00f6r\u0259 bildi. Qeyri m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n Ba\u011fdad\u0131 v\u0259 \u0130raq\u0131 f\u0259th etm\u0259si yaln\u0131z 2003-c\u00fc ild\u0259 amerikal\u0131-britaniyal\u0131lar\u0131n meydana \u00e7\u0131xmas\u0131yla ba\u015f verdi\u201d (s.343).<br>\u018fr\u0259b yar\u0131madas\u0131 v\u0259 Misir istisna olmaqla b\u00fct\u00fcn \u0130slam al\u0259mi istila edilmi\u015fdi. M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n a\u015fa\u011f\u0131lanmas\u0131 i\u015f\u011falla bitm\u0259di. Bir hay salnam\u0259\u00e7isi m\u00fcs\u0259lmanlara olan nifr\u0259tini bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yazd\u0131\u011f\u0131 apokritik tarix\u00e7\u0259y\u0259 C. Uezerford \u00f6z kitab\u0131nda yer ay\u0131r\u0131b: \u201cGuya \u0259r\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub olduqdan sonra Hayastandan y\u00fcz min donuz alaraq \u0259r\u0259b \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin\u0259 200 ba\u015f olmaqla paylay\u0131blar. Onlar m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u00f6z \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin m\u0259rk\u0259zind\u0259 donuz saxlamalar\u0131n\u0131, onlar\u0131n qay\u011f\u0131s\u0131na qalmalar\u0131n\u0131, pal\u0131d qozas\u0131 v\u0259 l\u0259b-l\u0259biyl\u0259 yedizdirm\u0259l\u0259rini v\u0259 h\u0259r \u015f\u0259nb\u0259 g\u00fcn\u00fc sabunla \u00e7imizdirm\u0259l\u0259rini \u0259mr etdil\u0259r. Tarix\u00e7i t\u0259sdiql\u0259yir ki, monqollar (t\u00fcrkl\u0259r) \u0259r\u0259bl\u0259rin donuz \u0259ti yem\u0259l\u0259rini t\u0259l\u0259b edibl\u0259r v\u0259 buna etiraz ed\u0259nl\u0259rin boyunlar\u0131n\u0131 vurublar\u201d. (s.345). Bu m\u0259tni ona g\u00f6r\u0259 \u0259lav\u0259 etdim ki, d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rimizi yax\u0131ndan tan\u0131yaq. \u018fvvala t\u00fcrkl\u0259r donuz saxlamaz v\u0259 \u0259tini d\u0259 yem\u0259zl\u0259r. Q\u0259dim atalar s\u00f6z\u00fc var: \u201cHarda g\u00f6rd\u00fcn donuzu, vur ba\u015f\u0131na toppuzu\u201d. \u0130kincisi, uydurma tarix\u00e7\u0259d\u0259 100 min donuzu 200 ba\u015f b\u00f6lm\u0259kl\u0259 \u0130raqda 500 \u015f\u0259h\u0259rin olmas\u0131 g\u0259r\u0259kdir. Sad\u0259c\u0259 bu haylar\u0131n m\u00fcs\u0259lmana qar\u015f\u0131 q\u0259lbind\u0259n ke\u00e7\u0259n mazoxist arzulard\u0131r. He\u00e7 \u015f\u0259rqd\u0259 o zaman 100 min hay ya\u015fam\u0131rd\u0131\u2026 \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259,haylar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0259razil\u0259rin F\u0259rat \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 olmas\u0131 ayd\u0131nla\u015f\u0131r.<br>\u018fm\u0259vi x\u0259lif\u0259l\u0259rind\u0259n olan v\u0259 \u0130slamda qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131qlar salan x\u0259lif\u0259 M\u00fcaviyy\u0259 deyirmi\u015f: \u201cM\u0259n Allah\u0131n el\u00e7isind\u0259n \u00f6z\u00fcm e\u015fitdim ki, onlar (t\u00fcrkl\u0259r) bizim \u0259cdadlar\u0131m\u0131z\u0131n torpaqlar\u0131n\u0131 alacaqlar\u201d. D\u00f6rd m\u00f6min x\u0259lif\u0259nin biri olan x\u0259lif\u0259 \u00d6m\u0259r (r.a) deyirmi\u015f ki, Allah\u0131n el\u00e7isi buyurub: \u201cT\u00fcrkl\u0259r \u0130raq \u0259halisini bu \u00f6lk\u0259d\u0259n qovacaqlar\u201d. \u00c7ox g\u00fcman ki, Pey\u011fmb\u0259rimiz (s.\u0259.s) m\u0259hz bu hadis\u0259l\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturmu\u015f. \u00c7\u00fcnki H\u00fclak\u00fc xan\u0131n buraxd\u0131\u011f\u0131 bu b\u00f6y\u00fck yanl\u0131\u015f\u0131 da el\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin \u00f6zl\u0259ri aradan qald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar. \u00d6z\u00fc d\u0259 h\u0259min H\u00fclak\u00fc xan\u0131n o\u011flu Az\u0259rbaycanda h\u00f6kmranl\u0131q ed\u0259n Qazan xan ibn H\u00fclak\u00fc xan \u0130slam\u0131n inki\u015faf\u0131na t\u0259kan ver\u0259n bir xan kimi \u0130slam tarixind\u0259, t\u00fcrk tarixind\u0259 yer al\u0131b. T\u00fcrk\u00fcstandan g\u0259l\u0259nl\u0259rin istilas\u0131 il\u0259 z\u0259ifl\u0259mi\u015f bir dinin dir\u00e7\u0259ldilm\u0259si yolunda y\u00fcz minlik bir ordu B\u0259hrbadl\u0131 (Xorasanl\u0131) \u015eeyx \u0130brahim H\u0259m\u0259vinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u201cLa ilah\u0259 illallah v\u0259 Muh\u0259mm\u0259d\u0259n R\u0259sulullah\u201d- dedil\u0259r. Bu fakt bir daha \u00c7ingiz xan y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn \u0130lahi d\u00fcz\u0259nl\u0259nm\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn Tanr\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n buyrulmas\u0131n\u0131n bir g\u00f6st\u0259ricisidir. Xristianlar\u0131n \u00fcmidl\u0259ri bu d\u0259f\u0259 d\u0259 bo\u015fa \u00e7\u0131xd\u0131. Xristianl\u0131q \u00f6z simvol v\u0259 ayinl\u0259rini, ad\u0259t v\u0259 \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini \u0259xz etdikl\u0259ri \u00fcnvan\u0131 g\u00f6rd\u00fcl\u0259r. H\u0259m\u00e7inin katal\u0131q (q\u0259rbl\u0259rd\u0259 katalikos-m\u00fc\u0259l.) titulunun monofizit tanr\u0131\u00e7\u0131 kahinl\u0259r\u0259 aid olmas\u0131n\u0131 Vatikanda da anlad\u0131lar (\u0420.\u0424\u0440\u0430\u0439 \u00ab\u041d\u0430\u0441\u043b\u0435\u0434\u0438\u0435 \u0418\u0440\u0430\u043d\u0430\u00bb, \u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u041c\u0430\u0430\u0440 \u042f\u0431\u0430\u043b\u0430\u0445\u0438 III \u0438 \u0420\u0430\u0431\u0431\u0430\u043d \u0421\u0430\u0443\u043c\u044b\u00bb). N.Karamzinin \u0259s\u0259rind\u0259 d\u0259 \u00c7ingiz xan t\u00fcrk v\u0259 tatar, ordu birl\u0259\u015fm\u0259si monqol-tatar adland\u0131r\u0131l\u0131r. \u201c\u00c7ingiz xan\u0131n h\u0259rbi komandanl\u0131\u011f\u0131 hiyl\u0259y\u0259 \u0259l ataraq q\u0131p\u00e7aqlara h\u0259diyy\u0259 g\u00f6nd\u0259rdi v\u0259 tap\u015f\u0131rd\u0131 ki, onlara mo\u011follarla eyni tayfadan olduqlar\u0131n\u0131 bildirsinl\u0259r. Onlar ba\u015fqa n\u0259sild\u0259n olan olanlarla dostluq edib \u00f6z qarda\u015flar\u0131n\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 h\u00fccum etm\u0259sinl\u0259r\u201d (s\u0259h.484.).<br>\u00c7ingiz xan Papa IV \u0130nnokentini m\u0259cbur etdi ki, b\u00fct\u00fcn Avropada qada\u011fan edilmi\u015f \u0259r\u0259b v\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rinin Paris Universitetind\u0259 t\u0259dris olunmas\u0131n\u0131 \u0259mr etsin. Papa onun q\u0259z\u0259bind\u0259n qorxaraq bu \u0259mri d\u0259rhal icra etdi. \u00c7ingiz xan getdiyi b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 insanl\u0131\u011f\u0131 Bir Tanr\u0131ya inanma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131.<br>8<br>\u00c7ingiz xan t\u00fcrkd\u00fcr. Rus tarix\u00e7isi v\u0259 yazar\u0131 Aleksandr Bu\u015fkov yaz\u0131r: \u201c\u00c7ingiz xan monqol deyil, t\u00fcrkd\u00fcr\u201d (s.105). Daha sonra bel\u0259 bir \u0259hvalat\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b: \u201cUqedey xaqan\u0131n yan\u0131na \u0130slam \u0259leyhdar\u0131 olan bir \u0259r\u0259b (\u00e7ox g\u00fcman ki, xristian olub \u2013 m\u00fc\u0259l.) g\u0259lir. B\u00f6y\u00fck \u00c7ingiz xan\u0131 yuxuda g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fc, o\u011flu Uqedey\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n pis adam oldu\u011funu v\u0259 onlar\u0131 \u00e7ox \u00f6ld\u00fcrm\u0259yi \u00e7atd\u0131rma\u011f\u0131 tap\u015f\u0131r\u0131b. Uqedey bir az d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259r\u0259k soru\u015fub:<br>-Bunu kimins\u0259 ara\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259, yoxsa \u00f6z\u00fc s\u0259n\u0259 s\u00f6yl\u0259di?<br>-\u00d6z\u00fc s\u00f6yl\u0259di \u2013 dey\u0259 hiyl\u0259g\u0259r \u0259r\u0259b cavab verdi.<br>-B\u0259s s\u0259n tatarca bilirs\u0259n? \u2013 dey\u0259 xaqan soru\u015fub.<br>\u018fr\u0259b tatarca bilm\u0259diyini deyib.<br>Onda s\u0259n \u00f6l\u00fcm k\u00f6p\u0259yis\u0259n (kaftarsan, gore\u015f\u0259ns\u0259n). \u00c7\u00fcnki m\u0259nim atam tatar dilind\u0259n (?!) savay\u0131 ba\u015fqa bir dil bilmirdi. O s\u0259ninl\u0259 hans\u0131 dild\u0259 dan\u0131\u015f\u0131b ki, s\u0259n onu anlam\u0131san?<br>Sonra c\u0259llad\u0131 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131b hiyl\u0259g\u0259r \u0259r\u0259bin boynunun vurulmas\u0131n\u0131 \u0259mr etdi\u201d (\u0410.\u0411\u0443\u0448\u043a\u043e\u0432 \u00ab\u0427\u0438\u043d\u0433\u0438\u0441\u0445\u0430\u043d \u2013 \u043d\u0435\u0438\u0437\u0432\u0435\u0441\u0442\u043d\u0430\u044f \u0410\u0437\u0438\u044f\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006 \u0441\u0442\u0440.264). \u00c7ingiz xanla ba\u011fl\u0131 ba\u015fqa bir r\u0259vay\u0259td\u0259 is\u0259 indiki \u018ffqan\u0131stan \u0259razisind\u0259 onu ziyar\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n \u0130slam al\u0259mind\u0259 qaz\u0131 Vahideddin Fu\u015fancid\u0259n s\u00f6z a\u00e7\u0131l\u0131r. Xan soru\u015fur: \u201cPey\u011f\u0259mb\u0259riniz H\u0259zr\u0259ti M\u0259h\u0259mm\u0259d h\u0259r \u015feyi \u00f6nc\u0259d\u0259n bilmi\u015f deyirs\u0259n, b\u0259s m\u0259nim meydana \u00e7\u0131xma\u011f\u0131m bar\u0259d\u0259 n\u0259 deyib?\u201d. Qaz\u0131 dedi: \u201cUtruku al-turka ma tarakikum\u201d (T\u00fcrkl\u0259r siz\u0259 toxunmad\u0131qca onlara toxunmay\u0131n). \u00c7ingiz xan bu s\u00f6zl\u0259rin bilgin s\u00f6z olmas\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259mi\u015f.Yaxud \u015e.Montesky\u00f6 \u201d\u0130ran m\u0259ktublar\u0131\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 S\u0259f\u0259vi 1711-ci ild\u0259 S\u0259f\u0259vi \u0259yanlar\u0131ndan \u00d6zb\u0259k adl\u0131 birisinin Riki adl\u0131 dostunun m\u00fc\u015faiyy\u0259ti il\u0259 Parisd\u0259 s\u0259yah\u0259td\u0259 oldu\u011fu m\u00fcdd\u0259td\u0259 (1712-1720) dostlar\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktublardan s\u00f6z a\u00e7\u0131l\u0131r.Bu m\u0259ktublarda \u015e\u0259rq imperiyalar\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni-tarixi nailiyy\u0259tl\u0259ri qiym\u0259tl\u0259ndirils\u0259 d\u0259 Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259si fonunda t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u0259 getm\u0259l\u0259ri a\u00e7\u0131qlan\u0131r.<br>LXXXI m\u0259ktub.Moskvadak\u0131 \u0130ran s\u0259firi Narqumdan Paris\u0259 \u00d6zb\u0259y\u0259.<br>D\u0259y\u0259rli \u00d6zb\u0259k.D\u00fcnya xalqlar\u0131ndan kims\u0259 \u015f\u00f6hr\u0259t v\u0259 f\u0259thl\u0259r sah\u0259sind\u0259 tatarlardan \u00fcst\u00fcn kims\u0259 olmam\u0131\u015fd\u0131r.Bu xalqan\u0131n \u0259sil fatehl\u0259ridir v\u0259 sanki gerid\u0259 qalanlar onlara xidm\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015flar.Onlar&nbsp;imperiyalar\u0131 q\u00fcrur v\u0259 da\u011f\u0131d\u0131rlar.B\u00fct\u00fcn zamanlarda o \u00f6z q\u00fcdr\u0259tini g\u00f6st\u0259rmi\u015f v\u0259 xalqlara c\u0259za verici olmu\u015flar.Tatarlar iki d\u0259f\u0259 \u00c7ini istila etmi\u015fl\u0259r v\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 ita\u0259td\u0259 saxlay\u0131rlar.Onlar&nbsp;B\u00f6y\u00fck Mo\u011fol imperiyas\u0131n\u0131n geni\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259 hakimdirl\u0259r.Onlar \u0130ran\u0131n \u0259sil sahibl\u0259ridir,Krin v\u0259 Gistasp\u0131n taxt\u0131nda oturan da onlard\u0131r.T\u00fcrk ad\u0131 alt\u0131nda Avropa,Asiya v\u0259 Afrikada b\u00f6y\u00fck f\u0259thl\u0259r etmi\u015fl\u0259r.D\u00fcnyan\u0131n \u00fc\u00e7 qit\u0259sind\u0259h\u00f6km ed\u0259rl\u0259r.\u018fg\u0259r uzaq zamanlara n\u0259z\u0259r salsaq tatarlardan t\u00f6r\u0259mi\u015f bir s\u0131ra xalqlar Roma imperiyas\u0131n\u0131 y\u0131xm\u0131\u015flar.\u0130sg\u0259nd\u0259rin f\u0259thl\u0259rini \u00c7ingizxan\u0131n f\u0259thl\u0259ri il\u0259 m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259kmi olar?Bu m\u00fcz\u0259ff\u0259r xalq\u0131n b\u00f6y\u00fck q\u0259hr\u0259manl\u0131qlar\u0131n\u0131 \u015f\u0259r\u0259fl\u0259ndir\u0259 bil\u0259c\u0259k tarix\u00e7il\u0259ri olmay\u0131b.Ne\u00e7\u0259 \u00f6l\u00fcms\u00fcz anlar yadda\u015flarlarda k\u00f6m\u00fcl\u0259r\u0259k unudulub.Tatarlar\u0131n qurdu\u011fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin say\u0131n\u0131&nbsp;bilmirik.Bu&nbsp;c\u0259ngav\u0259r xalq yaln\u0131z ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn\u00fcn \u015fan\u0131yla m\u0259\u015f\u011ful olub, \u00f6zl\u0259rinin \u0259b\u0259di m\u0259\u011flubedilm\u0259zlikl\u0259rin\u0259 inan\u0131blar.Az&nbsp;da olsa \u00f6z ke\u00e7mi\u015f f\u0259thl\u0259rinin yadda\u015flarda \u0259b\u0259dil\u0259\u015fm\u0259sinin qay\u011f\u0131s\u0131na qalmam\u0131\u015flar\u2026<br>Moskva Rebuaba 1 4 c\u00fc g\u00fcn 1715 ci il\u2026 (\u0428.\u041c\u043e\u043d\u0442\u0435\u0441\u043a\u044c\u0435 \u201c\u041f\u0435\u0440\u0441\u0438\u0434\u0441\u043a\u0438\u0435 \u043f\u0438\u0441\u044c\u043c\u0430\u201d)<br>\u00c7ingiz xan\u0131n monqol adland\u0131r\u0131lmas\u0131 XVIII \u0259srd\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u201cGizli tarix\u201d v\u0259 \u201cAltan- tob\u00e7i\u201d nam\u0259lum m\u0259nb\u0259li \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259ri d\u0259 30-dan \u00e7ox xalq \u00f6z\u00fcn\u00fcnk\u00fc say\u0131r.<br>\u00c7ingiz xan t\u00fcrk xaqanlar\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 t\u0259krarolunmaz bir fateh idi. Onu Tanr\u0131 d\u00fcnyaya yeni bir d\u00fcz\u0259n verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi. S\u0259lcuqlular\u0131n farsla\u015fd\u0131rma, D\u0259\u015fti Q\u0131p\u00e7a\u011f\u0131n rusla\u015fd\u0131rma, Avropada xristianla\u015fma, \u018fr\u0259b d\u00fcnyas\u0131nda \u0259r\u0259bl\u0259\u015fm\u0259, \u00c7ind\u0259 \u00e7inl\u0259\u015fdirm\u0259 siyas\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri \u201c\u0259ritm\u0259kd\u0259\u201d idi. T\u00fcrk m\u00fc\u015fk\u00fcl duruma d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc . Yaln\u0131z bu y\u00fcr\u00fc\u015fd\u0259n sonra d\u00fcnyada t\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131 dir\u00e7\u0259ldi. Farsla\u015fma, xristianla\u015fma, \u0259r\u0259bl\u0259\u015fm\u0259 durduruldu.<br>\u00c7ingiz xan Az\u0259rbaycan\u0131 da i\u015f\u011fal etmi\u015f, h\u0259l\u0259 s\u0259lcuqlular\u0131n \u0259sar\u0259ti ba\u015fa \u00e7atmam\u0131\u015f Az\u0259rbaycan yenid\u0259n \u0259sar\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. Az\u0259rbaycan\u0131n Orta Asiyadan deyil, aborigen t\u00fcrk \u0259halisi bu y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rin m\u0259rk\u0259zind\u0259 yer alm\u0131\u015fd\u0131. Bu, \u0259sas vermir ki, m\u0259n bu g\u00fcnk\u00fc m\u0259fkur\u0259yl\u0259 \u00c7ingiz xan\u0131 t\u00fcrkl\u00fckd\u0259n silim, ya da onu d\u00fc\u015fm\u0259n elan edim. \u00c7\u00fcnki q\u0259dim Az\u0259rbaycan xalq\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bu y\u00fcr\u00fc\u015f t\u00fcrkl\u0259rin sayca 14-c\u00fc y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc idi. Yaxud m\u00fcs\u0259lman olmamas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n t\u00fcrk olmas\u0131n\u0131 danmaq nadanl\u0131qd\u0131r. T\u00fcrk ad\u0131na satq\u0131nl\u0131q v\u0259 x\u0259yan\u0259td\u0259n qeyri he\u00e7 bir yax\u015f\u0131 \u0259m\u0259li olmayan saxtakar tarix\u00e7il\u0259rimiz bir daha d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259lidirl\u0259r. S\u0259lcuqlular\u0131n basq\u0131nlar\u0131 zaman\u0131 Az\u0259rbaycan tar-mar edilmi\u015fdi. B\u00f6lg\u0259d\u0259 farsla\u015fma dir\u00e7\u0259lmi\u015fdi. Yerli t\u00fcrk \u0259hali bu y\u00fcr\u00fc\u015fd\u0259n hay v\u0259 farslar\u0131n yararland\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u015fkarcas\u0131na hiss edirdi.<br>\u018fb\u00fclqazi \u201c\u015e\u0259c\u0259reyi \u2013 t\u0259rakim\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r: \u201cS\u0259lcuqlar t\u00fcrkm\u0259n bolub kar\u0131nta\u015flar\u0131m\u0131z teyib ilg\u0259 v\u0259 xalqa faid\u0259si tikm\u0259di\u2026 Padi\u015fah oluncaya q\u0259d\u0259r biz \u201ct\u00fcrkm\u0259nl\u0259rin k\u0131n\u0131q boyundan\u0131q\u201d \u2013 dedil\u0259r. Padi\u015fah olandan sonra is\u0259 \u201c\u018ffrasiyab\u0131n bir o\u011flu Keyxosrovdan qa\u00e7\u0131b t\u00fcrkm\u0259nl\u0259rin i\u00e7in\u0259 g\u0259lmi\u015fdi, biz onun o\u011fullar\u0131y\u0131q, \u201c\u018ffrasiyab\u0131n n\u0259slind\u0259n g\u0259lirik\u201d \u2013 dedil\u0259r. Adlar\u0131n\u0131 da d\u0259yi\u015fdil\u0259r. Otuz be\u015f n\u0259sild\u0259n sonra soylar\u0131n\u0131 \u018ffrasiyaba dayad\u0131lar\u2026\u201d. Bu deyim\u0259 \u0259lav\u0259 olaraq Alp \u018fr Tunqan\u0131n q\u0259rb t\u00fcrkl\u0259rinin xaqan\u0131 olmas\u0131 v\u0259 sak (Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim \u0259halisi- m\u00fc\u0259l.) tayfas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri olmas\u0131 faktlarla s\u00fcbut olunub (X.\u018fd\u0259bo\u011flu \u201cUnudulmu\u015f Turan\u0131n \u00e7\u00f6l \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259ri\u201d, Bak\u0131-2006).<br>9<br>Bu g\u00fcn \u00c7ingiz xan\u0131 t\u00fcrkl\u00fckd\u0259n \u201cxaric\u201d ed\u0259n S\u0259lcuq \u00f6vladlar\u0131n\u0131n \u018fbul F\u0259zl Allaminin \u201c\u018fkb\u0259rnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259ki b\u0259zi m\u0259lumatlar\u0131 oxumay\u0131blar. O yaz\u0131r: \u201c\u0130lahi m\u0259rh\u0259m\u0259tin zaman \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcyl\u0259 gec\u0259 yar\u0131s\u0131 Ay i\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n parlaq i\u015f\u0131\u011f\u0131na ox\u015far bir nur Yaradan\u0131n h\u00f6km\u00fcyl\u0259 y\u00fcks\u0259klikd\u0259\u0131n \u00e7ad\u0131ra daxil oldu. Seyr ed\u0259nl\u0259ri heyr\u0259t b\u00fcr\u00fcd\u00fc\u2026<br>\u2026Hamil\u0259lik d\u00f6vr\u00fc ba\u015fa \u00e7atd\u0131qdan sonra Alankvan\u0131n \u00fc\u00e7 o\u011flu do\u011fuldu. Birincisi, Bukun Kanki \u2013 bundan kanki n\u0259sli, ikincisi Yusuk Selc \u2013 bundan S\u0259lcuqlar, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc Buzuncar Kaand\u0131r. Bu adamlar\u0131n n\u0259slini nurinl\u0259r- \u201cnurdan do\u011fulmu\u015flar\u201d adland\u0131r\u0131rlar v\u0259 onlar\u0131 mo\u011follar\u0131n aras\u0131nda \u0259n se\u00e7ilmi\u015f n\u0259sil hesab ed\u0259rl\u0259r (s\u0259h.68-117). Y\u0259ni S\u0259lcuqlular mo\u011follar\u0131n (S\u0259ma o\u011fullar\u0131) bir qoludur.<br>Amma b\u00f6lg\u0259y\u0259 g\u0259ldikl\u0259rind\u0259 \u0130ran v\u0259 farsa \u00fcst\u00fcnl\u00fck verm\u0259l\u0259ri dan\u0131lmaz faktlard\u0131r. S\u0259lcuq saray\u0131n\u0131n qap\u0131lar\u0131 t\u00fcrkl\u0259rin \u00fcz\u00fcn\u0259 ba\u011flanm\u0131\u015fd\u0131. Onlar vergi verm\u0259y\u0259 v\u0259 orduda xidm\u0259t etm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131lar. \u018frazil\u0259rd\u0259 t\u00fcrksizl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti y\u00fcr\u00fcd\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Bu i\u015fd\u0259 S\u0259lcuqlunun v\u0259zirl\u0259ri olmu\u015f, \u0259sl\u0259n Orta Asiyadan olan fars-tacik qar\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 olan Nizam\u00fclm\u00fclk v\u0259 M\u00fcn\u015f\u0259ddin P\u0259rvan\u0259 \u0130ran d\u00f6vl\u0259tinin yenid\u0259n dir\u00e7\u0259lm\u0259sini arzulay\u0131rd\u0131lar. S\u0259lcuqlu y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc bir farsla\u015fd\u0131rma projesi (layih\u0259si) oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259y\u0259nl\u0259r bu fakta \u0259saslan\u0131rd\u0131lar. H\u0259tta M\u00fcn\u015f\u0259ddin P\u0259rvan\u0259 \u00c7ingiz xan\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00fcmidl\u0259r b\u0259sl\u0259mi\u015fdi. Bu g\u00fcn\u00fcn T\u00fcrkiy\u0259sind\u0259n bir Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fc olaraq eyni m\u00fcnasib\u0259ti g\u00f6rm\u0259kd\u0259yik. \u015e\u0259rqi Anadolunun 12 vilay\u0259ti tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131d\u0131r. Bu torpaqlar\u0131 XVI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Osmanl\u0131 istila edib. Buran\u0131n m\u0259d\u0259ni abid\u0259l\u0259rind\u0259n s\u00f6z a\u00e7an \u0259ks\u0259r ayd\u0131nlar onlar\u0131 \u00f6nc\u0259 Bizans, sonra \u0130ran v\u0259 \u0259n n\u0259hay\u0259t, hay, ya k\u00fcrdl\u0259 ba\u011flama\u011fa c\u0259hd edirl\u0259r. B\u0259s bunudam\u0131 fars v\u0259zirl\u0259r \u0259mr edir? Bu bar\u0259d\u0259 geni\u015f a\u00e7\u0131qlama S\u0259f\u0259vi il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u00f6lm\u0259d\u0259 ver\u0259c\u0259y\u0259m. Yaxud t\u00fcrkm\u0259n deyib h\u0259r k\u0259si Orta Asiya il\u0259 ba\u011flamaq c\u0259hdini, h\u0259r birimizi g\u0259lm\u0259 etnosa \u00e7evirm\u0259k niyy\u0259tl\u0259rini h\u0259l\u0259 d\u0259 anlaya bilmir\u0259m. \u015e\u0259xs\u0259n m\u0259n t\u00fcrkm\u0259n deyil\u0259m. M\u0259nsub oldu\u011fum kolan\u0131 (kolanl\u0131 \u2013 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 bel\u0259 adlan\u0131r-m\u00fc\u0259l.) be\u00e7eneq tayfas\u0131d\u0131r. T\u00fcrk olma\u011f\u0131m\u0131z \u015f\u0259ksizdir. Bu tayfa Qara d\u0259nizin \u015fimal sahill\u0259rind\u0259n g\u0259lmi\u015f saklar\u0131n bir qoludur. H\u0259m Anadoluda, h\u0259m \u0130ran Az\u0259rbaycan\u0131nda, h\u0259m d\u0259 Suriya v\u0259 \u0130raqda ya\u015famaqdad\u0131rlar. \u018frzurum-\u018frzincan aras\u0131ndak\u0131 t\u0259p\u0259likl\u0259r Kolan\u0131 t\u0259p\u0259l\u0259ri v\u0259 Kolan\u0131 da\u011f\u0131 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259, Kolan\u0131 (Qolan da deyirl\u0259r- m\u00fc\u0259l.) Suriyada, D\u0259rb\u0259nd-\u015eamax\u0131 aras\u0131nda kolan\u0131 t\u0259p\u0259l\u0259rinin eynidir. Bu faktlar t\u0259k bir t\u00fcrk tayfas\u0131n\u0131n bu \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015fam tarixinin 5-6 min il oldu\u011funu t\u0259sdiql\u0259yir. Amma vur-tut X-XI \u0259srl\u0259rd\u0259 b\u00f6lg\u0259y\u0259 g\u0259l\u0259n t\u00fcrk qarda\u015f\u0131m\u0131z\u0131n bizl\u0259r\u0259 \u018fc\u0259m u\u015fa\u011f\u0131 dem\u0259sini anlamaqda \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259kir\u0259m.<br>T\u00fcrkm\u0259n olmayan be\u00e7eneq, q\u0131p\u00e7aq, dig\u0259r q\u0259dim sak tayfalar\u0131 b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycanda v\u0259 Anadoluda min ill\u0259rdir ya\u015famaqdad\u0131r. T\u00fcrk, t\u00fcrkm\u0259n ayr\u0131m\u0131 da S\u0259lcuqlu d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn m\u0259hsuludur. \u00c7\u00fcnki g\u0259l\u0259nl\u0259ri yerli t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n f\u0259rql\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259dilirdi. Yeni g\u0259l\u0259nl\u0259r\u0259 t\u00fcrkm\u0259n deyilirdi. F.S\u00fcm\u0259r d\u0259 bunu g\u00f6r\u0259r\u0259k yaz\u0131r: \u201cPe\u00e7eneq, y\u0131va, b\u00fcgd\u00fcz, dodur\u011fa, k\u0131z\u0131k v\u0259 ala-yundlulara m\u0259nsub oymaqlara X\u0259z\u0259r arxas\u0131 t\u00fcrkm\u0259nl\u0259ri aras\u0131nda he\u00e7 rast g\u0259lmirik. Bu da \u015f\u00fcbh\u0259sizdir ki, q\u0259dim zamanlardan b\u0259ri O\u011fuz boylar\u0131n\u0131n \u0259halisi aras\u0131nda f\u0259rql\u0259r var\u201d (\u201cO\u011fuzlar\u201d Bak\u0131 1992 s.219-220). Anadoluda v\u0259 Az\u0259rbaycanda v\u0259 ondan qopar\u0131lm\u0131\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259 (H\u0259l\u0259b, K\u0259rk\u00fck, \u018frbil v\u0259 s.) ya\u015fayan q\u0259dim t\u00fcrk \u0259hali pe\u00e7eneql\u0259r, barsill\u0259r (x\u0259z\u0259rl\u0259r), q\u0131p\u00e7aqlar (komanlar), sabirl\u0259r v\u0259 onlarla tayfan\u0131n he\u00e7 biri S\u0259lcuqlularla g\u0259lm\u0259yib v\u0259 \u00f6z torpaqlar\u0131nda ya\u015famaqdad\u0131rlar. Onlarla tayfa birliyinin adlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0259km\u0259k olar ki, Q\u0259rb t\u00fcrkl\u0259rind\u0259 m\u00f6vcuddurlar, amma \u015e\u0259rq t\u00fcrkl\u0259riyl\u0259 he\u00e7 bir ba\u011fl\u0131l\u0131qlar\u0131 yoxdur. Bu g\u00fcn d\u0259 ham\u0131ya ucdantutma t\u00fcrkm\u0259n dem\u0259k yanl\u0131\u015f\u0131 var. T\u00fcrkm\u0259n ad\u0131 bu g\u00fcn Az\u0259rbaycanda \u201cg\u0259lm\u0259\u201d anlay\u0131\u015f\u0131nda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zd\u00fcr.<br>S\u0259n Orta Asiyadan XI-XII \u0259srl\u0259rd\u0259 g\u0259lmis\u0259n dey\u0259 m\u0259n t\u00fcrkm\u0259n olmal\u0131yam? M\u0259n Orta Asiyaya t\u00fcrkl\u0259rin, m\u0259hz Az\u0259rbaycandan (Anadolu il\u0259 birg\u0259) getm\u0259sin\u0259 ad\u0131m kimi \u0259min\u0259m. Bu m\u00f6vzunu geni\u015f bir \u015f\u0259kild\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259kd\u0259y\u0259m. T\u00fcrk\u00fcn ana v\u0259 ata v\u0259t\u0259ni Altay deyil, Az\u0259rbaycand\u0131r, Anadoludur. Rus-sovet etnoqraf\u0131 L.Qumilyov (\u0259sl\u0259n tatard\u0131r\u2013m\u00fc\u0259l.) \u201cQ\u0259dim t\u00fcrkl\u0259r\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r: \u201cS\u0259ma o\u011fullar\u0131 t\u00fcrkl\u0259r (G\u00f6y t\u00fcrk dey\u0259nl\u0259r d\u0259 var- m\u00fc\u0259l.) \u00f6zl\u0259rini Q\u0259rb \u00f6lk\u0259sind\u0259n Q\u0259rbd\u0259 ya\u015fayan Hunlar evinin n\u0259sli say\u0131rd\u0131lar\u201d. (s.103). \u018fslind\u0259 burada Xaqanl\u0131q Evind\u0259n s\u00f6z a\u00e7\u0131l\u0131r. \u0130lkin Xaqanl\u0131q Evi Midiyada, sonra Albaniyada, daha sonra Qaramanda (\u018frm\u0259niyy\u0259d\u0259) v\u0259 \u0259n son X\u0259z\u0259r xaqanl\u0131\u011f\u0131nda olmu\u015fdur. \u018fn son B\u00f6y\u00fck Xaqan tituluyla Yusif Kubilay, M\u0259lik\u015fah v\u0259 \u015eahruxun adlar\u0131 ke\u00e7ir. 1441-ci ild\u0259 Osmanl\u0131 sultan\u0131 II Murad xan yazd\u0131\u011f\u0131 bir m\u0259ktubda alim v\u0259 h\u00f6kmdar \u015eahruxu B\u00f6y\u00fck t\u00fcrk Xaqan\u0131 kimi tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 tabe oldu\u011funu yazm\u0131\u015fd\u0131. Amma Osmanl\u0131 h\u00f6kmdarlar\u0131na xitab\u0259n d\u0259 olsa bu titula rast g\u0259linm\u0259yib. \u0130kinci bir t\u0259r\u0259fd\u0259n t\u00fcrkm\u0259nl\u0259rin tarix s\u0259hn\u0259sin\u0259 gec \u00e7\u0131xmalar\u0131 bax\u0131m\u0131ndan yerli \u0259halinin bu g\u00fcn d\u0259 t\u00fcrkm\u0259n kimi tan\u0131d\u0131lmas\u0131 b\u00f6lg\u0259d\u0259 t\u00fcrk tarixini \u00e7a\u015f-ba\u015f salmaqdad\u0131r. T\u00fcrkm\u0259n ad\u0131yla ba\u011fl\u0131 ilk xat\u0131rlama Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin ad\u0131yla ba\u011fl\u0131 bir r\u0259vay\u0259td\u0259 ke\u00e7ir: \u201c\u0130sg\u0259nd\u0259r g\u0259ldi. O, 22 ki\u015fini g\u00f6r\u00fcnc\u0259 bunlar\u0131n uzunsa\u00e7l\u0131, t\u00fcrk qiyaf\u0259tli olduqlar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcb kims\u0259d\u0259n m\u0259lumat almadan \u201ct\u00fcrk man\u0259nd\u201d dedi. Bu s\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 \u201ct\u00fcrk\u0259 b\u0259nz\u0259yir\u201d idi\u201d (R.\u00d6zd\u0259k \u201cT\u00fcrk\u00fcn q\u0131z\u0131l kitab\u0131\u201d I kitab Bak\u0131 1992 s. 51).<br>He\u00e7 bir m\u0259nb\u0259d\u0259 Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin \u0130ran co\u011frafiyas\u0131ndan k\u0259nara \u00e7\u0131xmas\u0131 \u0259ks olunmay\u0131b. \u00c7ox g\u00fcman ki, onun Suriya \u0259razil\u0259rind\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259si faktlar\u0131 var. T\u00fcrkl\u0259rin \u00f6z tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 t\u00fcrkm\u0259nl\u0259r bar\u0259d\u0259 bel\u0259 m\u0259lumatlar var: \u201cT\u00fcrkm\u0259n\u201d ad\u0131 q\u0259dimd\u0259 yox idi. Onlar\u0131n \u0259cdadlar\u0131 \u0130rana g\u0259l\u0259nd\u0259 yerli \u0259hali il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131lar. (Burada ad\u0131 ke\u00e7\u0259n \u0130ran indiki Tacikistan v\u0259 \u018ffqan\u0131stan\u0131n bir hiss\u0259sini \u0259hat\u0259 edirdi -m\u00fc\u0259l.). Xarici g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 tacikl\u0259r\u0259 ox\u015fay\u0131rd\u0131lar. H\u0259r halda onlar\u0131 tacik d\u0259 saymaq olmazd\u0131, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 t\u00fcrkm\u0259n, y\u0259ni \u201ct\u00fcrk\u0259 b\u0259nz\u0259y\u0259n, ox\u015far\u201d adland\u0131r\u0131lan x\u00fcsusi bir tayfad\u0131r v\u0259 t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 qohum deyill\u0259r. Deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, O\u011fuz xan d\u00fcnyan\u0131 f\u0259th etdikd\u0259n sonra \u00f6z do\u011fma yurat\u0131na (yurduna) d\u00f6n\u00fcb ali hakimiyy\u0259t taxt\u0131na oturduqdan sonra Xosrova uy\u011fun bayram ke\u00e7irm\u0259k tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 ver\u0259r\u0259k f\u0259rql\u0259n\u0259n o\u011fullar\u0131n\u0131 \u015fah h\u0259diyy\u0259l\u0259ri il\u0259 m\u00fckafatland\u0131rd\u0131\u201d (\u0410\u0431\u0443\u043b \u0424\u0430\u0437\u043b \u0410\u043b\u043b\u0430\u043c\u0438 \u201c\u0410\u043a\u0431\u0430\u0440\u043d\u0430\u043c\u0435\u201d \u0442. I. \u0441\u0442\u0440..62\/110. \u0421\u0430\u043c\u0430\u0440\u0430 2003).<br>S\u0259lcuqlar\u0131n b\u00f6lg\u0259y\u0259 \u00e7ox qar\u0131\u015f\u0131q bir toplumla g\u0259ldiyi, \u0259sas\u0259n fars dilind\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131qlar\u0131 m\u0259lumdur. O d\u00f6vr\u00fcn t\u00fckd\u0259n d\u0131rna\u011fa t\u00fcrk olan b\u00f6y\u00fck \u015fairi, tarixi z\u0259rg\u0259r d\u0259qiqliyi il\u0259 \u00f6z poemalar\u0131nda \u015fifr\u0259l\u0259mi\u015f Nizami G\u0259nc\u0259vi \u201cSirl\u0259r x\u0259zin\u0259si\u201dnd\u0259 yaz\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201c\u015ean-\u015f\u00f6hr\u0259ti d\u00fcnyaya s\u0131\u011fmaz idi t\u00fcrkl\u0259rin,<br>\u00d6lk\u0259si \u0259dal\u0259td\u0259 g\u00fcll\u00fc yazd\u0131 t\u00fcrkl\u0259rin<br>Zal\u0131ml\u0131\u011f\u0131n b\u0259llidir, i\u015fin-g\u00fcc\u00fcn taland\u0131r,<br>S\u0259n ki hindli quldursan, t\u00fcrk olma\u011f\u0131n yaland\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu s\u00f6zl\u0259r d\u0259 yuxar\u0131da s\u00f6yl\u0259n\u0259nl\u0259ri \u2013 Sultan S\u0259nc\u0259r haqq\u0131nda s\u00f6yl\u0259nm\u0259si il\u0259 t\u0259sdiql\u0259yir. \u201cO\u011fuzlar S\u0259lcuq sultan\u0131 S\u0259nc\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00f6vl\u0259t xidm\u0259tin\u0259 q\u0259bul olunmayaraq r\u0259iyy\u0259t (qara camaat) hesab edilirdil\u0259r, vergil\u0259ri qoyun idi\u201d (F.S\u00fcm\u0259r \u201cO\u011fuzlar\u201d Bak\u0131 1992 s\u0259h. 127). Buna cavab olaraq o\u011fuzlar onu d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 m\u0259\u011flub etdil\u0259r. Sonra da \u0259sir S\u0259nc\u0259ri \u00f6zl\u0259rin\u0259 \u015fah \u201cse\u00e7dil\u0259r\u201d. \u201c\u018fsir \u2013 h\u00f6kmdar\u201d S\u0259nc\u0259rin durumu tarixin bir istehzas\u0131 idi. T\u00fcrk\u0259 yuxar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131 baxm\u0131\u015f birisini o\u011fuzlar bu \u015f\u0259kild\u0259 c\u0259zaland\u0131rd\u0131lar.<br>10<br>Faruq S\u00fcm\u0259r yaz\u0131r: \u201cS\u0259lcuqlar\u0131n \u00f6z elda\u015flar\u0131na qar\u015f\u0131 bigan\u0259 v\u0259 diqq\u0259tsiz qalmalar\u0131, onlar\u0131 d\u00f6vl\u0259r x\u0259zin\u0259sind\u0259n m\u0259hrum etm\u0259l\u0259ri, \u00f6zl\u0259rin\u0259 is\u0259 t\u0259xmin\u0259n yad bir q\u00f6vm n\u0259z\u0259ri il\u0259 baxmalar\u0131 t\u00fcrkm\u0259nl\u0259r\u0259 o q\u0259d\u0259r t\u0259sir el\u0259mi\u015fdi ki, bu ac\u0131 xatir\u0259l\u0259r XVII \u0259srd\u0259 Xar\u0259zm t\u00fcrkm\u0259nl\u0259ri aras\u0131nda h\u0259l\u0259 d\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131. N\u0259tic\u0259 etibaril\u0259 bu bigan\u0259lik v\u0259 yanl\u0131\u015f h\u0259r\u0259k\u0259t, y\u0259ni S\u0259lcuqlar\u0131n h\u0259m \u0130randa, h\u0259m d\u0259 Anadoluda \u00f6z q\u00f6vml\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 bu davran\u0131\u015flar\u0131 \u00f6z d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin s\u00fcqutunda m\u00fch\u00fcm bir amil olmu\u015fdur\u201d (\u201cO\u011fuzlar\u201d Bak\u0131 1992 s\u0259h. 130-131). S\u0259lcuqlar\u0131n b\u00f6lg\u0259y\u0259 g\u0259tirdikl\u0259ri farsla\u015fma \u0259leyhin\u0259 yerli t\u00fcrkl\u0259rin v\u0259 g\u0259lm\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin birg\u0259 m\u00fcbariz\u0259si ba\u015fland\u0131. \u018fhm\u0259d Yas\u0259vi Anadolunun bir t\u00fcrk yurdu olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 sufi h\u0259r\u0259kat\u0131 geni\u015f v\u00fcs\u0259t ald\u0131. Yaln\u0131z vergi verib, orduya getm\u0259kl\u0259 i\u015fi bit\u0259n t\u00fcrkl\u0259rin farsla\u015fm\u0131\u015f saray qap\u0131lar\u0131nad\u0259k olan yolu a\u00e7\u0131lmal\u0131yd\u0131. T\u00fcrk\u00fcn q\u0131l\u0131nc\u0131yla \u0259ld\u0259 olunmu\u015f torpaqlar fars v\u0259zirin ist\u0259kl\u0259rin\u0259 boyun \u0259y\u0259 bilm\u0259zdi. \u018fxil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131 Az\u0259rbaycandan Anadolunun S\u0259lcuqlulara aid olan \u0259razil\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7d\u00fc. \u018fxi \u018fvran Az\u0259rbaycan\u0131n Xoy \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n idi (\u018fn\u0259n\u0259vi olaraq Osmanl\u0131 zehniyy\u0259ti onun Orta Asiyal\u0131 olmas\u0131 yanl\u0131\u015f\u0131n\u0131 d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 d\u0259 s\u00f6yl\u0259m\u0259kd\u0259dirl\u0259r-m\u00fc\u0259l.). N.G\u0259nc\u0259vinin d\u0259 bu \u0259xi t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc olmas\u0131 m\u0259lumdur. S\u0259lcuqlu hakimiyy\u0259tinin fars-hay birliyinin oyunca\u011f\u0131na \u00e7evrilm\u0259si fakt\u0131 o q\u0259d\u0259r \u00fczd\u0259dir ki, onu g\u00f6rm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ancaq kor olmaq laz\u0131md\u0131r. H\u0259tta onlar\u0131n i\u015f birliyi il\u0259 I Al\u0259ddin Keyqubad\u0131n o\u011flu II Qiyas\u0259ddin Keyxosrov (S\u0259lcuqlu h\u00f6kmdarlar\u0131n\u0131n adlar\u0131na diqq\u0259t yetirs\u0259niz farslara p\u0259r\u0259sti\u015fin s\u0259viyy\u0259sini g\u00f6r\u0259rsiniz -m\u00fc\u0259l.) 1237-ci ild\u0259 atas\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u0259r\u0259k hakimiyy\u0259t\u0259 yiy\u0259l\u0259ndi. B\u00f6lg\u0259d\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin v\u0259ziyy\u0259ti daha da a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131.T\u00fcrk \u00f6z g\u0259l\u0259n\u0259kl\u0259rini unutmu\u015f bir qrupun hakimiyy\u0259tini h\u0259zm ed\u0259&nbsp;bilmirdi.Bnna&nbsp;g\u00f6r\u0259 Xorasan t\u00fcrkl\u0259rind\u0259n olan Baba \u0130lyas Xorasani \u00fcsyan qald\u0131rd\u0131. T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131na, t\u00fcrk dilin\u0259 h\u0259qar\u0259tl\u0259 baxan Sultan \u015e\u0259ms \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>Yaln\u0131z \u0259xiliyin t\u0259siri alt\u0131na d\u00fc\u015f\u0259n Mehmet Qaramano\u011flu t\u00fcrk dilinin ya\u015fad\u0131lmas\u0131yla ba\u011fl\u0131 f\u0259rman verdi. Sultan Osman \u2013 Sultan Orxan v\u0259 bir \u00e7ox dig\u0259r sultanlar bu t\u0259riq\u0259tin t\u0259siri alt\u0131nda olublar. 1727-ci ild\u0259 Sultan II Mahmud zaman\u0131nda bu t\u0259riq\u0259t\u0259 qada\u011fa qoyuldu.<br>Bu g\u00fcn ciddi \u015f\u0259kild\u0259 tarixl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olanlar n\u0259inki S\u0259lcuqlular\u0131n, h\u0259tta Osmanl\u0131n\u0131n bir t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259ti olmas\u0131na \u015f\u00fcbh\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131r. \u00c7\u00fcnki S\u0259lcuqlular d\u00f6vr\u00fc fars\u00e7\u0131l\u0131q, q\u0131sa bir d\u00f6n\u0259m t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck, sonra rum\u00e7uluq, \u0259n son is\u0259 \u0259r\u0259b-x\u0259lif\u0259liyi kimi xarakteriz\u0259 olunub. He\u00e7 bir t\u00fcrk ordusu qeyri mill\u0259tl\u0259rd\u0259n t\u0259\u015fkil edilm\u0259yib. Bu sah\u0259d\u0259 Osmanl\u0131 t\u0259kdir.<br>Orxan Qazinin (1281-1360) sultanl\u0131\u011f\u0131na \u0259xil\u0259r xeyir-dua vermi\u015fdi. Onun hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 m\u0259ml\u0259k\u0259td\u0259 t\u00fcrk\u00fcn haqq\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259 verilmi\u015fdi. \u0130znik, \u0130zmit, Bursa, Bolu, Ankara v\u0259 \u018fdirn\u0259 kimi strateji \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r f\u0259th edildi. Anadolunun \u0259b\u0259di t\u00fcrk yurdu olmas\u0131na g\u00f6r\u0259 v\u0259 s\u0259lcuqlular\u0131 fars t\u0259sirind\u0259n xilas etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 Sultan Orxan Qaziy\u0259 borcludur\u2026<br>11<br>B\u00f6y\u00fck \u00c7ingiz xan a\u011fl\u0131 k\u0259sdiyi g\u00fcnd\u0259n \u00f6ld\u00fcy\u00fc g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyayla sava\u015fd\u0131. T\u00fcrk\u00fcn nam\u0131n\u0131 bayraq ed\u0259r\u0259k y\u00fcr\u00fcd\u00fc. Tanr\u0131n\u0131n c\u0259zas\u0131 kimi yollar\u0131n\u0131 azm\u0131\u015f \u00e7arlar\u0131, \u015fahlar\u0131, xanlar\u0131, x\u0259lif\u0259l\u0259ri c\u0259zaland\u0131rd\u0131. Bir Tanr\u0131n\u0131n sonuncu t\u00fcrk\u0259 d\u0259 sifari\u015fini \u00e7atd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131. Bu g\u00fcn genelogiya il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olanlar onun t\u00f6r\u0259m\u0259si kimi 16 milyon insan\u0131n oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259yirl\u0259r. \u0130ngilt\u0259r\u0259 krallar\u0131 onun qan\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r. \u201cBiz h\u0259r birimiz \u00c7ingiz xan\u0131n ruhunu da\u015f\u0131y\u0131r\u0131q\u201d (\u0414\u0436o\u043d \u041c\u0435\u043d \u00ab\u0427\u0438\u043d\u0433\u0438\u0441\u0445\u0430\u043d. \u041a\u043e\u043b\u0435\u0441\u043e \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006, \u0441\u0442\u0440.389). Bu s\u00f6zl\u0259ri ingilisl\u0259r deyil, \u0130stanbulu f\u0259th etmi\u015f bir mill\u0259t s\u00f6yl\u0259m\u0259lidir. \u00c7\u00fcnki n\u0259 m\u00fcasir monqol, n\u0259 ingilis, n\u0259 d\u0259 qeyrisi t\u00fcrk\u00fcn ruhunu da\u015f\u0131ya bilm\u0259z. Bu ruh yaln\u0131z t\u00fcrk \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131l\u0131b.<br>1995-ci ild\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya \u0130nformasiya M\u0259rk\u0259zi \u00c7ingiz xan\u0131 minilliyin adam\u0131 elan etdi. \u00c7\u00fcnki \u00c7ingiz xan Avrasiya m\u0259kan\u0131n\u0131n sivilizasiyas\u0131na t\u0259kan verdi. Dinl\u0259rin modernl\u0259\u015fm\u0259si, inc\u0259s\u0259n\u0259tin, ticar\u0259tin \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259si m\u0259hz bu y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259n sonra v\u00fcs\u0259t ald\u0131. D\u00fcnya bug\u00fcnk\u00fc simas\u0131na g\u00f6r\u0259 \u00f6nc\u0259 t\u00fcrkl\u0259r\u0259, sonra da \u00c7ingiz xana borcludur.<br>Han\u0131 \u00c7ingiz xan? O, \u00f6ld\u00fc. Monqollar onun \u00f6lm\u0259diyini d\u00fc\u015f\u00fcns\u0259l\u0259r bel\u0259 (\u00ab\u041c\u043e\u043d\u0433\u043e\u043b\u044c\u0441\u043a\u0430\u044f \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u0430\u044f \u0441\u043a\u0430\u0437\u043a\u0430\u00bb) \u00f6ld\u00fc. \u00d6z\u00fc d\u0259 b\u0259zil\u0259rinin onu hans\u0131sa q\u0131z\u0131n guya z\u0259h\u0259rl\u0259, yaxud b\u0131\u00e7aqla \u00f6ld\u00fcrm\u0259sini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259sinin \u0259ksin\u0259 olaraq ov zaman\u0131 bir q\u0259za n\u0259tic\u0259sind\u0259 atdan y\u0131x\u0131laraq \u00f6ld\u00fc. \u201c\u018fn sadiq adam\u0131 Tol\u0131na dedi: \u201cS\u0259n \u018frbuxda ov zaman\u0131 b\u0259db\u0259xt hadis\u0259 \u00fcz\u00fcnd\u0259n y\u0131x\u0131landa m\u0259nim sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131m\u0131n qay\u011f\u0131s\u0131na qal\u0131rd\u0131n. M\u00fcalic\u0259mi gecikdirm\u0259m\u0259yimi ist\u0259yirdin\u2026 S\u0259n\u0259 qulaq asmad\u0131m, tunqutlar\u0131n z\u0259h\u0259rli s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 onlar\u0131 c\u0259zaland\u0131rmaq ist\u0259dim (\u018fn son \u00c7ingiz xan tunqutlar\u0131n Yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n silinm\u0259sini ist\u0259mi\u015fdi. Onun \u0259mri qism\u0259n yerin\u0259 yetirilmi\u015fdi. Az bir tunqut toplumu sa\u011f burax\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.- m\u00fc\u0259l.)\u2026 N\u0259 olur-olsun \u018fb\u0259di Tanr\u0131 onlardan qisas alma \u015fans\u0131n\u0131 m\u0259n\u0259 verdi v\u0259 bizim qisas\u0131m\u0131z tamamland\u0131\u2026 \u0130luxu (\u0130luxu-Burxan) m\u0259n\u0259 qism\u0259t etdiyi \u00e7ad\u0131rlar\u0131, yem\u0259kl\u0259ri, q\u0131z\u0131l-g\u00fcm\u00fc\u015f\u00fc, qab-qacaqlar\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131 s\u0259n\u0259 verir\u0259m\u201d (\u0420\u0435\u043d\u0435 \u0413\u0440\u0443\u0441\u0441\u0435 \u00ab\u0427\u0438\u043d\u0433\u0438\u0441\u0445\u0430\u043d\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2007, \u0441\u0442\u0440.229).<br>Bir g\u00fcn d\u00fcnyaya sahiblik ed\u0259n \u00c7ingiz xan t\u0259nha qal\u0131b, Tanr\u0131 da\u011f\u0131nda Tanr\u0131ya ibad\u0259t ed\u0259r\u0259k t\u00fcrk\u00fcn az\u011f\u0131nla\u015fan, iblisl\u0259\u015f\u0259n, har\u0131nla\u015fan bu d\u00fcnyaya h\u00f6km ed\u0259c\u0259yi g\u00fcn\u00fc g\u00f6zl\u0259yir. Ona sahib durmaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259hs\u0259 giri\u015f\u0259nl\u0259r aras\u0131nda birc\u0259 biz yoxuq. T\u00fcrk\u00fcn \u00f6zb\u0259\u00f6z ba\u011fr\u0131ndan qopan bir Cahan h\u00f6kmdar\u0131n\u0131 sahibsiz qoymaq t\u00fcrk\u00fcn \u015fan\u0131na yara\u015fmaz.<br>Bu g\u00fcn d\u00fcnya bir sirr kimi onun m\u0259zar\u0131n\u0131 axtarmaqdad\u0131r. T\u00fcrk g\u0259l\u0259n\u0259yin\u0259 uy\u011fun d\u0259fn edilmi\u015f \u00c7ingiz xan\u0131n m\u0259zar\u0131n\u0131 axtaranlardan biri \u2013 rus arxeoloq Valeri \u0130vanov Taqanskiy onun v\u0259siyy\u0259tnam\u0259sind\u0259n bu s\u00f6zl\u0259ri xat\u0131rlad\u0131r: \u201cM\u0259nim m\u0259zar\u0131m tap\u0131landa Yer \u00fcz\u00fcnd\u0259 bir n\u0259f\u0259r do\u011fulacaq. O, m\u0259nim yolumla ged\u0259c\u0259k v\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 f\u0259th etm\u0259yi bacaracaq\u2026\u201d<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/2c.webp\" alt=\"\" class=\"wp-image-87381\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><strong>II F\u0259sil<\/strong><br><strong>Sultan Bayezid \u2013 Teymur xan d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi<\/strong><br>1<br>Bu g\u00fcn\u00fcn prizmas\u0131ndan yana\u015fanda \u018fmir Teymurun iki b\u00f6y\u00fck g\u00fcnah\u0131 var. Birincisi, Q\u0131z\u0131l Ordaya, ikincisi is\u0259 Osmanl\u0131ya qar\u015f\u0131 h\u00fccum etm\u0259sidir. Q\u0131z\u0131l Ordan\u0131n y\u0131x\u0131lmas\u0131 v\u0259 Toxtam\u0131\u015f\u0131n siyasi s\u0259hn\u0259d\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 Rusiyan\u0131n yaranmas\u0131na v\u0259 xristianlara y\u0131x\u0131lm\u0131\u015f III Roma ideyas\u0131n\u0131 dir\u00e7\u0259ltm\u0259k \u015fans\u0131n\u0131 verdi. Osmanl\u0131ya h\u00fccum is\u0259 Avropan\u0131n toparlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259rait yaratd\u0131. Lakin \u0259sl d\u00fcnya h\u00f6kmdarlar\u0131n\u0131n \u00f6vladlar\u0131 kimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259k. Q\u0259rbi Osmanl\u0131lar, M\u0259rk\u0259zi A\u011fqoyunlular v\u0259 Qaraqoyunlular, \u015eimali Q\u0131z\u0131l Orda, \u015e\u0259rqi Teymuro\u011fullar\u0131 t\u0259sir dair\u0259sin\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131. D\u00fcnyadak\u0131 d\u00fcz\u0259ni idar\u0259 ed\u0259nl\u0259r hans\u0131sa vassal d\u00f6vl\u0259tl\u0259 deyil, meydana \u00e7\u0131xmaq, \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259sdiql\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bu g\u00fccl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmal\u0131 idi. \u00d6nc\u0259 Qaraqoyunlular\u0131 m\u0259\u011flub etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fc kimi \u018fmir Teymurumu l\u0259n\u0259tl\u0259m\u0259liy\u0259m? Qara Yusif qa\u00e7\u0131b \u0130ld\u0131r\u0131m Bayezid\u0259 s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Buna g\u00f6r\u0259 \u018fmir Teymuru a\u015fa\u011f\u0131layan s\u00f6zl\u0259rmi i\u015fl\u0259tm\u0259liy\u0259m? \u018fsla! Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r \u018fmir Teymura deyil, m\u0259nim \u00f6z\u00fcm\u0259 al\u00e7aql\u0131q g\u0259tir\u0259r. T\u00fcrk\u00fcn b\u00f6y\u00fcy\u00fcn\u0259 iftira el\u0259m\u0259k, s\u00f6y\u00fc\u015f s\u00f6ym\u0259k qan\u0131, ruhu t\u0259miz olan t\u00fcrk\u0259 yara\u015fmaz. Bel\u0259l\u0259ri fars, rum, y\u0259hudi, hay d\u00f6nm\u0259sidir.<br>Bu b\u00f6y\u00fck h\u00f6kmdar\u0131 m\u0259lun, qani\u00e7\u0259n, axsaq, it o\u011flu v\u0259 sair\u0259 \u00fczd\u0259niraq ibar\u0259l\u0259rl\u0259 t\u0259hqir ed\u0259nl\u0259ri alim, tarix\u00e7i adland\u0131rmaq olarm\u0131? S\u0259b\u0259b \u018fmir Teymurla Rum qeys\u0259ri \u0130ld\u0131r\u0131m Bayezid aras\u0131nda ba\u015f vermi\u015f d\u00f6y\u00fc\u015fd\u00fcr. H\u0259r iki s\u0259rk\u0259rd\u0259nin t\u00fcrk tarixind\u0259 yeri v\u0259 izi var. Sultan \u0130ld\u0131r\u0131m Bayezid xa\u00e7l\u0131 s\u0259lib\u00e7il\u0259rin y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc darmada\u011f\u0131n etm\u0259siyl\u0259 m\u0259\u015fhurdur. B\u0259s bu sava\u015f\u0131n ba\u015f tutmas\u0131nda kim maraql\u0131 idi? Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259r s\u00fcbut edir ki, bu qar\u015f\u0131durmada Teymur xan bu d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn ba\u015f tutmamas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 q\u0259d\u0259r, Sultan Bayezid ba\u015f tutmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. (Z\u0259ki V\u0259lidi To\u011fan. \u201c\u00dcmumt\u00fcrk tarixin\u0259 giri\u015f\u201d). T\u0259hqiramiz m\u0259ktublara, t\u0259hdidl\u0259r\u0259 cavab olaraq \u018fmir Teymur bir h\u0259ml\u0259 il\u0259 Ankara yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda q\u0259l\u0259b\u0259 qazand\u0131. \u018fsas\u0259n avropal\u0131lar\u0131n g\u00f6nd\u0259rdiyi \u201cg\u00f6z\u0259ll\u0259rin\u201d \u0130ld\u0131r\u0131m Sultan\u0131 bu d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 s\u00fcr\u00fckl\u0259m\u0259si fakt\u0131 da m\u00f6vcuddur. Nigeboluda 104 minlik bir qo\u015funla (1396-c\u0131 il) \u201cAtas\u0131n\u0131 axtaran, it pe\u015find\u0259 g\u0259z\u0259r\u201d kimi, \u201cK\u0259bl\u0259 qur\u201d v\u0259 s. kimi t\u0259hqiramiz ifad\u0259l\u0259rin \u0259ks olundu\u011fu m\u0259ktublar iki b\u00f6y\u00fck t\u00fcrk h\u00f6kmdar\u0131n\u0131 \u00fczb\u0259\u00fcz g\u0259tirdi.Castin Marozzi \u00f6z \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r:\u201dBayezid m\u00fcs\u0259lman ad\u0259tl\u0259rin\u0259 zidd olaraq,Teymurun arvadlar\u0131 bar\u0259d\u0259 d\u0259 \u00e7ox s\u0259rt s\u00f6zl\u0259r i\u015fl\u0259dir.Sultan\u0131n m\u0259ktubu bel\u0259 ba\u015flay\u0131r:\u201dOnun \u0259vv\u0259lind\u0259n s\u00f6z a\u00e7saq,o,bir quldur olaraq qatildir,m\u00fcq\u0259dd\u0259s olan h\u0259r \u015feyi tapdalay\u0131r,raz\u0131la\u015fma v\u0259 \u00f6hd\u0259likl\u0259ri pozur.\u00d6z bax\u0131\u015f\u0131n\u0131 xeyird\u0259n \u015f\u0259r\u0259 y\u00f6n\u0259ldir.\u201dBundan sonra o,Teymura el\u0259 m\u00fcraci\u0259tl\u0259r edir ki,sanki tatar h\u00f6kmdar\u0131 onun ki\u00e7ik vassal\u0131d\u0131r.M\u0259ktubun son s\u0259tirl\u0259ri lap t\u0259hqiramiz s\u0259sl\u0259nir:\u201dM\u0259n bilir\u0259m k bu s\u00f6zl\u0259r s\u0259ni \u0259razimiz\u0259 soxulma\u011fa m\u0259cbur ed\u0259c\u0259k.S\u0259n g\u0259lm\u0259s\u0259n,y\u0259qin ki,arvadlar\u0131n \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 \u201cTalaq\u201d k\u0259lim\u0259sini e\u015fid\u0259c\u0259k.\u201d \u018fr\u0259b\u015fah bu t\u0259hqirl\u0259rin h\u00f6kmdara t\u0259sirini xat\u0131rlayaraq yaz\u0131r:\u201dEl\u0259 ki Teymur cavab\u0131 oxudu q\u0259z\u0259bl\u0259 dedi:\u201dOsmanl\u0131lar\u0131n o\u011flu d\u0259li olub.\u00c7\u00fcnki \u00e7ox dan\u0131\u015f\u0131r v\u0259 qad\u0131nlar\u0131n ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259k\u0259r\u0259k \u0259sas m\u0259qs\u0259dini gizl\u0259dir.\u201d \u00c7oxlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn arvad ad\u0131 \u00e7\u0259km\u0259k (\u0259slind\u0259 t\u00fcrk g\u0259l\u0259n\u0259yind\u0259-m\u00fc\u0259l.) cinay\u0259t v\u0259 \u00f6l\u00fcm\u0259 layiq t\u0259hqirdir\u2026Bayezid \u00f6z m\u0259qs\u0259dini a\u00e7\u0131q\u00a0bildirirdi.Onun\u00a0el\u00e7l\u0259ri tatar d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 oldu\u011fu zaman Teymur onlara \u0259d\u0259bl\u0259 cavab verdi.\u018fmr etdi ki,onlara b\u00fct\u00fcn ordunu g\u00f6st\u0259rsinl\u0259r\u201d(C.Marozzi \u201cTamerlan\u201d s.387).Bir fakt\u0131 n\u0259z\u0259riniz\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131m ki,Osmanl\u0131 sultanlar\u0131n\u0131n katibl\u0259ri \u0259sas\u0259n \u0130sfahandan olan farslar olmu\u015flar.Onlar\u0131n\u00a0h\u0259r imkanda t\u00fcrkl\u0259r aras\u0131na nifaq salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fd\u0131qlar\u0131n\u0131 m\u0259ktublar\u0131 ara\u015fd\u0131rmaqla anlamaq asand\u0131r.T\u00fcrk\u00fcn yeni y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n qorxan xristian d\u00fcnyas\u0131 \u0130ld\u0131r\u0131m Bayezidin qar\u015f\u0131s\u0131nda diz \u00e7\u00f6kd\u00fcy\u00fc bir m\u0259qamda ikinci v\u0259 daha q\u00fcdr\u0259tli bir t\u00fcrk h\u00f6kmdar\u0131na qar\u015f\u0131 duracaq halda deyildi. \u018fg\u0259r bu sava\u015f olmasayd\u0131 Avropa bu g\u00fcn f\u0259rqli bir m\u0259nz\u0259r\u0259 il\u0259 qar\u015f\u0131m\u0131zda olacaqd\u0131. \u00c7\u00fcnki \u018fmir Teymura q\u0259d\u0259r Avropan\u0131n birl\u0259\u015fmi\u015f s\u0259lib\u00e7i q\u00fcvv\u0259l\u0259rini Sultan \u0130ld\u0131r\u0131m Bayezid darmada\u011f\u0131n etmi\u015fdi. Z\u0259if, yaln\u0131z hiyl\u0259g\u0259r Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri, papalar Osmanl\u0131n\u0131 bir qalxan kimi g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. \u015e\u0259rqd\u0259n g\u0259l\u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 bu qalxanla alaraq toxunulmaz \u0259razil\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259, g\u00fccl\u0259nm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Q\u0259rblil\u0259r uzun ill\u0259r bu siyas\u0259td\u0259n istifad\u0259 etdil\u0259r. Osmanl\u0131n\u0131n bel\u0259 uzun\u00f6m\u00fcrl\u00fc olmas\u0131 ingilisl\u0259rin b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya h\u00f6km ed\u0259 bilm\u0259k iddias\u0131 ortaya \u00e7\u0131xanacan oldu. D\u00fcnyan\u0131n h\u00f6kmdarl\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259ksiz t\u00fcrkl\u0259rin \u0259lind\u0259 idi. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 xristianlar \u0130ld\u0131r\u0131m Bayezidi m\u00fcharib\u0259y\u0259 raz\u0131 sala bildil\u0259r. \u018fmir Teymur \u00f6z v\u0259siyy\u0259tnam\u0259sind\u0259 bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131r: \u201c\u2026Ruma g\u00f6nd\u0259rdiyim el\u00e7i Y\u0131ld\u0131r\u0131m Bayezidd\u0259n olduqca k\u00f6nt\u00f6y bir cavab g\u0259tirdi. Lakin el\u00e7i m\u0259nim Misir v\u0259 \u015eam qo\u015funlar\u0131n\u0131 m\u0259\u011flub el\u0259diyimi e\u015fid\u0259nd\u0259n sonra B\u0259yezidin fikr\u0259 cumdu\u011funu v\u0259 s\u0259ks\u0259k\u0259y\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k t\u0259l\u0259m-t\u0259l\u0259sik y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 haz\u0131rla\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 da s\u00f6yl\u0259di\u2026 Mosul yoluyla Ba\u011fdada t\u0259r\u0259f yeridim. Bununla qeys\u0259rin m\u0259niml\u0259 m\u00fcharib\u0259 el\u0259m\u0259k niyy\u0259tind\u0259 olub-olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259yirdim\u2026 Sonra Az\u0259rbaycana do\u011fru yeridim v\u0259 xeyli m\u00fcdd\u0259t orada m\u0259nzil tutdum. Bu arada qula\u011f\u0131ma x\u0259b\u0259r \u00e7atd\u0131 ki, qeys\u0259r H\u0259l\u0259b, X\u00fcms v\u0259 Diyarb\u0259kir vilay\u0259tl\u0259rin\u0259 qo\u015fun g\u00f6nd\u0259rib, m\u0259nim \u0259limd\u0259n qa\u00e7an v\u0259 qeys\u0259rin qoltu\u011funa s\u0131\u011f\u0131nan Qara Yusif T\u00fcrkm\u0259n is\u0259 qar\u0259t\u00e7il\u0259r\u0259 a\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edir. X\u00fcsus\u0259n d\u0259 iki m\u00fcq\u0259dd\u0259s \u015f\u0259h\u0259r\u0259 ged\u0259n z\u0259vvarlar\u0131n karvanlar\u0131na \u00e7ox b\u00f6y\u00fck z\u0259r\u0259r yetirir. Bundan \u0259lav\u0259, yan\u0131ma o t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259n bir d\u0259st\u0259 adam g\u0259lib Qara Yusifin z\u00fclmkarl\u0131\u011f\u0131ndan \u015fikay\u0259tl\u0259ndi\u2026 \u00d6z\u00fcm Ancuriya yolu il\u0259 qeys\u0259rin \u00fcst\u00fcn\u0259 qo\u015fun \u00e7\u0259kdim. Qeys\u0259r d\u00f6rd y\u00fcz minlik atl\u0131 v\u0259 piyada \u0259sg\u0259ri il\u0259 m\u0259n\u0259 qar\u015f\u0131 yeridi. M\u00fcharib\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131m v\u0259 qeys\u0259ri m\u0259\u011flub el\u0259dim. \u018fsg\u0259rl\u0259rim onu tutub h\u00fczuruma g\u0259tirdil\u0259r\u201d (\u201c\u018fmir Teymurun v\u0259siyy\u0259tl\u0259ri\u201d Bak\u0131 1991 s\u0259h. 44-45). O, yuxar\u0131da deyil\u0259nl\u0259rd\u0259n ba\u015fqa he\u00e7 bir t\u0259hqiramiz ifad\u0259 i\u015fl\u0259tm\u0259yib. \u0130ndi Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal edib dey\u0259, Qara Yusifi c\u0259zaland\u0131r\u0131b dey\u0259 bir t\u00fcrk b\u00f6y\u00fcy\u00fcn\u0259 k\u00fcfr etm\u0259liydim? M\u00fcaviyy\u0259 v\u0259 Yezidin t\u0259\u0259ss\u00fcb\u00fcn\u00fc \u00e7\u0259k\u0259n qarda\u015flar\u0131m\u0131z n\u0259d\u0259n \u018fmir Teymurun t\u0259\u0259ss\u00fcb\u00fcn\u00fc \u00e7\u0259km\u0259m\u0259lidirl\u0259r?<br>2<br>130 minlik xa\u00e7l\u0131 ordusunu darmada\u011f\u0131n etmi\u015f b\u00f6y\u00fck h\u00f6kmdar Sultan Bayezid bir yanl\u0131\u015f ucbat\u0131ndan \u0259sir durumuna d\u00fc\u015fd\u00fc. Bu g\u00fcn bu tarixi yanl\u0131\u015f\u0131 analiz etm\u0259k v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259r \u00e7\u0131xarmaq \u0259v\u0259zin\u0259, 27 \u00f6lk\u0259nin fatehi, \u00fc\u00e7 y\u00fcz n\u0259f\u0259rlik bir b\u00f6l\u00fckl\u0259 on minlik bir ordunu da\u011f\u0131tma\u011f\u0131 bacarm\u0131\u015f bir strateq, d\u00fcnya tarixini, t\u00fcrk-\u0130slam tarixini, elmi, s\u0259n\u0259ti yax\u015f\u0131 bil\u0259n, t\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 assimilyasiyadan qoruma\u011f\u0131 \u00f6z borcu sayan v\u0259 b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk h\u00f6kmdarlar\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 \u0259n savadl\u0131s\u0131 \u018fmir Teymur haqq\u0131nda h\u0259dyanlara yol verm\u0259k bizim t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcm\u00fcz\u0259 yara\u015fmaz. Ona \u00f6z d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u0130slam aliml\u0259ri \u201cQ\u00fctb\u0259ddin\u201d, \u201cSahiba \u2013Qirani\u2013\u018fz\u0259m C\u0259nn\u0259t m\u0259kan\u201d \u00fcnvanlar\u0131 verib. Lakin \u018fmir Teymur \u00f6z f\u0259thl\u0259riyl\u0259, ad-san\u0131yla deyil, t\u00fcrk olmas\u0131yla f\u0259xr edib: \u201cBiz ki muliki- Turan, \u0259miri- T\u00fcrk\u00fcstan\u0131q. Biz ki, t\u00fcrk o\u011flu t\u00fcrk\u00fck. Biz ki mill\u0259tl\u0259rin \u0259n q\u0259dimi v\u0259 \u0259n ulusu t\u00fcrk\u00fcn ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131y\u0131q\u201d. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan v\u0259 Osmanl\u0131 t\u00fcrk\u00fc kimi bu s\u00f6z\u0259 uy\u011fun bir s\u00f6z s\u00f6yl\u0259mi\u015f ba\u015fqa bir h\u00f6kmdar\u0131m\u0131z\u0131n ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259k\u0259 bilmiriks\u0259, he\u00e7 olmasa \u201cyalan\u00e7\u0131 v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rlikl\u0259\u201d y\u0259hudi-anqlo-sakson d\u0259yirman\u0131na su t\u00f6km\u0259y\u0259k.Ham\u0131ya m\u0259lumdur ki,Teymur t\u00fcrkl\u00fcy\u00fc il\u0259,Bayezid is\u0259,rumlular\u0131n Bayezides ayamas\u0131 il\u0259 q\u00fcrurlan\u0131b. Bu g\u00fcn T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n da d\u0259st\u0259k verdikl\u0259ri y\u00fcz minl\u0259rl\u0259 adam\u0131n diri-diri basd\u0131q\u0131lmas\u0131 kimi, insan k\u0259ll\u0259l\u0259rind\u0259n q\u00fcll\u0259 d\u00fcz\u0259ldilm\u0259si v\u0259 s. kimi yalanlar n\u0259 \u0130sfahanda, n\u0259 Qumda apar\u0131lan arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar zaman\u0131 bir avropal\u0131 v\u0259 fars-hay yalan\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z t\u0259sdiqini tapmad\u0131. \u00c7\u00fcnki tarixd\u0259 t\u00fcrk\u00fcn b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 toplu sur\u0259td\u0259 q\u0259sd etm\u0259si fakt\u0131 yoxdur v\u0259 bu faktlar\u0131 yalan\u00e7\u0131 hay m\u0259nb\u0259l\u0259ri, y\u0259hudi salnam\u0259\u00e7il\u0259ri uydurub. \u00d6z v\u0259siyy\u0259tnam\u0259sind\u0259 \u00f6vladlar\u0131na: \u201cMill\u0259tin d\u0259rdl\u0259rin\u0259 d\u0259rman tapmaq v\u0259zif\u0259mizdir. Z\u0259ifl\u0259ri qoruyun v\u0259 yoxsullar\u0131 z\u0259nginl\u0259rin z\u00fclm\u00fcn\u0259 salmay\u0131n\u2026\u201d \u2013 dey\u0259n bir h\u00f6kmdar\u0131n \u0259dal\u0259ti m\u00fczakir\u0259 m\u00f6vzusu ola bilm\u0259z. Bu yalanlar\u0131 \u0259sas\u0259n o d\u00f6vr\u00fcn tarix\u00e7isi \u0130bn \u018fr\u0259b\u015fah\u0131n uydurdu\u011fu ayd\u0131nla\u015f\u0131b. Amma eyni d\u00f6vr\u00fc q\u0259l\u0259m\u0259 alan tarix\u00e7i \u0130bn H\u0259ldun \u018fmir Teymur haqq\u0131nda do\u011fru m\u0259lumatlar vermi\u015fd\u0131r.<br>3<br>Bu g\u00fcn onu \u00f6z al\u0259ml\u0259rind\u0259 nadancas\u0131na t\u00fcrk siyah\u0131s\u0131ndan \u00e7\u0131xararaq \u201ct\u00fcrkl\u0259\u015fmi\u015f monqol\u201d adland\u0131ranlar\u0131n t\u00fcrk olmas\u0131na inanm\u0131ram. \u018fmirin atas\u0131 Taraqay \u201cyuxuda bir \u0259r\u0259b\u0259 ox\u015far g\u00f6z\u0259l g\u0259ncin ona yana\u015f\u0131b q\u0131l\u0131nc verdiyini\u201d \u2013 g\u00f6r\u00fcb. O deyir: \u201cM\u0259n q\u0131l\u0131nc\u0131 \u0259lim\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fcm v\u0259 havada f\u0131rlad\u0131m. Onun par\u0131lt\u0131s\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 i\u015f\u0131qland\u0131rd\u0131\u2026\u201d \u018fmir Kulyal dedi ki, bu yuxu pey\u011f\u0259mb\u0259ridir. Allah s\u0259n\u0259 d\u00fcnyaya sahib olacaq bir o\u011ful ver\u0259c\u0259k. O, ham\u0131n\u0131 \u0130slama d\u0259v\u0259t ed\u0259c\u0259k v\u0259 poz\u011funluqlardan azad ed\u0259c\u0259k\u2026<br>\u2026Yuxusu \u00e7in \u00e7\u0131xd\u0131. S\u0259n d\u00fcnyaya g\u0259l\u0259n kimi \u015eeyx \u015e\u0259ms\u0259ddinin yan\u0131na apard\u0131m. M\u0259n g\u0259l\u0259nd\u0259 \u015feyx Quran oxuyurdu v\u0259 bu s\u00f6zl\u0259rin \u00fcst\u00fcnd\u0259 dayand\u0131: \u201cN\u0259d\u0259n g\u00f6yd\u0259 olan k\u0259sl\u0259rd\u0259n qorxmursunuz? O ist\u0259s\u0259 Yer sizi udar. Yer art\u0131q silk\u0259l\u0259nir\u201d (XVII sur\u0259, 16-c\u0259 ay\u0259). Bu ay\u0259td\u0259 \u201cTamurru\u201d s\u00f6z\u00fcn\u0259 uy\u011fun olaraq ad\u0131n\u0131 Teymur qoyduq\u201d (\u00ab\u0422\u0430\u043c\u0435\u0440\u043b\u0430\u043d. \u0410\u0432\u0442\u043e\u0431\u0438\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0438\u044f, \u0443\u043b\u043e\u0436\u0435\u043d\u0438\u0435\u00bb. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430. 2006. \u0441\u0442\u0440.73). Bu avtobioqrafik qeydl\u0259r Teymur xan\u0131n s\u0131radan biri olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 se\u00e7ilmi\u015f bir t\u00fcrk xan\u0131 oldu\u011funu t\u0259sdiql\u0259yir. \u018fmir Teymurun boynunda Q\u0131z\u0131l Orda d\u00f6vl\u0259tini tarix s\u0259hn\u0259sind\u0259n silm\u0259yi il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir v\u0259bal var. Aralar\u0131nda \u0259vv\u0259ll\u0259r dostluq olan v\u0259 bir-biril\u0259rin\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259n bu iki xan\u0131n aras\u0131 Teymurun c\u0131\u011fataylara h\u00fccumu il\u0259 pozuldu. \u018fslind\u0259 is\u0259 g\u00fccl\u00fc \u018frus xan\u0131n taxtdan endirdiyi Toxtam\u0131\u015f qarda\u015flar\u0131 il\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u018fmir Teymura s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Bunu dostcas\u0131na qar\u015f\u0131layan \u018fmir Teymur Toxtam\u0131\u015f\u0131n x\u0259yan\u0259tini ba\u011f\u0131\u015flamad\u0131. O, \u018fmir\u0259 sa\u011f ol dem\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259 Az\u0259rbaycana h\u00fccum etdi. Buna qar\u015f\u0131l\u0131q Teymur xan Toxtam\u0131\u015f xan\u0131 m\u0259\u011flub ed\u0259r\u0259k b\u00fct\u00fcn Orda boyunca d\u00fc\u015fm\u0259n axtarma\u011fa ba\u015flad\u0131 v\u0259 Moskvaya od vurdu (1384-c\u00fc il). H\u0259r\u00e7\u0259nd xristianlar bu t\u00fcrk cahangirinin q\u0259z\u0259bind\u0259n \u201cMoskvan\u0131 M\u0259ry\u0259min ikonas\u0131n\u0131n xilas etm\u0259si\u201d kimi (tarix\u00e7i Habinon) g\u00fcl\u00fcnc iddia ortaya qoyurlar (German Vamberi \u201c\u018fmir Teymur\u201d Bak\u0131. 1991 s\u0259h.30). Toxtam\u0131\u015f xan\u0131n bu s\u0259hvi h\u0259m Rusiyan\u0131n, h\u0259m t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n, h\u0259m d\u0259 d\u00fcnyan\u0131n taleyini f\u0259rqli bir m\u0259craya y\u00f6n\u0259ltdi. G\u0259lin burada d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259k. G\u00f6r\u0259s\u0259n Avropa v\u0259 dig\u0259r xristianlar\u0131n ordular\u0131 kimi Birl\u0259\u015fmi\u015f T\u00fcrk Ordusu yaransayd\u0131 nec\u0259 olard\u0131? Osmanl\u0131 \u2013 Qaraqoyunlu \u2013 Q\u0131z\u0131l Orda \u2013 Teymur o\u011fullar\u0131n\u0131n birg\u0259 g\u00fcc\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda duracaq g\u00fcc var idimi? \u00c7ingiz xan y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn sora\u011f\u0131n\u0131 e\u015fidib d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131xmayan avropal\u0131lar (hollandiyal\u0131lar \u2013 m\u00fc\u0259l.), afrikal\u0131lar, asiyal\u0131lar birg\u0259 bu g\u00fcc\u0259 qar\u015f\u0131 dura bil\u0259rdil\u0259rmi? Bu g\u00fcn d\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259n he\u00e7 n\u0259 yoxdur. Hans\u0131sa \u00f6lk\u0259y\u0259 h\u00fccum etm\u0259k ist\u0259y\u0259n IV Roma (AB\u015e) \u00f6z xa\u00e7l\u0131 koalisiya q\u00fcvv\u0259l\u0259rini toplamadan he\u00e7 bir \u201ccibgir d\u0259st\u0259y\u0259\u201d qar\u015f\u0131 da m\u00fcharib\u0259 aparmaq qabiliyy\u0259tind\u0259 deyil. Biz bu oyunu pozacaq bir mill\u0259tin n\u00fcmay\u0259nd\u0259siyik. \u00d6z d\u0259d\u0259l\u0259rimizi s\u00f6ym\u0259kl\u0259 he\u00e7 n\u0259 \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259yik.<br>4<br>\u018fmir Teymur S\u0259lcuqlular\u0131n v\u0259 \u00c7ingiz xan\u0131n buraxd\u0131\u011f\u0131 s\u0259hvi t\u0259krarlamad\u0131. Haylar\u0131 yax\u0131na buraxmad\u0131. Haylar\u0131n onu sevm\u0259m\u0259sinin s\u0259b\u0259bi d\u0259 budur. \u201cAy\u0131n on s\u0259kkizinci, c\u00fcm\u0259 g\u00fcn\u00fcn\u00fc (05.10.1403) \u018fmir h\u0259zr\u0259tl\u0259ri ovda ke\u00e7irdi. Bundan sonra v\u0259h\u015fi heyvanlardan f\u0259rqi olmayan erm\u0259nil\u0259ri d\u0259 ovlamaq, onlar\u0131 da heyvanlar hal\u0131na g\u0259tirm\u0259k m\u0259qs\u0259diyl\u0259 yola \u00e7\u0131xd\u0131\u201d. (Nizam\u0259ddin \u015eami \u201cZ\u0259f\u0259rnam\u0259\u201d Bak\u0131, 1992. s.28). B\u00f6y\u00fck Teymur sonralar demi\u015fdi: \u201cTarix m\u0259n\u0259 iki \u015feyi ba\u011f\u0131\u015flamayacaq: 1.Erm\u0259nil\u0259ri (haylar\u0131) bir xalq kimi m\u0259hv etm\u0259k ist\u0259diyim \u00fc\u00e7\u00fcn. 2.Bir d\u0259 bu i\u015fi g\u00f6rm\u0259diyim \u00fc\u00e7\u00fcn\u2026\u201d<br>Maraql\u0131 buras\u0131d\u0131r ki, h\u0259min f\u0259sild\u0259 g\u00fcrc\u00fc xristianlar\u0131n\u0131n d\u0259 ad\u0131 \u00e7\u0259kilir. Amma haylar\u0131n haqq\u0131nda s\u00f6yl\u0259n\u0259n fikirl\u0259r\u0259 uy\u011fun he\u00e7 n\u0259 deyilmir. \u018fmir Teymur dinin y\u00fcks\u0259li\u015fin\u0259 daim diqq\u0259t yetirirdi. \u0130slam m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin y\u00fcks\u0259li\u015fi u\u011frunda q\u0131l\u0131nc \u00e7\u0259kirdi. \u201cPirim m\u0259n\u0259 yazd\u0131 ki, \u201cAllah\u0131n v\u0259 Allah\u0131n pey\u011f\u0259mb\u0259rinin h\u00f6km\u00fcn\u0259 \u0259m\u0259l el\u0259, R\u0259sulillah\u0131n z\u00fcrriyy\u0259tl\u0259rin\u0259 yard\u0131m el\u0259. Allah\u0131n nem\u0259tl\u0259rini yeyib, h\u0259m d\u0259 Ona v\u0259 Onun pey\u011f\u0259mb\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik ed\u0259n padi\u015fahlar\u0131 Tanr\u0131n\u0131n m\u00fclk\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131xart, Allah\u0131n m\u00fclk\u00fcnd\u0259 \u0259dal\u0259tl\u0259 i\u015f tut\u201d (\u201c\u018fmir Teymurun v\u0259siyy\u0259tl\u0259ri\u201d Bak\u0131, 1991.s\u0259h.91). H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 \u0130slam dini i\u00e7\u0259risind\u0259 t\u0259friq\u0259\u00e7ilik \u00e7oxalm\u0131\u015fd\u0131. X\u0259lif\u0259l\u0259r var-d\u00f6vl\u0259t i\u00e7ind\u0259 ya\u015fayan z\u0259ngin krallara \u00e7evrilmi\u015fdi. \u201cAllah-T\u0259ala v\u0259 t\u0259qdis h\u0259r y\u00fcz ilin ba\u015f\u0131nda \u00f6z el\u00e7isi v\u0259 h\u0259bibi M\u0259h\u0259mm\u0259din (s.\u0259.s) dinini onun \u00fcmm\u0259tin\u0259 yaymaq v\u0259 dini yenil\u0259\u015fdirm\u0259k ixtiyar\u0131n\u0131 kim\u0259s\u0259 ver\u0259r\u201d (\u201c\u018fmir Teymurun v\u0259siyy\u0259tl\u0259ri\u201d Bak\u0131, 1991.s\u0259h.92). Bu c\u0259dv\u0259ld\u0259 s\u0259kkizinci \u015f\u0259xs m\u0259hz Sahib Qiran\u0131n \u00f6z\u00fcd\u00fcr: \u201cS\u0259kkizinci y\u00fczillikd\u0259 (hicri-m\u00fc\u0259l.) yeti\u015f\u0259n din hamisi \u018fmir Sahib Qirand\u0131r ki, d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif m\u0259ml\u0259k\u0259tl\u0259rind\u0259 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 \u015f\u0259ri\u0259ti ir\u0259li apar\u0131b seyidl\u0259r\u0259, \u00fcl\u0259maya h\u00f6rm\u0259t-izz\u0259t g\u00f6st\u0259rib. Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) xan\u0259dan\u0131n z\u00fcrriyy\u0259tl\u0259rinin m\u0259sl\u0259h\u0259ti v\u0259 iznil\u0259 pey\u011f\u0259mb\u0259r m\u00fclk\u00fcn\u0259 yiy\u0259 durub\u201d (\u201c\u018fmir Teymurun v\u0259siyy\u0259tl\u0259ri\u201dBak11991.s\u0259h.56).<br>5<br>B\u00f6y\u00fck t\u00fcrk s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259ri d\u00fcnyaya \u00f6zl\u0259rin\u0259 m\u0259xsus bir Tanr\u0131 m\u00fclk\u00fc kimi bax\u0131blar. Mirz\u0259 \u015eahrux xan m\u0259n\u0259 dedi: \u201cM\u0259n t\u00fcrk salnam\u0259l\u0259rind\u0259 oxumu\u015fam ki, be\u015f b\u00f6y\u00fck \u00e7ar vard\u0131r. Hindistan \u00e7ar\u0131 \u2013 d\u0259ri (dariy), Anadolu \u00e7ar\u0131 \u2013 Qeys\u0259r (Sezar), \u00c7ind\u0259 \u2013 faqfur (g\u00f6y o\u011flu), T\u00fcrk\u00fcstanda \u2013 Xaqan (b\u00f6y\u00fck \u00e7ar), \u0130ran v\u0259 Maverannehrd\u0259 (\u0130ran v\u0259 Turanda) is\u0259 \u015eah\u0259n\u015fah (\u00e7arlar \u00e7ar\u0131) titullar\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r. Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n qalma inama g\u00f6r\u0259 Hindistandak\u0131 hakimiyy\u0259t \u0259n son tan\u0131n\u0131r. \u0130ran v\u0259 Turan\u0131n h\u00f6kmdar\u0131y\u0131qsa Hindistan\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n imtina ed\u0259 bilm\u0259rik. M\u0259nim \u018fmirim deyirdi ki, Hindistan\u0131n h\u00f6kmdar\u0131 olsaq, orada \u00f6z g\u0259li\u015fimizi m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259liyik. \u018fks halda \u00f6z n\u0259sill\u0259rimizi m\u0259hv etmi\u015f olar\u0131q. Bizim \u00f6vladlar\u0131m\u0131z v\u0259 n\u0259v\u0259l\u0259rimiz yadellil\u0259rl\u0259 qar\u0131\u015faraq azalacaq v\u0259 h\u0259tta \u00f6z dill\u0259rini d\u0259 unudacaqlar\u201d (\u0422\u0430\u043c\u0435\u0440\u043b\u0430\u043d. \u0410\u0432\u0442\u043e\u0431\u0438\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0438\u044f, \u0443\u043b\u043e\u0436\u0435\u043d\u0438\u0435\u00bb. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430. 2006. \u0441\u0442\u0440.73). Bu fakt bir daha \u018fmirin t\u00fcrk mill\u0259tinin g\u0259l\u0259c\u0259yini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259sinin g\u00f6st\u0259ricisidir. Z\u0259ki V\u0259lidi To\u011fan bel\u0259 (\u201c\u00dcmumt\u00fcrk tarixin\u0259 giri\u015f\u201d) bir fakt\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irir: \u201c\u018fmir Teymur Sultan Bayezidl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259rk\u0259n bu \u0259razil\u0259rd\u0259ki t\u00fcrkl\u0259rin rumla\u015faca\u011f\u0131ndan qorxdu\u011funu s\u00f6yl\u0259mi\u015f v\u0259 onlar\u0131 Orta Asiyaya aparma\u011f\u0131, orada g\u00fccl\u0259ndirm\u0259yi t\u0259klif etmi\u015fdi\u201d. Bunu t\u0259sdiq ed\u0259n ba\u015fqa bir fakt\u0131 is\u0259 Faruq S\u00fcm\u0259r \u201cO\u011fuzlar\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 qeyd edir: \u201cTeymurun Yozqatdak\u0131 v\u0259 ona qon\u015fu b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259ki qara tatarlar\u0131n m\u00fch\u00fcm bir qismini T\u00fcrk\u00fcstana aparmas\u0131ndan sonra \u015eimali Suriyadak\u0131 bu bayatlar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcy\u00fc d\u0259 dulq\u0259dirli oymaqlar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 Boz oxda yurd sald\u0131\u201d (s.230). \u018fmir Teymur haqq\u0131nda \u00e7ox \u0259s\u0259rl\u0259r yaz\u0131l\u0131b.Bu \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 onun b\u00f6y\u00fck v\u0259 kamil s\u0259rk\u0259rd\u0259 olmas\u0131 d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 qeyd\u00a0edilib.Onun\u00a0d\u00f6y\u00fc\u015f taktikas\u0131 kimi,h\u0259tta oynad\u0131\u011f\u0131 \u015fahmat oyunu da f\u0259rqliydi.Xanalar\u0131n say\u0131 \u00fcf\u00fcqi 10,\u015faquli 11 damadan ibar\u0259tdi.Castin Marozzi yaz\u0131r:\u201dTeymurun xarakteri bar\u0259d\u0259 \u018fr\u0259b\u015fah n\u0259 q\u0259d\u0259r uzaqlara gedirs\u0259, bir o q\u0259d\u0259r d\u0259 onun \u00fcst\u00fcn keyfiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n v\u0259cd\u0259 g\u0259lir.Onu\u00a0yeddi iqlimin sahibi,yerin v\u0259 suyun hakimi,krallar\u0131n v\u0259 sultanlar\u0131n q\u0259nimi adland\u0131r\u0131rd\u0131.Bununla yana\u015f\u0131 o quyru\u011fu altda ne\u015ft\u0259r gizl\u0259dir.Bird\u0259n\u00a0unutmaq \u00fczr\u0259 oldu\u011fu nifr\u0259ti ba\u015f qald\u0131r\u0131r v\u0259 Teymuru ciddi bir m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 l\u0259n\u0259tl\u0259yir ki,o,Allah\u0131n l\u0259n\u0259tl\u0259diyi \u00c7ingiz xan\u0131n qanunlar\u0131na m\u00fcraci\u0259t\u00a0etdi.Odur\u00a0ki,Teymuru imans\u0131z hesab etm\u0259k laz\u0131md\u0131r\u201d(C.Marozzi \u201cTamerlan\u201d.s.105 Bak\u0131 2012).\u018fr\u0259b tarix\u00e7isi \u0130bn H\u0259ldun yaz\u0131rd\u0131:\u201dO,\u00e7ox a\u011f\u0131ll\u0131,diqq\u0259tli t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u0259 malik,bildiyi v\u0259 bilm\u0259diyi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r bar\u0259d\u0259 s\u00f6hb\u0259t etm\u0259yi bacaran \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir\u201d(yen\u0259\u00a0orada-s.105).<br>\u0130stanbulun al\u0131nmas\u0131n\u0131n \u018fmir Teymurun planlar\u0131na daxil olmas\u0131n\u0131 \u201cA\u011fsaq Teymurun na\u011f\u0131l\u0131\u201d t\u0259sdiql\u0259yir. Na\u011f\u0131lda deyildiyin\u0259 g\u00f6r\u0259, guya \u018fmir Teymur \u0130stanbulu alaraq be\u015f il orada ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r\u2026<br>6<br>\u018fmir Teymur \u00f6ld\u00fc. T\u00fcrk ad\u0259tinc\u0259 d\u0259fn edildi v\u0259 bildirmi\u015fdi ki, m\u0259zar\u0131m a\u00e7\u0131lan zaman m\u00fcharib\u0259 ba\u015flayacaq. B\u00f6y\u00fck \u018fmirin m\u0259zar\u0131 rus-sovet antropoloqu M.Gerasimovun r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 a\u00e7\u0131ld\u0131. M\u0259zar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 il\u0259 alman fa\u015fistl\u0259rinin SSR\u0130-y\u0259 h\u00fccumunun eyni g\u00fcn\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259si B\u00f6y\u00fck Teymurun s\u00f6zl\u0259rini t\u0259sdiql\u0259di.<br>Stalin \u018fmir Teymurun c\u0259ngav\u0259rliyinin t\u0259bli\u011f edilm\u0259si yoluyla sovet xalq\u0131n\u0131 alman fa\u015fizmin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 haz\u0131rlamaq ist\u0259yirdi. \u018fslind\u0259 kommunistl\u0259r n\u0259hay\u0259t anlad\u0131lar ki, tarixi nailiyy\u0259tl\u0259ri olmayan bir mill\u0259t yaratmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 b\u00fct\u00fcn milli d\u0259y\u0259rl\u0259rin dir\u00e7\u0259ldilm\u0259sin\u0259 r\u0259vac verdil\u0259r. Bu g\u00fcn \u00f6z\u00fcn\u00fc \u201cantikommunist\u201d hesab ed\u0259n b\u0259zi \u201ckomsomol\u00e7ular\u201d Az\u0259rbaycan q\u0259hr\u0259manlar\u0131n\u0131 az qala kommunizmd\u0259 g\u00fcnahland\u0131r\u0131rlar. Stalinin bu bar\u0259d\u0259 film \u00e7\u0259kili\u015fil\u0259 ba\u011fl\u0131 yaratd\u0131\u011f\u0131 komissiya 1941-ci ild\u0259 S\u0259m\u0259rq\u0259nd\u0259 yolland\u0131. Aylarla davam ed\u0259n axtar\u0131\u015flardan sonra n\u0259hay\u0259t ki, 21 iyun 1941-ci ild\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u00fcrk\u00fcn m\u0259zar\u0131n\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259ki yaz\u0131lara uy\u011fun olaraq tapd\u0131lar. Bu ekspedisiyan\u0131n \u0259n ax\u0131r\u0131nc\u0131 v\u0259fat ed\u0259n \u00fczv\u00fc Sosialist \u018fm\u0259yi Q\u0259hr\u0259man\u0131, kinooperator Malik Kayumovun dedikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, \u201cm\u0259zar\u0131n sin\u0259 da\u015f\u0131n\u0131 qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259tirilmi\u015f qald\u0131r\u0131c\u0131 qur\u011fu s\u0131radan \u00e7\u0131xd\u0131. Sin\u0259 da\u015f\u0131n\u0131 \u00e7\u0259tinlikl\u0259 d\u0259 olsa \u0259l il\u0259 s\u00fcr\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131q. M\u0259n fasil\u0259 zaman\u0131 \u00e7ayxanaya \u00e7ay i\u00e7m\u0259y\u0259 ged\u0259rk\u0259n \u00fc\u00e7 ah\u0131l qoca m\u0259n\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131. Onlar m\u0259nd\u0259n \u201cO\u011flum, s\u0259nin bu qaz\u0131nt\u0131lara aidiyy\u0259t\u0131n varm\u0131?\u201d \u2013 dey\u0259 soru\u015fdular. M\u0259nim \u201cH\u0259\u201d cavab\u0131mdan sonra dedil\u0259r: \u201c\u018fmir Teymurun ruhunu narahat etm\u0259yin, yoxsa m\u00fcharib\u0259 ba\u015flayacaq\u201d. M\u0259n onlardan bunu nec\u0259 bildikl\u0259rini soru\u015fduqda o, \u0259lind\u0259ki qal\u0131n bir kitab\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k dedi ki, burada yaz\u0131l\u0131b. Sonra kitab\u0131 m\u0259n\u0259 t\u0259r\u0259f uzatd\u0131 v\u0259 m\u0259n orada yaz\u0131lanlar\u0131 oxuma\u011fa ba\u015flad\u0131m: \u201cBu b\u00f6y\u00fck komandan\u0131n ruhunu narahat ets\u0259niz, \u2026m\u00fcharib\u0259 ba\u015flayacaq\u201d. Sonra o qocalar \u00e7ayxanadan \u00e7\u0131x\u0131b getdil\u0259r. Tez durub arxalar\u0131nca y\u00fcy\u00fcrs\u0259m d\u0259, onlar sanki bir andaca qeyb oldular. S\u0259rdab\u0259y\u0259 qay\u0131td\u0131m. Tabutun qap\u0131c\u0131\u011f\u0131n\u0131 qald\u0131rd\u0131qda \u0259traf\u0131 \u0259srar\u0259ngiz, bihu\u015fedici qoxu b\u00fcr\u00fcd\u00fc\u2026<br>H\u0259tta skeletind\u0259n bu m\u0259zarda b\u00f6y\u00fck bir insan\u0131n yatd\u0131\u011f\u0131 bilinirdi. Boyu 1 metr 90 santimetr, ba\u015f\u0131 b\u00f6y\u00fck idi. Sa\u011f aya\u011f\u0131nda yaralanman\u0131n izi qalm\u0131\u015fd\u0131. \u0130\u015f ax\u015fama kimi davam el\u0259di. Art\u0131q bu ekspedisiya bar\u0259d\u0259 radioda m\u0259lumatlar verilirdi. Onlara qulaq asmaqdan \u00f6tr\u00fc hardansa yek\u0259 bir radioq\u0259buledici tapd\u0131q. Xarici dill\u0259ri bil\u0259n Kim dal\u011falar\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259nd\u0259 bird\u0259n r\u0259ngi a\u011fard\u0131. S\u0259b\u0259bini soru\u015fduqda o, m\u00fcharib\u0259nin ba\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259di. Biz \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc itirmi\u015fdik. Tacik \u015fairi Ayni b\u00fcz\u00fc\u015f\u00fcb oturmu\u015fdu, k\u0259nardan si\u00e7ana b\u0259nz\u0259yirdi. \u018fmir Teymurun n\u0259\u015fi Moskvaya, operator Malik Kayumov da s\u0259n\u0259dli \u00e7\u0259kili\u015fl\u0259r aparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn c\u0259bh\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rildi. Orada mar\u015fal Jukovla g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n Malik Kayumov bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 qalib g\u0259l\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259rini s\u00f6yl\u0259yir.<br>\u018fmirin n\u0259\u015fi \u0259vv\u0259lc\u0259 M.Gerasimovun emalatxanas\u0131nda, sonra is\u0259 onun evind\u0259 saxlan\u0131l\u0131rd\u0131. O, gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz B\u00f6y\u00fck \u018fmirin antropoloji cizgil\u0259rini haz\u0131rlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131\u201d. Burada M.Gerasimovun \u00f6z\u00fcn\u00fcn bir etiraf\u0131n\u0131 diqq\u0259tiniz\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131m. O, \u0259ld\u0259 etdiyi n\u0259tic\u0259l\u0259rd\u0259 Teymur xan\u0131n monqoloid deyil, avropoid oldu\u011funu \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131r. Lakin bu, yaz\u0131lm\u0131\u015f y\u00fczl\u0259rl\u0259 tarixi \u0259s\u0259rl\u0259rin alt-\u00fcst edilm\u0259si dem\u0259k oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 onu antropoloji g\u00f6st\u0259ric\u0259l\u0259r\u0259 monqoloid cizgil\u0259ri qatma\u011fa m\u0259cbur edirl\u0259r (tarixin nec\u0259 saxtala\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131na diqq\u0259t yetirin-m\u00fc\u0259l.).<br>H\u0259rbi operator M.Kayumov ikinci d\u0259f\u0259 Jukovla g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 bilir. 1942-ci ilin yay\u0131nda c\u0259bh\u0259nin b\u00fct\u00fcn istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259 v\u0259ziyy\u0259t a\u011f\u0131r idi. Jukov onun dedikl\u0259rini Stalin\u0259 \u00e7atd\u0131raca\u011f\u0131na s\u00f6z verir. M.Gerasimov 1942-ci ilin dekabr\u0131nda \u00f6z i\u015fini art\u0131q yekunla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Teymur v\u0259 \u00f6vladlar\u0131n\u0131n n\u0259\u015fi h\u0259rbi t\u0259yyar\u0259 il\u0259 geri qaytar\u0131l\u0131r. 20 dekabr 1942-ci ild\u0259 onlar b\u00f6y\u00fck ehtiramla yenid\u0259n torpa\u011fa tap\u015f\u0131r\u0131l\u0131r. He\u00e7 g\u00f6zl\u0259nilm\u0259d\u0259n Sovet Ordusu Stalinqrad \u0259traf\u0131nda m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m bir q\u0259l\u0259b\u0259 qazan\u0131r (\u201cKursk d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc\u201d ad\u0131yla tarix\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n yeni q\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r m\u0259rh\u0259l\u0259si ba\u015fland\u0131). D\u0259fnd\u0259n iki g\u00fcn sonra fa\u015fistl\u0259rin 17 diviziyas\u0131 m\u0259hv edilmi\u015f v\u0259 60 min canl\u0131 q\u00fcvv\u0259si \u0259sir al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. 1943-c\u00fc ilin yay\u0131nda Stalin \u018fmir Teymurun mavzoleyinin t\u0259mirin\u0259 bir milyon rubl v\u0259sait ay\u0131rd\u0131. O d\u00f6n\u0259ml\u0259rd\u0259 acl\u0131q ke\u00e7ir\u0259n SSR\u0130 \u00fc\u00e7\u00fcn bu pula 16 \u0259d\u0259d tank almaq, yaxud da bir diviziyan\u0131n bir ay boyunca h\u0259r \u015feyl\u0259 t\u0259minat\u0131n\u0131 \u00f6d\u0259m\u0259k olard\u0131. Bu fakt h\u0259m d\u0259 ateist, kommunist diktator Stalinin \u018fmir Teymuru d\u0259rk etm\u0259si dem\u0259k idi. B\u00f6y\u00fck \u018fmir h\u0259tta m\u0259zardayk\u0259n bel\u0259 \u00f6z q\u00fcdr\u0259tini qoruyub saxlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya b\u0259yan etdi. Amma bu g\u00fcn \u00f6z\u00fcn\u0259 m\u00fcs\u0259lman, iraq olsun, t\u00fcrk dey\u0259nl\u0259r bu b\u00f6y\u00fck v\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259s \u201czata\u201d m\u0259lun, al\u00e7aq deyir, \u00f6z zatlar\u0131n\u0131n adlar\u0131na layiq b\u00fct\u00fcn ibar\u0259l\u0259rl\u0259 t\u0259hqir edir v\u0259 \u201ct\u00fcrkl\u0259\u015fmi\u015f monqol\u201d adland\u0131r\u0131rlar. Amma unudurlar ki, T\u00fcrk b\u00f6y\u00fckl\u0259rind\u0259n ondan elmli, T\u00fcrk\u00fcn gizli elml\u0259rin\u0259 ondan \u00e7ox can atan, q\u0259rarlar\u0131n\u0131 b\u00f6y\u00fck sufi \u015feyxl\u0259ri il\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fdikd\u0259n sonra ver\u0259n ikinci bir h\u00f6kmdar\u0131m\u0131z olmay\u0131b v\u0259 olmayacaqd\u0131r. Tanr\u0131n\u0131n r\u0259hm\u0259ti Onun \u00fcz\u0259rind\u0259 olsun\u2026<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/3c.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-87382\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>III F\u0259sil<\/strong><br><strong>S\u0259f\u0259vi \u2013 Osmanl\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi<\/strong><br><strong>(Az\u0259rbaycan, yoxsa T\u00fcrkiy\u0259\u2026)<\/strong><br>1<br>Atilla Xaqan\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda diz \u00e7\u00f6k\u00fcb yalvaran papalar, X\u0259z\u0259r Xaqan\u0131 Yusifin himay\u0259sind\u0259 dir\u00e7\u0259l\u0259n y\u0259hudil\u0259r, \u018fmir Teymurun \u201co\u011flum\u201d m\u00fcraci\u0259tin\u0259 sevin\u0259n krallar, Sultan Fateh Mehmet Xan\u0131n \u00f6n\u00fcnd\u0259 \u0259fv dil\u0259y\u0259n bizansl\u0131lar, Alm\u0131\u015f Xaqan\u0131n q\u0131l\u0131nc\u0131 hesab\u0131na d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin n\u0259 dem\u0259k oldu\u011funu anlayan slavyanlar, Toxtam\u0131\u015f Xan\u0131n k\u0259bind\u0259n k\u0259nar o\u011fullar\u0131n\u0131n q\u0259hr\u0259manl\u0131\u011f\u0131na tarix dey\u0259n ruslar, \u015eah \u0130smay\u0131lad\u0259k b\u00f6lg\u0259d\u0259 b\u00f6l\u00fcc\u00fcl\u00fck, dind\u0259 t\u0259friq\u0259\u00e7ilik salan farslar, Babur \u015fah hesab\u0131na d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259ti hal\u0131na g\u0259l\u0259n Hindistan, H\u00fclak\u00fc xan hesab\u0131na \u0259l buyruq\u00e7usuna \u00e7evril\u0259n \u0259r\u0259b x\u0259lif\u0259l\u0259ri v\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00c7in s\u0259dl\u0259ri duru\u015f g\u0259tirm\u0259y\u0259n, Tanr\u0131 (Sakit) okean\u0131ndan Tar\u0131 (Atlantik) okean\u0131nad\u0259k at \u00e7apan \u00c7ingiz xan\u0131n \u00f6z q\u0131l\u0131nc\u0131yla d\u00fcz\u0259n verdiyi bu d\u00fcnya T\u00fcrk\u0259 qar\u015f\u0131 birl\u0259\u015f\u0259rk\u0259n biz h\u0259l\u0259 d\u0259 m\u0259h\u0259lli d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259y\u0259, be\u015f-\u00fc\u00e7 fars v\u0259 y\u0259hudi casusunun sifari\u015fiyl\u0259 bir-birimizi a\u015fa\u011f\u0131lamaqday\u0131q. Bu 501 illik tarixi davan\u0131 \u00fczd\u0259 \u201cqarda\u015fl\u0131q\u201d, arxada is\u0259 m\u0259zh\u0259b d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi kimi y\u00fcr\u00fctm\u0259kd\u0259yik. \u018fslind\u0259 bu sah\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan h\u0259r iki anlamda z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015f t\u0259r\u0259f olsa da n\u0259 t\u00fcrkl\u0259r\u0259, n\u0259 Osmanl\u0131ya, n\u0259 d\u0259 s\u00fcnniliy\u0259 qar\u015f\u0131 ifrat yana\u015fma s\u0259rgil\u0259mir. Az\u0259rbaycan daxilind\u0259 toleriantl\u0131q ilkin olaraq s\u00fcnni v\u0259 \u015fi\u0259l\u0259ri bir araya g\u0259tirm\u0259kd\u0259dir. Eyni zamanda \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131 h\u0259r iki m\u0259zh\u0259bd\u0259 q\u0259bul ed\u0259nl\u0259r v\u0259 etm\u0259y\u0259nl\u0259r m\u00f6vcuddur. Lakin h\u0259m m\u0259nb\u0259l\u0259rl\u0259, h\u0259m d\u0259 internet vasit\u0259siyl\u0259 izl\u0259diyim b\u0259lg\u0259sell\u0259rd\u0259 t\u00fcrk ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar h\u0259qiq\u0259ti \u0259ks etdirm\u0259y\u0259n fikirl\u0259r s\u00f6yl\u0259m\u0259kd\u0259dirl\u0259r. H\u0259tta el\u0259 fikirl\u0259r s\u00f6yl\u0259yirl\u0259r ki, h\u0259min adam\u0131n professor, doktor olmas\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131rmaq zorunda qal\u0131rsan. Tarixi bax\u0131mdan ba\u015f vermi\u015f bir yaln\u0131\u015f var. Bunu kimin edib-etm\u0259m\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq bu fakt var. Sanki Sultan S\u0259lim \u0259lind\u0259 q\u0131l\u0131nc ba\u015flar\u0131 \u00fcst\u00fcnd\u0259 dururmu\u015f kimi t\u00fcrkiy\u0259li ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar v\u0259 eyni v\u0259ziyy\u0259td\u0259 d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar haqs\u0131z duruma d\u00fc\u015fm\u0259kd\u0259dil\u0259r. Niy\u0259? \u00c7\u00fcnki s\u0259rf etm\u0259y\u0259n h\u0259qiq\u0259tl\u0259r \u00e7oxdur. Yalan\u0131n bir olmas\u0131 bel\u0259 z\u0259r\u0259rlidir.<br>1514-c\u00fc il 23 avqust. Bu il \u00c7ald\u0131ran d\u00fcz\u00fcnd\u0259ki yanl\u0131\u015f\u0131n 501 ili tamam olur. Birincisi, bu d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn olmamas\u0131n\u0131 arzulayanlar bu g\u00fcnd\u0259n tarix\u0259 boylans\u0131nlar. AB\u015e superg\u00fccd\u00fcr. Onun qar\u015f\u0131s\u0131nda s\u00f6z dey\u0259c\u0259k ikinci g\u00fcc Rusiya v\u0259 \u00c7indir. O d\u00f6vr\u00fcn superg\u00fcc\u00fc Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti idi. S\u0259f\u0259vi, Mo\u011fol v\u0259 Q\u0131z\u0131l Orda kimi t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri onun qar\u015f\u0131s\u0131nda s\u00f6z dey\u0259 bil\u0259rdil\u0259r. Amma Sultan S\u0259limin Asiyada v\u0259 Misird\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rind\u0259n sonra onun qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xa bil\u0259c\u0259k d\u00f6vl\u0259t qalmad\u0131. Bu g\u00fcn t\u00fcrk tarix\u00e7il\u0259rinin yekdil bir q\u0259na\u0259tl\u0259ri var ki, guya \u015eah \u0130smay\u0131l Anadoluda \u015fi\u0259liyi v\u0259 \u0259l\u0259viliyi yay\u0131rd\u0131. Birincisi, Anadolunun 12 vilay\u0259ti S\u0259f\u0259vi torpaqlar\u0131 idi v\u0259 he\u00e7 zaman Osmanl\u0131n\u0131n olmam\u0131\u015fd\u0131. \u0130kincisi, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin aborigen xalq kimi bu \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015fama tarixi 10 min ild\u0259n art\u0131qd\u0131r v\u0259 bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 eyni taleli qaramanl\u0131lar vard\u0131. S\u0259lcuqlular\u0131n g\u0259li\u015fiyl\u0259 t\u00fcrkl\u0259r\u0259, t\u00fcrk dilin\u0259 yuxar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131 bax\u0131lmas\u0131 t\u00fcrk mill\u0259tini hidd\u0259tl\u0259ndirmi\u015fdi. Sad\u0259 t\u00fcrk dilli bir h\u00f6kmdar\u0131n meydana \u00e7\u0131xmas\u0131yla t\u00fcrkl\u0259r \u00f6z xilaskarlar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcl\u0259r v\u0259 \u015eah X\u0259tainin g\u0259li\u015fi t\u00fcrkl\u0259r aras\u0131nda bir co\u015fqu yaratd\u0131. T\u00fcrk tarixind\u0259 deyilir: \u201cYavuz Sultan S\u0259lim Anadolu \u015fi\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n yaranm\u0131\u015f t\u0259hl\u00fck\u0259ni l\u0259\u011fv etdi\u201d. Bunu nec\u0259 etdiyind\u0259n bir k\u0259lm\u0259 d\u0259 yaz\u0131lm\u0131r.\u015e\u0259rqi Anadolu kimin torpaqlar\u0131 idi?X\u0259tai \u00f6z torpa\u011f\u0131nda n\u0259 ed\u0259c\u0259yini,S\u0259limd\u0259nmi soru\u015fmal\u0131yd\u0131?Bir az a\u011f\u0131ll\u0131 olmaq g\u00fcnah deyils\u0259,a\u011f\u0131ll\u0131 olaq!Bir daha bildirir\u0259m ki, bu ki\u015fil\u0259r bir il d\u00f6y\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r, amma n\u0259v\u0259l\u0259ri 501 ildir ki, didi\u015firl\u0259r. Bu g\u00fcn g\u00fcl\u00fcnc \u015f\u0259kild\u0259 bu yanl\u0131\u015fa d\u00fcz\u0259li\u015f verm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 ittihamlarla \u00f6z yanl\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 t\u0259z\u0259l\u0259m\u0259kd\u0259yik. Osmanl\u0131 v\u0259 S\u0259f\u0259vi m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 bu h\u00f6kmdarlar kiml\u0259rdir?<br>2<br>Sultan Yavuz S\u0259lim \u2013 taxta \u00e7\u0131xanad\u0259k atas\u0131n\u0131, qarda\u015flar\u0131n\u0131, hakimiyy\u0259t\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259 yarada bil\u0259c\u0259k alt\u0131 qohumunu bo\u011faraq \u00f6ld\u00fcr\u00fcb, hakimiyy\u0259td\u0259 olark\u0259n on iki S\u0259dr\u0259z\u0259mi v\u0259 alt\u0131 v\u0259zirini edam etdirib. Onun d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bel\u0259 bir qar\u011f\u0131\u015f vard\u0131:\u201dS\u0259ni g\u00f6r\u00fcm Yavuza v\u0259zir olasan.\u201d 40 min \u015fi\u0259-\u0259l\u0259vi \u0259halini q\u0259tl\u0259 yetirib v\u0259 \u00f6z yurdlar\u0131ndan did\u0259rgin sal\u0131b. H\u0259yat\u0131 boyunca t\u00fcrk v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlarla d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcb.\u015ei\u0259,\u0259l\u0259vi,xristian o\u011fuzlar\u0131 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rar\u0131b.Sufil\u0259rin d\u00f6rd m\u00f6min x\u0259lif\u0259d\u0259n sonra l\u0259n\u0259tl\u0259dikl\u0259ri x\u0259lif\u0259lik m\u0259qam\u0131n\u0131 \u0130stanbula g\u0259tirib. \u018fvv\u0259ll\u0259rd\u0259n Anadoluda g\u00f6zl\u0259ri olan hay v\u0259 k\u00fcrd xalqlar\u0131n\u0131n bu yerl\u0259rd\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259st\u0259k verib. Anas\u0131 v\u0259 arvad\u0131 y\u0259hudidir. (Pol\u015fa y\u0259hudisi-m\u00fc\u0259l.). Saray \u0259yanlar\u0131 \u0259sas\u0259n t\u00fcrk olmayanlard\u0131. Fars dilinin saray dili kimi saxlanmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar olub. Farsca divan\u0131 var. \u015ei\u0259 v\u0259 s\u00fcnni ayr\u0131m\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n qabard\u0131lmas\u0131 onun ad\u0131yla ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ondan \u0259vv\u0259lki he\u00e7 bir Sultan \u015fi\u0259l\u0259ri \u201cdin d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri\u201d elan etm\u0259mi\u015fdi. Sultan o\u011fludur. \u015eahqulu \u0259l\u0259vi \u00fcsyan\u0131n\u0131 yat\u0131r\u0131b\u2026<br>\u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai taxta \u00e7\u0131xanad\u0259k A\u011fqoyunlu h\u00f6kmdarlar\u0131 olan ana qohumlar\u0131 onun atas\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcb, \u00f6z\u00fcn\u00fc is\u0259 \u00f6ld\u00fcrm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn aray\u0131blar. Atas\u0131n\u0131n m\u00fcridl\u0259ri onu gizl\u0259d\u0259 bilib. Qarda\u015f\u0131 \u0130brahiml\u0259 birg\u0259 \u00f6nc\u0259 \u018frd\u0259bild\u0259 bir m\u0259scidd\u0259, sonra is\u0259 R\u00fcst\u0259m b\u0259y Qaramanl\u0131, M\u0259nsur b\u0259y Q\u0131p\u00e7aq, H\u00fcseyn b\u0259y L\u0259l\u0259 R\u0259\u015ft\u0259 v\u0259 Gilana apar\u0131l\u0131b. 13 ya\u015f\u0131nda \u018frd\u0259bil\u0259 g\u0259ldi. Tez bir zamanda \u018frzincanda m\u00fc\u015favir\u0259 ke\u00e7ir\u0259r\u0259k g\u0259l\u0259c\u0259k planlar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n etdil\u0259r. 1501-ci ild\u0259 T\u0259brizd\u0259 taxta oturdu. Qurdu\u011fu d\u00f6vl\u0259tin 74 \u0259mirind\u0259n 69-u t\u00fcrk idi. Qarda\u015f\u0131 \u0130brahim Sultan S\u0259lim\u0259 \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259n\u0259d\u0259k \u00f6z yan\u0131nda ordu ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131ndan biri idi. Saray dili birm\u0259nal\u0131 olaraq t\u00fcrk diliydi. T\u00fcrkc\u0259 v\u0259 farsca divan\u0131 var. \u018fxil\u0259rd\u0259n g\u0259l\u0259n s\u0259f\u0259vi t\u0259riq\u0259tin\u0259 m\u0259nsub idi. Onu 30 min s\u00fcnn\u00fcn\u00fcn \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259 g\u00fcnahland\u0131r\u0131rlar. Bir ne\u00e7\u0259 h\u00f6kmdar\u0131n ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259sdi. Urmiya yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda gizlic\u0259 yurd salm\u0131\u015f k\u00fcrdl\u0259rin \u00fcsyan\u0131n\u0131 yat\u0131r\u0131b v\u0259 onlar\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 \u015eirs\u0259rimi edam etdirib\u2026<br>Bu, iki b\u00f6y\u00fck h\u00f6kmdar haqq\u0131nda T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 qeyd olunan m\u0259lumatlar\u0131n q\u0131sa x\u00fclas\u0259sidir. Az\u0259rbaycan tarix\u00e7il\u0259rinin \u0259sas\u0259n Osmanl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 istinada \u00fcst\u00fcnl\u00fck verm\u0259l\u0259rini qeyd etm\u0259liy\u0259m. \u018fslind\u0259 is\u0259 d\u00f6vr\u00fcn fars-t\u00fcrk qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 nifr\u0259ti bu \u0259s\u0259rl\u0259r\u0259 \u00e7\u00f6k\u00fcb. S\u0259lcuqlardan qalma \u201c\u0130ran, fars t\u0259\u0259ss\u00fcb\u00fc\u201d, art\u0131q t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fcn x\u0259st\u0259liyi kimi imdad dil\u0259m\u0259kd\u0259dir. Ya bu x\u0259st\u0259lik m\u00fcalic\u0259 edilm\u0259li, ya k\u0259silib at\u0131lmal\u0131, ya da bu \u201cqarda\u015fl\u0131q\u201d oyununa son verilm\u0259lidir. N\u0259 d\u00fcnyan\u0131, n\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc aldatmayaq.<br>Osmanl\u0131-S\u0259f\u0259vi d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyinin k\u00f6k\u00fc S\u0259lcuqlular\u0131n t\u00fcrk\u0259 Firdovsi nifr\u0259tiyl\u0259 silahlanm\u0131\u015f \u0259yanlar\u0131ndan v\u0259 Nizam\u00fclm\u00fclkd\u0259n qalma mirasa ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu x\u0259ttin s\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 gedib v\u0259 sonda d\u00fcnyalar\u0131 f\u0259th ed\u0259n t\u00fcrkl\u0259r bu gizli \u0259l\u0259 \u201cm\u0259\u011flub\u201d olublar. Bu g\u00fcn g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn qar\u015f\u0131s\u0131nda \u015e\u0259rqi Avropada Ukrayna-Rusiya aras\u0131nda davam ed\u0259n qar\u015f\u0131durmaya, m\u00fcharib\u0259y\u0259 diqq\u0259t yetir\u0259k. Q\u0259rb y\u00fcz ill\u0259rdir ki, bu iki slavyan xalq\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n etm\u0259yin yollar\u0131n\u0131 aray\u0131rd\u0131. N\u0259hay\u0259t ki, \u00e7ox \u201cucuz\u201d t\u0259bli\u011fatla bu saxta slavyan qarda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifrat d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliy\u0259 \u00e7evirdi. H\u0259r iki \u00f6lk\u0259nin ziyal\u0131lar\u0131 v\u0259 \u015fovinist imperiya u\u015fa\u011f\u0131 olan ruslar \u00f6zl\u0259ri d\u0259 bilm\u0259d\u0259n bu t\u0259l\u0259y\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. Burada udu\u015f, \u0259lb\u0259tt\u0259, n\u0259 Ukraynaya, n\u0259 d\u0259 Rusiyaya aid olmayacaq. Amma \u0259srl\u0259rl\u0259 \u00f6zl\u0259rini ayr\u0131lmaz, xilaskar qarda\u015f kimi tan\u0131dan bu mill\u0259tl\u0259r art\u0131q \u00f6z tarixl\u0259rinin he\u00e7 zaman unudulmayacaq d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik d\u00f6vrl\u0259rini ya\u015famaqdad\u0131rlar.<br>Eyni ssenarinin h\u0259yata ke\u015f\u00e7irilm\u0259sini \u00f6nl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn sadalayaca\u011f\u0131m tarixi faktlar\u0131 saxtala\u015fd\u0131ran m\u0259nb\u0259l\u0259r qada\u011fan edilm\u0259lidir.<br>3<br>B\u0259li, 1514-c\u00fc ild\u0259 \u00c7ald\u0131randa bir yanl\u0131\u015fl\u0131q ba\u015f verdi. Bunu kimin ba\u015flamas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq biz q\u0259tiyy\u0259n bu yanl\u0131\u015f\u0131n girovuna \u00e7evrilm\u0259m\u0259liyik. \u018fslind\u0259 Sultan S\u0259limin rolunun \u015fi\u015firdilm\u0259si bir dostluq \u201cqay\u00e7\u0131s\u0131\u201d kimi t\u00fcrkl\u0259rin \u0259lind\u0259dir. Sanki S\u0259lim xan Vyanan\u0131n a\u015f\u0131lmayan divarlar\u0131n\u0131 a\u015f\u0131b, a\u00e7\u0131lmayan qap\u0131lar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131b, Avropaya \u0130slam dinini yay\u0131br. B\u0259s, \u0259slind\u0259 n\u0259 ba\u015f verib? \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 olunan alt\u0131 h\u00fccum Osmanl\u0131n\u0131n ad\u0131yla ba\u011fl\u0131d\u0131r. Sultan S\u0259lim 1514 c\u00fc il,Sultan S\u00fcleyman 1534,1535,1548 ci ill\u0259r v\u0259 III Murad 1578 ci ild\u0259 Az\u0259rbaycana da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 h\u00fccumlar etmi\u015fl\u0259r.236 illik S\u0259f\u0259vi hakimiyy\u0259ti boyunca edil\u0259n bu h\u00fccumlar\u0131n da\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131 d\u00f6vl\u0259ti tam z\u0259ifl\u0259tmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcrk mill\u0259ti 11-ci \u0259srd\u0259n \u00f6z y\u00fcks\u0259li\u015f d\u00f6vr\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259m qoymu\u015fdu. Lakin t\u00fcrk ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n ayr\u0131 mill\u0259tl\u0259r\u0259 etibar etm\u0259l\u0259ri, fars dilin\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verm\u0259l\u0259ri, h\u0259tta Osmanl\u0131da yeni\u00e7\u0259rl\u0259rin serb v\u0259 ba\u015fqa xristianlarla \u0259v\u0259zl\u0259nm\u0259si, al\u0131nan vergilr\u0259in art\u0131r\u0131lmas\u0131 XV-XVI \u0259srl\u0259rd\u0259 t\u00fcrk toplumlar\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 etirazlara s\u0259b\u0259b olmu\u015fdu. T\u00fcrk mill\u0259ti \u00f6z\u00fcn\u00fcn qurdu\u011fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259 \u00f6z dilin\u0259, \u00f6z \u0259m\u0259yinin meyv\u0259sin\u0259 h\u0259sr\u0259t qalm\u0131\u015fd\u0131. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn t\u00fcrkl\u0259r co\u015fquyla qar\u015f\u0131lad\u0131. Bu co\u015fqu Osmanl\u0131 v\u0259li\u0259hdi Sultan S\u0259limin q\u0259z\u0259bin\u0259, h\u0259s\u0259din\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. \u015eah \u0130smay\u0131l \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201cm\u0259n\u0259vi atal\u0131\u011f\u0131\u201d sayd\u0131\u011f\u0131 II B\u0259yazidin \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si x\u0259b\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 Sultan S\u0259lim taxta ke\u00e7\u0259nd\u0259n sonra bir s\u0131ra d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n t\u0259brik\u0259 g\u0259ls\u0259l\u0259r d\u0259, onu t\u0259brik etm\u0259y\u0259 getm\u0259mi\u015fdi. Bu da Sultan S\u0259limi q\u0259z\u0259bl\u0259ndir\u0259n daha bir s\u0259b\u0259b say\u0131l\u0131r. O d\u00f6vr\u00fcn tarix\u00e7il\u0259rinin eyni \u0259s\u0259rd\u0259 \u00f6zl\u0259rini t\u0259kzib ed\u0259n fikirl\u0259r s\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259ri m\u00fc\u0259llifin yalan dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir. \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131 \u201cyol k\u0259s\u0259n, quldur, qorxaq, qani\u00e7\u0259n, o\u011fru v\u0259 s.\u201d a\u011flas\u0131\u011fmaz ibar\u0259l\u0259rl\u0259 t\u0259hqir ed\u0259n o d\u00f6vr\u00fcn tarix\u00e7il\u0259rind\u0259n Mehmet Solakzad\u0259 bir \u0259hvalat\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b: \u201c\u015eeytan Qulu (\u015eah qulu \u2013 II Bayezid d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ba\u015f ver\u0259n \u0259l\u0259vi \u00fcsyan\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri olub-m\u00fc\u0259l.) dedikl\u0259ri m\u00fcfsid bir d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 h\u0259lak olanda arxas\u0131nca ged\u0259nl\u0259r bir m\u0259zh\u0259b siz\u0259 tabe olub \u018fc\u0259m diyar\u0131na (S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tin\u0259-m\u00fc\u0259l.) \u00e7\u0259kilib gedib\u2026 O u\u011fursuz q\u00f6vm canavar s\u00fcr\u00fcs\u00fc kimi \u00e7atd\u0131qlar\u0131 \u0259yal\u0259tl\u0259rin alt\u0131n\u0131 \u00fcst\u00fcn\u0259 \u00e7evirib qar\u0259t v\u0259 talan ed\u0259r\u0259k T\u0259briz\u0259 g\u0259ldil\u0259r. Onlar yolda \u015faha m\u0259xsus bir karvana rast g\u0259ldil\u0259r. Karvan\u0131 talan, adamlar\u0131n\u0131 is\u0259 h\u0259lak etdil\u0259r. B\u00fct\u00fcn mallar\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fcl\u0259r. H\u0259tta b\u00f6y\u00fck \u015feyxl\u0259rd\u0259n olan \u015eeyx \u0130brahim \u015e\u0259b\u00fcst\u0259ri h\u0259zr\u0259tl\u0259ri d\u0259 bir o\u011flu il\u0259 o karvanda idi. H\u0259ccin \u015f\u0259rif niyy\u0259til\u0259 s\u0259f\u0259r\u0259 getm\u0259kd\u0259 idi. R\u0259vay\u0259t edilir ki, \u015eeyx o\u011flunun o m\u0259rh\u0259m\u0259tsiz m\u0259lunlar\u0131n q\u0259tl\u0259 apard\u0131qlar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fckd\u0259 ahu-zar edir. M\u0259lunlardan \u00f6z\u00fcn\u00fc o\u011flundan qabaq q\u0259tl\u0259 yetirm\u0259l\u0259rini rica edir. Amma o q\u0259ddarlar v\u0259 xainl\u0259r b\u0259lk\u0259 d\u0259 i\u015fg\u0259nc\u0259 v\u0259 \u0259ziyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259vv\u0259lc\u0259 \u015feyxin o\u011flunu q\u0259tl etdil\u0259r. \u015eeyx bu hal\u0259ti g\u00f6rd\u00fckd\u0259 \u201cAllah!\u201d dey\u0259r\u0259k \u00fcz\u00fc \u00fcst\u0259 yer\u0259 y\u0131x\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Onu bu hal\u0131nda da \u015f\u0259hid etdil\u0259r. S\u00f6z\u00fcn q\u0131sas\u0131, o azm\u0131\u015f q\u00f6vm yoluna davam ed\u0259r\u0259k T\u0259briz\u0259 g\u0259ldikd\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. \u015eah bunlar\u0131 bir-birind\u0259n ay\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r b\u00f6l\u00fcy\u0259 \u00f6z zabitl\u0259rind\u0259n birisini t\u0259yin etdi v\u0259 ziyaf\u0259t verm\u0259l\u0259rini f\u0259rman buyurdu. Geni\u015f meydanda iki b\u00f6y\u00fck qazan su il\u0259 doldurularaq alt\u0131nda od qalatd\u0131. Sular qaynad\u0131ld\u0131. G\u00f6r\u0259nl\u0259r bunun yem\u0259k bi\u015firm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131 z\u0259nn edirdil\u0259r. Ham\u0131 bu qazanlara bax\u0131rd\u0131. Dem\u0259 bu qazanlardan biri bizim ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131z, dig\u0259ri is\u0259 k\u0259ndxudalar \u00fc\u00e7\u00fcn qaynad\u0131l\u0131rm\u0131\u015f. O yaramazlar\u0131 bi\u015firm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn imi\u015f. Qalanlar\u0131n\u0131 \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n t\u0259yin edil\u0259n ya\u015f\u0131l \u00e7\u0259m\u0259nliy\u0259 g\u0259tirdil\u0259r. Orada d\u00fcz\u0259nl\u0259nmi\u015f, k\u00f6n\u00fcll\u0259r a\u00e7an nax\u0131\u015fl\u0131 k\u00f6lg\u0259likl\u0259r alt\u0131nda \u015fah \u00f6z\u00fc d\u0259 oturdu, onlar\u0131 sor\u011fu-sual ed\u0259nd\u0259n sonra bel\u0259 dedi: \u201cAtal\u0131\u011f\u0131m Sultan B\u0259yazid xan\u0131n himay\u0259si alt\u0131nda ne\u00e7\u0259 zamandan b\u0259ri \u0259hli-\u0259yallar\u0131n\u0131zla asud\u0259 hal ik\u0259n n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn onun ita\u0259tind\u0259n boyun qa\u00e7\u0131r\u0131b \u0259leyhin\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131n\u0131z?\u201d S\u0259rdarlar\u0131 olan namussuz v\u0259 f\u0259sad\u00e7\u0131, ars\u0131z suala bel\u0259 cavab verdi: \u201cB\u0259yazid xan \u00e7ox qoca v\u0259 z\u0259ifdi, x\u0259st\u0259liy\u0259 d\u00fc\u00e7ar olub, qocal\u0131\u011f\u0131n\u0131n af\u0259tini alm\u0131\u015f, i\u015fl\u0259rin t\u0259dbirind\u0259n uzaq idi. D\u00f6vl\u0259tinin \u00fcz\u0259ngl\u0259rini v\u0259zirl\u0259rin\u0259 t\u0259slim etm\u0259kl\u0259 m\u0259ml\u0259k\u0259t\u0259 ixtilaf vaqe oldu. R\u0259iyy\u0259t ayaqlar alt\u0131nda payimal oldu. Z\u00fclml\u0259rin\u0259 tab g\u0259tirm\u0259yib getm\u0259yi q\u0259rara ald\u0131q v\u0259 \u015fah h\u0259zr\u0259tl\u0259rinin d\u0259rgah\u0131na \u00fcz s\u00fcrtm\u0259k v\u0259 onun g\u00f6z\u0259lliyini g\u00f6rm\u0259k sonsuz arzumuz idi\u201d- dedi. \u015eah \u0130smay\u0131l yen\u0259 sual etdi: \u201cB\u0259s m\u0259ml\u0259k\u0259ti talan edib onu xaraba qoymaq kim\u0259 v\u0259 n\u0259y\u0259 laz\u0131m idi?\u201d Bu suala bel\u0259 cavab verdil\u0259r: \u201c\u00c7\u0259kdiyimiz z\u00fclml\u0259rin intiqam\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn. Ayr\u0131ca t\u0259r\u0259fdarlar\u0131m\u0131z\u0131n yan\u0131m\u0131zda \u00e7oxalmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn qar\u0259t v\u0259 talana \u0259l atd\u0131q\u201d. \u015eah \u0130smay\u0131l dedi: \u201cBu cavab q\u0259buledilm\u0259zdir. Sultan B\u0259yazidl\u0259 aram\u0131zda atal\u0131q v\u0259 o\u011fulluq ittifaq\u0131 oldu\u011funu bildirdiniz. Onun m\u0259ml\u0259k\u0259tin\u0259 x\u0259sar\u0259t verib, bu t\u0259r\u0259f\u0259 b\u00f6y\u00fck x\u0259yan\u0259t oldu\u011funu n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn xo\u015f m\u00fclahiz\u0259 etm\u0259diniz? F\u0259rz ed\u0259k ki, bu x\u00fcsusda g\u00fcnah\u0131n\u0131z yox imi\u015f. Bizim karvan\u0131m\u0131za v\u0259 tacirl\u0259rimiz\u0259 basq\u0131n etm\u0259yin s\u0259b\u0259bi n\u0259dir? T\u00fcccara t\u0259cav\u00fcz v\u0259 basq\u0131n etm\u0259k, yol k\u0259sm\u0259k \u0259m\u0259lidir. S\u0259nin etdiyinin s\u00f6z\u00fcn\u0259 m\u00fctabiq v\u0259 s\u00f6zl\u0259rin d\u0259 bir-birin\u0259 m\u00fcvafiq deyil\u201d. M\u0259lunlar\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n bu s\u00f6z\u00fcn\u0259 cavab verm\u0259yib cinay\u0259tini etiraf etdi. Bundan sonra \u015eah \u0130smay\u0131l dedi: \u201cYax\u015f\u0131, b\u0259s bu papaq ki, ba\u015f\u0131ndad\u0131r, kimin izni il\u0259 geyindin?\u201d S\u0259rdar cavab verdi: \u201cQazil\u0259r \u0259lam\u0259tidir\u201d. \u015eah \u0130smay\u0131l: \u201cBel\u0259 papa\u011f\u0131 qoymaq pad\u015fahlar\u0131n izni il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. N\u0259 zaman qazi oldun? M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n g\u00fcnahs\u0131z qan\u0131n\u0131 t\u00f6km\u0259k qazavatm\u0131d\u0131r? \u2013 dey\u0259r\u0259k s\u0259rdarlar\u0131ndan birin\u0259 xitab\u0259n: \u201cPapaqdan xo\u015fun g\u0259lirs\u0259, qalx, bu pis murdar\u0131n ba\u015f\u0131ndan g\u00f6t\u00fcr, \u00f6z ba\u015f\u0131na qoy!\u201d. Onlar\u0131n h\u0259r ikisini o qazanlar\u0131n i\u00e7in\u0259 atd\u0131lar. Ba\u015fqa zabitl\u0259rini d\u0259 q\u0259tl edib, g\u00fcnahlar\u0131n\u0131n c\u0259zalar\u0131n\u0131 verdil\u0259r\u201d (Mehmet Solakzad\u0259 \u201cTarix\u201d Bak\u0131 1992 s\u0259h. 24). XVI \u0259srin tan\u0131nm\u0131\u015f tarix\u00e7isi, \u0259s\u0259r boyu kafir, dinsiz, quldur, yolk\u0259s\u0259n v\u0259 s. adlarla t\u0259hqir ed\u0259n m\u00fc\u0259llifin misal g\u0259tirdiyi bu \u0259hvalat \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n \u0259sl n\u00fcmun\u0259vi simas\u0131n\u0131, t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259ti sayd\u0131\u011f\u0131 Osmanl\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nini \u00f6z d\u00fc\u015fm\u0259ni kimi c\u0259zaland\u0131r\u0131r. Amma bu g\u00fcn d\u0259 ba\u015f vermi\u015f \u015eahqulu \u00fcsyan\u0131n\u0131 \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n ad\u0131yla ba\u011flamaqda davam edirl\u0259r. Sultan S\u0259limd\u0259n Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 buna uy\u011fun birc\u0259 \u0259hvalat tapmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil. Sultan II B\u0259yazid \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n orduyla Osmanl\u0131 torpaqlar\u0131ndan ke\u00e7\u0259r\u0259k D\u00fclq\u0259dir \u00f6lk\u0259sin\u0259 getm\u0259sin\u0259 icaz\u0259 vermi\u015fdi. M\u00fcdrik bir Sultan h\u0259r halda Sultan S\u0259limd\u0259n daha uzaqg\u00f6r\u0259n v\u0259 s\u0259ri\u015ft\u0259li idi. Y\u0259ni o zamank\u0131 v\u0259 indiki tarix\u00e7il\u0259rin uydurdu\u011fu kimi n\u0259 \u0130slam dinin\u0259, n\u0259 d\u0259 Osmanl\u0131ya qar\u015f\u0131 bir t\u0259hl\u00fck\u0259 g\u00f6zl\u0259nmirdi. Sad\u0259c\u0259 Osmanl\u0131n\u0131n t\u00fcrk (q\u0259dim) v\u0259 t\u00fcrkm\u0259n (sonradan s\u0259lcuqlularda birg\u0259 g\u0259l\u0259nl\u0259r-m\u00fc\u0259l.) \u0259halisi Osmanl\u0131 imperiyas\u0131 y\u0131x\u0131lanad\u0259k t\u00fcrk ruhunu bu d\u00f6vl\u0259tin ruhuna qata bilm\u0259di. T\u00fcrk xalq\u0131 x\u0259yallar\u0131n\u0131n yeni \u015fahda t\u0259c\u0259ss\u00fcm etdiyini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259kd\u0259ydi. Sultan S\u0259limin \u015eah \u0130smay\u0131la nifr\u0259t etm\u0259si m\u0259hz bu q\u0131sqancl\u0131qdan do\u011furdu. X\u00fcsus\u0259n x\u0259lif\u0259l\u0259rin v\u0259 daha sonra Nizam\u00fclm\u00fclk t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259xz edil\u0259n bir taktika vard\u0131. Buna qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xanlar\u0131 dini d\u00fc\u015fm\u0259n elan ed\u0259r\u0259k \u00f6z sava\u015f\u0131na haqq qazand\u0131rmaq taktikas\u0131n\u0131 ilkin olaraq X\u0259lif\u0259 Yezid i\u015fl\u0259tmi\u015fdi. Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) \u00f6vladlar\u0131n\u0131 kafir elan etmi\u015fdi. Xalq Yezidi m\u00fcq\u0259dd\u0259s, \u0130mam H\u00fcseyni (\u0259) v\u0259 onun \u00f6vladlar\u0131n\u0131 kafir bilirdil\u0259r. H\u0259zr\u0259ti Zeyn\u0259b (\u0259) v\u0259 \u0130mam Zeynalabidin (\u0259) \u0259trafdak\u0131lara \u00e7\u0259tinlikl\u0259 kafir olmad\u0131qlar\u0131n\u0131 izah etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olub. Sultan S\u0259lim xan da bu taktikadan S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 istifad\u0259 etdi. Osmanl\u0131 tarix\u00e7il\u0259ri hadis\u0259l\u0259ri el\u0259 t\u0259qdim edirl\u0259r ki, guya \u015fi\u0259lik yenic\u0259 yaranm\u0131\u015f bir m\u0259zh\u0259bdir. N\u0259 \u0130drisil\u0259r, n\u0259 Fatimil\u0259r adl\u0131 \u015fi\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri olmu\u015fdur. N\u0259 Anadoluda, n\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 Xorasanda \u015fi\u0259 \u00e7oxlu\u011fu vard\u0131. Guya b\u00fct\u00fcn \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131 \u015eah \u0130smay\u0131l s\u00fcnni v\u0259 \u015fi\u0259 adl\u0131 iki q\u00fctb\u0259 b\u00f6ld\u00fc. \u00d6z\u00fc s\u00fcnni olan \u015eah \u0130smay\u0131l \u00f6z\u00fcnd\u0259n doqquz \u0259sr \u00f6nc\u0259 q\u0259rarla\u015fan \u015fi\u0259liyi \u2026yaratm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259tta anas\u0131n\u0131 s\u00fcnni oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcb k\u0259ll\u0259sind\u0259 \u015f\u0259rab i\u00e7mi\u015fdir. S\u00fcnnil\u0259ri bi\u015firib orduya yedirirmi\u015f v\u0259 daha n\u0259l\u0259r, n\u0259l\u0259r\u2026 La h\u00f6vla v\u0259la q\u00fcvv\u0259t\u0259n \u0130llah \u2013 billah\u2026<br>\u018fn \u0259sas\u0131 budur ki, bunlar\u0131 uyduranlar\u0131 t\u00fcrk sayma\u011fa adam\u0131n dili g\u0259lmir\u2026 Biz bu g\u00fcn bel\u0259 dezinformasiyalar\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7\u0259km\u0259kd\u0259yik. \u0130sg\u0259nd\u0259r Pala \u201c\u015eah v\u0259 Sultan\u201d, Riha \u00c7amuro\u011flu \u201c\u0130smay\u0131l\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259r\u0131 hans\u0131 m\u0259qs\u0259dl\u0259 yazd\u0131qlar\u0131n\u0131 qoy \u00f6zl\u0259ri izah etsinl\u0259r. Bir adama bunca \u201c\u00e7amur\u201d atmaqm\u0131 olar? \u201cAllah sizi islah etsin!\u201d.<br>4<br>\u018fhaliy\u0259 rafizi dam\u011fas\u0131 vurulmaqla \u201cT\u0259kk\u0259 v\u0259 H\u0259mid vilay\u0259tl\u0259rind\u0259n Rumeli yaxas\u0131na s\u00fcr\u00fcld\u00fcl\u0259r. Sufi ad\u0131 il\u0259 he\u00e7 kims\u0259nin Anadoluya ke\u00e7m\u0259sin\u0259 v\u0259 yollar\u0131n z\u0259bt olunmas\u0131na dair \u0259mrl\u0259r verildi\u201d (Mehmet Solakzad\u0259 \u201cTarix\u201d Bak\u0131 1992 s\u0259h. 20). Bundan sonra Anadolunun t\u00fcrk \u0259halisinin m\u00fcxt\u0259lif vasit\u0259l\u0259rl\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si, x\u00fcsus\u0259n Qaraman v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259silli t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fcnasib\u0259ti he\u00e7 d\u0259 dinl\u0259 ba\u011fl\u0131 deyildi. H\u0259tta s\u00fcnn\u00fc Az\u0259rbaycanl\u0131 t\u00fcrkl\u0259r d\u0259 bu \u0259razil\u0259rd\u0259n qa\u00e7araq Az\u0259rbaycana g\u0259lirdil\u0259r. \u015eimal\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rind\u0259 apard\u0131\u011f\u0131m ara\u015fd\u0131rmalara g\u00f6r\u0259, Quba-Qusar b\u00f6lg\u0259sin\u0259 XVI \u0259srd\u0259 \u018frzurumdan (H\u0259s\u0259nqala b\u00f6lg\u0259sind\u0259n) y\u00fczl\u0259rl\u0259 s\u00fcnn\u00fc ail\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur olub. Qaraba\u011fa y\u00fczl\u0259rl\u0259 ail\u0259 Diyarb\u0259kird\u0259n, \u018frcisd\u0259n, Hakkarid\u0259n, \u018frzincandan, Ming\u00f6ld\u0259n v\u0259 s.-d\u0259n k\u00f6\u00e7\u0259r\u0259k A\u011fdam, \u00c7uxur-S\u0259d (\u0130r\u0259van), C\u0259bray\u0131l, Qubadl\u0131, \u015eirvan t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259 m\u0259skunla\u015fma\u011fa m\u0259cbur olublar. Bu fakt \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n 30 min s\u00fcnn\u00fcn\u00fc v\u0259 h\u0259tta s\u00fcnn\u00fc oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 \u00f6z anas\u0131 Al\u0259m\u015fah b\u0259yimi \u00f6ld\u00fcrm\u0259si fikirl\u0259rini yalanlay\u0131r. Yaxud guya Abdulqadir Ceylani h\u0259zr\u0259tl\u0259rinin m\u0259zar\u0131n\u0131n da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131 kimi b\u00f6htanlar ya\u011fd\u0131r\u0131l\u0131r. \u018fbd\u00fclqadir Ceylani h\u0259zr\u0259tl\u0259ri Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fc idi. T\u0259briz yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Ceylan q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259n Ba\u011fdada getmi\u015fdi. Bizd\u0259 faktlar var ki, \u0259hli-s\u00fcnn\u0259 olan bir \u00e7ox \u015fair, a\u015f\u0131q saraya topla\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Bu, sad\u0259c\u0259 at\u0131lan \u0259sass\u0131z iftiralardan biridir. Yaxud \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131 xo\u015flamayan \u0130ran farslar\u0131n\u0131n yazd\u0131qlar\u0131 he\u00e7 bir \u0259s\u0259rd\u0259 s\u00fcnn\u00fcl\u0259ri zorla \u015fi\u0259l\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 c\u0259hd edilm\u0259si fakt\u0131 yoxdur. Abdul-Aziz ibn Salih Al-Mahmud, Al-Bardi, Qazi-\u018fhm\u0259d Qumi v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 d\u0259 bel\u0259 faktlar\u0131 tapa bilm\u0259dik. H\u0259min d\u00f6vrl\u0259ri \u0259ks etdir\u0259n Selaniki Mustafa \u018ff\u0259ndi, Hoca Sad\u0259ddin \u018ff\u0259ndi,Mehmet Solakzad\u0259nin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 d\u0259 bu faktlar \u0259ks olunmay\u0131b. Bu m\u00fc\u0259llifl\u0259r anti-s\u0259f\u0259vi m\u00f6vqel\u0259ri olan m\u00fc\u0259llifl\u0259rdir. \u00c7\u00fcnki, m\u0259hz bu m\u00fc\u0259llifl\u0259rin yayd\u0131\u011f\u0131 din d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi h\u0259l\u0259 d\u0259 qalmaqdad\u0131r. Xristiana \u201cdin ayr\u0131 qarda\u015f\u201d dey\u0259nl\u0259rin, haylara \u201csadiqi-milli\u201d \u00fcnvan\u0131 ver\u0259nl\u0259rin, \u015fi\u0259l\u0259rin simas\u0131nda din d\u00fc\u015fm\u0259ni obraz\u0131n\u0131 yaratmalar\u0131 fakt\u0131 is\u0259 ortadad\u0131r. \u201cQar\u015f\u0131lar\u0131na (s\u0259f\u0259vi el\u00e7il\u0259rinin-m\u00fc\u0259l.) Rumeli b\u0259yl\u0259rb\u0259yi \u015e\u0259msi \u018fhm\u0259d Pa\u015fa \u00e7\u0131xd\u0131, \u015eahqulu xan yan\u0131ndak\u0131 q\u0131z\u0131lba\u015flara dedi: \u201cVallahi bu l\u0259\u015fk\u0259rin aray\u0131\u015f, n\u00fcmayi\u015f v\u0259 t\u0259mt\u0259raql\u0131 geyimi bir toy-d\u00fcy\u00fcn xalq\u0131na b\u0259nz\u0259yir!\u201d. \u201cB\u0259li, \u00c7ald\u0131randan Tacl\u0131 xan\u0131m\u0131 g\u0259lin g\u0259tir\u0259n \u0259sg\u0259rl\u0259rdir\u201d (Selaniki Mustafa \u018ff\u0259ndi \u201cTarixi-Selaniki\u201d Bak\u0131 1992 s\u0259h.8). \u00c7ald\u0131ran d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 q\u0131z\u0131lba\u015f \u0259mirl\u0259rinin arvadlar\u0131 \u0259sir d\u00fc\u015f\u00fcr. \u018fsirl\u0259rin aras\u0131nda Ba\u011fdad valisi X\u00fclafa b\u0259yin q\u0131z\u0131 v\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n arvad\u0131 Tacl\u0131 xan\u0131m da vard\u0131. Vidin sancaqb\u0259yi M\u0131sih b\u0259yin \u0259sir ald\u0131\u011f\u0131 Tacl\u0131 xan\u0131m qazi \u0259sg\u0259r C\u0259f\u0259r \u00c7\u0259l\u0259biy\u0259 verildi. Bu fakt\u0131 ara\u015fd\u0131rark\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm ki, b\u0259s g\u00f6r\u0259s\u0259n \u015eah \u0130smay\u0131l, Sultan S\u0259limin xatununu \u0259sir alsayd\u0131, n\u0259 ed\u0259rdi? \u015eah \u0130smay\u0131l \u015eeybani xan\u0131 m\u0259\u011flub ed\u0259rk\u0259n onun ail\u0259sini \u0259sir al\u0131r. \u201cA\u011fqoyunlu sultan\u0131 v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r dostlar\u0131n v\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rinin \u015f\u0259r\u0259fin\u0259, namusuna h\u00f6rm\u0259t b\u0259sl\u0259yirdil\u0259r. Onlar d\u00fc\u015fm\u0259nin qad\u0131nlar\u0131n\u0131, u\u015faqlar\u0131n\u0131 \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u0259r, amma incitm\u0259zdil\u0259r\u201d (\u0424\u0430\u0437\u043b\u0443\u043b\u043b\u0430\u0445 \u0438\u0431\u043d \u0420\u0443\u0437\u0431\u0438\u0445\u0430\u043d \u0425\u0438\u043d\u0434\u0436\u0438 \u00ab\u0422\u0430\u0440\u0438\u0445-\u0438 \u0430\u043b\u0430\u043c-\u0430\u0440\u0430\u0439\u0438 \u0430\u043c\u0438\u043d\u0438\u00bb \u0411\u0430\u043a\u0443 1987 \u0441\u0442\u0440.40).<br>Abdul-Fazl-Allami \u201c\u018fkb\u0259rnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 bir hadis\u0259ni bel\u0259 t\u0259svir edir: \u201c\u015eah \u0130smay\u0131l S\u0259f\u0259vi m\u00fcdrikc\u0259sin\u0259 \u00f6zb\u0259kl\u0259r\u0259 (\u015eeybani xana) M\u0259rvd\u0259 qalib g\u0259ldikd\u0259n sonra onu (Babur \u015fah\u0131n bac\u0131s\u0131 Xanzad\u0259 b\u0259yimi, Babur \u015fahdan be\u015f ya\u015f b\u00f6y\u00fck bac\u0131s\u0131- m\u00fc\u0259l.) b\u00f6y\u00fck bir ehtiramla, q\u0131z\u0131lba\u015flar\u0131n m\u00fc\u015fayi\u0259til\u0259 C\u0259nn\u0259t m\u0259kan\u0131n yan\u0131na g\u00f6nd\u0259rdi\u2026\u201d. Bundan n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131xarma\u011f\u0131 t\u00fcrkl\u0259rin v\u0259 t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn \u00f6hd\u0259sin\u0259 burax\u0131ram\u2026<br>Anadolunun t\u00fcrks\u00fczl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flayan Osmanl\u0131 Sultan\u0131 m\u0259hz S\u0259limdir. Haz\u0131rda etnik qruplar\u0131n haqs\u0131z, saxta soyq\u0131r\u0131m v\u0259 \u201c\u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u201d iddialar\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 t\u0259nha qalan T\u00fcrkiy\u0259 ayd\u0131nlar\u0131 bilm\u0259lidirl\u0259r ki, b\u00fct\u00fcn bunlar Yavuz S\u0259limin \u00f6z q\u00f6vm\u00fcn\u0259 b\u0259x\u015f etdiyi b\u0259lalard\u0131r. Osmanl\u0131 tarix\u00e7si Hoca Sad\u0259ddin \u018ff\u0259ndinin \u201cTac \u00fct-tavarih\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 Sultan S\u0259limin Q\u0131z\u0131lba\u015flardan naraz\u0131 k\u00fcrdl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259si,onlar\u0131 Diyarb\u0259kr\u0259 y\u00f6nl\u0259ndirm\u0259si \u0259ks olunub. M\u00fc\u0259llifin yazd\u0131qlar\u0131ndan c\u0259mi doqquz g\u00fcn T\u0259brizd\u0259 qala bil\u0259n Sultan S\u0259lim \u0259sas z\u0259rb\u0259ni Anadolu t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 vurdu. Qeyri t\u00fcrkl\u0259rin Anadoluya yerl\u0259\u015fm\u0259sinin memar\u0131 Sultan S\u0131lim olmas\u0131n\u0131 bu \u0259s\u0259r t\u0259sdiql\u0259yir. H\u0259min d\u00f6vr\u0259 \u0259n d\u0259qiq qiym\u0259t ver\u0259n \u201cKoro\u011flu\u201d dastan\u0131d\u0131r. He\u00e7 yerd\u0259 m\u0259zh\u0259b ad\u0131 \u00e7\u0259km\u0259y\u0259n t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n bu azadl\u0131q epopeyas\u0131nda \u0259sas h\u0259d\u0259f Osmanl\u0131 pa\u015falar\u0131, S\u0259f\u0259vil\u0259rd\u0259n is\u0259 yaln\u0131z \u015eah Abbasd\u0131r. \u00c7\u00fcnki \u015eah Abbas t\u00fcrkl\u00fcy\u0259 arxa \u00e7evirmi\u015f, farsla\u015fmaya meyl etmi\u015f, Osmanl\u0131lara b\u0259nz\u0259m\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, v\u0259zirini d\u0259 yad mill\u0259td\u0259n se\u00e7mi\u015fdir. V\u0259zirin hay olmas\u0131 (b\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 is\u0259 g\u00fcrc\u00fc olmas\u0131 deyilir-m\u00fc\u0259l.) s\u0259b\u0259biyl\u0259 alban t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 m\u0259xsus b\u0259zi kils\u0259l\u0259ri ibad\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn haylara vermi\u015f v\u0259 \u0130sfahan yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Culfa adl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si salaraq haylar\u0131n \u0130rana ayaq a\u00e7mas\u0131na r\u0259vac vermi\u015fdir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 h\u0259m Anadolu t\u00fcrkl\u0259ri, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri bu \u015fah\u0131 nifr\u0259tl\u0259 an\u0131rlar. Bu fakt \u201cKoro\u011flu\u201d dastan\u0131nda \u0259ks olunub. \u00c7\u00fcnki, xalq\u0131n g\u00f6z\u00fc t\u0259r\u0259zidir\u2026<br>5<br>\u015eah \u0130smay\u0131l m\u00fcxt\u0259lif b\u0259han\u0259l\u0259rl\u0259 bu m\u00fcharib\u0259d\u0259n qa\u00e7maq ist\u0259s\u0259 d\u0259 Sultan S\u0259lim israrla m\u00fcharib\u0259nin olmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. \u015eah \u0130smay\u0131l qarda\u015f q\u0131r\u011f\u0131n\u0131na yol verm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Sultana yara\u015fmayan, h\u0259dyanlarla dolu m\u0259ktublar\u0131na cavab da verm\u0259di. Sultan Yavuz S\u0259limin m\u0259ktubu: \u201cEy iyr\u0259nc d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259li \u018fc\u0259m \u0130smay\u0131l Bahadur! (Allah s\u0259ni islah etsin!) Q\u0259bul edilm\u0259si \u015f\u0259rt olan bu m\u0259ktubum vasil olunca m\u0259lumun ola ki, islam\u0131n p\u0259rd\u0259sini y\u0131rtaraq Seyyid\u00fcl \u2013 \u0259nam Aleyhissalam h\u0259zr\u0259tl\u0259rinin s\u00fcnn\u0259sini y\u0131xma\u011fa qalxd\u0131\u011f\u0131n bar\u0259d\u0259 x\u0259b\u0259r h\u0259r yer\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Z\u0259f\u0259r \u00fcz\u0259r\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f mayan\u0131 ha\u00e7ansa fitn\u0259 v\u0259 f\u0259sad dair\u0259sind\u0259n v\u0259 zaman s\u0259hif\u0259sind\u0259n k\u0259skin q\u0131l\u0131nc\u0131n\u0131 v\u0259 x\u0259nc\u0259rini izhar el\u0259. Onu q\u0131rmaq b\u00fct\u00fcn padi\u015fahlara, ulu \u00f6m\u00fcrl\u00fc v\u0259 iqtidar\u0131 \u00e7ox olan b\u00fct\u00fcn xaqanlara vacib olmu\u015fdur. Bu x\u00fcsusda \u00fcl\u0259malar\u0131n \u00f6nd\u0259 g\u0259l\u0259nl\u0259ri f\u0259tva vermi\u015fl\u0259r. Ona \u0259sas\u0259n ancaq H\u0259zr\u0259ti M\u0259h\u0259mm\u0259din dinini ehya v\u0259 R\u0259sulullah H\u0259zr\u0259tl\u0259rinin \u015f\u0259ri\u0259tini imza \u00fc\u00e7\u00fcn hesabs\u0131z \u0259sg\u0259r v\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n ovlayan l\u0259\u015fk\u0259r il\u0259 s\u0259nin q\u0259sdin\u0259, \u015e\u0259rq diyar\u0131na t\u0259v\u0259cc\u00fch etdim. D\u0259ryadan ke\u00e7irildiyi s\u0131rada g\u00f6z\u0259l bir xitab g\u00f6nd\u0259rdi\u2026<br>\u2026\u0130ndiki halda g\u00f6yl\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259l\u0259n Az\u0259rbaycan ovalar\u0131nda olan t\u0259p\u0259l\u0259r v\u0259 da\u011flar, b\u00fct\u00fcn mansur \u0259sg\u0259rl\u0259r il\u0259 g\u00f6yl\u0259r kimi hilal olmu\u015f ik\u0259n s\u0259nd\u0259n nam v\u0259 ni\u015fan peyda olmad\u0131. N\u0259 d\u0259 v\u00fccudundan bir \u0259s\u0259r g\u00f6r\u00fcnd\u00fc. Bu v\u0259ch il\u0259 hal\u0131n\u0131 \u00f6rt\u00fcb gizl\u0259nirs\u0259n ki, v\u00fccudun yoxluqla birdir\u2026 (xeyli t\u0259hqirl\u0259rd\u0259n sonra yaz\u0131r). \u2026\u0130ndi bu m\u0259nan\u0131n yox edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259f\u0259r-r\u0259hb\u0259r \u0259sg\u0259rd\u0259n q\u0131rx min miqdar\u0131 olan \u0259r \u00e7\u0131xard\u0131l\u0131b, Kayseri v\u0259 Sivas aras\u0131nda iqam\u0259t\u0259 m\u0259mur edilmi\u015fdir. \u018fg\u0259r zat\u0131nda qeyr\u0259t v\u0259 c\u0259sar\u0259t varsa, \u0259sg\u0259r\u0259 m\u00fcqabil olarsan. \u018fz\u0259ld\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259r n\u0259 is\u0259, varl\u0131q p\u0259rd\u0259sind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259r\u0259r. \u0130n\u015f\u0259allah \u2013 T\u0259ala v\u0259ssalam\u201d.<br>Yaxud dig\u0259r bir Osmanl\u0131n\u0131n fars salnam\u0259\u00e7isi \u201c\u0130sfahanl\u0131 Xoca M\u0259h\u0259mm\u0259din n\u0259v\u0259si Xoca Sad\u0259ddin \u0259f\u0259ndi:<br>Ba\u015f\u0131na tac ald\u0131 \u00e7\u0131xd\u0131 ol p\u0259lid,<br>\u0130tdi biidrak \u0259traki-m\u00fcrid\u2026<br>\u2013 dey\u0259r\u0259k \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131 g\u00f6zd\u0259n salmaq ist\u0259mi\u015fdi\u201d (Faruq S\u00fcm\u0259r \u201cO\u011fuzlar\u201d Bak\u0131 1992 s.163). \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131 yet\u0259rinc\u0259 a\u015fa\u011f\u0131layan ifad\u0259l\u0259r i\u015fl\u0259d\u0259n Faruq S\u00fcm\u0259r d\u0259 sonra ciddi etiraflarda bulunaraq yaz\u0131r: \u201cGer\u00e7\u0259kd\u0259n S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin qurulmas\u0131nda XVI \u0259srd\u0259n etibar\u0259n \u0259l\u0259lx\u00fcsus m\u0259n\u015f\u0259c\u0259 t\u00fcrk olmayan m\u00fc\u0259llifl\u0259rin \u00e7oxunun\u201d\u018ftraki-biidrak\u201d (idraks\u0131z t\u00fcrkl\u0259r) dediyi k\u0259ndli v\u0259 k\u00f6\u00e7\u0259ri t\u00fcrkl\u0259rin unudulmas\u0131, onlara \u0259h\u0259miyy\u0259t verilm\u0259m\u0259si ba\u015fl\u0131ca amil olmu\u015fdur. Bu hal XVI-XVII \u0259srl\u0259rd\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin ba\u015f\u0131na Anadoluda \u00e7ox b\u0259lalar a\u00e7acaqd\u0131r. S\u0259lcuqlular d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 bu unutman\u0131n nec\u0259 ac\u0131 n\u0259tic\u0259l\u0259r verdiyini daha \u0259vv\u0259ll\u0259r g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fck\u201d (Faruq S\u00fcm\u0259r \u201cO\u011fuzlar\u201d Bak\u0131 1992 s.163).<br>O d\u00f6vr \u015eah X\u0259tai is\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<br>\u201cGetdikc\u0259 t\u00fck\u0259nir \u0259r\u0259bin kuhi m\u0259sk\u0259ni<br>Ba\u011fdad i\u00e7ind\u0131 h\u0259r ne\u00e7\u0259 kim T\u00fcrkman qopar\u201d\u2026<br>Yaxud da:\u201dS\u0259n ey t\u00fcrki-p\u0259ri peyk\u0259r\u201d(\u015e.\u0130.X\u0259tai)<br>Osmanl\u0131lar t\u00fcrk\u00fc \u201cbiidrak, yaramaz, napak\u201d v\u0259 \u0259n a\u015fa\u011f\u0131lay\u0131c\u0131 ifad\u0259l\u0259rl\u0259 t\u0259hqiramiz \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259hqir etdikl\u0259ri zamanlardan da \u00f6nc\u0259 h\u0259l\u0259 N.G\u0259nc\u0259vi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 t\u00fcrk \u2013 g\u00f6z\u0259llik, q\u0259hr\u0259manl\u0131q, igidlik kimi g\u00f6z\u0259l x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin sinonimi, t\u00fcrkan\u0259lik \u2013 elm d\u0259ryas\u0131, gizli elmin varisl\u0259ri m\u0259nalar\u0131nda i\u015fl\u0259nirdi. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u0130.N\u0259simi bir q\u0259z\u0259lind\u0259 deyir: \u201cBu n\u0259 ad\u0259tdir, ey t\u00fcrk\u00fc \u2013 p\u0259rizad\u201d. Y\u0259ni, \u201cey p\u0259rid\u0259n do\u011fulan g\u00f6z\u0259l\u201d. S\u0259f\u0259vi sufil\u0259ri bu g\u00f6z\u0259lliyi d\u00fcnyaya yaya bil\u0259c\u0259k mahir memarlar, x\u0259ttatlar, r\u0259ssamlar, \u015feyxl\u0259r, \u015fairl\u0259r yeti\u015fdirdi. D\u00fcnyan\u0131n heyr\u0259tl\u0259 baxd\u0131\u011f\u0131 Tac Mahal v\u0259 dig\u0259r binalar,m\u0259hz s\u0259f\u0259vil\u0259rin \u0259l i\u015fl\u0259ridir.<br>Bu g\u00fcn b\u0259zil\u0259ri \u00e7\u0131x\u0131b Tac-Mahal\u0131 Osmanl\u0131 memarlar\u0131n\u0131n tikdiyini s\u00f6yl\u0259yirl\u0259r. H\u0259qiq\u0259td\u0259 is\u0259,\u015e\u0259rqin \u0259n mahir ustalar\u0131, memarlar\u0131 t\u0259brizlil\u0259r olmu\u015fdur. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Sultan S\u0259lim T\u0259brizi istila ed\u0259rk\u0259n ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 T\u0259briz ustalar\u0131n\u0131 \u0130stanbula aparm\u0131\u015fd\u0131. Bu g\u00fcn t\u00fcrk dem\u0259y\u0259 \u201cqorxduqlar\u0131\u201d \u00fc\u00e7\u00fcn \u018fc\u0259m o\u011flu, hay (erm\u0259ni) dedikl\u0259ri memar Sinan\u0131n da T\u0259brizli olmas\u0131 ehtimal\u0131 var. Akra qalas\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 T\u0259briz memarlar\u0131n\u0131n \u0259l i\u015fidir. Teymur zaman\u0131nda tikilmi\u015f, g\u00fcn\u00fcm\u00fczd\u0259 d\u0259 ham\u0131n\u0131 heyr\u0259tl\u0259ndir\u0259n S\u0259m\u0259rq\u0259ndin tarixi abid\u0259l\u0259ri d\u0259 T\u0259briz memarlar\u0131n\u0131n \u015fah \u0259s\u0259rl\u0259ridir. Humayun \u015fah, Babur \u015fah v\u0259 \u018fkb\u0259r \u015fah d\u00f6n\u0259ml\u0259rind\u0259 t\u0259kc\u0259 memarl\u0131q deyil, x\u0259ttatl\u0131q da, miniat\u00fcr r\u0259ssaml\u0131\u011f\u0131 da Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Miniat\u00fcr r\u0259ssam\u0131 Mir S\u0259id \u018fli T\u0259brizi, Abd as Samad mo\u011fol miniat\u00fcr s\u0259n\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoymu\u015flar. Babur \u015fah\u0131n h\u0259l\u0259 sa\u011f ik\u0259n r\u0259smini \u00e7\u0259k\u0259n T\u0259brizli r\u0259ssam K\u0259mal\u0259ddin Behzad, yaxud Sultan \u018fli M\u0259\u015fh\u0259dinin \u0259s\u0259rl\u0259ri g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259d\u0259k g\u0259lib \u00e7at\u0131b. S\u0259f\u0259vi x\u0259ttatlar yaz\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259k texnikas\u0131n\u0131 Mo\u011fol ustalar\u0131na \u00f6yr\u0259dirdil\u0259r. Humayun \u015fah Kabulda olark\u0259n T\u0259brizd\u0259n ustalar \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131 (1548-ci il). Akra qala divarlar\u0131 v\u0259 Fatehpur Sikri divarlar\u0131n\u0131n T\u0259briz ustalar\u0131n\u0131n hans\u0131sa bir ritmi nax\u0131\u015flarda gizl\u0259tm\u0259sini bu g\u00fcn d\u0259 yaz\u0131rlar. \u201c\u00c7ingiznam\u0259\u201d, \u201cBaburnam\u0259\u201d v\u0259 \u201c\u018fkb\u0259rnam\u0259\u201d tarixini q\u0259l\u0259m\u0259 alan \u018fb\u00fcl Fazl Allami d\u0259 s\u0259f\u0259vi idi. Tac-Mahal da, m\u0259hz t\u0259brizli ustalar\u0131n \u0259l i\u015fidir. \u0130ngilis ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131 Devid Rol \u201cYer c\u0259nn\u0259ti\u201dni ara\u015fd\u0131rark\u0259n Urmiy\u0259 h\u00f6vz\u0259sinin, T\u0259briz ustalar\u0131n\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u0259lib \u00e7\u0131x\u0131r, f\u0259q\u0259t \u0259n\u0259n\u0259vi \u00fcsulla h\u0259r \u015feyi y\u0259hudil\u0259rl\u0259 v\u0259 farslarla ba\u011flama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. H\u0259tta Tac-Mahal\u0131 iranl\u0131 ustalar\u0131n\u0131n tikdiyini qeyd edir. Tac-Mahal t\u0259kc\u0259 bir e\u015fq abid\u0259si deyil, h\u0259m d\u0259 S\u0259f\u0259vi sufil\u0259rinin gizli elml\u0259rind\u0259ki Yer c\u0259nn\u0259tinin koordinatlar\u0131d\u0131r (\u0414\u0435\u0432\u0438\u0434 \u0420\u043e\u043b \u00ab\u0423\u0442\u0440\u0430\u0447\u0435\u043d\u043d\u044b\u0439 \u0417\u0430\u0432\u0435\u0442\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2005). Bir m\u0259lumata g\u00f6r\u0259 \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 abid\u0259 tikl\u0259n xan\u0131m M\u00fcmtaz Mahal\u0131n \u0259sil ad\u0131 \u018frc\u00fcm\u0259nd&nbsp;Banudur.Cahan&nbsp;\u015fah\u0131n (1627-1658) xan\u0131m\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan h\u00f6kmdarlar\u0131 s\u00fclal\u0259sind\u0259n oldu\u011fu s\u00f6yl\u0259nilir.S\u0259f\u0259vi-mo\u011fol \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u0259n y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 olub. Osmanl\u0131dak\u0131 s\u00fcnn\u00fc-\u015fi\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 aid n\u0259 \u201cBaburnam\u0259\u201dd\u0259, n\u0259 \u201c\u018fkb\u0259rnam\u0259\u201dd\u0259, n\u0259 d\u0259 \u201cAini-\u018fkb\u0259ri\u201dd\u0259 bir c\u00fcml\u0259 d\u0259 yoxdur. T\u00fcrk yazar\u0131 Rafik \u00d6zdek \u201cT\u00fcrk\u00fcn q\u0131z\u0131l kitab\u0131\u201dnda yaz\u0131r: \u201cHumayun T\u0259hmasib \u015fahdan yard\u0131m alsa da, \u015fi\u0259liy\u0259 etibar etm\u0259di v\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259ri \u00f6z d\u00f6vl\u0259tinin g\u0259l\u0259c\u0259yini t\u0259hdid ed\u0259n bir t\u0259hl\u00fck\u0259 kimi g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Onun \u00fc\u00e7\u00fcn Osmanl\u0131 padi\u015fah\u0131 Qanuni S\u00fcleymana \u201cPadi\u015fah ata\u201d \u2013 dey\u0259 xitab ed\u0259n m\u0259ktublar yaz\u0131rd\u0131. \u015e\u0259rqin ona veril\u0259c\u0259yi halda S\u0259f\u0259vi t\u0259hl\u00fck\u0259sini birlikd\u0259 yox ed\u0259 bil\u0259c\u0259kl\u0259rini yazm\u0131\u015fd\u0131\u201d (s.220). Bel\u0259 bitr m\u0259ktub olsayd\u0131 R.\u00d6zd\u0259k onu m\u00fctl\u0259q \u00f6z \u0259s\u0259rind\u0259 ver\u0259rdi. Ya da \u201c\u018fkb\u0259rnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 he\u00e7 olmasa bel\u0259 bir i\u015far\u0259t olard\u0131. Buddizm, xristianl\u0131q, \u0130slam v\u0259 Sinqh dini g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rinin ortaq y\u00f6n\u00fcn\u00fc arayan \u018fkb\u0259r \u015fah\u0131n bel\u0259 bir m\u0259ktub yazmas\u0131 inand\u0131r\u0131c\u0131 deyil. \u00c7\u00fcnki Humayun \u015fah S\u0259f\u0259vi saray\u0131na s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015f v\u0259 hakimiyy\u0259tini b\u0259rpa etmi\u015f birisiydi. \u018fkb\u0259r \u015fah\u0131n \u0259n \u00e7ox sevdiyi \u015fair Nizami G\u0259nc\u0259vi, r\u0259ssam Behzad, musiqid\u0259 is\u0259 \u018fbd\u00fclqadir Mara\u011finin b\u0259st\u0259l\u0259ri idi. \u201cAini \u018fkb\u0259ri\u201d is\u0259 \u018fb\u00fcl F\u0259zlin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0130mam H\u0259s\u0259n (\u0259) v\u0259 \u0130mam H\u00fcseyn (\u0259) n\u0259slind\u0259n g\u0259l\u0259n seyidl\u0259rd\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. Mo\u011fol tarixi \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 Osmanl\u0131 ad\u0131 epizodik \u015f\u0259kild\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015fdir. \u201cBaburnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 v\u0259 Fri\u015ftd\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n \u015eeybaninin \u0130rana h\u00fccumunu \u00f6nl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fccum etdiyini v\u0259 \u015eah\u0259n\u015fah oldu\u011funu yaz\u0131r. T\u00fcrk tarix\u00e7il\u0259ri d\u0259 Sultan S\u00fcleyman\u0131n Hindistana m\u00fcs\u0259lmanlara yard\u0131m ad\u0131yla d\u00f6rd s\u0259f\u0259r d\u00fcz\u0259nl\u0259ndiyini, Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259niz, \u018fd\u0259n v\u0259 Y\u0259m\u0259n qalalar\u0131n\u0131n al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131rlar. Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259nizin is\u0259 Hindistana he\u00e7 bir d\u0259xli bel\u0259 yoxdur. Yaln\u0131z I \u015eah Abbas Q\u0259ndahar\u0131 al\u0131b (XVIII \u0259sr). \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n o\u011flu I T\u0259hmasib\u0259 g\u0259linc\u0259 is\u0259 (1524 \u2013 1576-c\u0131 ill\u0259r) \u015eerxan Sura qar\u015f\u0131 qo\u015fun \u00e7\u0259k\u0259r\u0259k Mo\u011fol \u015fah\u0131 Humayunun taxt\u0131n\u0131 b\u0259rpa el\u0259mi\u015fdi. Bu faktlar Mo\u011fol tarixind\u0259 \u0259ks olunub. Y\u0131x\u0131lm\u0131\u015f bir xan\u0259dan\u0131 z\u0259bt etm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259 Humayunun taxt\u0131n\u0131 b\u0259rpa etm\u0259si, \u00f6z\u00fcn\u0259 qaytarmas\u0131 t\u00fcrk\u00fcn t\u00fcrk\u0259 qarda\u015fl\u0131q k\u00f6m\u0259yidir v\u0259 bu, xo\u015fluqla yad edilmi\u015fdir\u2026<br>Ba\u015fqa bir informasiyada is\u0259 R.\u00d6zd\u0259k yaz\u0131r: \u201cH\u00fcseyn Baykaran\u0131n o\u011flu B\u0259di\u00fczzaman Mirz\u0259 S\u0259f\u0259vi h\u00f6kmdar\u0131 \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n yan\u0131na qa\u00e7d\u0131 v\u0259 alt\u0131 il onun yan\u0131nda ya\u015fad\u0131. Bundan sonra is\u0259 ayr\u0131l\u0131b Yavuz Sultan S\u0259limin qona\u011f\u0131 oldu. Onun babas\u0131 bir zamanlar S\u0259limin babas\u0131n\u0131 \u0259sir alm\u0131\u015fd\u0131. Amma Yavuz ona h\u00f6rm\u0259t g\u00f6st\u0259rdi v\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck T\u00fcrk Xaqan\u0131\u201d- dey\u0259r\u0259k yan\u0131nda oturtdu (Rafik \u00d6zd\u0259k \u201cT\u00fcrk\u00fcn q\u0131z\u0131l kitab\u0131\u201d Bak\u0131 1993 s.175).<br>\u018fslind\u0259 is\u0259,\u201cBaburnam\u0259\u201d v\u0259 \u201c\u018fkb\u0259rnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rl\u0259rini \u015f\u0259rh ed\u0259n \u0259cn\u0259bi ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar yekdillikl\u0259 Sultan S\u0259limin B\u0259di\u00fczzaman Mirz\u0259ni \u0259sir apard\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 \u0259sirlikd\u0259 v\u0259ba x\u0259st\u0259liyind\u0259n \u00f6ld\u00fcy\u00fcn\u00fc, yoxa \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131rlar (\u201c\u018fkb\u0259rnam\u0259\u201d II c. \u015f\u0259rhl\u0259r s.238). Maraql\u0131 buras\u0131d\u0131r ki, m\u0259qam d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 S\u0259f\u0259vi xan\u0259dan\u0131na \u201cqara y\u0131xmaq\u201d i\u015fin\u0259 ara verm\u0259y\u0259n t\u00fcrk ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131, yazar v\u0259 tarix\u00e7il\u0259r eyni q\u0259tiyy\u0259ti n\u0259 haylara, n\u0259 yunanlara v\u0259 s. qar\u015f\u0131 g\u00f6st\u0259rmirl\u0259r. Sanki Osmanl\u0131n\u0131n birc\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259ni torpaqlar\u0131n\u0131 z\u0259bt etdiyi (\u015e\u0259rqi Anadolu) S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259ti olub. M\u0259s\u0259l\u0259 g\u00fcn kimi ayd\u0131nd\u0131r. M\u00f6vcud olmu\u015f d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi k\u00f6hn\u0259lm\u0259y\u0259 qoymamaq strategiyas\u0131 ortadad\u0131r. Biz n\u0259 q\u0259d\u0259r qa\u00e7ma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fsaq da, qarda\u015flar\u0131m\u0131z he\u00e7 \u0259l \u00e7\u0259k\u0259n\u0259 ox\u015fam\u0131rlar.<br>Bir r\u0259vay\u0259td\u0259 deyilir ki, bir it le\u015fi \u0259trafa \u00fcfun\u0259t yay\u0131rm\u0131\u015f. Ham\u0131 burnunu tutub \u00f6td\u00fcy\u00fc v\u0259 baxmad\u0131\u011f\u0131 bu m\u0259nz\u0259r\u0259y\u0259 \u0130sa (\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin baxd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrl\u0259r. S\u0259b\u0259bini soru\u015fduqda :\u201cBu itin n\u0259 g\u00f6z\u0259l di\u015fl\u0259ri var\u201d \u2013 dey\u0259 cavab verir. Bunca yax\u015f\u0131l\u0131qlar dururk\u0259n pislik arama\u011f\u0131m\u0131za d\u0259y\u0259rmi? M\u0259g\u0259r min illik \u0130randak\u0131 t\u00fcrk hakimiyy\u0259tinin \u201co it di\u015fi q\u0259d\u0259r\u201d d\u0259 olsa he\u00e7 g\u00f6z\u0259lliyi olmay\u0131bm\u0131? Yaxud birc\u0259 S\u0259f\u0259vi, Qacar, \u018ff\u015far v\u0259 s. olan \u015fahlardan \u201cs\u00fcnn\u00fcd\u00fcr\u201d \u2013 dey\u0259 kim\u0259s\u0259 qar\u015f\u0131 birc\u0259 f\u0259rman, yaxud f\u0259tva g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259rsinizmi? Bu x\u0259lif\u0259lik azar\u0131ndan qurtulmaq zaman\u0131d\u0131r\u2026<br>\u2026Bir fakta da toxunmaq ist\u0259rdim. Bir xristian s\u0259yyah\u0131n (Pol\u015fal\u0131 s\u0259yyah Yan Tadeu\u015f Kru\u015finski \u201cXristian s\u0259yyah\u0131n tarixi\u201d Bak\u0131 1993 s.17) yazd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 he\u00e7 bir m\u0259nb\u0259y\u0259 \u0259saslanmad\u0131\u011f\u0131 bu s\u00f6zl\u0259ri T\u00fcrkiy\u0259li qarda\u015flar\u0131m\u0131z tez-tez dil\u0259 g\u0259tirirl\u0259r: \u201c\u015eah \u0130smay\u0131l S\u0259rab mahal\u0131n\u0131n M\u0259nqutay adlanan bir yerind\u0259 \u00e7ox \u015f\u0259rab i\u00e7diyind\u0259n \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcr\u201d. Bundan ba\u015fqa he\u00e7 bir m\u00fcs\u0259lman, yaxud xristian m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 verilm\u0259y\u0259n bu \u201cfakt\u201d \u00e7ox g\u00fcman ki, fars dilin\u0259 \u00e7evir\u0259n \u018fbd\u00fclr\u0259zzad M\u0259ftun D\u00fcnbulinin \u201c\u0259l g\u0259zdirm\u0259si il\u0259\u201d \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib.<br>T.Kru\u015finski \u0259s\u0259rin bir yerind\u0259 yaz\u0131r: \u201cBir-biril\u0259ril\u0259 ittifaqda olan s\u00fcnni sahibkarlar\u0131 \u015eah \u0130smay\u0131l c\u0259zaland\u0131rm\u0131r, ortaya nifaq d\u00fc\u015fd\u00fckd\u0259 bel\u0259 onlar\u0131n hakimiyy\u0259t binas\u0131 da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131rd\u0131\u2026\u015eah Abbas zaman\u0131na q\u0259d\u0259r v\u0259zif\u0259 verm\u0259kd\u0259, v\u0259zif\u0259d\u0259n k\u0259nar etm\u0259kd\u0259 v\u0259 ba\u015fqa i\u015fl\u0259rd\u0259 padi\u015fahlar m\u00fcst\u0259qil idil\u0259r. Ondan sonra padi\u015fahlar \u00f6z i\u015f\u00e7i v\u0259 \u0259yyanlar\u0131n\u0131n t\u0259siri alt\u0131na d\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r\u2026\u201d (s.19-20). Bu, fars t\u0259sirinin ba\u015flanmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi. I \u015eah Abbas fars v\u0259 erm\u0259nil\u0259ri \u00f6z\u00fcn\u0259 \u0259n yax\u0131n, sadiq t\u0259b\u0259\u0259 heab etm\u0259kl\u0259 Osmanl\u0131n\u0131 yams\u0131lay\u0131rd\u0131. H\u0259cc s\u0259f\u0259rin\u0259 b\u00f6y\u00fck miqdarda pul verm\u0259kl\u0259 getm\u0259k olard\u0131. Q\u0131z\u0131l\u0131n xaric\u0259 axmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq m\u0259qs\u0259diyl\u0259 yaln\u0131z \u0130mamlar\u0131n q\u0259brini ziyar\u0259t\u0259 icaz\u0259 vard\u0131. Farsla\u015fma siyas\u0259ti n\u0259inki xalq aras\u0131nda, h\u0259tta sarayda da qar\u015f\u0131durma yaratm\u0131\u015fd\u0131. Bu faktlara geni\u015f yer ver\u0259n T.Kru\u015finski, m\u0259hz \u015eah Abbas d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 haylara verdiyi \u00fcz hesab\u0131na tam XII \u0259srd\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 x\u0259b\u0259rl\u0259r rus tarix\u00e7isi S.Solovyovun da kitab\u0131nda ox\u015far \u015f\u0259kild\u0259 verilib. N\u0259 yaz\u0131q ki, haylar\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k x\u0259yan\u0259tl\u0259ri n\u0259 Osmanl\u0131, n\u0259 d\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmay\u0131b (Bu bar\u0259d\u0259 n\u00f6vb\u0259ti kitab\u0131mda m\u0259lumat ver\u0259c\u0259y\u0259m-m\u00fc\u0259l.). M.K.Atat\u00fcrk\u00fcn: \u201cTarixi yazmaq, tarix yaratmaq q\u0259d\u0259r vacibdir\u201d \u2013 fikri il\u0259 raz\u0131la\u015fmamaq m\u00fcmk\u00fcn deyil. Biz q\u0131l\u0131nclar\u0131m\u0131zla qazand\u0131\u011f\u0131m\u0131z m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m z\u0259f\u0259rl\u0259rimizi yazmama\u011f\u0131m\u0131z ucbat\u0131ndan bu g\u00fcn d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fcm\u00fcz v\u0259ziyy\u0259t\u0259 bax. Qan\u0131yla, s\u00fcm\u00fckl\u0259riyl\u0259 imperatorluqlar quran t\u00fcrk mill\u0259tinin tarixini ka\u011f\u0131za k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259yi bacarmad\u0131lar. Bu g\u00fcn d\u00f6vl\u0259ti v\u0259 tarixi he\u00e7 bir nailiyy\u0259ti olmayan haylar\u0131n saxta m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 istinad edirik. Avropal\u0131n\u0131n kafirc\u0259sin\u0259, m\u0259qs\u0259dli \u015f\u0259kild\u0259 uydurdu\u011fu \u201ctarix na\u011f\u0131llar\u0131n\u0131\u201d almanlar\u0131n, frans\u0131zlar\u0131n, farslar\u0131n, ruslar\u0131n v\u0259 \u00e7inlil\u0259rin yalanlar\u0131 aras\u0131ndan bel\u0259 olsa dartaraq \u00e7\u0131xarmal\u0131y\u0131q.<br>T\u0259v\u0259kk\u00fcl ibn \u0130smay\u0131l ibn B\u0259zzat \u201cS\u0259ffat \u0259s S\u0259fa\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 \u015eeyx S\u0259fini t\u00fcrk\u00fcn piri, m\u00fcridl\u0259r \u00f6zl\u0259rini q\u0131z\u0131lba\u015f, osmanl\u0131lar is\u0259 \u201csur-s\u0259r\u201d (farsca) deyirdil\u0259r.<br>6<br>\u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai ald\u0131\u011f\u0131 t\u0259hqiramiz, he\u00e7 bir diplomatik etiket\u0259 s\u0131\u011fmayan Sultan S\u0259limin m\u0259ktublar\u0131na Topqap\u0131 muzeyind\u0259 saxlan\u0131lan m\u0259ktubunda bel\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u015e\u0259r\u0259fli m\u0259ktubunuz yeti\u015fdi. Onlar\u0131n m\u0259zmunu \u0259dav\u0259t bildirs\u0259 d\u0259 c\u00fcr\u0259t v\u0259 m\u0259tan\u0259t ifad\u0259 etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn biz\u0259 l\u0259zz\u0259t verdi. Lakin bilm\u0259dim ki, bu d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 v\u0259 m\u0259n\u015f\u0259yi n\u0259 il\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. Sizin c\u0259nn\u0259tlik atan\u0131z\u0131n zaman\u0131nda \u018fla\u00fcd\u00f6vl\u0259 \u00fcz\u0259rin\u0259 ged\u0259rk\u0259n Sizin s\u0259rh\u0259dl\u0259ri ke\u00e7ib getm\u0259li olduq. Ancaq aram\u0131zda dostluq v\u0259 ittifaqdan ba\u015fqa bir \u015fey olmad\u0131. Siz h\u0259zr\u0259t d\u0259 ki, o zaman Trabzon valisi idiniz, aram\u0131zda birlik \u0259laq\u0259si g\u00f6st\u0259rirdik. \u0130ndilikd\u0259 \u0259dav\u0259tin s\u0259b\u0259bi m\u0259lum olmur. \u018fg\u0259r m\u0259hz hakimiyy\u0259t davas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn buralara g\u0259lmi\u015fsinizs\u0259, qoy bel\u0259 olsun. Ancaq ig\u0259\u015fg\u0259nlik \u00f6z\u00fc o yer\u0259 \u00e7atd\u0131rar ki, k\u00f6hn\u0259 xaniman\u0131n b\u00fcn\u00f6vr\u0259si b\u0259rbad olar. Bizim o t\u0259r\u0259fl\u0259r\u0259 g\u0259lm\u0259m\u0259yimizin iki s\u0259b\u0259bi vard\u0131. Birincisi budur ki, o diyar\u0131n sakinl\u0259rinin \u0259ks\u0259ri bizim y\u00fcks\u0259k n\u0259s\u0259bli babalar\u0131m\u0131z\u0131n m\u00fcridl\u0259ridir. \u0130kincisi d\u0259 sizin m\u00fcq\u0259dd\u0259s y\u00fcr\u00fc\u015fl\u00fc xan\u0259dan\u0131n\u0131za olan m\u0259h\u0259bb\u0259tim idi. \u0130st\u0259m\u0259zdim ki, Teymur zaman\u0131ndak\u0131na b\u0259nz\u0259r bir \u00e7axna\u015fma g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z halda o m\u0259ml\u0259k\u0259td\u0259 ba\u015f qald\u0131rs\u0131n. Bunu indilikd\u0259 d\u0259 ist\u0259mir\u0259m. V\u0259ziyy\u0259tin bel\u0259 hal almas\u0131ndan da incimir\u0259m. H\u00f6kmdarlar aras\u0131nda \u0259dav\u0259t olmas\u0131 k\u00f6hn\u0259 ad\u0259tdir. Dedikl\u0259ri kimi anlasaq m\u0259ml\u0259k\u0259t g\u0259linini qanla suvar\u0131lm\u0131\u015f q\u0131l\u0131nc\u0131ndan \u00f6p\u0259nl\u0259r m\u00f6hk\u0259m quca bil\u0259r! Lakin nalayiq s\u00f6zl\u0259rin m\u0259nas\u0131 yoxdur. Bunlar ola bilsin ki, b\u0259r\u015fik\u0259s m\u00fcn\u015firl\u0259rin v\u0259 tiryaki m\u00fch\u0259rrirl\u0259rin n\u0259\u015f\u0259d\u0259n beyinl\u0259ri qurudu\u011fu bir vaxtda yaz\u0131lm\u0131\u015f, el\u0259c\u0259 d\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdir. El\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fck ki, sizin qar\u015f\u0131n\u0131za \u00e7\u0131xmaqda yubanmam\u0131z \u0259sass\u0131z olmam\u0131\u015fd\u0131r\u2026<br>\u2026Ancaq he\u00e7 k\u0259sin s\u00f6z\u00fcn\u0259 uymadan m\u0259s\u0259l\u0259nin \u0259sli bar\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u0259lidir. \u00c7\u00fcnki ax\u0131r\u0131nc\u0131 pe\u015fimanl\u0131q fayda verm\u0259z. \u018fg\u0259r i\u015f h\u0259rb\u0259 \u00e7\u0259k\u0259rs\u0259, t\u0259xir olunmas\u0131n. Lakin uzaqg\u00f6r\u0259nlik yoluyla h\u0259r\u0259k\u0259t edilsin\u2026\u201d.<br>Birincisi, qoy \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131 top at\u0259\u015fin\u0259 tutanlar Topqap\u0131da saxlanan bu m\u0259ktublar\u0131 oxusunlar. Bir ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131 kimi Sultan S\u0259limin t\u00fcrk\u0259 nifr\u0259tl\u0259 dolu m\u0259ktublar\u0131n\u0131 sonad\u0259k oxuya bilm\u0259dim. \u0130kincisi, Sultan S\u0259lim \u0130slam\u0131n ke\u015fiyind\u0259 xristian serb voyevodalar\u0131ylam\u0131 dururdu? \u00c7\u00fcnki o, \u0259ski yeni\u00e7\u0259rl\u0259r\u0259 etibar etmirdi. \u00c7ald\u0131ran sava\u015f\u0131 \u00f6nc\u0259si gec\u0259yl\u0259 b\u00f6lg\u0259y\u0259 serbl\u0259ri n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259tirm\u0259si t\u00fcrk tarix\u00e7il\u0259rin\u0259 yax\u015f\u0131 b\u0259llidir. Y\u0259hudi v\u0259kili il\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015f\u0259r\u0259k \u201csabah gec olaca\u011f\u0131\u201d s\u0259b\u0259biyl\u0259 b\u00fct\u00fcn toplar\u0131 v\u0259 cinahlar\u0131 serbl\u0259r\u0259 tap\u015f\u0131rd\u0131. \u00c7\u00fcnki h\u0259m Osmanl\u0131lar\u0131n, h\u0259m d\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259rin g\u00fccl\u00fc x\u0259fiyy\u0259 sisteml\u0259ri vard\u0131. H\u0259r iki t\u0259r\u0259f yeni\u00e7\u0259rl\u0259rin \u015eah \u0130smay\u0131la at\u0259\u015f a\u00e7mayaca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 onun t\u0259r\u0259fin\u0259 ke\u00e7\u0259c\u0259kl\u0259rini \u00f6yr\u0259nmi\u015fdil\u0259r. \u0130ran m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, m\u0259hz bu bax\u0131mdan s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259r Ustacl\u0131 v\u0259 Rumlu h\u00fccuma gec\u0259 ba\u015flama\u011f\u0131 m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcrl\u0259r. Lakin Q\u0131z\u0131lba\u015f \u015eaml\u0131 Durmu\u015f xan v\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l bu t\u0259klifin \u0259leyhin\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131lar. \u015eah \u0130smay\u0131l dedi: \u201cM\u0259n karvan basan, ya quldur deyil\u0259m, qoy Allah\u0131n bildiyi kimi olsun\u201d. \u018fslind\u0259 gec\u0259 h\u00fccumu Osmanl\u0131 ordusunun m\u0259\u011flubiyy\u0259tin\u0259 s\u0259b\u0259b olard\u0131. \u00c7\u00fcnki \u00e7oxsayl\u0131 toplar g\u00fcnd\u00fcz oldu\u011fu kimi h\u0259lledici rolundan m\u0259hrum burax\u0131lacaq v\u0259 serb-yeni\u00e7\u0259rl\u0259r is\u0259 g\u0259lib yeti\u015f\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259kdi. \u00c7\u00fcnki, yen\u0259 t\u00fcrkiy\u0259li qarda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n gizl\u0259diyi bir fakt da m\u00f6vcuddur. M\u0259rk\u0259zd\u0259 m\u00f6vqe tutan t\u00fcrk yeni\u00e7\u0259rl\u0259r toplar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131ndan \u00e7\u0259kilm\u0259mi\u015f v\u0259 onlar da \u00f6z qarda\u015flar\u0131 il\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fm\u0259k ist\u0259m\u0259dikl\u0259rini bildirmi\u015fl\u0259r. Bunu g\u00f6r\u0259n Sultan S\u0259lim serb top\u00e7ulara at\u0259\u015f \u0259mrini vermi\u015f, ilkin olaraq xeyli yeni\u00e7\u0259ri \u00f6ld\u00fcrtm\u00fc\u015fd\u00fc.<br>Osmanl\u0131 ordusunun sa\u011f qolunun Anadolu, sol qolunun Rumeli \u0259sg\u0259rl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olmas\u0131 taktikas\u0131 bu d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 d\u0259yi\u015fdirilmi\u015fdi. El\u0259 S\u0259f\u0259vi ordusunu \u00e7a\u015fd\u0131ran da bu taktiki d\u0259yi\u015fiklik v\u0259 toplar\u0131n \u00e7ox olmas\u0131 idi. Sayca az olmalar\u0131na v\u0259 toplar\u0131n\u0131n olmamas\u0131na baxmayaraq Osmanl\u0131 ordusunun sol qolunu t\u0259\u015fkil ed\u0259n rumeli \u0259sg\u0259rl\u0259ri m\u0259hv edilmi\u015fdi.<br>7<br>N\u0259d\u0259ns\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u00fcrk sayan qarda\u015flar\u0131m\u0131z Osmanl\u0131n\u0131n t\u00fcrk v\u0259 t\u00fcrkm\u0259nl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 nifr\u0259t dolu m\u00fcnasib\u0259tind\u0259n s\u00f6z a\u00e7m\u0131rlar. M\u0259s\u0259l\u0259n, Rumeli b\u0259yl\u0259rb\u0259yi \u015e\u0259rabdar H\u0259mz\u0259 b\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n f\u0259rmani-aliy\u0259 g\u00f6r\u0259 Qoyunlu \u2013 Hisari Uzun H\u0259s\u0259nin \u0259lind\u0259n alma\u011f\u0131 v\u0259 t\u00fcrkm\u0259n tayfas\u0131n\u0131 o diyardan uzaqla\u015fd\u0131rma\u011f\u0131 \u0259mr etmi\u015fdi. Bu fakt\u0131 b\u0259h-b\u0259hl\u0259 \u015f\u0259rh ed\u0259n tarix\u00e7i Solakzad\u0259 \u0259ks t\u0259dbir g\u00f6r\u0259n Uzun H\u0259s\u0259ni cahil adland\u0131r\u0131r: \u201cPadi\u015fah\u0131n d\u00f6vl\u0259ti say\u0259sind\u0259 rahat v\u0259 asud\u0259 olan r\u0259iyy\u0259tl\u0259r t\u00fcrkm\u0259n tayfas\u0131ndan \u00e7ox \u0259ziyy\u0259tl\u0259r \u00e7\u0259kdil\u0259r\u201d (M.Solakzad\u0259 \u201cTarix\u201d Bak\u0131. 1992 s.11).<br>T\u00fcrk olmayan pa\u015falar, v\u0259zirl\u0259r, din xadiml\u0259ri d\u00f6vl\u0259tin t\u00fcrkl\u0259ri, onun ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259sini, dini inanclar\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131lama\u011fa zorlay\u0131rd\u0131lar. Sultan S\u0259lim xan d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 katiblik ed\u0259n Hafiz H\u0259mdi \u00c7\u0259l\u0259binin t\u00fcrkl\u0259r haqq\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 \u015feir g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 g\u0259lib \u00e7\u0131x\u0131b (Mehmet Ali Aynizade \u201cMilliyyet\u00e7ilik\u201d s.392 \u2013 394):<br>T\u00fcrk\u00fc \u00f6ld\u00fcr baban olsa da,<br>O iyilik m\u0259d\u0259ni \u2013 Uca Pey\u011f\u0259mb\u0259r<br>\u201cT\u00fcrk\u00fc \u00f6ld\u00fcr\u00fcn\u00fcz, qan\u0131 halald\u0131r\u201d \u2013 demi\u015f.<br>T\u00fcrk bilgi sahibi olsa da,<br>F\u0259tvaya yetkili m\u00fcfti olsa da,<br>\u018fziz dostum bu s\u00f6z i\u00e7ind\u0259 deyil\u0259n kimi,<br>\u018fsla onlara yax\u0131nla\u015fma\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcrk\u00fc \u00f6ld\u00fcr baban olsa da,<br>T\u00fcrk\u00fcn adam olaca\u011f\u0131n\u0131 z\u0259nn etm\u0259,<br>Bir an olsa d\u0259xi t\u00fcrk il\u0259 oturma<br>T\u00fcrk \u0259lind\u0259ki \u015f\u0259k\u0259r olsa da, onu z\u0259h\u0259r say.<br>T\u00fcrkl\u0259rin ba\u015f\u0131n\u0131 he\u00e7 \u00fcz\u00fcnt\u00fc duymadan k\u0259s,<br>T\u00fcrk\u00fc \u00f6ld\u00fcr baban olsa da\u2026<br>Ey Kadimi t\u00fcrk\u0259 he\u00e7 olma yak\u0131n,<br>S\u00f6zl\u0259ri \u00e7ox qiym\u0259tli inci bel\u0259 olsa<br>Sak\u0131n t\u00fcrkl\u0259r\u0259 yax\u0131nla\u015fma<br>\u00dcz\u00fclm\u0259d\u0259n ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259s, qan\u0131n\u0131 t\u00f6k\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eeird\u0259n d\u0259 g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, s\u00f6hb\u0259t s\u00fcnni v\u0259 \u015fi\u0259l\u0259rd\u0259n getmir. Burada s\u00f6hb\u0259t t\u00fcrk\u00fcn m\u0259hv edilm\u0259sind\u0259n gedir. H\u0259tta b\u00fct\u00fcn s\u0259hih h\u0259disl\u0259rd\u0259 t\u00fcrk\u00fc \u00f6y\u0259n v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u201cS\u0259n qaralar \u00fc\u00e7\u00fcnm\u00fc pey\u011f\u0259mb\u0259r g\u00f6nd\u0259rildin?\u201d- sual\u0131na birm\u0259nal\u0131 v\u0259 vur\u011funun \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259siyl\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunan bir cavab vermi\u015f H\u0259zr\u0259ti Pey\u011f\u0259mb\u0259rimiz\u0259 (s.\u0259.s) bel\u0259 \u015f\u0259r atmaqdan \u00e7\u0259kinmirl\u0259r: \u201cM\u0259n qaralar (\u0259r\u0259bl\u0259r) v\u0259 q\u0131rm\u0131z\u0131lar (t\u00fcrkl\u0259r) \u00fc\u00e7\u00fcn Pey\u011f\u0259mb\u0259r g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f\u0259m\u201d. B\u0259s bu yalan\u0131 n\u0259y\u0259 \u0259saslanaraq s\u00f6yl\u0259yirl\u0259r? M\u0259s\u0259l\u0259 d\u0259 el\u0259 budur. Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) ad\u0131ndan r\u0259vay\u0259tl\u0259r uydurub \u00f6z \u201cSiyas\u0259tnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yer ay\u0131ran Nizam\u00fclm\u00fclk\u00fcn s\u00fcnn\u00fc-\u015fi\u0259 taktikas\u0131 sonra antit\u00fcrkl\u00fck vasit\u0259si kimi i\u015fl\u0259dilirdi. \u018fsass\u0131z f\u0259tvalar\u0131 \u0259sasland\u0131rmaq \u018fhli-s\u00fcn\u0259nin g\u0259r\u0259kli madd\u0259si kimi t\u0259qdim etm\u0259k avam \u0259halid\u0259 \u0259ks reaksiya yaratm\u0131rd\u0131: \u201cAx\u0131 Pey\u011f\u0259mb\u0259rimiz (s.\u0259.s) bel\u0259 s\u00f6yl\u0259yib\u201d.H\u0259tta qalib g\u0259ldikd\u0259n sonra da Sultan S\u0259limin siyasi etiketl\u0259r\u0259 s\u0131\u011fmayan h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri onun t\u00fcrk g\u0259l\u0259n\u0259yini bilm\u0259m\u0259si v\u0259 h\u00f6rm\u0259t b\u0259sl\u0259m\u0259m\u0259si d\u0259 Hoca Sad\u0259ddinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u0259ks olunub.\u018fs\u0259rd\u0259 s\u00fclh dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6nd\u0259ril\u0259n el\u00e7l\u0259rin h\u0259bs ed\u0259r\u0259k Dimitoqada v\u0259 Kilid\u0259l-Axird\u0259 zindana atd\u0131rmas\u0131,min ill\u0259r t\u00fcrk yurdu olmu\u015f Anadolunu x\u0259yan\u0259tl\u0259r yuvas\u0131na \u00e7evirmi\u015f bir Sultana b\u0259ra\u0259t qazand\u0131ran m\u0259nim fikrimc\u0259 t\u00fcrk ola bilm\u0259z.<br>\u00d6z \u0259s\u0259rinin eyni s\u0259hif\u0259sind\u0259 rafizinin \u015fi\u0259 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazan Nizam\u00fclm\u00fclk b\u00fct\u00fcn \u0259s\u0259r boyu rafiziliyi \u015fi\u0259lik kimi t\u0259qdim edir. R\u0259vay\u0259tl\u0259r t\u0259rtib edir v\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s.\u0259.s) ad\u0131ndan yaz\u0131r: \u201c\u018fg\u0259r rafizi adlanan d\u0259st\u0259y\u0259 rast g\u0259ls\u0259n, bil ki, onlar m\u00fcs\u0259lman\u00e7\u0131l\u0131qdan \u0259l \u00e7\u0259kibl\u0259r, onlar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irs\u0259n, ham\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u0259lis\u0259n, \u00e7\u00fcnki kafirdirl\u0259r\u201d (\u201cSiyas\u0259tnam\u0259\u201d s.134). Sonra rafizini \u015fi\u0259yl\u0259 eynil\u0259\u015fdirir. \u018fslind\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 s\u0259hab\u0259l\u0259ri, h\u0259tta \u0259n \u00e7ox \u018flini (\u0259) s\u00f6y\u0259n, Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s.\u0259.s) soysuzlu\u011funa la\u011f ed\u0259n \u018fbu C\u0259hl, \u018fbu S\u00fcfyan\u0131n yax\u0131nlar\u0131 (qohumlar\u0131) rafizi adlan\u0131rd\u0131. Bu bax\u0131mdan h\u0259m s\u00fcnn\u00fcl\u0259r, h\u0259m d\u0259 \u015fi\u0259l\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 dinin m\u00fcq\u0259dd\u0259sl\u0259rin\u0259 k\u00fcfr ed\u0259nl\u0259r indi d\u0259 var v\u0259 bu \u015f\u0259xsl\u0259r h\u0259min rafizil\u0259rdir. D\u00f6rd m\u00f6min x\u0259lif\u0259ni s\u00f6ym\u0259k \u0259l\u0259vi-\u015fi\u0259 yanl\u0131\u015f\u0131 oldu\u011fu kimi, bir m\u0259zh\u0259b\u0259 dind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015f dam\u011fas\u0131 vurmaq da bir s\u00fcnn\u00fc yanl\u0131\u015f\u0131d\u0131r. \u018fslind\u0259 ke\u00e7mi\u015fd\u0259 olanlar\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlar ibr\u0259t almaq, tarixi ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn deyil, d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik, b\u00f6l\u00fcc\u00fcl\u00fck etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259b\u0259b kimi \u0259xz edirl\u0259r. \u015ei\u0259l\u0259rin davas\u0131n\u0131 d\u00f6yd\u00fcy\u00fc v\u0259lay\u0259t \u0130mam \u018fli (\u0259) t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259m Abub\u0259kr (r.a), h\u0259m \u00d6m\u0259r (r.a), h\u0259m d\u0259 Osman (r.a) d\u00f6n\u0259ml\u0259rind\u0259 d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilib. Bu m\u00f6min x\u0259lif\u0259l\u0259r h\u0259mi\u015f\u0259 \u0130mam \u018fli (\u0259) m\u0259sl\u0259h\u0259tin\u0259 ehtiyac duyublar. O, d\u00f6vrd\u0259 qurulmu\u015f hey\u0259td\u0259 \u0130mam \u018fli (\u0259) h\u0259mi\u015f\u0259 \u00fczv olub.<br>Sad\u0259c\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 m\u0259xsus tayfa d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi m\u0259zh\u0259bl\u0259r\u0259 m\u00fcxt\u0259lif r\u0259vay\u0259tl\u0259r, h\u0259disl\u0259r yolu il\u0259 radikall\u0131q qat\u0131b. Bel\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n biri, m\u0259hz Hi\u015fam ibn K\u0259lbinin \u201cKitabi Mesalib\u00fcl Arab\u201d \u0259s\u0259ridir. Onlarla m\u0259qs\u0259dli yaz\u0131lan bel\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259r \u0130slam birliyini pozma\u011fa y\u00f6n\u0259lmi\u015f t\u0259hl\u00fck\u0259li \u0259s\u0259rl\u0259rdir.<br>Bir daha \u0130slamiyy\u0259tin h\u0259r y\u00fcz ild\u0259n bir yenil\u0259\u015fm\u0259sini v\u0259 yay\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015f t\u00fcrk s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259rinin, din xadiml\u0259rinin haqq\u0131nda minl\u0259rl\u0259 kitablar yazsaq bel\u0259 qurtarmaz. Sad\u0259c\u0259 biz ke\u00e7mi\u015fin z\u0259r\u0259rli \u00fcslubunu s\u0131radan \u00e7\u0131xarmal\u0131y\u0131q. \u00c7\u00fcnki indi T\u00fcrkiy\u0259, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan unitar bir d\u00f6vl\u0259tdir. \u0130mperiyan\u0131n \u00f6z\u00fc yoxdursa, kommunistl\u0259rd\u0259n qalma internasionalizm kim\u0259 g\u0259r\u0259kdir?<br>Bu g\u00fcn d\u0259 eyni \u00fcslub qalmaqdad\u0131r. Osmanl\u0131 n\u0259 edibs\u0259 do\u011fru, dig\u0259rl\u0259rinin etdikl\u0259ri is\u0259 ham\u0131s\u0131 nahaqd\u0131r. Sanki Osmanl\u0131 imperiyas\u0131 tutdu\u011fu \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u201cs\u00fclh g\u00f6y\u0259r\u00e7inl\u0259ri\u201d u\u00e7urtmaqla z\u0259bt edib. Bir az m\u0259ntiqli olmaq v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k olmazm\u0131?\u201d.<br>\u2026Bu d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 serb-yeni\u00e7\u0259rl\u0259r\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verilm\u0259sinin s\u0259b\u0259bi bar\u0259d\u0259 t\u00fcrk tarix\u00e7il\u0259ri niy\u0259 susurlar? O d\u00f6vr\u00fcn tarix\u00e7isi Mehmet Solakzad\u0259 \u0259s\u0259rinin bir yerind\u0259 t\u00fcrk yeni\u00e7\u0259rl\u0259rin naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131na i\u015far\u0259 vurur: \u201cQ\u0131\u015f m\u00f6vs\u00fcm\u00fc yax\u0131nla\u015f\u0131rd\u0131. Qaraba\u011f \u00fcz\u0259rin\u0259 getm\u0259k buyru\u011fu veril\u0259nd\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 k\u0259nar\u0131na g\u0259ldikd\u0259 d\u00f6vl\u0259t \u0259rkan\u0131n\u0131n t\u0259hrikiyl\u0259 yen\u0259 yeni\u00e7\u0259rl\u0259r tayfas\u0131 padi\u015fah\u0131n yolu \u00fcst\u00fcnd\u0259 durdular v\u0259 silahlar\u0131 \u00fcz\u0259rin\u0259 \u00e7ar\u0131qlar\u0131n\u0131 dik\u0259r\u0259k f\u0259lak\u0259td\u0259n d\u0259m vurdular\u201d (s\u0259h 35). Amma sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259ki ara\u015fd\u0131rmalarda sipahil\u0259r bar\u0259d\u0259 he\u00e7 bir m\u0259lumat&nbsp;verilmir.Sanki&nbsp;onlar tarixd\u0259 he\u00e7 olmay\u0131blar.<br>8<br>\u018fslind\u0259 n\u0259 ba\u015f vermi\u015fdi?<br>\u00c7ald\u0131ran z\u0259f\u0259rini Osmanl\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck tarixi, dini q\u0259l\u0259b\u0259si sayan tarix\u00e7il\u0259r (m\u0259n bu tarixi yalan yazanlar\u0131n he\u00e7 birini t\u00fcrk saym\u0131ram-m\u00fc\u0259l.) \u00e7ox g\u00f6z\u0259l bilirl\u0259r ki, Sultan Yavuz S\u0259lim \u00c7ald\u0131ran sava\u015f\u0131ndan qay\u0131dan kimi m\u0259\u015fv\u0259r\u0259t \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131. \u00dcsyan etmi\u015f yeni\u00e7\u0259rl\u0259r onun \u0259fvin\u0259 s\u0131\u011f\u0131naraq canlar\u0131n\u0131 qurtara bildil\u0259r. O, t\u0259hqiqat apararaq \u00fcsyan\u0131n r\u0259hb\u0259rl\u0259rini \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131. \u0130kinci v\u0259zir \u0130sg\u0259nd\u0259r Pa\u015fa, Qazi \u018fsg\u0259r C\u0259f\u0259r \u00c7\u0259l\u0259bi v\u0259 ocaqdan Osman a\u011fa divana \u00e7a\u011fr\u0131ld\u0131. \u00c7\u0259l\u0259bid\u0259n \u201cOrdunu \u00fcsyana t\u0259\u015fviq ed\u0259nin c\u0259zas\u0131 n\u0259dir?\u201d- dey\u0259 soru\u015fdu. \u00c7\u0259l\u0259bi dedi: \u201c\u018fg\u0259r g\u00fcnah\u0131 sabitdirs\u0259, c\u0259zas\u0131 \u00f6l\u00fcmd\u00fcr\u201d. Adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259r edam edilir. Bu fakt bir daha t\u0259sdiql\u0259yir ki, t\u00fcrk xalq\u0131 qarda\u015f q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n\u0131 ist\u0259mirdi. O d\u00f6vr\u00fc q\u0259l\u0259m\u0259 alan Osmanl\u0131 tarix\u00e7isi Hoca Sad\u0259ddin \u018ff\u0259ndi yaz\u0131r: \u201dSultan S\u0259lim Ka\u011f\u0131zman v\u0259 Qaraba\u011f istiqam\u0259tin\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259yi \u0259mr etdi.M\u0259r\u0259ndd\u0259n \u00f6t\u00fcb Araz \u00e7ay\u0131na \u00e7atd\u0131qda yeni\u00e7\u0259ril\u0259r qiyam ed\u0259r\u0259k Sultan\u0131 yolundan d\u00f6nd\u0259rdil\u0259r. Sultan S\u0259limin ota\u011f\u0131n\u0131ng\u00fcll\u0259y\u0259 tutulmas\u0131n\u0131 Hafiz M\u0259h\u0259mm\u0259d \u0130sfahaniy\u0259 dan\u0131\u015fm\u0131\u015f v\u0259 demi\u015fdi ki,bu h\u0259r\u0259k\u0259t yeni\u00e7\u0259ril\u0259rin ittifaq\u0131yla v\u0259 divan\u0131n nifaq\u0131yla olmu\u015fdur\u201d(Hoca Satettin Efendi \u201cTac-\u00fct tevarih\u201d IV c.s\u0259h.194).<br>Bu g\u00fcn bu qarda\u015fl\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliy\u0259 \u00e7evirmi\u015f hadis\u0259ni \u015fi\u015fird\u0259nl\u0259r qeyri t\u00fcrkl\u0259rdir. Onlar T\u00fcrkiy\u0259-Az\u0259rbaycan dostlu\u011funa h\u0259r vasit\u0259yl\u0259 ziyan vurma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Sanki \u00c7ald\u0131ran d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc olmasaym\u0131\u015f Osmanl\u0131 kafirl\u0259\u015f\u0259c\u0259kmi\u015f\u2026<br>Tarixl\u0259ri \u0259l\u0259k-v\u0259l\u0259k etdikc\u0259 bu iki h\u00f6kmdar\u0131n dig\u0259r yanl\u0131\u015flar\u0131n\u0131 da a\u00e7ma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fark\u0259n daha \u00e7ox \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n m\u00fcdafi\u0259\u00e7isi kimi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr\u0259m. Bunun f\u0259rqind\u0259y\u0259m. Osmanl\u0131 t\u00fcrkl\u0259ri X\u0259taini \u015fi\u0259liyi se\u00e7m\u0259kl\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131 par\u00e7alad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259m\u0259kd\u0259 haql\u0131d\u0131rlar. Lakin \u0259razil\u0259rd\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00e7oxlu\u011fun \u015fi\u0259 meylli olmas\u0131n\u0131 Bab\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u00f6lm\u0259d\u0259 anlatma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fam. \u015ei\u0259liyi \u015eah \u0130smay\u0131l yaratmay\u0131b. N\u0259 \u0130drisil\u0259r (Tunis), n\u0259 Fatimil\u0259r, n\u0259 Y\u0259m\u0259n \u015fi\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini d\u0259 X\u0259tai yaratmam\u0131\u015fd\u0131. Xorasan v\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) \u00f6lvadlar\u0131na qar\u015f\u0131 edil\u0259n haqs\u0131zl\u0131qlara g\u00f6r\u0259 m\u0259zlumun yan\u0131nda yer tutmalar\u0131yla v\u0259 sufi d\u0259rvi\u015fl\u0259rin say\u0259sind\u0259 \u00e7oxluq \u018fli (\u0259.s) t\u0259r\u0259fdarlar\u0131na \u00e7evrilmi\u015fdi. Apard\u0131\u011f\u0131m fasil\u0259siz ara\u015fd\u0131rmalar\u0131m zaman\u0131 n\u0259 \u018fmir Teymurun, n\u0259 d\u0259 \u015e\u0259rqin dig\u0259r h\u00f6kmdarlar\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u201c\u015fi\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259si\u201d deyil\u0259n bir ifad\u0259y\u0259 rast g\u0259lm\u0259mi\u015f\u0259m. Bu t\u0259hl\u00fck\u0259 yaln\u0131z Osmanl\u0131n\u0131n XVI \u0259sr\u0259 aid tarixi \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 var. \u015eah \u0130smay\u0131l niy\u0259 \u015fi\u0259liyi se\u00e7di? Bu, olduqca \u00f6n\u0259mli bir olayd\u0131r.<br>\u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin \u00f6nc\u0259 s\u00fcnni olmas\u0131, sonra \u015fi\u0259liyi q\u0259bul etm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlar\u0131 tarix elmi n\u0259 t\u0259sdiq, n\u0259 d\u0259 t\u0259kzib edir. \u015eah\u0131n \u015fi\u0259liyi d\u00f6vl\u0259t dini elan etm\u0259si m\u0259\u015fhur, tarixi bir olayla ba\u011fl\u0131d\u0131r. Yaz\u0131lanlara g\u00f6r\u0259, X\u0259tai H\u00fcrr\u00fcn q\u0259brini a\u00e7\u0131b. Bu m\u0259zar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 bir \u00e7ox m\u0259qamlara ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir. Birincisi, \u0130slam dinin\u0259 g\u00f6r\u0259 ciddi bir t\u0259r\u0259dd\u00fcd olduqda, bu t\u0259r\u0259dd\u00fcd\u00fc aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcs\u0259lman m\u0259zar\u0131 a\u00e7\u0131la bil\u0259r. B\u0259s bu t\u0259r\u0259dd\u00fcd niy\u0259 m\u0259hz H\u00fcrrl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r? N\u0259d\u0259n \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin babas\u0131n\u0131n ad\u0131 Bab\u0259kl\u0259 v\u0259 H\u00fcrrr\u0259mil\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131 \u00e7\u0259kilir? H\u00fcrr bin Riyahi, \u0130bni Ziyad t\u0259r\u0259find\u0259n \u0130mam H\u00fcseynin (\u0259.s) karvan\u0131n\u0131n qaba\u011f\u0131na g\u00f6nd\u0259ril\u0259n s\u0259rk\u0259rd\u0259 idi. Lakin vicdan\u0131ndak\u0131 oyan\u0131\u015fla o, \u0130mam H\u00fcseynin (\u0259.s) t\u0259r\u0259fin\u0259 ke\u00e7ib. X\u0259tainin bu m\u0259zar\u0131 a\u00e7mas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259biyl\u0259 ba\u011fl\u0131 iki versiya var. Birinci versiyaya g\u00f6r\u0259, K\u0259rb\u0259lan\u0131 z\u0259bt etdiyi 1508-ci ild\u0259 (K\u0259rb\u0259la hadis\u0259sind\u0259n 850 il \u00f6tm\u00fc\u015fd\u00fc \u2013 m\u00fc\u0259l.) H\u00fcrr\u00fcn m\u0259zar\u0131n\u0131 tap\u0131r. M\u0259zar\u0131 d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn onu a\u00e7\u0131r v\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u00fcrb\u0259 tikilm\u0259sini \u0259mr edir. \u0130kinci versiyaya g\u00f6r\u0259, H\u00fcrr bin Yezid bin Naciy\u0259 T\u0259mimi Yerbui Riyahinin m\u0259zar\u0131n\u0131 s\u00fcnn\u00fcl\u0259rin, yoxsa \u015fi\u0259l\u0259rin haql\u0131 oldu\u011funu \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn a\u00e7d\u0131r\u0131r. H\u00fcrr (onun \u00f6nc\u0259d\u0259n \u015fi\u0259 oldu\u011funu s\u0259yl\u0259y\u0259n m\u0259x\u0259zl\u0259r d\u0259 var-m\u00fc\u0259l.) \u0259n son v\u0259 sonradan \u0130mam H\u00fcseynin (\u0259.s) yan\u0131na ke\u00e7\u0259n bir \u015f\u0259xs oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 m\u0259hz onun se\u00e7ilm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olub. \u018fg\u0259r H\u00fcrr \u015f\u0259hiddirs\u0259, dem\u0259li, \u0130mam H\u00fcseyn (\u0259.s) t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n \u0259n sonuncusu da \u015f\u0259hiddir. Bir \u00e7ox m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 veril\u0259n bu hadis\u0259 bar\u0259d\u0259 deyilir: \u201cM\u0259zar a\u00e7\u0131l\u0131nca H\u00fcrr Riyahinin qanl\u0131 paltarda d\u0259fn olunmu\u015f c\u0259s\u0259dinin c\u00fcr\u00fcm\u0259diyi ayd\u0131n olur. \u015eah \u0130smay\u0131l H\u00fcrr\u00fcn aln\u0131ndak\u0131 yaraya sar\u0131nm\u0131\u015f \u0130mam H\u00fcseyn\u0259 (\u0259.s) m\u0259xsus d\u0259smal\u0131 a\u00e7\u0131b g\u00f6t\u00fcrm\u0259k ist\u0259yir. Bu zaman yaradan qan axaraq m\u0259zara t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Ba\u015fqa d\u0259smalla ba\u011flasalar da qan dayanm\u0131r. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259smaldan ki\u00e7ik bir par\u00e7a k\u0259sib g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k yaran\u0131 h\u0259min d\u0259smalla yenid\u0259n ba\u011flay\u0131r v\u0259 Riyahinin m\u0259zar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u0259qb\u0259r\u0259 tikdirir. \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai yaz\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p>Ey m\u00fcs\u0259lmanlar, \u0259siri-z\u00fclf\u00fc yar\u0259m do\u011frusu<br>Bu siyahkar\u0131n \u0259lind\u0259n biq\u0259raram do\u011frusu.<br>\u2026Yoxlad\u0131m etdim y\u0259qin bietibar\u0259m do\u011frusu.<br>\u015eah X\u0259tai seyr\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131, a\u00e7d\u0131 H\u00fcrr\u00fcn q\u0259brini,<br>Bar-illahi \u0259fv q\u0131l kim, t\u00f6vb\u0259kar\u0259m, do\u011frusu.<br>Sonralar (XVIII \u0259sr) Nadir \u015eah da dind\u0259 Osmanl\u0131yla m\u0259zh\u0259b ayr\u0131m\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131na son qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f v\u0259 ba\u015fqa bir K\u0259rb\u0259la \u015f\u0259hidinin m\u0259zar\u0131n\u0131 a\u00e7araq meyidin \u00e7\u00fcr\u00fcm\u0259diyini g\u00f6rm\u00fc\u015f v\u0259 \u015f\u0259hid H\u0259bib ibn M\u00fczahirinin m\u0259zar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u0259scid tikilm\u0259sini \u0259mr etmi\u015fdi. Dini m\u00fczakir\u0259l\u0259ri is\u0259 o g\u00fcnd\u0259n bir k\u0259nara qoymu\u015fdur. Dem\u0259li, bu fakt bir daha \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n H\u00fcrr\u00fcn m\u0259zar\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259zh\u0259b t\u0259r\u0259dd\u00fcd\u00fcn\u0259 son qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn a\u00e7d\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir. \u0130mam H\u00fcseynin (\u0259.s) H\u00fcrr\u00fcn yaralar\u0131n\u0131 sar\u0131yark\u0259n dediyi: \u201cYa H\u00fcrr! C\u0259ddim v\u0259 m\u0259n s\u0259nd\u0259n raz\u0131y\u0131q. S\u0259nin ad\u0131n Har idi, bundan sonra H\u00fcrr olsun! H\u0259r iki cahanda da H\u00fcrr olasan!\u201d Bu s\u00f6zl\u0259r bir qaranl\u0131q m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 i\u015f\u0131q sal\u0131r. Bab\u0259k \u00fcsyan\u0131n\u0131n m\u0259qs\u0259di \u0259r\u0259b \u0259sar\u0259tind\u0259n \u201cazad olmaq, azadl\u0131q\u201d, y\u0259ni \u201cH\u00fcrr, H\u00fcrriy\u0259t\u201d idi. H\u00fcrr \u0130mam H\u00fcseyn (\u0259.s) karvan\u0131n\u0131n qaba\u011f\u0131n\u0131 k\u0259s\u0259n bir s\u0259rk\u0259rd\u0259 idi. Sonra \u0130mam\u0131n (\u0259.s) t\u0259r\u0259fin\u0259 ke\u00e7\u0259r\u0259k \u015f\u0259hid olmas\u0131yla m\u0259\u015fhurdur. Bu hadis\u0259y\u0259 uy\u011fun olaraq \u201cH\u00fcrr\u0259m, y\u0259ni \u201cazadam\u201d, \u201cH\u00fcrr\u0259mi\u201d, y\u0259ni \u201cazadl\u0131q t\u0259r\u0259fdar\u0131, i\u015ftirak\u00e7\u0131\u201d anlam\u0131ndad\u0131r.<br>\u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin \u015eeyx Heyd\u0259r v\u0259 \u015eeyx C\u00fcneydin Bab\u0259kl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilm\u0259si d\u0259 bu fakt\u0131n, versiyan\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259sdiql\u0259yir. H\u00fcrr\u00fcn m\u0259zar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131,m\u0259hz bu t\u0259r\u0259dd\u00fcd v\u0259 m\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 \u0259laq\u0259lidir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Osmanl\u0131, h\u0259m d\u0259 \u0130ran co\u011frafiyas\u0131nda S\u0259f\u0259vi \u015feyxl\u0259ri \u0259leyhin\u0259 yazanlar\u0131n ham\u0131s\u0131 farslard\u0131r. Onlar\u0131n bu t\u0259riq\u0259ti g\u00f6rm\u0259y\u0259 g\u00f6zl\u0259ri yoxdur. B\u0259zi ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar unudurlar ki, fars mill\u0259t\u00e7iliyinin k\u00f6k\u00fc h\u0259l\u0259 Dara zaman\u0131ndan, \u018fr\u0259b mill\u0259t\u00e7iliyinin k\u00f6k\u00fc is\u0259 VII \u0259srd\u0259n m\u00f6vcud olmu\u015fdur. Firdovsinin \u201c\u015eahnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 uydurdu\u011fu yalanlarda yax\u015f\u0131 h\u0259r \u015fey farslar\u0131n, pisl\u0259rin \u0259n pisi turanl\u0131lar\u0131n ad\u0131na yaz\u0131l\u0131b. Eyni \u00fcslubu Nizam\u00fclm\u00fclk, P\u0259rvan\u0259,Xunci v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 da davam etdiribl\u0259r. Bab\u0259k \u00fcsyan\u0131ndan sonra t\u00fcrk mill\u0259t\u00e7iliyinin \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259n t\u00fcrk s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259rin qisas\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn meydana \u00e7\u0131xmas\u0131 anla\u015f\u0131lmaqdad\u0131r. Burada m\u0259zh\u0259b, din t\u0259\u0259ss\u00fcb\u00fc \u201cs\u00fcnn\u0259tsiz Af\u015finin\u201d m\u00fcs\u0259lmanl\u0131\u011f\u0131 kimi bir \u015feydir.<br>9<br>Xaqan Uzun H\u0259s\u0259n d\u00f6vr\u00fcn\u00fc ya\u015fam\u0131\u015f fars tarix\u00e7isi F\u0259zlullah ibn Ruzbixan Xunci \u00f6z \u0259cdadlar\u0131ndan he\u00e7 n\u0259 il\u0259 f\u0259rql\u0259nmir. O, Uzun H\u0259s\u0259n\u0259 Xaqan des\u0259 d\u0259 t\u00fcrkl\u0259r\u0259 olan nifr\u0259tini, Sasanil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 olan sevgisini t\u0259krar-t\u0259krar b\u00fcruz\u0259 verir. O yaz\u0131r: \u201cBu ilin hadis\u0259l\u0259ri i\u00e7ind\u0259 l\u0259n\u0259tlik iblis \u015eeyx Heyd\u0259r \u018frd\u0259billinin samaritlil\u0259rin buzova ibad\u0259tl\u0259rin\u0259 b\u0259nz\u0259r ibad\u0259tl\u0259ri idi. Bu utanmazl\u0131qlar\u0131na baxmayaraq b\u00fctp\u0259r\u0259stl\u0259rin (buzova ibad\u0259t ed\u0259nl\u0259r) qo\u015fununu Rumdan \u015eirvana apard\u0131 (\u0424\u0430\u0437\u043b\u0443\u043b\u043b\u0430\u0445 \u0438\u0431\u043d \u0420\u0443\u0437\u0431\u0438\u0445\u0430\u043d \u0425\u0443\u043d\u0434\u0436\u0438 \u00ab\u0422\u0430\u0440\u0438\u0445-\u0438 \u0430\u043b\u0430\u043c \u0430\u0440\u0430\u0439\u0438 \u0430\u043c\u0438\u043d\u0438\u00bb Bak\u0131 1987 s.76). M\u00fc\u0259llif vurdu\u011fu l\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259n yaz\u0131r: \u201cH\u0259qiq\u0259t\u0259n Heyd\u0259r \u015f\u0259r\u0259fli \u015feyxl\u0259r n\u0259slind\u0259ndir. \u018frd\u0259bil bu m\u00fcq\u0259dd\u0259sl\u0259rin v\u0259 imanl\u0131lar\u0131n s\u0131\u011f\u0131nacaq yeri idi. Bu icmada ilk d\u0259f\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck tu\u011funu qald\u0131ran (d\u00fcnyada) v\u0259 yegan\u0259 (vahidi-afak) olan \u015eeyx S\u0259fi ad-Din \u0130shak (1252-1334-c\u00fc ill\u0259r) Kaxbaran (Qaxbaran) k\u0259ndind\u0259 anadan olmu\u015fdu\u2026 Onun h\u0259yat\u0131 bar\u0259d\u0259 deyil\u0259nl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 adil h\u00f6kmdar Ulcaytu Sultan (1305-1316) Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rini (C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda \u015f\u0259h\u0259r- m\u00fc\u0259l.) t\u0259mir etdikd\u0259n sonra (1313-c\u00fc il) onun \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131na 400 n\u0259f\u0259r bilikli adam, \u00fcl\u0259ma, mistik v\u0259 m\u00f6min a\u011fsaqqallar g\u0259ldi. Bu y\u0131\u011f\u0131ncaqda \u015eeyx Ala ad-Din Simnani v\u0259 \u015eeyx \u015e\u0259r\u0259f al-Haqq vad-Din Darcazani d\u0259 i\u015ftirak edirdi. (Bu y\u0131\u011f\u0131ncaq bar\u0259d\u0259 Teymur xan\u0131n v\u0259siyy\u0259tnam\u0259sind\u0259n m\u0259lumat vermi\u015f\u0259m-m\u00fc\u0259l.). Sultan\u0131n arzusu bu idi ki, \u018frd\u0259bil \u015feyxi \u00f6z i\u015ftirak\u0131yla bu y\u0131\u011f\u0131nca\u011f\u0131 zin\u0259tl\u0259ndirsin. \u015eeyx bilirdi ki, \u0259g\u0259r ziyar\u0259t\u0259 v\u0259 yem\u0259y\u0259 getm\u0259s\u0259, h\u00f6kmdar inciy\u0259 bil\u0259r. \u00d6z ya\u015f\u0131n\u0131 b\u0259han\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00f6z o\u011flu Xvac S\u0259dr ad-Dini (1305 \u2013 1393) din xadimi \u015eeyx \u0130zz ad-Dinin m\u00fc\u015fayi\u0259ti il\u0259 bu y\u0131\u011f\u0131nca\u011fa yollad\u0131\u201d(s.78). Burada kafir adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u015feyxl\u0259rin \u0259cdadlar\u0131n\u0131 g\u00f6yl\u0259r\u0259 qald\u0131r\u0131r. Ulcaytu Sultan\u0131n onu nec\u0259 g\u00f6zl\u0259diyini yaz\u0131r. (X\u0259lif\u0259l\u0259rin onun icaz\u0259siyl\u0259 oturub durmas\u0131n\u0131 yazm\u0131\u015fam-m\u00fc\u0259l.) \u2026S\u0259dr \u0259d-Dini bu d\u00fcnyan\u0131 t\u0259rk ed\u0259rk\u0259n yerini v\u0259 dua xal\u00e7as\u0131n\u0131 \u015eeyx Xvac \u018fliy\u0259 verdi (kutbi \u2013 vali). \u015eeyx Xvac \u018fli 1429-cu ild\u0259 v\u0259fat ed\u0259rk\u0259n onun \u015f\u00f6hr\u0259ti d\u00fcnyaya yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131 (s.78).<br>\u018fcdadlar\u0131n\u0131 t\u0259rifl\u0259y\u0259rk\u0259n C\u00fcneydi pisl\u0259y\u0259n Xunci C\u00fcneydin \u015eirvan h\u00fccumunu n\u0259d\u0259n h\u0259zm ed\u0259 bilm\u0259diyi anla\u015f\u0131l\u0131r. \u00c7\u00fcnki regionda farslara, sasanil\u0259r\u0259 m\u0259xsus son s\u00fclal\u0259 \u015eirvan\u015fahlar olmu\u015fdur. O yaz\u0131r: \u201cOrada yerli \u0259halini \u0259traf\u0131na y\u0131\u011faraq Ali hakimiyy\u0259t\u0259 \u2013 soyu Xosrovla \u015f\u0259r\u0259fl\u0259n\u0259n K\u0259sradan g\u0259l\u0259n \u015eirvan hakimi \u018fmir X\u0259lil\u0259 qar\u015f\u0131 (1417 \u2013 1460) \u00fcsyan etdi. \u018fmir ondan n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn hiday\u0259tin deyil, \u00fcsyan\u0131n bayra\u011f\u0131n\u0131 qald\u0131rmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bini soru\u015fdu. Amma \u015feyx ona qulaq asmad\u0131 v\u0259 X\u0259lilullahla Qafqaz\u0131n \u0259t\u0259kl\u0259rind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 ba\u015flad\u0131\u2026 Ax\u0131rda q\u0259l\u0259b\u0259 \u015eirvan bayra\u011f\u0131n\u0131n oldu v\u0259 C\u00fcneydin ba\u015f\u0131 siniy\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259diyind\u0259n, te\u015ft\u0259 qoydular, \u018fmirin qar\u015f\u0131s\u0131na g\u0259tirdil\u0259r v\u0259 \u015eirvan xalq\u0131 asud\u0259 n\u0259f\u0259s ald\u0131 (s.80).<br>M\u00fc\u0259llifin yazd\u0131\u011f\u0131 kimi sufil\u0259r \u015eirvan u\u011frunda \u00e7ox m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131lar. Burada t\u00fcrk \u0259hali K\u0259sra farslar\u0131n\u0131n hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda idi. Sufizmin be\u015fiyi say\u0131lan \u015eirvan\u0131n \u0259mirl\u0259rinin m\u0259hv edilmi\u015f Sasanil\u0259rin son istinadgah\u0131 olmas\u0131na qar\u015f\u0131 S\u0259f\u0259vil\u0259r m\u00fcbariz\u0259 etdil\u0259r. Bu \u0259s\u0259rd\u0259 b\u0259lk\u0259 d\u0259 \u00e7oxlar\u0131n\u0131n f\u0259rqin\u0259 varmad\u0131\u011f\u0131 bir inc\u0259 m\u0259qam var. M\u00fc\u0259llif fars z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u00fcy\u00fcn\u00fcn izini buraxaraq yaz\u0131r: \u201c\u015eirvan haqq\u0131nda dan\u0131\u015fmaq laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259, dem\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, kimin sa\u011f v\u0259 sol t\u0259r\u0259fi q\u0131l\u0131ncla bel\u0259 z\u0259bt edilmi\u015f olsa da Xosrovun etdiyi kimi qaytar\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u018fg\u0259r G\u00fcn\u0259\u015f kimi d\u00fcnyan\u0131 g\u00fcnd\u00fcz tutsan da,\u0259nam olaraq onu qara hind quluna t\u0259hvil verm\u0259lis\u0259n\u201d (s.80). Bu dualizm \u00f6nc\u0259 Misirin Osiris mifologiyas\u0131na, daha sonralar farslar\u0131n Mitra v\u0259 at\u0259\u015fp\u0259r\u0259stlik ayinl\u0259rin\u0259 ke\u00e7mi\u015fdi. Fars m\u00fc\u0259llifi burada \u0130slam dini deyil, onun batil inancl\u0131 son Sasani t\u00f6r-t\u00f6k\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn m\u0259hvi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcrd\u00fc. M\u0259hz bu hadis\u0259d\u0259n sonra ibad\u0259tc\u0259 \u015f\u00f6hr\u0259tli sufi v\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259ri kafir adland\u0131rma\u011fa ba\u015flay\u0131r: \u201cRumlu axmaqlar (\u015eeyx Heyd\u0259r t\u0259r\u0259fdarlar\u0131-m\u00fc\u0259l.) \u015feytani fikirl\u0259ri olan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r v\u0259 yol azm\u0131\u015flar d\u00fcnya xristianlar\u0131na m\u0259xsus m\u0259b\u0259dl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259ki z\u0259ngi vuraraq v\u0259 ona uyanlar\u0131 \u00f6z t\u0259r\u0259fl\u0259rin\u0259 \u00e7\u0259k\u0259r\u0259k \u00f6zl\u0259rinin \u201c\u00fc\u00e7l\u00fcy\u00fcn\u00fc\u201d xalqa q\u0259bul etdirdil\u0259r\u2026<br>\u2026Onlar (Sufil\u0259r-m\u00fc\u0259l.) a\u015fkarcas\u0131na \u015eeyx C\u00fcneydi \u201cAllah\u201d (\u0130lah), onun o\u011flunu \u201cAllah\u0131n o\u011flu\u201d (ibn Allah) adland\u0131r\u0131rd\u0131lar\u2026 Onu t\u0259rifl\u0259y\u0259r\u0259k deyirdil\u0259r: \u201cO, canl\u0131 Allahd\u0131r, ondan qeyri \u0130lah yoxdur\u201d (s.80). Bu m\u0259krli fars Xunci \u00fc\u00e7l\u00fck dedikd\u0259 \u201cAllah, M\u0259h\u0259mm\u0259d, \u018fli\u201d yozumu verm\u0259liyk\u0259n kafir g\u00f6st\u0259rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6nc\u0259 mus\u0259vil\u0259r\u0259 b\u0259nz\u0259tdiyi \u015feyxl\u0259ri daha sonra xristianlara b\u0259nz\u0259tm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<br>M\u00fc\u0259llif daha sonra B\u00f6y\u00fck h\u00f6kmdar Uzun H\u0259s\u0259nin C\u00fcneydin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra \u015eeyx Heyd\u0259r\u0259 g\u00f6st\u0259rdiyi qay\u011f\u0131dan, onu g\u0259nc ik\u0259n \u018frd\u0259bil \u015feyxi etm\u0259sind\u0259n s\u00f6z a\u00e7\u0131r. Dem\u0259li, Uzun H\u0259s\u0259n bu t\u0259riq\u0259t\u0259 Sultan Ulcaytu, \u018fmir Teymur q\u0259d\u0259r h\u00f6rm\u0259t b\u0259sl\u0259yirmi\u015f. Sad\u0259c\u0259 farslar\u0131n g\u00f6st\u0259rdiyi nifr\u0259ti n\u0259d\u0259n Osmanl\u0131da g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fcz\u00fc indi anlamaq olar\u2026<br>T\u00fcrk tarixind\u0259 dezinformasiyalar yaymaq i\u015fin\u0259 farslar min il \u00f6nc\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131lar. Firdovsinin iki t\u00fcrk s\u0259rk\u0259rd\u0259sini \u00fczb\u0259\u00fcz qoyaraq Kiaksar\u0131 (\u0130ki ok sar) Key Xosrov, Alp \u018fr Tunqan\u0131 (\u018ffrasiyab adland\u0131r\u0131r, h\u0259rfi t\u0259rc\u00fcm\u0259d\u0259 bu ad da \u201c\u0259n pisl\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131\u201d anlam\u0131ndad\u0131r. Firdovsi bu ad\u0131 da d\u0259yi\u015f\u0259r\u0259k t\u00fcrk\u0259 nifr\u0259tini bildirib. N\u00f6vb\u0259ti kitab\u0131mda bu bar\u0259d\u0259 geni\u015f ara\u015fd\u0131rma m\u0259tni verdiyim\u0259 g\u00f6r\u0259 indi sad\u0259c\u0259 bu m\u0259lumatla kifay\u0259tl\u0259nir\u0259m- m\u00fc\u0259l.) is\u0259 \u018ffrasiyab ed\u0259r\u0259k \u0130ran tarixi yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131b. H\u0259r\u00e7\u0259nd N.G\u0259nc\u0259vi bu pisliyin yalanlar\u0131n\u0131 fa\u015f el\u0259yib, amma n\u0259 yaz\u0131q ki, t\u00fcrk tarix\u00e7il\u0259ri Firdovsi yalanlar\u0131 \u00fczr\u0259 \u201cAlp \u018fr Tunqa dastan\u0131\u201dn\u0131 b\u0259rpa etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131blar. Bu h\u0259r iki h\u00f6kmdar q\u0259rb t\u00fcrkl\u0259rinin (avropoid) lideridir.<br>Xunci d\u0259 eyni \u00fcsuldan istifad\u0259 edir: \u201c\u015eeyxin ibahat (haram\u0131n halal elan edilm\u0259si) v\u0259 Bab\u0259kin h\u00fcrr\u0259mi dini qanunlar\u0131n\u0131 t\u0259tbiq edirdi. Riyakarl\u0131q ed\u0259r\u0259k ba\u015flar\u0131na sufi papa\u011f\u0131, \u00e7iyinl\u0259rin\u0259 d\u0259rvi\u015f xirq\u0259si geyins\u0259l\u0259r d\u0259, h\u0259m d\u0259 zirehl\u0259rini geyin\u0259r v\u0259 x\u0259nc\u0259rl\u0259rini itil\u0259y\u0259rdil\u0259r. Amma o da h\u0259qiq\u0259tdir ki, t\u0259bi\u0259tc\u0259 bu adam (\u015eeyx Heyd\u0259r) \u00e7ox c\u0259sur adam idi v\u0259 q\u0131l\u0131nc, niz\u0259 oynatmaqda, ox atmaqda R\u00fcst\u0259m (Zal o\u011flu R\u00fcst\u0259m \u2013 Sak o\u011flu R\u00fcst\u0259m ad\u0131yla tarix\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n bir t\u00fcrkd\u00fcr. Firdovsinin bir yalan\u0131 da R\u00fcst\u0259m Zalla ba\u011fl\u0131d\u0131r-m\u00fc\u0259l.) v\u0259 \u018ffrasiyab\u0131 (Alp \u018fr Tunqa) utand\u0131rard\u0131\u201d (yen\u0259 orada s.82).<br>F\u0259zlullah Xunci nifr\u0259tl\u0259 and\u0131\u011f\u0131 sufil\u0259rin b\u0259z\u0259n \u0259n yax\u015f\u0131 \u0259m\u0259ll\u0259rind\u0259n m\u0259cbur\u0259n s\u00f6z a\u00e7mal\u0131 olur. Bab\u0259k h\u0259r\u0259kat\u0131ndan sonra Anadolu v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rind\u0259 t\u00fcrk sufil\u0259r \u0130slam\u0131 t\u00fcrk\u00fcn ruhuna qatma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131lar. \u201c\u018fn\u0259lh\u0259qq\u201d dey\u0259n t\u0259brizli H\u0259llaci M\u0259ncurdan ba\u015flayaraq \u018fhm\u0259d Yas\u0259viy\u0259d\u0259k davam ed\u0259n bu p\u0259rak\u0259nd\u0259lik XIII \u0259srd\u0259n Q\u0131z\u0131lba\u015flar, \u018fxil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n daha geni\u015f \u0259razil\u0259r\u0259 yay\u0131ld\u0131. Art\u0131q XIV \u0259srd\u0259n etibar\u0259n t\u00fcrk dili geni\u015f imkanlar\u0131 olmayan fars dilin\u0259 meydan oxumaqdayd\u0131. \u015e\u0259rqin \u0259r\u0259b, fars v\u0259 s. xalqlar\u0131 \u015firvanl\u0131 \u0130mam\u0259ddin N\u0259siminin \u015feirl\u0259rini t\u00fcrkc\u0259 \u0259zb\u0259rl\u0259yirdil\u0259r.<br>10<br>\u018fslind\u0259 \u00c7ald\u0131ran d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc t\u00fcrk\u00fcn tarixd\u0259 buraxd\u0131\u011f\u0131 yanl\u0131\u015flardan biridir. Bir s\u0131ra m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 bu d\u00f6y\u00fc\u015f zaman\u0131 t\u0259xminl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 5000 n\u0259f\u0259rin \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fc yaz\u0131l\u0131b. Y\u0259ni bu sava\u015f mahiyy\u0259tc\u0259 irimiqyasl\u0131 itkil\u0259r hesab\u0131na ba\u015f verm\u0259yib. Bu g\u00fcn\u00fcn prizmas\u0131nda n\u0259 Sultan S\u0259limi, n\u0259 d\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131 top at\u0259\u015fin\u0259 tutma\u011f\u0131n b\u00f6y\u00fck m\u0259nada el\u0259 bir anlam\u0131 da qalmay\u0131b. Bu sava\u015f\u0131n \u015fi\u015firdilm\u0259si, s\u00fcnni-\u015fi\u0259 qar\u015f\u0131durmas\u0131 kimi t\u0259qdim edilm\u0259si yaln\u0131z siyasi m\u0259qs\u0259d da\u015f\u0131y\u0131r. \u00d6z\u00fc d\u0259 bunu ed\u0259nl\u0259ri n\u0259 \u015eah, n\u0259 d\u0259 Sultan maraqland\u0131r\u0131r. Lap d\u0259rin\u0259 gedinc\u0259, onlar\u0131n tarixi d\u00fcz-\u0259m\u0259lli oxumad\u0131qlar\u0131 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u2026<br>Bu fakt\u0131 g\u00f6yl\u0259r\u0259 qald\u0131ran t\u00fcrk tarix\u00e7i v\u0259 yazarlar\u0131ndan f\u0259rqli olaraq Az\u0259rbaycan tarix\u00e7i v\u0259 yazarlar\u0131 birm\u0259nal\u0131 olaraq, yekdillikl\u0259 \u201cqarda\u015f q\u0131r\u011f\u0131n\u0131\u201d adlandlrmaqdad\u0131r: \u201cBu (dini qar\u015f\u0131durma, m\u0259zh\u0259b ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131-m\u00fc\u0259l.) is\u0259 \u00c7ald\u0131ran vuru\u015fmas\u0131n\u0131 tarixin \u0259n qanl\u0131 qarda\u015f q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131ndan birin\u0259 \u00e7evirdi. Yavuz S\u0259lim \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck z\u0259f\u0259r say\u0131lan \u00c7ald\u0131ran vuru\u015fmas\u0131 \u0259slind\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u00fcmumi faci\u0259si, Q\u0259rb diplomatiyas\u0131n\u0131n is\u0259 strateji q\u0259l\u0259b\u0259si idi\u201d(\u201cAz\u0259rbaycan tarixi\u201d Bak\u0131 1994 s\u0259h.407). Bu qarda\u015f q\u0131r\u011f\u0131n\u0131na f\u0259tvan\u0131 Q\u0259rb v\u0259 y\u0259hudil\u0259r vermi\u015fdi. D\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik yaymaqla b\u00f6lg\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rini s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131b \u00e7\u0131xarma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. A\u011fqoyunlu v\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259rd\u0259n \u00fcz g\u00f6rm\u0259y\u0259n k\u00fcrd v\u0259 haylar m\u00f6vcud durumdan yararlanma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131lar. A\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 g\u00f6rm\u00fc\u015f T\u00fcrk ruhu \u00f6l\u00fcmc\u00fcl sur\u0259td\u0259 yaralanm\u0131\u015fd\u0131. Bunu t\u00fcrkl\u0259r demi\u015fk\u0259n, H\u0259zr\u0259ti Yavuz S\u0259lim etdi. K\u00fcrd d\u0259st\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycana m\u0259xsus v\u0259 Osmanl\u0131 t\u0259rkibind\u0259 olan 12 vilay\u0259td\u0259n \u2013 Mardin, Harput, Diyarb\u0259kir, \u018frbil, Mosul kimi \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r\u0259 h\u00fccum etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. \u018fsrl\u0259rl\u0259 Anadolunun x\u00fclyalar\u0131yla ya\u015fayan v\u0259 mar\u0131\u011fa yatan haylar is\u0259 Qaraman \u018frm\u0259niyy\u0259sinin miras\u0131 olan torpaqlara do\u011fru \u201cs\u00fcr\u00fc\u015fm\u0259y\u0259\u201d \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. F\u0131rat\u0131n sa\u011f v\u0259 sol sahill\u0259rind\u0259 bir zaman Arsaq t\u00fcrkl\u0259rind\u0259n \u201ckiray\u0259\u201d etdikl\u0259ri yerl\u0259rd\u0259n \u015fimala do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Bir anda S\u0259lcuqlulara i\u00e7dikl\u0259ri anda x\u0259yan\u0259t edib tatar-monqol t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan haylar yenid\u0259n S\u0259lcuq \u00f6vladlar\u0131na \u00fcz tutmu\u015fdular.<br>\u00d6z ara\u015fd\u0131rmalar\u0131nda Faruq S\u00fcm\u0259r Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rini (Az\u0259rbaycanda t\u00fcrkm\u0259n tayfas\u0131 \u00e7ox azd\u0131r-m\u00fc\u0259l.) v\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131 yanl\u0131\u015f, m\u0259zh\u0259b\u00e7i v\u0259 s. adlarla t\u0259qdim etdikd\u0259n sonra bir etirafda bulunur: \u201cAncaq bu h\u0259qiq\u0259tdir ki, \u015e\u0259rqi Anadolu S\u0259f\u0259vi idar\u0259sind\u0259 qalsayd\u0131 bir m\u00fcdd\u0259t sonra orada ancaq t\u00fcrk dilind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131lacaqd\u0131. Osmanl\u0131 idar\u0259si bu b\u00f6lg\u0259d\u0259ki k\u00f6\u00e7\u0259ri t\u00fcrk \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fc bel\u0259 \u00f6z yerind\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259mi\u015fdi. Onlar\u0131n bir hiss\u0259si \u0130rana, dig\u0259ri is\u0259 Orta Anadoluya k\u00f6\u00e7m\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131\u201d (Faruq S\u00fcm\u0259r \u201cO\u011fuzlar\u201d Bak\u0131 1992 s.165).<br>Anadolu h\u0259mi\u015f\u0259 t\u00fcrk\u00fcn olub. Yunanlardan \u00f6nc\u0259 d\u0259, sonra da.<br>11<br>Osmanl\u0131 cahan d\u00f6vl\u0259ti idi. 30 xalq\u0131 v\u0259 dinl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n bir qurulu\u015f t\u00fcrk\u00e7\u00fc, irq\u00e7i ola bilm\u0259zdi. He\u00e7 zaman buna qeyr\u0259t d\u0259 g\u00f6st\u0259rm\u0259di. Bu bar\u0259d\u0259 Sultan S\u0259limin d\u0259rin bir fikri var: \u201cBiz m\u00fcs\u0259lman k\u00f6n\u00fcll\u0259rin birliyini saxlamaq ad\u0131na \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc xarab etmi\u015f bir mill\u0259tik\u201d. Bu d\u0259y\u0259rli fikirl\u0259r Osmanl\u0131n\u0131n mahiyy\u0259tini a\u00e7\u0131r. Osmanl\u0131 tarixd\u0259 d\u00f6vl\u0259t qurmam\u0131\u015f d\u00f6rd mill\u0259t\u0259 himay\u0259darl\u0131q edib: Haylara, y\u0259hudil\u0259r\u0259, k\u00fcrdl\u0259r\u0259 v\u0259 qara\u00e7\u0131lara. Bu g\u00fcn onlar\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnd\u0259n x\u0259yan\u0259t g\u00f6rm\u0259kd\u0259dirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir \u00e7oxlar\u0131 Sultan S\u0259limin x\u0259lif\u0259liyi Osmanl\u0131ya g\u0259tirm\u0259siyl\u0259 \u00f6y\u00fcn\u00fcr. \u018fslind\u0259 \u00c7ingiz xan\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n sonra x\u0259lif\u0259lik \u201cYUNESKO\u201d kimi bir quruma \u00e7evrilmi\u015fdi.<br>Sultanlardan, \u0259mirl\u0259rd\u0259n h\u0259diyy\u0259l\u0259r (m\u0259n buna r\u00fc\u015fv\u0259t dey\u0259rdim-m\u00fc\u0259l.) al\u0131b adlar verirdi. \u018fslind\u0259 Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131n\u0131n \u015e\u0259rq\u0259 h\u00fccumundan sonra Q\u0259rb\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri z\u0259ifl\u0259di. Problemli v\u0259 x\u0259yan\u0259tl\u0259rl\u0259 dolu \u018fr\u0259b d\u00fcnyas\u0131 Osmanl\u0131 hesab\u0131na ya\u015fad\u0131. Sultan S\u0259limin bu b\u00f6y\u00fck \u0259razil\u0259r\u0259 sahib \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131 he\u00e7 d\u0259 g\u00f6zd\u0259n salmaq niyy\u0259tim yoxdur. Sad\u0259c\u0259 o d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n superg\u00fcc\u00fc olan Osmanl\u0131 Misiri s\u00f6zl\u0259 d\u0259 tabe etdir\u0259 bil\u0259rdi. Mustafa Kamal Atat\u00fcrk\u00fcn bu bar\u0259d\u0259 dedikl\u0259ri d\u0259 \u00e7ox \u00f6n\u0259mlidir: \u201cBu mill\u0259tin ulular\u0131ndan Yavuz h\u0259zr\u0259tl\u0259ri (924-c\u00fc il hicri) Misiri z\u0259bt etdiyi vaxt orada edam etdiyi h\u00f6kmdarlardan ba\u015fqa \u00fcnvan\u0131 x\u0259lif\u0259 olan bir zat buldu\u201d (1 kas\u0131m 1922-ci il M\u0259clis konu\u015fmas\u0131).<br>Y\u0259ni bu x\u0259lif\u0259lik Osmanl\u0131ya ziyandan ba\u015fqa he\u00e7 n\u0259 verm\u0259di. Yen\u0259 d\u0259 B\u00f6y\u00fck Atat\u00fcrk\u00fcn s\u00f6zl\u0259rin\u0259 diqq\u0259t ed\u0259k: \u201cH\u0259zr\u0259ti S\u0259limin be\u015f \u0259sr sonra Misird\u0259 yapd\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0259g\u0259r ist\u0259s\u0259ydi M\u0259lik\u015fah daha o zaman Ba\u011fdadda etmi\u015f olard\u0131\u201d (yen\u0259 orada-m\u00fc\u0259l.).<br>S\u0259f\u0259vi v\u0259 Osmanl\u0131 sava\u015f\u0131na dini don geyindirilm\u0259si Sultan S\u0259lim v\u0259 onu \u0259hat\u0259 ed\u0259nl\u0259rin taktikas\u0131 idi. \u00c7\u00fcnki bu, guya s\u00fcnn\u00fcl\u00fcy\u00fc bir \u015fi\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sind\u0259n qurtaran \u015f\u0259xsin Misir\u0259d\u0259k getm\u0259k strategiyas\u0131 idi. Bu g\u00fcn\u0259d\u0259k t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n bu siyas\u0131 oyunu anlamamas\u0131 q\u0259lbimi a\u011fr\u0131d\u0131r. 1453-1623-c\u00fc ill\u0259r aras\u0131nda Osmanl\u0131da v\u0259zir olmu\u015f \u015f\u0259xsl\u0259rin 48-ind\u0259n 33-\u00fc t\u00fcrk deyildi. 36 Osmanl\u0131 x\u0259lif\u0259sinin 34-n\u00fcn anas\u0131 t\u00fcrk deyildi (Bu faktlar T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 aid m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcb-m\u00fc\u0259l.). S\u0259lcuqlulardan qalma bu yanl\u0131\u015f siyas\u0259tin sanc\u0131s\u0131n\u0131 t\u00fcrk mill\u0259ti bu g\u00fcn d\u0259 \u00e7\u0259km\u0259kd\u0259dir. Bu \u0259razil\u0259r\u0259 g\u0259lm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn haylar Osmanl\u0131n\u0131n t\u00fcrk v\u0259 t\u00fcrkm\u0259nl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 h\u00f6rm\u0259tsizliyind\u0259n, b\u00f6lg\u0259d\u0259 q\u0259dim tarixi olan Qaraman \u2013 \u018frm\u0259niyy\u0259sinin (bu g\u00fcn d\u0259 Qaraman tayfas\u0131n\u0131n \u0259rm\u0259n\u0259k qolu m\u00f6vcuddur-m\u00fc\u0259l.) oldu\u011funu bilirdil\u0259r. \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin v\u0259 dig\u0259r m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rd\u0131qlar\u0131 bu xristian t\u00fcrkl\u0259r haz\u0131rda Yunan\u0131standa Trakiya t\u00fcrkl\u0259ri, G\u00fcrc\u00fcstanda yunan (qrek), \u015eimali Qafqazda Stavropol, Krasnodar v\u0259 s. \u0259razil\u0259rd\u0259 d\u0259 yunan (qrek) ad\u0131yla tan\u0131nan, t\u00fcrk dilind\u0259 dan\u0131\u015fan b\u00f6y\u00fck bir toplumdur. Onlar Qaraman \u2013 \u018frm\u0259niyy\u0259sinin \u0259sl sakinl\u0259ridir v\u0259 Osmanl\u0131 z\u00fclm\u00fcnd\u0259n qa\u00e7\u0131blar. XVI-XVIII \u0259srl\u0259r boyu Anadolunu tam t\u0259rk edibl\u0259r. Qalan az qisim xristian Qaramanl\u0131-\u018frm\u0259nl\u0259r 1924-c\u00fc il m\u00fcbadil\u0259sind\u0259 bir s\u0259lcuqlu zehniyy\u0259tiyl\u0259 g\u00f6z ya\u015flar\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 minill\u0259r boyu ya\u015fad\u0131qlar\u0131 torpaqlardan \u00e7\u0131xar\u0131laraq Yunan\u0131stana s\u00fcr\u00fcld\u00fcl\u0259r. \u00dcst\u0259lik, \u018frm\u0259nl\u0259rin yadigar qalm\u0131\u015f \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 erm\u0259ni q\u0131p\u00e7aqcas\u0131 ad\u0131 qoyaraq indi \u201cad o\u011frusu haylara\u201d aid etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmaqdad\u0131rlar. Haylar bu Osmanl\u0131 nadanl\u0131\u011f\u0131ndan biclikl\u0259 yararlanaraq bir t\u00fcrk tayfas\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131, sonra tarixini, daha sonra is\u0259 m\u00f6vcud oldu\u011fu \u0259razil\u0259ri o\u011furlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131. \u00c7\u00fcnki, S\u0259cuqlu v\u0259 Osmanl\u0131n\u0131 idar\u0259 ed\u0259nl\u0259rin X-XI \u0259srl\u0259rd\u0259 g\u0259lm\u0259 olduqlar\u0131 bax\u0131m\u0131ndan b\u00f6lg\u0259 \u0259halisin\u0259, 10 min illik ya\u015fam tarixi olan yerli t\u00fcrkl\u0259rin varl\u0131\u011f\u0131na q\u0131sqancl\u0131qla yana\u015f\u0131rd\u0131lar.<br>B\u00f6y\u00fck Fateh Sultan Mehmet zaman\u0131nda \u0130stanbulda ya\u015fayan \u0259halinin (1477-ci il) siyah\u0131ya al\u0131nmas\u0131n\u0131 \u0259ks etdir\u0259n s\u0259n\u0259dl\u0259r Topqap\u0131da m\u00f6vcuddur:<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcs\u0259lmanlar \u2026\u2026\u2026.. 8951 ail\u0259;<br>Ortodoks-rum \u2026\u2026.. 3151 ail\u0259;<br>Y\u0259hudil\u0259r \u2026\u2026\u2026\u2026.. 1647 ail\u0259;<br>K\u0259f\u0259li (m\u00fcv\u0259qq\u0259ti g\u0259lib-ged\u0259n) \u2026\u2026 267 ail\u0259;<br>Erm\u0259ni (hay)\u2026\u2026\u2026\u2026.. 377 ail\u0259;<br>Qaraman-erm\u0259ni \u2026\u2026.. 384 ail\u0259;<br>C\u0259dv\u0259ld\u0259n g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, art\u0131q haylar erm\u0259ni ad\u0131n\u0131 1477-ci ild\u0259 m\u0259nims\u0259yibmi\u015f, amma h\u0259l\u0259 qaramanl\u0131larda da saxlanmaqdaym\u0131\u015f. Bu g\u00fcn haylardan bu t\u00fcrk ad\u0131 geri al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Bununla da onlar\u0131n yalan\u00e7\u0131 tarixl\u0259ri, \u0259razi iddialar\u0131 sabun k\u00f6p\u00fcy\u00fc kimi da\u011f\u0131lar. Qaraman \u2013 \u018frm\u0259nl\u0259rind\u0259n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 g\u0259lib \u00e7atan \u201cDani\u015fm\u0259ndil\u0259r dastan\u0131\u201d onlar\u0131n t\u00fcrk olduqlar\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259y\u0259n bir kimlikdir. Bu g\u00fcn Vatikan papalar\u0131n\u0131n v\u0259 Q\u0259rbin saxtakar tarix\u00e7il\u0259rinin c\u0131zd\u0131\u011f\u0131 c\u0131z\u0131qdan k\u0259nara \u00e7\u0131xma\u011fa c\u0259sar\u0259t etm\u0259y\u0259n T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan tarix\u00e7il\u0259ri b\u00f6lg\u0259d\u0259ki \u0259rm\u0259n t\u00fcrkl\u0259rini \u2013 xristian q\u0131p\u00e7aqlar\u0131 haylarla s\u0259hv sal\u0131b v\u0259 m\u0259krli hay oyununda al\u0259t\u0259 \u00e7evribl\u0259r. Az\u0259rbaycana tarix qura\u015fd\u0131ran ruslar, Osmanl\u0131ya tarix qura\u015fd\u0131ran almanlar, frans\u0131zlar\u0131n haylar\u0131n boynuna bi\u00e7diyi \u201cErm\u0259ni tarixi\u201dni \u0259sl sahibl\u0259rind\u0259n o\u011furlayaraq haylara pe\u015f-k\u0259\u015f edibl\u0259r. \u018fsl d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259r s\u0259rb\u0259st burax\u0131l\u0131rk\u0259n, saxta Osmanl\u0131 \u2013 S\u0259f\u0259vi, Az\u0259rbaycan \u2013 T\u00fcrkiy\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyin\u0259 r\u0259vac vermi\u015fl\u0259r. Bu g\u00fcn d\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259 bu zehniyy\u0259tin \u201cg\u0259lm\u0259 s\u0259lcuqlular\u201d ideyas\u0131n\u0131n girovuna \u00e7evrilmi\u015fik. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 v\u0259 onun q\u0259dim \u0259halisi olan sak (skif, alpin, masaget, sakif v\u0259 s.) t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 aid tarixi izl\u0259ri iranl\u0131-yunan ad\u0131yla g\u00f6z q\u0131rpmadan m\u00f6h\u00fcrl\u0259y\u0259n bir T\u00fcrkiy\u0259 zehniyy\u0259ti var. Bizans tarix\u00e7isi Menandr Protikorun 568-ci ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cQ\u0259dimd\u0259 sak adlanan t\u00fcrkl\u0259r s\u00fclh t\u0259klifi il\u0259 Yusifin yan\u0131na el\u00e7i g\u00f6nd\u0259rdil\u0259r\u201d- qeydl\u0259rin\u0259 bax\u0131n. 70 minlik qar\u0131\u015f\u0131q \u2013 beyn\u0259lmil\u0259l bir g\u00fccl\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n s\u0259lcuqlular\u0131n v\u0259bal\u0131n\u0131 yumaqla t\u00fcrkl\u00fcy\u0259 v\u0259 onun tarixin\u0259 vurduqlar\u0131 z\u0259rb\u0259nin n\u0259hay\u0259t ki, f\u0259rqin\u0259 varmal\u0131d\u0131rlar.<br>12<br>Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00f6y\u00fck \u015fairi \u018ffz\u0259l\u0259ddin Xaqani M\u0259kk\u0259y\u0259 getm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Qaraman \u2013Q\u0131p\u00e7aq \u018frm\u0259niyy\u0259sind\u0259n ke\u00e7ir v\u0259 bel\u0259 bir \u015feir yaz\u0131r (XII \u0259sr):<\/p>\n\n\n\n<p>\u018frm\u0259niyy\u0259 torpa\u011f\u0131na \u00e7atan g\u00fcnd\u0259n erm\u0259nil\u0259r,<br>Aya\u011f\u0131n\u0131n torpa\u011f\u0131na canlar\u0131n\u0131 nisar ed\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>X\u00fcsusil\u0259 bu n\u0259sturi m\u0259zh\u0259bind\u0259 olan qon\u015fu,<br>H\u00f6rm\u0259timi \u00e7ox saxlayar ikinci bir \u0130sa q\u0259d\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259m d\u0259 m\u0259ni \u0130sa kimi d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc g\u00f6y \u0259hli bilib,<br>S\u00f6z a\u00e7arlar q\u00fcdr\u0259timd\u0259n, s\u0259n\u0259timd\u0259n ax\u015fam-s\u0259h\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Hanu \u018frcis d\u0259nizini, xeyli d\u0259rdin o d\u0259rman\u0131,<br>M\u0259nim ilham d\u0259nizimin q\u0259rq olmu\u015fu hesab ed\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259\u0259cc\u00fcbl\u00fc deyil olsa, buna s\u0259n d\u0259 q\u0259lb\u0259n inan,<br>\u015eirinl\u0259\u015f\u0259r ilham\u0131mdan \u018frcis bir az i\u00e7s\u0259 \u0259g\u0259r\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>(\u018f.Xaqani \u201cSe\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri\u201d.Bak\u0131 1985)<\/p>\n\n\n\n<p>Yaxud Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00f6y\u00fck \u015fairi \u0130mad\u0259ddin N\u0259simi (XIV \u0259sr) d\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 aid q\u0259z\u0259l yazm\u0131\u015fd\u0131r. (H\u0259r iki \u015fair Sufiliyin be\u015fiyi say\u0131lan \u015eirvan\u0131n \u015eamax\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 do\u011fulub. \u2013 m\u00fc\u0259l.):<\/p>\n\n\n\n<p>D\u0259rdm\u0259nd etdin m\u0259ni, ey d\u0259rd\u0259 d\u0259rman, erm\u0259ni<br>Olmu\u015fam e\u015fqin yolunda b\u0259nd\u0259f\u0259rman, erm\u0259ni.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u0259 p\u0259ri, n\u0259 ad\u0259mi bu \u015f\u0259klil\u0259 m\u0259n g\u00f6rm\u0259dim,<br>C\u0259nn\u0259ti hurims\u0259n, yoxsa ki rizvan erm\u0259ni\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>\u2026Xanda bir xa\u00e7 \u0259hli varsa, qamusun seyr eyl\u0259dim,<br>Bulmad\u0131m m\u0259n s\u0259n t\u0259ki bir cani-canan, erm\u0259ni.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir sual etdi N\u0259simi s\u0259n buti-mehpar\u0259d\u0259n,<br>L\u00fctfil\u0259 s\u00f6yl\u0259\u015f\u0259 g\u0259r, ey l\u0259li-x\u0259ndan, erm\u0259ni.<\/p>\n\n\n\n<p>(\u0130mad\u0259ddin N\u0259simi \u201cSe\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri\u201d Bak\u0131 1985 s.87).<\/p>\n\n\n\n<p>Bir tarixi ger\u00e7\u0259klik g\u0259lm\u0259 t\u00fcrkm\u0259nl\u0259ri \u00e7a\u015f-ba\u015f sal\u0131r. Qaraman-\u018frm\u0259niyy\u0259si xristianl\u0131\u011f\u0131 ilk q\u0259bul etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 xa\u00e7p\u0259r\u0259st g\u00f6r\u00fcnc\u0259 \u0259rm\u0259ni dem\u0259k ad\u0259ti bu g\u00fcn d\u0259 Az\u0259rbaycanda qalmaqdad\u0131r. Haylara t\u00fcrkl\u0259rin erm\u0259ni ad\u0131 verm\u0259si bununla ba\u011fl\u0131d\u0131r. Altaylarda buddizmi q\u0259bul ed\u0259n d\u00f6n\u00fck t\u00fcrkl\u0259r\u0259 is\u0259 (tab\u011fa\u00e7lar \u2013 m\u00fc\u0259l.) tat deyilirdi. Bu siyas\u0259t haylara s\u0259rf edirdi. He\u00e7 zaman d\u00f6vl\u0259t qurmam\u0131\u015f haylar b\u00f6y\u00fck bir mirasa sahib olmaq, varislik etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yalan\u00e7\u0131 tarixl\u0259r uydurma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. \u018fr\u0259bl\u0259rin y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259l\u0259r yemi\u015f bu hay toplumuna art\u0131q Bizans\u0131n \u0259li \u00e7atm\u0131rd\u0131. Osmanl\u0131 say\u0259sind\u0259 dincliy\u0259 qovu\u015fmu\u015f oldular. Xristianl\u0131q ad\u0131na \u0259r\u0259bl\u0259r Qaraman-\u018frm\u0259niyy\u0259sini v\u0259 Az\u0259rbaycan- Albaniyas\u0131n\u0131 tan\u0131y\u0131rd\u0131. B\u00f6lg\u0259d\u0259 yaratd\u0131qlar\u0131 \u0259razi vahidl\u0259rini I-II-III-IV \u018frm\u0259niyy\u0259 adland\u0131rd\u0131lar. \u018fr\u0259b tarix\u00e7isi \u0130st\u0259xri yaz\u0131rd\u0131: \u201cBiz \u018frm\u0259niyy\u0259, Arran v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 x\u0259rit\u0259d\u0259 birl\u0259\u015fdirir v\u0259 ona bir \u00f6lk\u0259 kimi bax\u0131r\u0131q. Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri T\u0259rm v\u0259 Z\u0259ncan\u0131n son h\u0259ddin\u0259 \u00e7atan da\u011f silsil\u0259sidir. Sonra bu silsil\u0259 Din\u0259v\u0259rin son h\u00fcduduna \u00e7at\u0131r, sonra H\u00fclvan v\u0259 \u015e\u0259hrazurun ot\u0259r\u0259fl\u0259rin\u0259d\u0259k uzan\u0131r, daha sonra is\u0259 \u018frm\u0259niyy\u0259 h\u00fcdudlar\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 edir\u201d. Eyni fakt\u0131 Y\u0259qubi, \u0130bn H\u0259vq\u0259l d\u0259 t\u0259sdiql\u0259yir. Y\u0259ni, \u00f6zl\u0259rinin dediyi kimi n\u0259 haylar\u0131n, n\u0259 Hayastan\u0131n tez-tez din d\u0259yi\u015f\u0259n hay ke\u015fi\u015fl\u0259rinin F\u0259rat \u00e7ay\u0131n\u0131n yuxar\u0131 axar\u0131nda s\u0131\u011f\u0131nd\u0131qlar\u0131 hans\u0131sa ki\u00e7ik kils\u0259d\u0259n qeyri co\u011frafi \u0259razili d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri olmay\u0131b. \u00c7ay\u0131n sol sahilin\u0259 ki\u00e7ik Hayastan, sa\u011f sahilin\u0259 is\u0259 B\u00f6y\u00fck Hayastan deyibl\u0259r. Bu ad co\u011frafi nomendir. B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 erm\u0259ni ad\u0131n\u0131 haylar\u0131n a\u011f\u0131zlar\u0131na almalar\u0131 t\u00fcrk\u0259 t\u0259hqirdir.<br>Haylar\u0131n \u201cerm\u0259ni\u201d ad\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259kl\u0259 Qaramanl\u0131 v\u0259 Q\u0131p\u00e7aq xristianlara m\u0259xsus mirasa sahib \u00e7\u0131xaraq Qafqazad\u0259k yay\u0131ld\u0131lar. Onlar \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259zzin (haylar s\u0259hv olaraq E\u00e7mi\u0259dzin deyirl\u0259r \u2013 m\u00fc\u0259l.) pravoslav-alban kils\u0259sin\u0259 tor atd\u0131lar. Onu \u0259l\u0259 ke\u00e7irdikd\u0259n sonra provaslav kils\u0259 hay qriqoryanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrildi. Rusiya tarix\u00e7i-etnoqraf\u0131 V.Veli\u00e7konun bu bar\u0259d\u0259 maraql\u0131 qeydl\u0259ri m\u00f6vcuddur: \u201cXVIII \u0259srin sonunda \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259zzin katalikosunun \u00fcmumxalq se\u00e7kisinin prinsipin\u0259 zidd olaraq bu v\u0259zif\u0259y\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259zzin ruhanil\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n yenic\u0259 se\u00e7ilmi\u015f arxiyepiskop Qukas (Luka) t\u0259yin olunmu\u015fdu. Konstantinopol patriarx\u0131 Zaxariya buna etiraz etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Qukas ona s\u0259mimi m\u0259ktublar yazm\u0131\u015f, h\u0259min vaxt is\u0259 Konstantinopol erm\u0259ni c\u0259miyy\u0259ti Zaxariyan\u0131n v\u0259zif\u0259d\u0259n uzaqla\u015fd\u0131lr\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u00fcrk h\u00f6kum\u0259tind\u0259n xahi\u015f etmi\u015fdi. C\u0259nab Yezovun t\u0259rifini g\u00f6y\u0259 qald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Qukas\u0131n t\u0259l\u0259sm\u0259si A\u011fvan (Alban) \u2013 Qanzasar kils\u0259si (indiki A\u011fd\u0259r\u0259 rayonunun \u0259razisind\u0259dir \u2013 m\u00fc\u0259l.) patriarx\u0131 \u0130sraelin \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259zzin taxt\u0131-tac\u0131na se\u00e7ilm\u0259sind\u0259n \u0259l \u00e7\u0259km\u0259sinin vacibliyi il\u0259 izah olunur. S\u00f6hb\u0259t ayr\u0131lm\u0131\u015f A\u011fvan (Alban- t\u00fcrk) patriarx\u0131na z\u0259rb\u0259 vurmaq v\u0259 teokratik m\u00fctl\u0259qiyy\u0259t qurmaqdan gedirdi. V\u0259zif\u0259d\u0259 olan qulluq adamlar\u0131n\u0131n m\u0259lumats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 yaxud satq\u0131nl\u0131\u011f\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 h\u0259m t\u00fcrk, h\u0259m d\u0259 rus h\u00f6kum\u0259tinin m\u0259nafel\u0259ri d\u00fcz g\u0259lm\u0259s\u0259 d\u0259 h\u0259ssasl\u0131qla v\u0259 yekdillikl\u0259 onu (Qukas\u0131 \u2013 m\u00fc\u0259l.) m\u00fcdafi\u0259 edirdil\u0259r. Bizim Konstantinopola (\u0130stanbula) g\u00f6nd\u0259rdiyimiz el\u00e7i Tomara 1801-ci ild\u0259 h\u00f6kum\u0259t\u0259 h\u00fcsn-r\u0259\u011fb\u0259tl\u0259 \u00e7atd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131 ki, Qukas \u201cRusiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u00f6z mill\u0259tini dir\u00e7\u0259ltm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u201d. Xarici katolikosun k\u00f6nl\u00fc xo\u015f olsun dey\u0259 Alban katolikosu h\u0259dd\u0259n art\u0131q s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, sonra is\u0259 Qaraba\u011f\u0131n v\u0259 G\u0259nc\u0259nin Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 l\u0259\u011fv olunmu\u015f v\u0259 bu, he\u00e7 k\u0259s\u0259 bildirilm\u0259mi\u015fdi. M\u0259lum olmu\u015fdu ki, bizim siyas\u0259t\u00e7il\u0259r, h\u0259tta \u00f6z \u0259razil\u0259rind\u0259 Siss v\u0259 Aktamar patriarxlar\u0131n\u0131n \u201cb\u00fct\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin katalikosu\u201dndan azad olunmas\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 el\u0259m\u0259yi ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259n t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n d\u0259 az uzaqg\u00f6r\u0259ndirl\u0259r\u201d (V.L.Veli\u00e7ko \u201cQafqaz\u201d Bak\u0131 1995 s.59-60).<br>Haylar\u0131n Rusiyadan ald\u0131qlar\u0131 d\u0259st\u0259k say\u0259sind\u0259 Alban v\u0259 Qaraman t\u00fcrkl\u0259rinin dini irsl\u0259rin\u0259 sahib durmalar\u0131, h\u0259m\u00e7inin Osmanl\u0131dan ald\u0131qlar\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259 Anadoludak\u0131 abid\u0259l\u0259ri \u00f6z adlar\u0131na \u00e7\u0131xmas\u0131 faktlar\u0131 onlarcad\u0131r\u2026<br>Bu g\u00fcn Qaraba\u011fda \u00f6zl\u0259rini Arsaq (ad\u0131n\u0131 da d\u00fcz yaza bilmirl\u0259r \u2013Artsax \u2013m\u00fc\u0259l.) adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 (parflar, partlar- m\u00fc\u0259l.) miras\u0131na g\u00f6z dik\u0259nl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131nda kims\u0259nin dan\u0131\u015fmamas\u0131, arsaqlar\u0131n kimliyi haqq\u0131nda susmalar\u0131n\u0131 anlay\u0131\u015fla qar\u015f\u0131lamaq m\u00fcmk\u00fcn deyil. Bir g\u00fcn haylar qalx\u0131b \u201c\u0259sl t\u00fcrk m\u0259n\u0259m!\u201d \u2013des\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259nm\u0259r\u0259m. \u00c7\u00fcnki assimilyasiya etdikl\u0259ri t\u00fcrk-q\u0131p\u00e7aq toplumlar\u0131n\u0131n, \u00e7inli tayfas\u0131n\u0131n bu g\u00fcn genetik analizl\u0259rl\u0259 haylar aras\u0131nda 49 faiz t\u0259\u015fkil etdiyi \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131b. Haylar cidd-c\u0259hdl\u0259 bu fakt\u0131 gizl\u0259tm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131l\u015f\u0131rlar. \u00c7ox g\u00fcman ki, buna cavab olaraq: \u201cH\u0259pimiz erm\u0259niyiz!\u201d \u2013 plakatl\u0131 bir mitinq yapar\u0131q. Arsaqlar\u0131n t\u00fcrk olmalar\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si \u00e7ox \u00fczd\u0259 olan bir m\u0259s\u0259l\u0259dir. D\u0259d\u0259 Qorqud \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dsin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u201cArsaqlar 24 O\u011fuz boyunun sol qolunu t\u0259\u015fkil ed\u0259n \u00dc\u00e7oklar\u0131n G\u00f6y Alp (G\u00f6y xan) o\u011flu Bayandur boyundand\u0131r. B\u00f6y\u00fck Arsaqlar\u0131n \u00fc\u00e7 b\u0259yliyi say\u0131lan Ki\u00e7ik Arsaqlar (Ar\u015fakuni) qolu is\u0259 24 O\u011fuz boyunun sol qoluna m\u0259nsub \u00fc\u00e7oklar\u0131n Da\u011f Alp (Da\u011fxan) o\u011flu Sal\u011f\u0131r (Salvur) boyundan v\u0259 Qazan xan s\u00fclal\u0259sind\u0259n hesab olunurlar\u201d (X.\u018fd\u0259bo\u011flu \u201cUnudulmu\u015f Turan\u0131n \u00e7\u00f6l \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259ri\u201d Bak\u0131 2006. s\u0259h. 130-131).<br>13<br>H\u0259d\u0259f b\u0259lli, d\u00fc\u015fm\u0259n b\u0259lli! T\u00fcrkd\u0259n t\u00fcrk\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n d\u00fcz\u0259ld\u0259n v\u0259 bizl\u0259r\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n olan zatlar\u0131n oyununa g\u0259lm\u0259m\u0259liyik. Tarix boyu etdiyimiz yanl\u0131\u015flar\u0131 m\u00fcdafi\u0259siz buraxmaqla, yalan\u00e7\u0131 t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015flikd\u0259n \u0259l \u00e7\u0259km\u0259kl\u0259, saxta t\u0259r\u0259fke\u015flikd\u0259n \u00e7\u0259kilm\u0259kl\u0259 T\u00fcrk Birliyi v\u0259 qarda\u015fl\u0131\u011f\u0131na nail ola bil\u0259rik. O\u011fuz xaqan\u0131n bir duas\u0131 var: \u201cUca Tanr\u0131, s\u0259n bir namussuz t\u00fcrk yaradaca\u011f\u0131na bu d\u00fcnyan\u0131 y\u0131x, daha iyi\u2026\u201d.<br>\u2026T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na XV \u0259srd\u0259n ba\u015flayan yeni bir par\u00e7alanma dal\u011fas\u0131 yay\u0131ld\u0131. Buna y\u0259hudil\u0259rin s\u0259b\u0259b olmas\u0131 fakt\u0131 ortadad\u0131r. \u015e\u0259rq\u0259 19 xa\u00e7l\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn m\u0259qs\u0259dl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 B\u00f6y\u00fck \u0130srailin qurulmas\u0131yd\u0131. Y\u0259hudil\u0259r uzun ill\u0259r xristianlar\u0131 aldad\u0131rd\u0131lar ki, M\u0259sih h\u0259m d\u0259 xristianlar\u0131n r\u0259hb\u0259ridir. Davudun taxt\u0131na oturacaq v\u0259 d\u00fcnya h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131na ba\u015flayacaqd\u0131r. N\u0259tic\u0259siz y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri g\u00f6r\u00fcnc\u0259 y\u0259hudil\u0259rin \u201cEsfir variant\u0131\u201d i\u015f\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc (Y\u0259hudil\u0259r Esfir adl\u0131 g\u00f6z\u0259l q\u0131z\u0131 fars \u00e7ar\u0131n\u0131n yata\u011f\u0131na sal\u0131r v\u0259 Esfirin day\u0131s\u0131 Mordoxeyin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 75 min fars m\u0259hv edirl\u0259r. Bu qanl\u0131 hadis\u0259l\u0259ri y\u0259hudil\u0259r Purim bayram\u0131 kimi qeyd etm\u0259kd\u0259dirl\u0259r- m\u00fc\u0259l.). Y\u0259ni Osmanl\u0131 sultanlar\u0131na \u00f6z \u201cesfirl\u0259rini\u201d verm\u0259kl\u0259, X\u0259z\u0259r xaqanl\u0131\u011f\u0131nda \u00e7atd\u0131qlar\u0131 m\u00f6vqel\u0259ri yenid\u0259n geri qaytarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn yeni taktika se\u00e7dil\u0259r. 1492-ci ild\u0259 \u0130spaniyada y\u0259hudil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259dildi (\u0259slind\u0259 bel\u0259 q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n olmas\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259lidir-m\u00fc\u0259l.). H\u0259min ill\u0259rd\u0259 \u0130spaniya kral\u0131 Ferdinand v\u0259 krali\u00e7a \u0130zabella ikisi d\u0259 y\u0259hudi idi. Q\u0259tliamdan qa\u00e7an y\u0259hudil\u0259r \u0259sas\u0259n Misir v\u0259 Osmanl\u0131ya \u00fcz tutdular. Roman\u0131n, Venesiyan\u0131n bacarmad\u0131\u011f\u0131 i\u015fi bu y\u0259hudi qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 g\u00f6rd\u00fcl\u0259r. Onlar \u0130stanbula ax\u0131\u015faraq burada m\u0259skunla\u015fd\u0131lar. \u015eahzad\u0259 S\u0259lim\u0259 yol tapd\u0131lar. \u00c7\u00fcnki Sultan S\u0259limin arvad\u0131 Pol\u015fa y\u0259hudisi Helqa xatun idi. Sonralar ad\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259r\u0259k Hafsa Sultan qoydular. Bu tarixl\u0259r t\u0259sad\u00fcf\u0259nmi \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr? \u018flb\u0259tt\u0259, yox! XV \u0259sri t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn q\u0131z\u0131l \u0259sri adland\u0131rmaq olar. T\u00fcrk h\u00f6kmdarl\u0131q b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 Rum Qeys\u0259ri, \u0130ran \u015eah\u0259n\u015fah\u0131, Hindistan \u018fmiri titullar\u0131 t\u00fcrkl\u0259rin \u0259lind\u0259ydi. \u00dcst\u0259lik, h\u0259l\u0259 x\u0259lif\u0259lik d\u0259 \u0259lav\u0259 olunmu\u015fdu. G\u00fccl\u0259r birl\u0259\u015fs\u0259ydi d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcasir m\u0259nz\u0259r\u0259si nec\u0259 olard\u0131? Q\u0259rblil\u0259r \u015eah \u0130smay\u0131lla Sultan S\u0259limin inadla qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya g\u0259lm\u0259sini ist\u0259yirdil\u0259r. \u00c7\u00fcnki \u018fmir Teymurun h\u00fccumuyla zad\u0259ganl\u0131q sabun k\u00f6p\u00fcy\u00fc kimi yox olub getmi\u015f v\u0259 yeni ictimai formasiya yaranmaqdayd\u0131. Avropa kapitalizm\u0259 q\u0259d\u0259m qoyurdu. H\u0259l\u0259 oturu\u015fmam\u0131\u015f meyll\u0259rin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cdinc d\u00f6vr\u201d vacib idi. M\u0259hz bu i\u015fi y\u0259hudil\u0259rin \u0259liyl\u0259 g\u00f6rd\u00fcl\u0259r. Onsuz da Osmanl\u0131ya ba\u011fl\u0131 \u015e\u0259rq\u0259 h\u00fccum Avropan\u0131n inki\u015faf\u0131na s\u0259b\u0259b oldu. Yaratd\u0131qlar\u0131 \u201cX\u0259zin\u0259l\u0259r Birliyi\u201d (Lyubek) Quzey Avropan\u0131n 200 \u015f\u0259h\u0259rini \u0259hat\u0259 edirdi. Onlar\u0131n s\u0259r\u0259ncam\u0131nda 200 g\u0259mi vard\u0131. Ticar\u0259t yeni mahiyy\u0259t k\u0259sb etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. \u201cX\u0259zin\u0259l\u0259r Birliyi\u201dnin Ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Hans Xartvik qaydalar\u0131 pozanlar\u0131 s\u0259rt \u015f\u0259kild\u0259 c\u0259rim\u0259l\u0259yirdi. Br\u00fcgged\u0259 indiki birja tipli Ticar\u0259t M\u0259rk\u0259zi a\u00e7\u0131ld\u0131. Sonra bel\u0259 m\u0259rk\u0259zl\u0259r b\u00fct\u00fcn Avropan\u0131 b\u00fcr\u00fcd\u00fc. Avropa d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Kils\u0259 xadiml\u0259ri \u0259n n\u00fcfuzlu oliqarxlara v\u0259 monopolistl\u0259r\u0259 \u00e7evrilm\u0259kd\u0259ydi. Kils\u0259l\u0259r varlan\u0131r, krallar is\u0259 kas\u0131blay\u0131rd\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n, ke\u015f\u0131\u015f Yakov Puger I Maksimilian\u0131n yerin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131 v\u0259 onun yerin\u0259 ke\u00e7\u0259n namiz\u0259di o maliyy\u0259l\u0259\u015fdirmi\u015fdi. \u00d6lk\u0259l\u0259r vergi sisteml\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n etdil\u0259r. 1515- 1525-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 krall\u0131qlar varlanma\u011fa ba\u015flad\u0131. Lion \u015f\u0259h\u0259ri art\u0131q ip\u0259k istehsal ed\u0259n bir \u015f\u0259naye \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. Avropaya vacib olan dinc d\u00f6vr onlar\u0131n inki\u015faf\u0131na t\u0259kan verdi. Avropa tarixini oxuyun v\u0259 \u0259g\u0259r Sultan S\u0259lim \u015e\u0259rq \u0259v\u0259zin\u0259 Q\u0259rb\u0259 h\u00fccum etmi\u015f olsayd\u0131, indi \u0130ngilt\u0259r\u0259nin \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 kils\u0259 z\u0259ngl\u0259ri deyil, azan s\u0259dalar\u0131 e\u015fidil\u0259rdi. \u00c7\u00fcnki B\u00f6y\u00fck fateh Sultan Mehmet Xan\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri Sultan II B\u0259yazid xan davam etdir\u0259 bilm\u0259di. Hakimiyy\u0259ti boyu qarda\u015f\u0131 il\u0259 m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131. Q\u0259rblil\u0259r onun qarda\u015f\u0131ndan qalxan kimi istifad\u0259 etdil\u0259r. Sultan Mehmet Xan\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda tir-tir \u0259s\u0259n Avropan\u0131n \u015fovelyelerini \u0130stanbulun f\u0259thi xilas etdi. \u00c7\u00fcnki Fateh \u0130stanbulu yenid\u0259n qurmaqla m\u0259\u015f\u011ful oldu. Bu g\u00fcn q\u0259rblil\u0259rin v\u0259 \u0259r\u0259b-fars mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin sifari\u015fiyl\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n elan edilmi\u015f \u0259l\u0259vi, sufi, \u015fi\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259si duymadan \u0130stanbulda bu b\u00f6y\u00fck zat\u0131n hocas\u0131 t\u0259brizli Ak \u015e\u0259ms\u0259ddinl\u0259 tikdirdiyi ilk bina Yas\u0259vi \u2013 Heyd\u0259ri-\u018fl\u0259vi d\u0259rvi\u015fl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdu (N.K.Zeyb\u0259k).<br>N\u0259 yaz\u0131q ki, bu g\u0259l\u0259n\u0259kl\u0259r\u0259 fars m\u0259n\u015f\u0259li katibl\u0259rin, din xadiml\u0259rinin f\u0259tvas\u0131yla Sultan S\u0259lim son qoydu.<br>Dinc d\u00f6vr qazanan Avropa 1451-1520-ci ill\u0259r aras\u0131 bir zamanda toparlansa da Sultan S\u00fcleyman\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri yuxar\u0131da dedikl\u0259rimizi bir daha t\u0259sdiql\u0259yir. El\u0259 ilk y\u00fcr\u00fc\u015fd\u0259 (1521-ci il) Belqrad f\u0259th edilir. 1522-ci ild\u0259 Vyana m\u00fchasir\u0259y\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. 1530-cu ild\u0259 Avstriya \u00fcz\u0259rin\u0259 \u201cAlman s\u0259f\u0259ri\u201d adlanan y\u00fcr\u00fc\u015f zaman\u0131 Macar\u0131stan\u0131n \u0259razil\u0259rinin b\u00f6y\u00fck hiss\u0259si Osmanl\u0131 tabeliyin\u0259 ke\u00e7di v\u0259 Avstriya bu h\u00fcququ tan\u0131d\u0131. 1526-c\u0131 ild\u0259 Avstriya-Macar\u0131stan \u00fcz\u0259rin\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f zaman\u0131 Osmanl\u0131 ordusu Moha\u00e7 meydan sava\u015f\u0131na c\u0259mi iki saat vaxt s\u0259rf etdi. Bu, Avropan\u0131n \u0259n q\u00fcdr\u0259tli d\u00f6vl\u0259tinin Osmanl\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda duru\u015f g\u0259tirm\u0259 g\u00fcc\u00fcn\u00fcn g\u00f6st\u0259ricisi say\u0131lmal\u0131yd\u0131. H\u0259l\u0259 toparlanm\u0131\u015f Avropa Sultan S\u00fcleymana qar\u015f\u0131 xa\u00e7l\u0131 bir donanma \u00e7\u0131xartd\u0131. \u00c7\u00fcnki quruda Osmanl\u0131 il\u0259 bacara bilm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259rini anlam\u0131\u015fd\u0131lar v\u0259 1538-ci ild\u0259 Osmanl\u0131 donanmas\u0131 xa\u00e7l\u0131lar\u0131n donanmas\u0131n\u0131 darmada\u011f\u0131n etdi.<br>1535-ci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 Ba\u011fdad y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc yenid\u0259n Avropan\u0131n xilas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn y\u00f6nl\u0259ndirilmi\u015f bir y\u00fcr\u00fc\u015f idi. Almaniya, Venesiya, Lehistan Osmanl\u0131ya x\u0259rac verm\u0259y\u0259 m\u0259cbur duruma d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.<br>Osmanl\u0131 \u015e\u0259rq\u0259 y\u00f6nl\u0259nm\u0259kl\u0259 m\u00f6vcud reall\u0131\u011f\u0131 d\u00fczg\u00fcn qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259 bilm\u0259di. \u00c7\u00fcnki \u015e\u0259rq Osmanl\u0131n\u0131n liderliyini \u015f\u0259ksiz q\u0259bul etmi\u015f durumdayd\u0131.<br>O zamanlar Osmanl\u0131da bir y\u0259hudi aforizmi yaranm\u0131\u015fd\u0131: \u201cOsmanl\u0131 el\u0259 bir \u00f6lk\u0259dir ki, orada h\u0259tta t\u00fcrkl\u0259r d\u0259 ya\u015fay\u0131rlar\u201d. Q\u0259rbi qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn Sultan Yavuz S\u0259limi \u015e\u0259rq\u0259 istiqam\u0259tl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 yay\u0131lmaqda olan t\u00fcrk q\u00fcdr\u0259tini bir beyn\u0259lmil\u0259l\u00e7i imperiya i\u00e7\u0259risind\u0259 \u0259ritm\u0259k planla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<br>Biz\u0259 bu yanl\u0131\u015f\u0131 sifari\u015f ed\u0259nl\u0259r t\u00fcrk g\u00fcc\u00fcn\u00fcn \u015e\u0259rqd\u0259n Q\u0259rb\u0259, C\u0259nubdan \u015eimala yay\u0131lmas\u0131n\u0131 ist\u0259m\u0259y\u0259n xristian-y\u0259hudi birliyi idi. Bu g\u00fcn he\u00e7 bir ara\u015fd\u0131rma aparmadan Sultan S\u0259limi guya \u201c\u015e\u0259rqi v\u0259 C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Anadolunun g\u00fcv\u0259nliyini\u201d saxlayan bir h\u00f6kmdar kimi t\u0259qdim edirl\u0259r. \u018fz\u0259li t\u00fcrk yurdunu yad mill\u0259tl\u0259rin be\u015fiyin\u0259 \u00e7evir\u0259n, x\u0259yan\u0259tkar mill\u0259tl\u0259ri Anadoluya buraxan t\u0259k Sultan-Yavuz S\u0259limdir.\u0130ndi d\u0259 bu h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri a\u00e7\u0131qlaya bilm\u0259y\u0259n zehniyy\u0259tin \u201cqarda\u015fl\u0131q, dostluq\u201d na\u011f\u0131llar\u0131na kims\u0259 inanmaz.<br>Bu g\u00fcnd\u0259n tarix\u0259 boylan\u0131ram. \u00c7oxsayl\u0131 t\u00fcrk tarix\u00e7il\u0259rinin yazd\u0131\u011f\u0131na inansaq,Sultan S\u0259lim xan\u0131n \u015fi\u0259, \u0259l\u0259vi, s\u0259f\u0259vi t\u0259hl\u00fck\u0259sind\u0259n \u201cazad\u201d etdiyi q\u0259dim Anadolu torpaqlar\u0131, q\u0259dim sak torpa\u011f\u0131, Sakarya yurdu\u2026<br>Sultan S\u0259limin azad etdiyi bu torpaqlarda ulu t\u00fcrk ozanlar\u0131n\u0131n \u00f6vladlar\u0131 \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n \u015feirl\u0259rini oxuyurlar. Bu iki b\u00f6y\u00fck s\u0259rk\u0259rd\u0259d\u0259n bizl\u0259r\u0259 miras qalm\u0131\u015f q\u0259dim torpaqlar he\u00e7 d\u0259yi\u015fm\u0259di.<br>Bu yurdda viran edilmi\u015f torpaqlar\u0131 Sultan S\u0259lim, viran edilmi\u015f k\u00f6n\u00fcll\u0259ri is\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l f\u0259th etmi\u015fdi\u2026<br>14<br>1982-ci ild\u0259 \u0130srail \u00f6z x\u0259yallar\u0131n\u0131 Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259 \u201crealla\u015fd\u0131rma\u201d x\u0259rit\u0259si yay\u0131b. X\u0259rit\u0259d\u0259 \u0130raq \u00fc\u00e7 yer\u0259, Suriya be\u015f yer\u0259, T\u00fcrkiy\u0259 is\u0259 yeddi yer\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u0259kl\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 \u0130ran da torpaq itkil\u0259rin\u0259 m\u0259ruz qalmaqla B\u00f6y\u00fck \u0130srail v\u0259 K\u00fcrdistan yarad\u0131lmas\u0131 g\u00f6st\u0259rilib. Bu g\u00fcn f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rini daha da geni\u015fl\u0259ndir\u0259n bir D\u00fcnya Birliyinin qar\u015f\u0131s\u0131nday\u0131q. \u0130ndi b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n h\u0259r bir \u00fczv\u00fcn\u00fcn birc\u0259 ist\u0259yi olmal\u0131d\u0131r. Biz T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259tinin dir\u00e7\u0259lm\u0259sin\u0259 v\u0259 m\u00fcst\u0259qil siyas\u0259t yerid\u0259 bil\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r q\u00fcdr\u0259tl\u0259nm\u0259sin\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131q. Amma T\u00fcrkiy\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 t\u0259r\u0259fsiz lider olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn buraxd\u0131\u011f\u0131 yanl\u0131\u015flara n\u0259z\u0259r salmal\u0131d\u0131r. Dostlar aras\u0131nda gizlinl\u0259r saxlanmamal\u0131d\u0131r.<br>Bu bir h\u0259qiq\u0259tdir ki, Osmanl\u0131 imperiyas\u0131 t\u00fcrk imperiyalar\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 \u0259n uzun\u00f6m\u00fcrl\u00fc imperiyad\u0131r. Ancaq etiraf olunmal\u0131d\u0131r ki, Atat\u00fcrk olmasayd\u0131, Osmanl\u0131 imperiyas\u0131ndan T\u00fcrkiy\u0259 deyil, \u0259n az\u0131 \u0130srail, \u0259n pis halda is\u0259 Hayastan do\u011fulacaqd\u0131. Bu g\u00fcn bu nailiyy\u0259ti \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131na alan \u201cmason cocuqlar\u0131\u201d, \u201chay \u00f6vladlar\u0131\u201d peyda olublar. Birc\u0259 fakt\u0131 xat\u0131rlamaq yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r. Q\u00fcdr\u0259tli \u00c7ingiz xan imperiyas\u0131ndan Rusiya v\u0259 Monqolustan, Bulqar xaqanl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Bolqar\u0131stan v\u0259 s. qalmas\u0131 fakt\u0131 g\u00f6zl\u0259rimiz \u00f6n\u00fcnd\u0259dir. Atat\u00fcrk d\u00fcnyan\u0131n a\u00e7d\u0131\u011f\u0131 sava\u015fa qar\u015f\u0131 t\u00fcrk ruhunu co\u015fduraraq \u201cyurdtutma\u201d duy\u011fusunu oyatmasayd\u0131, \u00e7oxmill\u0259tli Osmanl\u0131dan t\u00fcrk\u00fcn pay\u0131na bir \u201che\u00e7 n\u0259\u201d d\u00fc\u015f\u0259c\u0259kdi. Anadolunun t\u00fcrk ruhu zaman-zaman 30-dan art\u0131q \u201cmill\u0259t\u0259 mill\u0259t olmaq d\u0259rsi ver\u0259n qoca\u201d bir imperiyan\u0131n xilaskar\u0131na qara yaxma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan \u201cmason u\u015faqlar\u0131\u201d indi \u015fexinalar kimi (a\u011flaya-a\u011flaya d\u00fcnyan\u0131 dola\u015fan qara paltarl\u0131 y\u0259hudil\u0259r- m\u00fc\u0259l.) d\u00fcnyan\u0131 dola\u015facaqd\u0131lar\u2026<br>15<br>Bizim q\u0259hr\u0259man t\u00fcrk ordusuna bir v\u0259fa borcumuz var. Tarixd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 Osmanl\u0131 m\u0259zh\u0259b\u00e7iliyi, ayr\u0131m\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 bir k\u0259nara ataraq, \u00f6z\u00fcn\u00fcn a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 baxmayaraq qarda\u015f k\u00f6m\u0259yin\u0259 g\u0259ldi. Qafqazda \u00f6z m\u00fcbar\u0259k qan\u0131yla dastanlar yazd\u0131. \u0130ngilis, frans\u0131z v\u0259 rus-erm\u0259ni quldurlar\u0131n\u0131 darmada\u011f\u0131n el\u0259di. Az\u0259rbaycan\u0131n Milli Ordusunu yaratd\u0131. Bu borcu \u00f6d\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan Demokratik C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u00f6z varl\u0131\u011f\u0131ndan ke\u00e7di. Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fcn\u00fcn T\u00fcrkiy\u0259 sevdas\u0131n\u0131 bildikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn guya \u201cT\u00fcrkiy\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ged\u0259c\u0259kl\u0259ri\u201d ad\u0131 alt\u0131nda he\u00e7 bir m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6rm\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131 XI Q\u0131rm\u0131z\u0131 Ordu i\u015f\u011fal etdi. Az\u0259rbaycan parlamentinin son iclas\u0131n\u0131n stenoqram\u0131nda M.Hac\u0131nski deyir: \u201cOnlar\u0131n (ruslar\u0131n) v\u0259zif\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycandan ke\u00e7ib T\u00fcrkiy\u0259ni zal\u0131m imperialistl\u0259rd\u0259n azad etm\u0259kdir\u201d. Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 M.Atat\u00fcrk maddi k\u00f6m\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259 V.Leninl\u0259 raz\u0131la\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Bunu Z\u0259ki V\u0259lidi To\u011fan\u0131n Leninl\u0259 s\u00f6hb\u0259tind\u0259n q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 dialoq da t\u0259sdiql\u0259yir:<br>\u201cB\u0259s s\u0259n s\u00f6z vermi\u015fdin ki, T\u00fcrk\u00fcstan m\u00fcst\u0259qil olacaq?<br>Lenin demi\u015fdi:<br>S\u0259n siyas\u0259tl\u0259 \u0259xlaq\u0131 qar\u0131\u015fd\u0131r\u0131rsan.<br>To\u011fan soru\u015fmu\u015fdu:<br>M\u0259g\u0259r \u0259xlaqs\u0131z siyas\u0259tmi olar?\u201d<br>H\u0259min d\u00f6vr T\u00fcrkiy\u0259nin qurtulmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan onsuz da \u00f6z varl\u0131\u011f\u0131ndan ke\u00e7m\u0259y\u0259 haz\u0131r idi. Lakin qarda\u015f\u0131n qarda\u015f\u0131 bel\u0259 ucuz qiym\u0259t\u0259 satmas\u0131n\u0131 Qafqaz \u0130slam Ordusuna olan borca verilmi\u015f \u201cq\u0259bz\u201d kimi saxlad\u0131. Y\u00fcz minl\u0259rl\u0259 insan\u0131m\u0131z m\u0259hv edildi. Torpaqlar\u0131m\u0131z Hayastan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstana pe\u015fk\u0259\u015f edildi. Mill\u0259timiz s\u00fcrg\u00fcnl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qald\u0131. \u00d6lk\u0259mizin var-d\u00f6vl\u0259ti ac Rusiyan\u0131 doyurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn tar-mar edildi v\u0259 72 il yenid\u0259n Rus \u0259sar\u0259tind\u0259 ya\u015fad\u0131q. Dedik: \u201cT\u0259ki T\u00fcrkiy\u0259 ya\u015fas\u0131n!\u201d<br>Bu g\u00fcn\u0259d\u0259k ist\u0259r ziyal\u0131, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 savads\u0131z t\u00fcrk bir m\u00fcbahis\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n kimi 1918-ci ild\u0259 bizi xilas etdikl\u0259rini dil\u0259 g\u0259tirirl\u0259r. Amma 1920-ci ilin aprelind\u0259 bizi \u201csatd\u0131qlar\u0131n\u0131\u201d biz he\u00e7 zaman dil\u0259 g\u0259tirm\u0259mi\u015fik.Biz&nbsp;he\u00e7 zaman qarda\u015fl\u0131\u011fa k\u00f6lg\u0259salan tarixi hadis\u0259l\u0259ri qabartmama\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmaqday\u0131q.T\u0259s\u0259llimiz B\u00f6y\u00fck Atat\u00fcrk\u00fcn \u00f6z \u015f\u0259xsi puluyla \u0130randan 12 km-lik bir torpaq zola\u011f\u0131 alaraq Az\u0259rbaycan v\u0259 Nax\u00e7\u0131van il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259ni h\u0259ms\u0259rh\u0259d etm\u0259si&nbsp;oldu.Bu&nbsp;g\u00fcn onun n\u0259 q\u0259d\u0259r uzaqg\u00f6r\u0259n bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t olmas\u0131n\u0131,\u00e7oxlar\u0131n\u0131n bilm\u0259diyi bu fakt s\u00fcbut&nbsp;edir.Atat\u00fcrk&nbsp;bilirdi ki,m\u0259\u011flubiyy\u0259t Anadoluda t\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131na son qoya bil\u0259r,amma Az\u0259rbaycan n\u0259 vaxtsa yenid\u0259n xilas olacaq.\u00c7\u00fcnki Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri b\u0259lli idi.T\u00fcrkiy\u0259nin is\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259ri bel\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n deyildi\u2026<br>27 may1918 ci il Batum konfrans\u0131ndan qay\u0131dan N\u0259sib b\u0259y Usubb\u0259yov f\u00f6vqalad\u0259 iclasa bel\u0259 m\u0259lumat vermi\u015fdi:\u201dT\u00fcrkiy\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 heyy\u0259tinin fikrin\u0259 g\u00f6r\u0259 Zaqafqaziyan\u0131n t\u0259r\u0259qqisi \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n ba\u015fl\u0131ca t\u0259minat Zaqafqaziya xalqlar\u0131n\u0131n h\u0131mr\u0259yliyi v\u0259 birliyidir ki,buna nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r \u0259razi g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259lidir.\u201d(Bax:AR D\u00f6vl\u0259t Arxivi,fond970,siyah\u0131 1,i\u015f 1v\u0259r\u0259q 46).Bu faktlar\u0131 ara\u015fd\u0131ran AMEA m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc,tarix\u00e7i \u2013alim Y.Mahmudov yazir:\u201dT\u00fcrky\u0259nin hakm siyasi dair\u0259l\u0259rind\u0259 C\u0259nubi Qafqazda erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti yaratmaq m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 m\u00f6vcud idi.S\u0259dr\u0259z\u0259m T\u0259l\u0259t pa\u015fa v\u0259 h\u0259rbi nazir \u018fnv\u0259r pa\u015fa erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti yaradilmas\u0131n\u0131n \u0259leyhin\u0259 idil\u0259r v\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 \u00e7iban\u0131 k\u00f6k\u00fcnd\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259k t\u0259r\u0259fdar\u0131 idil\u0259r.Batum konfrans\u0131nda i\u015ftirak ed\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 D\u00f6vl\u0259t \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri v\u0259 \u018fdliyy\u0259 naziri X\u0259lil b\u0259y M\u0259nt\u0259\u015f\u0259 v\u0259 Osmanl\u0131 Ordular\u0131Qafqaz c\u0259bh\u0259si komandan\u0131 Ferik Mehmet Vehib pa\u015fa Az\u0259rbaycan hesab\u0131na Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259ti yaratmaq t\u0259r\u0259fdar\u0131 idil\u0259r.\u201dAz\u0259rbaycan Milli h\u00f6kum\u0259ti d\u0259 Erm\u0259ni kantonunun yaranmasiyla erm\u0259ni separatizmind\u0259n qurtulaca\u011f\u0131na \u00fcmid b\u0259sl\u0259yirdi.H\u0259r halda b\u00f6y\u00fck bir yanl\u0131\u015fa r\u0259vac verilmi\u015fdi v\u0259 bu yanl\u0131\u015fda T\u00fcrkiy\u0259nin d\u0259 pay\u0131 var\u2026Bizim susma\u011f\u0131m\u0131za s\u0259b\u0259b xalq\u0131m\u0131z\u0131n T\u00fcrkiy\u0259&nbsp;sevgisidir.Az-\u00e7ox&nbsp;tarixi olaylardan ba\u015f \u00e7\u0131xaranlar d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn g\u00fccl\u0259rinin birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k T\u00fcrkiy\u0259ni yox etm\u0259k ist\u0259dikl\u0259rini yax\u015f\u0131 anlay\u0131r.<br>\u018fslind\u0259 Az\u0259rbaycan bu borca qar\u015f\u0131l\u0131q n\u0259l\u0259rs\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130br\u0259tamiz bir hadis\u0259ni 70 ya\u015fl\u0131 albay R.Apak adl\u0131 h\u0259rb\u00e7i q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b: \u201cT\u00fcrkl\u0259rin h\u00fccumlar\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda geri \u00e7\u0259kil\u0259n rus ordusu q\u0259rargah\u0131nda bir m\u0259ktub burax\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Orda yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131: \u201cEy m\u00fcs\u0259lman v\u0259 t\u00fcrk qarda\u015flar\u0131m! Ruslar\u0131n q\u00fcvv\u0259si t\u00fck\u0259nmi\u015f, Almaniya c\u0259bh\u0259sind\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck itkil\u0259r vermi\u015fl\u0259r. F\u0259q\u0259t rusun bir taktikas\u0131 var. H\u0259r yerd\u0259 q\u00fcvv\u0259l\u0259rini z\u0259if buraxaraq, sonradan bir yer\u0259 toplayaraq h\u00fccuma ke\u00e7\u0259rl\u0259r. \u018fg\u0259r siz d\u0259 b\u00fct\u00fcn c\u0259bh\u0259 boyu h\u00fccuma ke\u00e7s\u0259niz, onlar\u0131 yen\u0259rsiniz. \u0130n\u015fallah Qarsda g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259rik\u201d. R\u0259him Apak bu m\u0259ktubu albay S\u00fcleymanov soyadl\u0131 bir Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fcn\u00fcn yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 qeyd edir. T\u00fcrk ordusu taktikan\u0131 bildikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 ruslar\u0131n t\u0259l\u0259sin\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fcr. R.Apak \u00f6z xatirat\u0131n\u0131 bel\u0259 yekunla\u015fd\u0131r\u0131r: \u201cBiz Turana getm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130stanbuldan yola \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131q, f\u0259q\u0259t Turan S\u00fcleymanovun \u015f\u0259xsind\u0259 Malazgird\u0259 g\u0259lmi\u015fdi\u201d.<br>O a\u011f\u0131r g\u00fcnl\u0259rd\u0259 Bak\u0131 milyon\u00e7usu Z.Ta\u011f\u0131yevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 Az\u0259rbaycana g\u0259tirilmi\u015fdi. Xalq onlar\u0131 sevincl\u0259 qar\u015f\u0131layaraq yard\u0131mlar g\u00f6st\u0259rirdi. Az\u0259rbaycan xalq\u0131 b\u00fct\u00fcn vasit\u0259l\u0259rl\u0259 Osmanl\u0131 xalq\u0131na yard\u0131m etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. \u201cBak\u0131 M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259ti\u201d Anadoluya yard\u0131mlar g\u00f6nd\u0259rirdi. H\u0259l\u0259 toparlanmam\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Milli h\u00f6kum\u0259ti bir milyon frankl\u0131q yard\u0131m g\u00f6st\u0259rmi\u015f, qarda\u015f \u00f6lk\u0259nin neft m\u0259hsullar\u0131 il\u0259 t\u0259minat\u0131n\u0131 \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc. H\u0259tta rus i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra da N.N\u0259rimanov bu yard\u0131mlar\u0131 davam etdirmi\u015fdi. \u00c7anaqqala sava\u015f\u0131na qat\u0131lmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycandan y\u00fczl\u0259rl\u0259 k\u00f6n\u00fcll\u00fc T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 getmi\u015fdi. Xalq Osmanl\u0131n\u0131n \u00e7\u0259tin g\u00fcn\u00fcnd\u0259 son tik\u0259sini bel\u0259 b\u00f6lm\u0259y\u0259 haz\u0131r idi. Az\u0259rbaycan Maltada ingilis \u0259sirliyind\u0259 olan t\u00fcrkl\u0259ri d\u0259yi\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z \u0259lind\u0259 olan ingilis, frans\u0131z \u0259sirl\u0259rini T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 vermi\u015fdi.<br>\u201cS\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259n anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, bu Az\u0259rbaycan birliyinin ilk q\u0259d\u0259m\u0259si 31 iyul 1920-ci il tarixd\u0259 Hasanqalaya g\u0259ldi. Yanvarda T\u00fcrk ordusunun \u00e7ox b\u00f6y\u00fck ehtiyac duydu\u011fu S\u0259hra topu kamalar\u0131 (\u00e7axmaqlar\u0131) da vard\u0131. Bir piyada taborundan v\u0259 bir s\u00fcvari alay\u0131ndan ibar\u0259t olan bu birlik d\u0259rhal \u015e\u0259rq c\u0259bh\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rildi. 15-ci s\u00fcvari alay\u0131na qo\u015fulan bu birlik 1920-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq 1921-ci ilinn \u0259vv\u0259lin\u0259d\u0259k Do\u011fu Anadolunun erm\u0259nil\u0259rd\u0259n geri al\u0131nmas\u0131yla sona \u00e7atan Do\u011fu h\u0259r\u0259kat\u0131na qo\u015fuldu. Sar\u0131qam\u0131\u015f\u0131n, Qars\u0131n, G\u00fcmr\u00fcn\u00fcn geri al\u0131nmas\u0131nda \u00f6n\u0259mli xidm\u0259tl\u0259ri oldu\u2026<br>\u2026Albay S\u0259m\u0259din (Sayq\u0131n) komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda olan h\u0259rbi birlikl\u0259rd\u0259n ba\u015fqa, milli m\u00fcbariz\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif c\u0259bh\u0259l\u0259rind\u0259 xeyli az\u0259rbaycanl\u0131 zabit v\u0259 \u0259sg\u0259r xidm\u0259t etmi\u015fdir. Bunlardan \u00f6n\u0259mli bir qismi \u0130stiqlal sava\u015f\u0131ndan sonra orduda qalm\u0131\u015f v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif \u00fcst r\u00fctb\u0259l\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259libl\u0259r. Bunlar\u0131n aras\u0131nda albay Yusif X\u0259z\u0259rli, top\u00e7u albay Mehmed Akpolad, top\u00e7u albay Aslan Berkan, albay Salih Aksoy, s\u00fcvari albay Firudin Daryal, hava q\u00fcvv\u0259l\u0259ri general\u0131 Cahangir Berker, hava q\u00fcvv\u0259l\u0259ri general\u0131 H\u00fcseyn Turqut ilk anda say\u0131la bil\u0259c\u0259k onlarla isimd\u0259n b\u0259zil\u0259ridir\u2026<br>\u2026Ordu general\u0131 Mahmud Berk\u00f6z\u00fc, Jandarma Komutanl\u0131\u011f\u0131nda bulunan ordu general\u0131 Nuri Berk\u00f6z\u00fc, bir d\u00f6n\u0259m Qars mill\u0259t v\u0259kili olan kurmay albay H\u00fcsamettin Topa\u00e7\u0131 yad ed\u0259 bil\u0259rik\u201d (Abdulhamit Av\u015far \u201cT\u00fcrkiy\u0259nin istiqlal m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri\u201d Bak\u0131 2007 s.42). M\u00fc\u0259llif A.Av\u015far az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259tinin x\u0259b\u0259rsiz oldu\u011fu N.N\u0259rimanova m\u0259xsus bir m\u0259ktubu da \u0259s\u0259rind\u0259 qeyd el\u0259yib: \u201cPa\u015fam! T\u00fcrk mill\u0259tinin bir g\u0259l\u0259n\u0259yi vard\u0131r. Qarda\u015f qarda\u015fa borc verm\u0259z. Qarda\u015f h\u0259r durumda qarda\u015f\u0131n\u0131n \u0259lind\u0259n tutar\u2026 Biz qarda\u015f xalqlar\u0131z. H\u0259r zaman v\u0259 h\u0259r \u015f\u0259rtd\u0259 bir-birimizin \u0259limizd\u0259n tutaca\u011f\u0131q. 1918-ci ild\u0259 siz bizim \u0259limizd\u0259n tutdunuz. Bizi m\u00fctl\u0259q bir \u00f6l\u00fcmd\u0259n qurtard\u0131n\u0131z. Bu g\u00fcn biz sizin qarda\u015f\u0131n\u0131z olaraq \u0259linizd\u0259n tutma\u011fa \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131q. \u0130mkan\u0131m\u0131z \u00e7atd\u0131\u011f\u0131 q\u0259d\u0259r pul g\u00f6nd\u0259r\u0259c\u0259yik. Bu g\u00fcn sizin \u00fc\u00e7\u00fcn etm\u0259k ist\u0259diyimiz bir qarda\u015f\u0131n \u00f6z qarda\u015f\u0131na etm\u0259k ist\u0259diyind\u0259n ba\u015fqa bir \u015fey deyildir\u201d (s.43). N.N\u0259rimanov bu m\u0259ktubu M.K.Atat\u00fcrk\u00fcn minn\u0259tdarl\u0131q m\u0259ktubuna cavab olaraq yazm\u0131\u015fd\u0131r. Bu g\u00fcn qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 tariximizd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f s\u00fcnni-\u015fi\u0259 v\u0259 s. ayr\u0131m\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 k\u0259nara atan bu qarda\u015fl\u0131q \u0259n\u0259n\u0259si dir\u00e7\u0259ldilm\u0259lidir.<br>\u0130l 1990. 20 Yanvar faci\u0259si ba\u015f verdi. Rus \u0259sar\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyan etmi\u015f \u0259liyal\u0131n bir xalq b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin g\u00f6z\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00fcll\u0259baran edilmi\u015fdi. Bu a\u011f\u0131r g\u00fcnl\u0259rd\u0259 dini-dinimizd\u0259n, qan\u0131-qan\u0131m\u0131zdan olmayan m\u00fcxt\u0259lif xalqlar \u00e7\u00f6km\u0259kd\u0259 olan SSR\u0130-ni r\u00fcsvay edirdil\u0259r. \u0130nformasiya blokadas\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f xalq\u0131n qula\u011f\u0131 radiostansiyalarda qarda\u015f\u0131 T\u00fcrkiy\u0259nin reaksiyas\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u0259m\u0259kd\u0259ydi. \u00c7\u00f6km\u0259kd\u0259 olan bir imperiya qar\u015f\u0131s\u0131nda T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259tinin Cumhurba\u015fqan\u0131 Turqut \u00d6zal qorxaqcas\u0131na bu q\u0259tliam\u0131 \u201cSSR\u0130-nin daxili i\u015fi\u201d, \u201cbiz bu i\u015f\u0259 qar\u0131\u015fm\u0131r\u0131q\u201d b\u0259yanat\u0131n\u0131 verm\u0259kl\u0259 v\u0259 \u0259lav\u0259 olaraq \u00f6lk\u0259l\u0259rimizin s\u00fcnni v\u0259 \u015fi\u0259 m\u0259zh\u0259bl\u0259rini dil\u0259 g\u0259tirm\u0259siyl\u0259 q\u0259lbimizd\u0259 bu faci\u0259 q\u0259d\u0259r a\u011f\u0131r bir yara a\u00e7d\u0131.<br>Tarix\u0259n n\u0259 Anadoluda, n\u0259 d\u0259 Qafqazda hay ad\u0131nda bir mill\u0259t olmay\u0131b. Tarix\u0259n d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri olmayan bu mill\u0259ti Osmanl\u0131 \u0259n sadiq t\u0259b\u0259\u0259si elan ed\u0259r\u0259k formala\u015fd\u0131rd\u0131. Bu g\u00fcn h\u0259m T\u00fcrkiy\u0259, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan bu x\u0259yan\u0259tl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015f m\u0259krli toplumun yayd\u0131\u011f\u0131 pislikl\u0259ri t\u0259mizl\u0259m\u0259kl\u0259 m\u0259\u015f\u011fuldur. XIX \u0259srd\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rin\u0259 transfer edil\u0259n bu problemin ard\u0131nca k\u00fcrd probleminin ixrac\u0131na ba\u015flan\u0131b. \u018fhs\u0259n bel\u0259 qarda\u015fl\u0131\u011fa! Hayastan \u2013 T\u00fcrkiy\u0259 futbol mat\u00e7\u0131ndak\u0131 bayraq qalmaqal\u0131 \u00f6n\u00fcn\u0259 \u201cEvrovizion\u201d yar\u0131\u015fmas\u0131nda t\u00fcrk bayra\u011f\u0131yla \u00e7\u0131xan c\u00fctl\u00fck d\u0259 \u015fi\u0259 idirl\u0259r. Tehran\u0131n g\u00f6b\u0259yind\u0259 qo\u015fa t\u00fcrk bayraqlar\u0131n\u0131 dal\u011faland\u0131ranlar da \u015fi\u0259dirl\u0259r. Sad\u0259c\u0259 bu q\u0259lbl\u0259rd\u0259 t\u00fcrk sevgisi daha co\u015fqun, daha s\u0259mimidir. Amma \u0130ran\u0131n farsla\u015fd\u0131rma z\u00fclm\u00fcn\u0259 etiraz dal\u011fas\u0131na r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259nl\u0259ri (Mahmud\u0259li \u00c7\u00f6hr\u0259qanl\u0131-m\u00fc\u0259l.) T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 buraxm\u0131rlar. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin Milli Oyan\u0131\u015f H\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n Bab\u0259k qalas\u0131na m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m bir y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259 y\u00fcr\u00fcd\u00fcy\u00fc g\u00fcn\u00fcn \u015f\u0259h\u0259risi (2003-c\u00fc il) Abdullah G\u00fcl bir qrup h\u0259rb\u00e7iyl\u0259 t\u0259l\u0259m-t\u0259l\u0259sik \u0130rana r\u0259smi s\u0259f\u0259r\u0259 yolland\u0131. \u018flb\u0259tt\u0259,bu s\u0259f\u0259r 35 milyonluq Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fcn\u00fcn ist\u0259kl\u0259rini ifad\u0259 etm\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 deyildi. N\u0259l\u0259rins\u0259 daha ucuz v\u0259 s\u0259rf\u0259li s\u00f6vd\u0259l\u0259\u015fm\u0259 qiym\u0259tin\u0259 al\u0131nmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi.<br>Prof. T\u00fcrkkan, a\u015f\u0131q Esat Kabakl\u0131 v\u0259 h\u0259tta Cumhurba\u015fqan\u0131 R.T.\u018frdo\u011fan\u0131n da yan\u011f\u0131yla s\u00f6yl\u0259dikl\u0259ri Boraltan adl\u0131 k\u00f6rp\u00fc \u0259hvalat\u0131 var. K\u00f6n\u00fcll\u0259ri da\u011flayan v\u0259 qarda\u015fl\u0131\u011f\u0131m\u0131za qara bir l\u0259k\u0259 s\u00fcrt\u0259n bir r\u0259vay\u0259tdi: \u201cStalin z\u00fclm\u00fcnd\u0259n qa\u00e7araq Boraltan k\u00f6rp\u00fcs\u00fcn\u00fc ke\u00e7m\u0259y\u0259 nail olan 146 (Prof. T\u00fcrkkana g\u00f6r\u0259 407 n\u0259f\u0259r- m\u00fc\u0259l.) n\u0259f\u0259r ziyal\u0131 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n s\u0131\u011f\u0131nacaq ist\u0259yir. Stalin \u0130sm\u0259t \u0130n\u00f6n\u00fcd\u0259n bu adamlar\u0131 geri verm\u0259sini t\u0259l\u0259b edir. T\u00fcrkiy\u0259 h\u00f6kum\u0259ti bu t\u0259l\u0259bi yerin\u0259 yetirir. Karakolun r\u0259isi bu q\u0259rara inanmad\u0131\u011f\u0131ndan t\u0259krar Ankarayla \u0259laq\u0259 saxlay\u0131r. Ankara qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n t\u0259slim edilm\u0259sini \u0259mr edir. Az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u00fcrk \u0259sg\u0259rl\u0259rinin boynuna sar\u0131laraq \u201cbizi \u00f6z torpaqlar\u0131m\u0131zda, \u00f6z bayra\u011f\u0131m\u0131z alt\u0131nda \u00f6ld\u00fcr\u00fcn\u201d-deyirl\u0259r. Amma \u0259mr yerin\u0259 yetirilir. T\u0259slim edil\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 kommunist c\u0259lladlar\u0131 el\u0259 oradaca g\u00fcll\u0259l\u0259yirl\u0259r. Karakolun r\u0259isi bu hadis\u0259d\u0259n t\u0259sirl\u0259n\u0259r\u0259k intihar edir. Q\u0259dirbil\u0259n, m\u0259zh\u0259b\u0259, din\u0259, \u015fiv\u0259 v\u0259 l\u0259hc\u0259y\u0259 baxmadan s\u0259mimi qarda\u015f olanlar bunu \u0259fsan\u0259y\u0259, \u015feir\u0259, a\u011f\u0131ya, t\u00fcrk\u00fcy\u0259 \u00e7evirirl\u0259r:<\/p>\n\n\n\n<p>Boraltan bir k\u00f6rp\u00fcd\u00fc,<br>A\u015far, da\u015far aras\u0131.<br>Yusan Araz suyuyla,<br>Getm\u0259z \u00fcz\u00fcn qaras\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>D\u00fc\u015fm\u0259n b\u0259kl\u0259r qar\u015f\u0131da,<br>\u00d6n\u00fcn\u0259 qatd\u0131 m\u0259ni.<br>Can al\u0131nan \u00e7ar\u015f\u0131da,<br>Qarda\u015f\u0131m satd\u0131 m\u0259ni.<\/p>\n\n\n\n<p>D\u00f6n\u00fcb s\u0259sl\u0259ndim geri,<br>M\u0259rh\u0259m\u0259tsiz birin\u0259.<br>M\u0259ni siz vursayd\u0131n\u0131z,<br>Bu kafirin yerin\u0259\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcrkiy\u0259nin Cumh\u00fcriyy\u0259t forosunda S\u0259f\u0259vil\u0259r imperiyas\u0131n\u0131 \u0259ks etdir\u0259n ulduz yoxdur. Yeni i\u015fl\u0259dikl\u0259ri t\u00fcrk tarixind\u0259 300 illik tarixi olan t\u00fcrk imperiyas\u0131n\u0131 \u00f6z al\u0259ml\u0259rind\u0259 tarixd\u0259n \u201csilibl\u0259r\u201d. Bunlar\u0131dam\u0131 rus, fars, ingilis, y\u0259hudi el\u0259yib? B\u0259lg\u0259sell\u0259r\u0259 bax\u0131ram. Tarixd\u0259 XI \u0259srd\u0259n \u00f6nc\u0259 t\u00fcrk izin\u0259 rast g\u0259l\u0259n kimi bir a\u011f\u0131zdan iranl\u0131 dey\u0259 q\u0131\u015fq\u0131r\u0131\u015fan adamlarla nec\u0259 qarda\u015f olmaq olar? G\u0259r\u0259k h\u0259r \u015fey fars-tacik projesi olan S\u0259cuqlularlam\u0131 ba\u015flans\u0131n? Az\u0259rbaycan\u0131n \u201c\u018fsli-K\u0259r\u0259m\u201d dastan\u0131n\u0131, \u201cKitabi D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131n\u0131 (VII- IX \u0259srl\u0259r) yaradanda b\u00f6lg\u0259d\u0259 s\u0259lcuqlular\u0131n izi-tozu bel\u0259 yox idi. Bir tarixl\u0259ri oxuyun. Osmanl\u0131ya tarix yazan o \u00fc\u00e7 alman\u0131n yalanlar\u0131n\u0131 bir k\u0259nara at\u0131n. He\u00e7 olmasa Osmanl\u0131n\u0131n h\u0259qiqi tarixini oxuyun. T\u00fcrk mill\u0259tinin, tarixin yadda\u015f\u0131nda qalmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259kc\u0259 \u00c7anaqqala sava\u015f\u0131 yet\u0259rlidir. D\u00fcnyada t\u0259k bir t\u00fcrk qalmasa bel\u0259 Osmanl\u0131, S\u0259f\u0259vi, Q\u0131z\u0131l Orda, X\u0259z\u0259r, D\u0259\u015fti Q\u0131p\u00e7aq olmasa bel\u0259, t\u0259k \u00c7anaqqala z\u0259f\u0259ri yarad\u0131lm\u0131\u015f \u0259n b\u00f6y\u00fck tarix kimi ham\u0131m\u0131za yet\u0259r. D\u00fcnyaya varl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fcyl\u0259 meydan oxuyan bu z\u0259f\u0259rin sahibi t\u00fcrk mill\u0259tidir.<br>Lap el\u0259 tariximiz oradan ba\u015flasa bel\u0259 biz d\u00fcnyan\u0131n \u0259n m\u00f6nt\u0259\u015f\u0259m bir mill\u0259ti oldu\u011fumuzu s\u00fcbut etmi\u015f bir mill\u0259tik. Ona g\u00f6r\u0259 bu g\u00fcn tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri birc\u0259 qat a\u015fa\u011f\u0131 yen\u0259n D.Matlok \u201cEy d\u00fcnya insanlar\u0131, ham\u0131n\u0131z t\u00fcrks\u00fcn\u00fcz\u201d- dey\u0259 hayq\u0131ran bir \u0259s\u0259r yaz\u0131b. Biz is\u0259 karaiml\u0259r y\u0259hudidir, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri \u015fi\u0259dir, qaqauz v\u0259 \u00e7uva\u015flar xristiand\u0131rlar\u201d-dey\u0259 yaln\u0131z t\u00fcrk ayr\u0131m\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 yaratmaqday\u0131q. Amma \u0259sl amal is\u0259 \u201cXristian klubu\u201d adlanan Avropa Birliyin\u0259 can atmaqd\u0131r. Onlarsa bir aforizmd\u0259 deyirl\u0259r: \u201cBiz t\u00fcrk\u00fc \u00f6ld\u00fcr\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r sev\u0259rik\u201d.<br>17<br>Az\u0259rbaycan b\u00f6y\u00fck t\u0259bii ehtiyatlar\u0131 olan \u00f6lk\u0259dir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u201c\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si\u201d ad\u0131yla tarixi bir m\u00fcqavil\u0259 ba\u011fland\u0131. Az\u0259rbaycan T\u00fcrkiy\u0259ni israrla, h\u0259tta \u00f6z pay\u0131ndan k\u0259sm\u0259kl\u0259 bel\u0259 olsa beyn\u0259lxalq layih\u0259l\u0259rin t\u0259r\u0259fda\u015f\u0131 el\u0259di. T\u00fcrkiy\u0259 \u00f6z tarixind\u0259 b\u0259lk\u0259 d\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck, strateji bir layih\u0259nin i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131na \u00e7evrildi. Qaz sat\u0131\u015f\u0131 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 \u0259n s\u0259rf\u0259li qiym\u0259tl\u0259rl\u0259, tarifd\u0259n a\u015fa\u011f\u0131 qiym\u0259t\u0259 t\u0259klif olunur. Bunun qar\u015f\u0131s\u0131nda r\u0259smi Ankara quruca s\u00f6zl\u0259 Qaraba\u011f problemin\u0259 d\u0259st\u0259k verir v\u0259 h\u0259rd\u0259n d\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259ri a\u00e7aca\u011f\u0131n\u0131, Hayastanla iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259r quraca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259yir. \u018fslind\u0259 is\u0259 u\u00e7aqlar u\u00e7maqda, haylar T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 ax\u0131\u015fmaqdad\u0131rlar. \u00dcst\u0259lik, t\u00fcrk i\u015f adamlar\u0131 Hayastanda v\u0259 h\u0259tta Qaraba\u011f\u0131n i\u015f\u011fal \u0259razil\u0259rind\u0259 \u00f6z i\u015fl\u0259rini qurmaqdad\u0131rlar. M\u0259nim do\u011fuldu\u011fum A\u011fd\u0259r\u0259 rayonunun Mehmana k\u0259ndind\u0259 (yunan k\u0259ndi idi-m\u00fc\u0259l.) t\u00fcrkiy\u0259li i\u015f adam\u0131 Mehmet Abdullao\u011flu mis yataqlar\u0131n\u0131n istismar\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011fuldur. 2005-ci ild\u0259 M.Abdullao\u011flu dig\u0259r mis v\u0259 qur\u011fu\u015fun yataqlar\u0131n\u0131 da sat\u0131n al\u0131b. AB\u015e, Kanada, \u0130sve\u00e7r\u0259 v\u0259 Fransa kimi \u201cs\u00fcm\u00fcrg\u0259cl\u0259rl\u0259\u201d birg\u0259 torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131 i\u015f\u011fal etmi\u015f haylarla i\u015fbirliyi i\u00e7\u0259risind\u0259dir. Budurmu qarda\u015fl\u0131q?<br>1993-c\u00fc ild\u0259 Rus-erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 u\u011furla davam edirdi. Qaraba\u011f\u0131n \u00fc\u00e7d\u0259 biri azad edilmi\u015fdi. Yaranm\u0131\u015f maliy\u0259 q\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131 doldurmaqdan \u00f6tr\u00fc kredit \u00fc\u00e7\u00fcn qarda\u015f T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 \u00fcz tutanda Cumhurba\u015fqan\u0131 S\u00fcleyman D\u0259mir\u0259l buna etiraz el\u0259di. Rusiya x\u00fcsusi xidm\u0259t orqanlar\u0131 bu v\u0259ziyy\u0259td\u0259n istifad\u0259 etm\u0259yi bacard\u0131. T\u00fcrkiy\u0259nin TGRT telekanal\u0131na verdiyi m\u00fcsahib\u0259d\u0259 \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259yin s\u0259sl\u0259ndirdiyi bu fikirl\u0259ri (200 milyon dollarl\u0131q kredit) S\u00fcleyman D\u0259mir\u0259l v\u0259 H\u0259s\u0259n C\u0259lal G\u00f6z\u0259l (YDP Genel Ba\u015fkan\u0131) d\u0259 t\u0259sdiql\u0259yib. Amma terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 sa\u00e7 a\u011fartm\u0131\u015f qos-qoca bir d\u00f6vl\u0259tin, \u00fcst\u0259lik,qarda\u015f bir d\u00f6vl\u0259tin biz\u0259 yard\u0131m etm\u0259m\u0259si bug\u00fcnk\u00fc faci\u0259l\u0259r\u0259 yol a\u00e7d\u0131. 20 faiz t\u00fcrk torpa\u011f\u0131 maliyy\u0259 yet\u0259rsizliyi ucbat\u0131ndan rus-erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olundu\u2026<br>\u00d6t\u0259n ill\u0259rd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin ba\u015fbakan\u0131 R.T.\u018frdo\u011fan haylar\u0131n \u0259srl\u0259rl\u0259 bacarmad\u0131\u011f\u0131 bir i\u015fi h\u0259yata ke\u00e7irdi. Hay xa\u00e7\u0131n\u0131 Alban \u2013 Qaraman Aktamar kils\u0259sin\u0259 asd\u0131. M\u0259n inan\u0131ram ki, tarixi bilgil\u0259r\u0259 maraql\u0131 olan R.T.\u018frdo\u011fana \u0259sl h\u0259qiq\u0259ti a\u00e7\u0131qlamad\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259 bu yanl\u0131\u015fa yol verdi. Bu kils\u0259 Qaraman (Q\u0131p\u00e7aq) erm\u0259nil\u0259rin\u0259 v\u0259 Alban t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 m\u0259xsusdur. Memarl\u0131q bax\u0131m\u0131ndan Alban \u00fcslubuyla tikilib. Kils\u0259nin ad\u0131 da t\u00fcrkc\u0259dir. Bu g\u00fcn T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 dan\u0131\u015f\u0131lan \u201cAx, Tamara!\u201d kimi c\u0259f\u0259ng r\u0259vay\u0259tl\u0259r k\u00f6nl\u00fcnd\u0259n Tamara ke\u00e7\u0259nl\u0259rin uydurmas\u0131d\u0131r. Kils\u0259nin ad\u0131 onun mahiyy\u0259tini a\u00e7\u0131r. M\u0259n Aktamarda olmam\u0131\u015fam. Sad\u0259c\u0259 bilir\u0259m ki, kils\u0259 divar\u0131nda 12 h\u0259varinin r\u0259smi c\u0131z\u0131l\u0131b. D\u00fc\u015f\u0259n g\u00fcn\u0259\u015f i\u015f\u0131\u011f\u0131 h\u0259r saatdan bir bir h\u0259varini i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131r. Ad\u0131na g\u0259linc\u0259 \u201cAk\u201d \u2013q\u0259dim t\u00fcrkc\u0259 \u201ci\u015f\u0131q, nur\u201d, \u201ctamar\u201d is\u0259 \u201cdammaq, d\u00fc\u015fm\u0259k\u201d anlam\u0131ndad\u0131r. Y\u0259ni burada n\u0259 hayl\u0131q, n\u0259 d\u0259 Tamaral\u0131q he\u00e7 n\u0259 yoxdur. Tamara axtaranlar, yaxud hay xa\u00e7\u0131 qoymaq ist\u0259y\u0259nl\u0259r onu F\u0131rat\u0131n orta h\u00f6vz\u0259sind\u0259 axtars\u0131nlar. \u00c7\u00fcnki bu haylar\u0131n x\u0259yali d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259n qeyri he\u00e7 n\u0259l\u0259ri olmay\u0131b. Bunu g\u00f6z\u0259l anlayan haylar Aktamara yeni tarix d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259kd\u0259dirl\u0259r. Buran\u0131n ad\u0131 guya Surpxa\u00e7d\u0131r v\u0259 hay \u00e7ar\u0131 Qagik tikdirib. Anlayanda ki, Qagik xristianl\u0131qdan \u00f6nc\u0259 olub, hay c\u0131zma-qara\u00e7\u0131lar\u0131 Kapansyan v\u0259 P\u0259rixanyan burada haylar\u0131n \u201cm\u00fcq\u0259dd\u0259s m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259liyi\u201d il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olduqlar\u0131n\u0131 yaz\u0131blar.<br>T\u00fcrk mill\u0259ti q\u0259lb\u0259n v\u0259 ruh\u0259n qarda\u015fd\u0131r. Sad\u0259c\u0259 ba\u015fa qald\u0131rd\u0131qlar\u0131m\u0131z ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n yanl\u0131\u015flar\u0131 bizl\u0259ri bir g\u00fcn dost, bir g\u00fcn d\u00fc\u015fm\u0259n etm\u0259y\u0259 yet\u0259r. Yazd\u0131qlar\u0131m bir Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fcn\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259ridir. Qoy t\u00fcrk qarda\u015flar\u0131m\u0131z tarixl\u0259ri qar\u015f\u0131lar\u0131\u0131na t\u00f6k\u00fcb ara\u015fd\u0131rs\u0131nlar, Az\u0259rbaycana Osmanl\u0131dan \u00e7ox h\u00fccum ed\u0259n v\u0259 z\u0259r\u0259r ver\u0259n bir d\u00f6vl\u0259t varm\u0131? Susma\u011f\u0131m\u0131z he\u00e7 d\u0259 elmsizliyimizd\u0259n deyil, yanl\u0131\u015flar\u0131 \u00f6rtm\u0259k ist\u0259m\u0259mizd\u0259ndir.Xalq&nbsp;\u00f6z\u00fc art\u0131q h\u0259r \u015feyi d\u0259rk edir, ingilis-y\u0259hudi, fars-rus-erm\u0259ni q\u0259mi\u015fl\u0259rinin s\u00f6yl\u0259diyi fikirl\u0259ri ay\u0131rd etm\u0259lidir. T\u00fcrkl\u00fcy\u00fc h\u0259r \u015feyd\u0259n \u00f6nd\u0259 g\u0259l\u0259nl\u0259r M\u00f6vlana \u2013 \u015e\u0259ms T\u0259brizi dostlu\u011funu yax\u015f\u0131 anlay\u0131rlar. Bu ilahi dostlu\u011fu pozma\u011fa y\u00f6n\u0259lmi\u015f \u0259n iyr\u0259nc qeyb\u0259tl\u0259ri bel\u0259 d\u0259f etmi\u015f bu dostluq qoy s\u0259mam\u0131z\u0131n G\u00fcn\u0259\u015fi olsun!<br>18<br>T\u00fcrkiy\u0259 ist\u0259s\u0259 d\u0259, ist\u0259m\u0259s\u0259 d\u0259, T\u00fcrk tarixi v\u0259 mill\u0259ti \u00f6z liderliyini onun \u00e7iynin\u0259 qoyub. Bu y\u00fck\u00fc n\u0259 q\u0259d\u0259r s\u00fcr\u0259tl\u0259 v\u0259 \u00fcsullu da\u015f\u0131sa,m\u0259nzil\u0259 bir o q\u0259d\u0259r tez \u00e7atar. \u018fsrl\u0259rin o \u00fcz\u00fcnd\u0259n Qorqud atan\u0131n s\u0259si g\u0259lir: \u201cAx\u0131r zamanda xanl\u0131q geri \u2013 Qay\u0131ya d\u0259g\u0259 kims\u0259n\u0259 \u0259ll\u0259rind\u0259n almaya ax\u0131r zaman olub qiyam\u0259t qopunca. Bu dedigi Osman n\u0259slidir, i\u015fd\u0259 s\u00fcr\u00fcl\u00fcb ged\u0259 y\u00fcr\u00fcr\u201d(\u201cKitabi D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d Bak\u0131 2004. s.19). Biziml\u0259 ba\u015flayan d\u00fcnya biziml\u0259 sonlanacaq. \u00c7\u00fcnki \u201cbiz Tanr\u0131dan g\u0259ldik, Tanr\u0131ya d\u00f6n\u0259c\u0259yik..!\u201d.<br>Deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, \u00c7ald\u0131ran sava\u015f\u0131ndan bir g\u00fcn \u00f6nc\u0259-22 avqust 1514-c\u00fc ild\u0259 G\u00fcn\u0259\u015f tutulubmu\u015f. Bu \u018fb\u0259di S\u0259man\u0131n v\u0259 Tanr\u0131n\u0131n \u00f6z \u00f6vladlar\u0131na k\u00fcsm\u0259sin\u0259 b\u0259nz\u0259yir. Bu il bu qanl\u0131 v\u0259 yanl\u0131\u015f tarixin 501 ya\u015f\u0131 tamam olacaq. B\u0259lk\u0259 el\u0259 \u00c7ald\u0131ran \u00e7\u00f6l\u00fcnd\u0259 (bu ideya m\u0259\u015fhur jurnalist Xaliq Bahadura m\u0259xsusdur-m\u00fc\u0259l.) el\u0259 h\u0259min g\u00fcn, el\u0259 h\u0259min saat birg\u0259 \u00dcmumT\u00fcrk qurultay\u0131 ke\u00e7ir\u0259k v\u0259 Fransan\u0131n \u201csoyq\u0131r\u0131m yalan\u0131na\u201d qoydu\u011fu bir qada\u011fa kimi bizim \u0259b\u0259di birliyimiz\u0259 z\u0259r\u0259r ver\u0259n yanl\u0131\u015f fikirl\u0259r\u0259, m\u00fczakir\u0259l\u0259r\u0259, m\u0259zh\u0259b \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259rin\u0259 dur dey\u0259k!\u201d<br>Bu qarda\u015fl\u0131q yaz\u0131s\u0131n\u0131 \u015fair X\u0259tainin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 s\u00f6zl\u0259ril\u0259 yekunla\u015fd\u0131r\u0131ram:<br>Dost dostun q\u00fcsruna qalmaz,<br>M\u0259h\u0259bb\u0259ti \u0259ld\u0259n salmaz,<br>Quru g\u00fcld\u0259 qoxu olmaz,<br>Q\u00f6n\u00e7\u0259 g\u00fcl\u00fc bulduq bu g\u00fcn.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanr\u0131 T\u00fcrk\u00fc qorusun!<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"960\" height=\"833\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/yttttttt.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-87383\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/yttttttt.jpg 960w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/yttttttt-300x260.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/yttttttt-150x130.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/yttttttt-768x666.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 960px) 100vw, 960px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>IV F\u0259sil<\/strong><br><strong>S\u00fcnni \u2013 \u015ei\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi<\/strong><br>1<br>Xristianl\u0131qda y\u00fczl\u0259rl\u0259 t\u0259riq\u0259t m\u00f6vcuddur. Lakin bu t\u0259riq\u0259tl\u0259r aras\u0131nda yaln\u0131z monofizit xristianlara qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 var. Buna s\u0259b\u0259b is\u0259 bu t\u0259riq\u0259tin Tanr\u0131\u00e7\u0131l\u0131\u011fa v\u0259 \u0130slam dinin\u0259 yax\u0131n olmas\u0131d\u0131r. Bizim is\u0259 h\u0259r t\u0259riq\u0259t\u0259 x\u0259rcl\u0259n\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r enerjimiz v\u0259 qeyb\u0259t\u0259 vaxt\u0131m\u0131z var. Min ild\u0259n art\u0131qd\u0131r ki, \u0130slam al\u0259mind\u0259 s\u00fcnni-\u015fi\u0259 qar\u015f\u0131durmas\u0131 h\u0259r an alovlana bil\u0259c\u0259k bar\u0131t \u00e7\u0259ll\u0259yin\u0259 b\u0259nz\u0259yir.<br>\u0130slam al\u0259mi y\u0259hudil\u0259rin h\u0259dis t\u0259l\u0259sin\u0259 asanl\u0131qla d\u00fc\u015fd\u00fc. Bu g\u00fcn is\u0259 bu uydurma h\u0259disl\u0259ri bildikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 aram\u0131za saxta \u00fcl\u0259malar, \u015feyxl\u0259r, mollalar, xoca-\u0259f\u0259ndil\u0259r v\u0259 s. doldurublar. Bu \u201cqaloqrams\u0131z \u015f\u0259xsl\u0259rin\u201d h\u0259r iki c\u0259bh\u0259d\u0259 h\u0259dyanlar\u0131 hesab\u0131na y\u00fcz ill\u0259rdir ki, uydurma h\u0259disl\u0259r \u0259sas\u0131nda m\u00fcs\u0259lmanlar bir-biril\u0259rin\u0259 kafirl\u0259r kimi baxmaqdad\u0131rlar. \u201cM\u00fcs\u0259lman m\u00f6min qarda\u015f\u0131n\u0131n eybini \u00f6rtm\u0259li oldu\u011fu\u201d halda, h\u0259r bir h\u0259disi Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) g\u00f6st\u0259ri\u015fin\u0259 \u0259sas\u0259n \u201cQurani-K\u0259rim\u201dl\u0259 tutu\u015fdurmaq \u0259v\u0259zin\u0259 cahilc\u0259sin\u0259 t\u00fcrk mill\u0259tini d\u0259 cahiliyy\u0259t\u0259 s\u00fcr\u00fckl\u0259m\u0259kd\u0259dirl\u0259r.<br>M\u0259n inanc bax\u0131m\u0131ndan \u015fi\u0259y\u0259m. Amma bu m\u0259n\u0259 s\u00fcnni qarda\u015flar bar\u0259d\u0259 f\u0259tva verm\u0259k \u015fans\u0131 verm\u0259z. \u018ffsuslar olsun ki, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259, h\u0259tta prezident R.\u018frdo\u011fan s\u0259viyy\u0259sind\u0259 \u015fi\u0259l\u0259rin, \u0259l\u0259vil\u0259rin aras\u0131nda \u00d6m\u0259r, \u018fbub\u0259kr, Osman adlar\u0131n\u0131n u\u015faqlara verilm\u0259m\u0259si, \u201c\u015fi\u0259l\u0259rin yalan\u00e7\u0131 olmas\u0131\u201d kimi g\u00fcl\u00fcnc iddialar ortaya at\u0131l\u0131r. \u00d6nc\u0259 bildirim ki, qarda\u015f\u0131m\u0131n ilk n\u0259v\u0259sinin ad\u0131 \u00d6m\u0259r, \u0259mim o\u011flunun ad\u0131 Bakir v\u0259 k\u0259ndimizd\u0259 is\u0259 onlarla Osman adl\u0131 adam var. Tam m\u00fchafiz\u0259kar bir \u015fi\u0259 k\u0259ndinin kolan\u0131 (kolanl\u0131 adiylaT\u00fcrkiy\u0259d\u0259 d\u0259 ya\u015fay\u0131rlar-m\u00fc\u0259l.) \u0259halisi bu adlardan istifad\u0259 edir. Amma art\u0131q k\u00f6hn\u0259lmi\u015f \u0259r\u0259b adlar\u0131ndan T\u00fcrkiy\u0259nin he\u00e7 \u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u0259 istifad\u0259 etmirl\u0259r. Yaxud \u0130slam dininin hans\u0131 bir kitab\u0131na g\u00f6r\u0259 bu haqq yolla ged\u0259n x\u0259lif\u0259l\u0259rin (x\u00fclafa \u0259r-ra\u015fidin- m\u00fc\u0259l.) adlar\u0131n\u0131n \u00f6vladlara qoyulmas\u0131 m\u0259cburidirmi? Y\u0259ni bu ad\u0131 qoymasam da Allah\u0131m\u0131 ad\u0131 \u00d6m\u0259r olan bir \u015f\u0259xs q\u0259d\u0259r sev\u0259 bil\u0259r\u0259m. Kimin kafir, kimin inancl\u0131 olmas\u0131n\u0131 yaln\u0131z v\u0259 yaln\u0131z Allah m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259 bil\u0259r. Avropa xristianlar\u0131ndan v\u0259 yunan f\u0259ls\u0259f\u0259sind\u0259n \u0259xz olunan inkvizisiya m\u00fcs\u0259lman dinin\u0259 aid deyil. \u0130slam dinind\u0259 dinl\u0259raras\u0131 qarda\u015fl\u0131\u011fa (\u0259hli-kitab) yol varsa, m\u0259zh\u0259bl\u0259raras\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliy\u0259 yol veril\u0259 bilm\u0259z.<br>Roma Papas\u0131na \u201cHe\u00e7 Tanr\u0131n\u0131n da o\u011flu olar?\u201d \u2013 dey\u0259 t\u0259n\u0259 ed\u0259n Atillan\u0131n \u00f6vladlar\u0131y\u0131q v\u0259 bu g\u00fcn s\u00fcnni v\u0259 \u015fi\u0259 ad\u0131yla b\u00f6l\u00fcnm\u0259y\u0259 ixtiyar\u0131m\u0131z yoxdur. H\u0259r\u0259nin inanc\u0131 onun Tanr\u0131n\u0131 tan\u0131ma \u00fcsuludur. Bu \u00fcsulu qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k is\u0259 Allah\u0131n i\u015fidir. Bu g\u00fcn Allah ad\u0131ndan h\u0259r hans\u0131sa \u015feyxin, m\u00fcftinin f\u0259tva verm\u0259si kafirlikd\u0259n, \u015firkd\u0259n savay\u0131 bir \u015fey deyildir. Ensiklopedik bilgil\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, s\u00fcnnil\u00fck h\u0259mi\u015f\u0259 sayca \u00fcst\u00fcn c\u0259r\u0259yan olmu\u015fdur.<br>S\u00fcnn, s\u00fcnn\u0259 \u2013 Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s) \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra t\u0259qlid \u0259sas\u0131nda onun ad\u0131ndan yarad\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 Quranda olmayan \u015f\u0259ri qanun, ad\u0259t, \u0259n\u0259n\u0259, qaydalard\u0131r. S\u00fcnn \u00fc\u00e7\u00fcn Quran\u0131n dedikl\u0259ri m\u0259cburi deyil. S\u00fcnn il\u0259 Quran aras\u0131nda ehkami ziddiyy\u0259tl\u0259r m\u00f6vcuddur.M\u0259zh\u0259b imamlar\u0131n\u0131n dedikl\u0259rini m\u00fcdafi\u0259 edib t\u0259r\u0259fdar olanlar s\u00fcnni adlan\u0131r. D\u00f6rd m\u0259zh\u0259b imam\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr.<br>\u015ei\u0259lik \u0130slam\u0131n birinci \u0259srinin birinci yar\u0131s\u0131nda meydana g\u0259lmi\u015fdir. \u0130lk vaxtlar \u015fi\u0259l\u0259r m\u00fcs\u0259lmanlar i\u00e7\u0259risind\u0259 x\u00fcsusi qrup t\u0259\u015fkil edirdil\u0259r. Bu qrup \u018flinin (\u0259) t\u0259r\u0259fdarlar\u0131ndan ibar\u0259t idi. \u015ei\u0259l\u0259rin dediyin\u0259 g\u00f6r\u0259, v\u0259lay\u0259t, xilaf\u0259t \u018flinin (\u0259) haqq\u0131d\u0131r. Pey\u011f\u0259mb\u0259rd\u0259n (\u0259) sonra \u018flinin (\u0259) x\u0259lif\u0259 olmas\u0131n\u0131 v\u0259 xilaf\u0259tin onun \u00f6vladlar\u0131na ke\u00e7m\u0259sinin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131d\u0131r. \u0130bad\u0259tl\u0259rind\u0259 imam \u018fli (\u0259) v\u0259 onun t\u0259r\u0259fdar\u0131 olmu\u015f s\u0259hab\u0259l\u0259rin g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr. \u015ei\u0259likd\u0259ki \u0259sas c\u0259r\u0259yan t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n 12 imam, y\u0259ni \u201c\u018fsna \u018f\u015fara\u201d m\u00fcq\u0259dd\u0259s say\u0131l\u0131r. Bu iki m\u0259zh\u0259b aras\u0131nda d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyin k\u00f6k\u00fcnd\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin hakimiyy\u0259t u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259si dayanmaqdad\u0131r. S\u00fcnnil\u0259r Quranla birlikd\u0259, s\u00fcnn\u0259ni tan\u0131y\u0131r, x\u0259lif\u0259ni is\u0259 dini ba\u015f\u00e7\u0131, r\u0259hb\u0259r hesab edirl\u0259r. \u015ei\u0259l\u0259r is\u0259 Quranla birlikd\u0259 \u0130mam \u018fli (\u0259) v\u0259lay\u0259tini, 12 imam\u0131n r\u0259hb\u0259rliyini q\u0259bul edirl\u0259r. Bu c\u00fczi f\u0259rql\u0259rd\u0259n yarad\u0131lan d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyin v\u0259bal\u0131 kiml\u0259rin boynundad\u0131r..?<br>2<br>\u0130nternet \u0259sri oldu\u011fundan g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fc d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259k asanla\u015f\u0131b. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 ad\u0131ndan dey\u0259rdim ki, s\u00fcnnil\u0259r \u015fi\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 daha aqressivdirl\u0259r. \u00d6z\u00fcn\u00fc t\u00fcrk sayan birisi c\u00fczi bir yanl\u0131\u015fl\u0131q duyan kimi i\u00e7ind\u0259kini \u00e7\u00f6l\u0259 t\u00f6k\u00fcr. \u018flb\u0259tt\u0259 ki, onlar\u0131n d\u00f6nm\u0259 t\u00fcrkl\u0259r oldu\u011funu, \u201ch\u0259pimiz erm\u0259niyiz!\u201d (\u0259slind\u0259 hay\u0131z dem\u0259liydil\u0259r- m\u00fc\u0259l.) \u2013 dey\u0259nl\u0259rin \u00f6vladlar\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m. Amma bu yanl\u0131\u015f\u0131 d\u00fcz\u0259ltm\u0259k ist\u0259y\u0259nl\u0259rin h\u0259ddind\u0259\u0131n az oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcnc\u0259 qorxuram. T\u00fcrk\u00fcn g\u0259l\u0259c\u0259yinin qaranl\u0131q bir dalana, dumanl\u0131 bir vadiy\u0259, susuz bir s\u0259hraya d\u00fc\u015f\u0259c\u0259yind\u0259n qorxuram. Yeddi t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tinin qeyri-r\u0259smi \u015f\u0259kild\u0259 bir-iki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n ba\u015fqa ir\u0259liy\u0259 bir add\u0131m bel\u0259 at\u0131lmamas\u0131ndan qorxuram. T\u00fcrkiy\u0259nin S\u0259lcuqlu v\u0259 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131ndan genetik miras olan beyn\u0259lmil\u0259l\u00e7i ruhundan qorxuram.<br>T\u00fcrk\u00fcn \u015fi\u0259, \u0259l\u0259vi, xristian v\u0259 s\u00fcnni kimi b\u00f6l\u00fcnm\u0259si qorxulu deyil. \u00c7\u00fcnki b\u00fct\u00fcn bel\u0259 m\u0259qamlarda bizi birl\u0259\u015fdir\u0259 bil\u0259n bir m\u0259qam \u00f6z varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyur. Bu, bizim t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcm\u00fczd\u00fcr. Biz bunu qorumal\u0131 v\u0259 bunun \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259liyik. F\u0259rqli inanclarla Allaha y\u00fcr\u00fcd\u00fcy\u00fcm\u00fcz kimi, f\u0259rqli olmayan kimliyimizl\u0259 t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcm\u00fcz\u0259 y\u00fcr\u00fcm\u0259liyik. M\u0259hz bu yolda bizi birl\u0259\u015fdir\u0259n s\u0259b\u0259bl\u0259r deyil, bizl\u0259ri ay\u0131ran s\u0259b\u0259bl\u0259r qabard\u0131l\u0131r. \u018fr\u0259bl\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq t\u00fcrk mill\u0259tinin 90 faizi bu din yolunda ba\u015f qoymu\u015flar. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bizl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n s\u0259b\u0259bl\u0259r daha \u00e7ox olmal\u0131d\u0131r. Birinci s\u0259b\u0259b t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcm\u00fczd\u00fcr. \u0130kinci s\u0259b\u0259b bir olan Allaha, Onun Pey\u011f\u0259mb\u0259rin\u0259 (s.\u0259.s) v\u0259 Onun nazil etdiyi Qurani-K\u0259rim\u0259 inanma\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0259b\u0259b is\u0259, Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) v\u0259 onun \u018fhli-Beytin\u0259, d\u00f6rd m\u00f6min x\u0259lif\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f \u0259r\u0259b x\u0259yan\u0259t v\u0259 cinay\u0259tl\u0259rd\u0259 t\u00fcrk mill\u0259tinin \u0259linin olmamas\u0131d\u0131r. \u00d6nc\u0259 Allah\u0131n, sonra Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) v\u0259 onun \u018fhli-Beytinin qar\u015f\u0131s\u0131nda t\u00fcrk mill\u0259tinin aln\u0131 a\u00e7\u0131q, \u00fcz\u00fc a\u011fd\u0131r. Allah\u0131n bu x\u0259yan\u0259tl\u0259rin c\u0259zas\u0131n\u0131 t\u00fcrk\u00fcn q\u0131l\u0131nc\u0131yla verm\u0259sini \u0259r\u0259b d\u0259, fars da v\u0259 qeyri-m\u00fcs\u0259lmanlar da yax\u015f\u0131 bilir.<br>Biz t\u00fcrkl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259c\u0259k \u0259sas m\u0259qamlar bunlarla bitmir. Bu m\u0259qamlar y\u00fczl\u0259rl\u0259dir. \u018fsas birl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 meylimiz olsun. \u018ffsuslar ki, bizl\u0259r birl\u0259\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn deyil, ayr\u0131lmaq \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259b\u0259bl\u0259r axtar\u0131\u015f\u0131nday\u0131q. Eyni Allaha, eyni Pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259 (s.\u0259.s) inanan bir q\u00f6vm\u00fcn birlik g\u0259tir\u0259n s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n qa\u00e7mas\u0131, ucuz qeyb\u0259tl\u0259r hesab\u0131na ged\u0259c\u0259yimiz yollar\u0131n \u00fcfiql\u0259rini g\u00f6r\u00fcnm\u0259z etmi\u015fdir.<br>Bu yax\u0131nlarda Rusiyan\u0131n \u201cRossiya\u201d telekanal\u0131nda Mariya Sittel\u0259 aid bir prit\u00e7a dinl\u0259dim. Onu sizl\u0259r\u0259 t\u0259qdim etm\u0259yi \u00f6z\u00fcm\u0259 borc bildim. \u00c7\u00fcnki bu, imanl\u0131 bir xa\u00e7p\u0259r\u0259stin bizl\u0259r\u0259 ke\u00e7\u0259 bil\u0259c\u0259yi bir d\u0259rsdir: \u201cBir hamil\u0259 qad\u0131n\u0131n b\u0259tnind\u0259 \u0259kiz u\u015faqlar vard\u0131. U\u015faqlardan biri imanl\u0131, o birisi is\u0259 imans\u0131zd\u0131. Biri o birisind\u0259n soru\u015fur ki, s\u0259n do\u011fu\u015fdan sonrak\u0131 h\u0259yata inan\u0131rsanm\u0131? \u0130manl\u0131 olan u\u015faq cavab verir: \u201c\u018flb\u0259tt\u0259,inan\u0131ram. Do\u011fu\u015fdan sonrak\u0131 h\u0259yata ham\u0131 inan\u0131r. Biz do\u011fu\u015fdan sonrak\u0131 h\u0259yata haz\u0131rla\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn buraday\u0131q\u201d. \u0130mans\u0131z deyir: \u201cBu axmaql\u0131qd\u0131r. Do\u011fu\u015fdan sonra h\u0259yat yoxdur. Yox \u0259g\u0259r varsa, s\u0259n o h\u0259yat\u0131 t\u0259svir ed\u0259 bil\u0259rs\u0259nmi? Do\u011fu\u015fdan sonra h\u0259yatm\u0131 olar?\u201d \u0130manl\u0131 olan cavab verir: \u201cD\u0259qiq dey\u0259 bilm\u0259r\u0259m, amma onu bilir\u0259m ki, orada i\u015f\u0131q v\u0259 sevinc var. Orada yem\u0259yi \u00f6z a\u011fz\u0131m\u0131zla yey\u0259c\u0259yik\u201d. \u0130mans\u0131z deyir: \u201cBu g\u00fclm\u0259lidir, bizim qidam\u0131z g\u00f6b\u0259k ba\u011f\u0131d\u0131r. \u00d6z\u00fc d\u0259 oradan kims\u0259 qay\u0131tmay\u0131b. Do\u011fu\u015fdan sonra h\u0259yat bitir\u201d. \u0130manl\u0131 cavab verir: \u201cD\u0259qiq bilmir\u0259m h\u0259yat nec\u0259 olacaq, amma bilir\u0259m ki, do\u011fu\u015fdan sonra anam\u0131z\u0131 g\u00f6r\u0259c\u0259yik. O, bizim qay\u011f\u0131m\u0131za qalacaq\u201d. \u0130mans\u0131z: \u201cN\u0259, Ana? S\u0259n Anayadam\u0131 inan\u0131rsan? O, haradad\u0131r?\u201d \u0130manl\u0131 dedi: \u201cO, h\u0259r yerd\u0259dir, bizim \u0259traf\u0131m\u0131zdad\u0131r. Onun say\u0259sind\u0259 ya\u015fay\u0131r\u0131q. \u00d6nsuz biz he\u00e7 kimik\u201d. \u0130mans\u0131z dedi: \u201cAxmaql\u0131qd\u0131r. M\u0259n Ana-zad g\u00f6rm\u0259mi\u015f\u0259m. Dem\u0259li, he\u00e7 bel\u0259 bir \u015fey d\u0259 yoxdur\u201d. \u0130manl\u0131 dedi: \u201cM\u0259n s\u0259ninl\u0259 raz\u0131 deyil\u0259m. \u018ftraf\u0131m\u0131zda s\u0259ssizlik olanda biz onun n\u0259\u011fm\u0259 oxudu\u011funu e\u015fid\u0259 bil\u0259rik. Bizi s\u0131\u011fallad\u0131\u011f\u0131n\u0131 hiss ed\u0259 bil\u0259rik. M\u0259n\u0259 bel\u0259 g\u0259lir ki, \u0259sl h\u0259yat el\u0259 do\u011fu\u015fdan sonra ba\u015flay\u0131r. S\u0259n buna inanm\u0131rsan?<br>B\u0259s siz nec\u0259, inan\u0131rs\u0131z?\u201d<br>He\u00e7 bir \u015f\u0259rh verm\u0259d\u0259n, reall\u0131\u011fa qay\u0131d\u0131ram. H\u0259yat\u0131n\u0131 saqqal uzatma\u011fa s\u0259rf etmi\u015f \u201cdin adamlar\u0131\u201d var ki, \u0259lind\u0259 tutdu\u011fu b\u0259zi h\u0259dis kitablar\u0131ndan \u201cPey\u011f\u0259mb\u0259rimizin (\u0259) ayaq \u00fcstd\u0259, ba\u015fqa bir h\u0259dis kitab\u0131ndan is\u0259 \u201coturuqlu sidiy\u0259 getm\u0259sini\u201d anlatma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. He\u00e7 g\u00f6r d\u0259xli var? M\u0259hz bu s\u0259viyy\u0259li adamlar\u0131n hesab\u0131na diqq\u0259ti \u00f6zl\u0259rind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00fcnni-\u015fi\u0259-\u0259l\u0259vi davas\u0131n\u0131 ortaya at\u0131b f\u0259tvalar verirl\u0259r. Dind\u0259n m\u0259zh\u0259bl\u0259r deyil, savads\u0131z \u00fcl\u0259malar \u00e7\u0131xm\u0131\u015f hesab olunmal\u0131d\u0131rlar\u2026<br>3<br>T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 yanl\u0131\u015f t\u0259riq\u0259tl\u0259rin, saxtakar \u00fcl\u0259malar\u0131n, f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131 xoca-\u0259f\u0259ndil\u0259rin, ateistl\u0259rin, yalan\u00e7\u0131 mehdil\u0259rin, savads\u0131z tarix\u00e7il\u0259rin qon\u015fu \u0130ran v\u0259 Rusiyadan \u00e7ox olmas\u0131 (T\u00fcrkiy\u0259 b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259 olunmal\u0131d\u0131r-m\u00fc\u0259l.) xarici k\u0259\u015ffiyyat\u0131n, masonlar\u0131n, bu \u00f6lk\u0259nin v\u0259 t\u00fcrk\u00fcn dir\u00e7\u0259li\u015find\u0259n \u0259ndi\u015f\u0259 duyanlar\u0131n \u0259m\u0259lll\u0259rinin n\u0259tic\u0259sidir. Onlar insan\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015f\u0131n\u0131 olduqca g\u0259r\u0259ksiz m\u00f6vzularla qatma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. M\u0259hz m\u0259zh\u0259bl\u0259raras\u0131 q\u0131sqancl\u0131\u011f\u0131n alovland\u0131r\u0131lmas\u0131 da bu m\u00f6vzulardan biridir. Bir zamanlar B\u00f6y\u00fck Az\u0259rbaycan filosofu Camal\u0259ddin \u018ff\u011fani h\u0259l\u0259 XIX \u0259srd\u0259 \u00f6nc\u0259 \u0130slam birliyi ideyas\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcrs\u0259 d\u0259, sonra insan c\u0259miyy\u0259tind\u0259 f\u0259rdl\u0259rin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n ba\u015fl\u0131ca amilin milli-irqi birlik olmas\u0131n\u0131 anlad\u0131. Onun ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc ideyan\u0131 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 bu g\u00fcn\u0259d\u0259k tam anlaya bilm\u0259m\u0259kd\u0259dir. H\u0259tta y\u0259hudi-fars t\u00f6r-t\u00f6k\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn cocuqlar\u0131 bu b\u00f6y\u00fck alimi masonlu\u011fa i\u015fl\u0259m\u0259kd\u0259 su\u00e7lay\u0131r, h\u0259tta uydurma ad qoyaraq guya onun \u201c\u015e\u0259rq ulduzu\u201d mason Lojas\u0131nda \u2116 1355-l\u0259 qeydiyyatda oldu\u011funu deyir. Bildirm\u0259k ist\u0259rdim ki, bu g\u00fcn d\u0259 etnik kimlikl\u0259r\u0259 bigan\u0259lik T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 ziyan verm\u0259kd\u0259dir. Tarixi, m\u0259d\u0259ni irsin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 qeyri t\u00fcrkl\u0259r\u0259 h\u0259val\u0259 etm\u0259k \u0259n b\u00f6y\u00fck yanl\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, hay Meral Akay\u0131n \u00e7\u0259kdiyi \u201cM\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m y\u00fcz il\u201d serial\u0131 g\u00f6zl\u0259rimiz \u00f6n\u00fcnd\u0259dir.<br>T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycanda konkret adamlar var ki, a\u011falar\u0131ndan ald\u0131qlar\u0131 t\u0259limatlar \u00fczr\u0259 t\u00fcrk\u00fcn b\u00f6y\u00fckl\u0259rin\u0259, say\u011f\u0131l\u0131 liderl\u0259rin\u0259 h\u0259dyanlar ya\u011fd\u0131raraq \u00e7a\u015fba\u015fl\u0131q yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. B\u00f6y\u00fck Atat\u00fcrk\u0259, \u018fmir Teymura, \u00c7ingiz xana iftira atan bic \u201cmason qar\u011falar\u0131\u201d, \u201cy\u0259hudi \u015fexinalar\u0131\u201d, \u201chay t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fl\u0259ri\u201d olan bu adamlar \u00f6z missiyalar\u0131n\u0131 ictimai q\u0131naq g\u00f6zl\u0259m\u0259d\u0259n h\u0259dyan ya\u011fd\u0131rmaq hesab\u0131na m\u0259zh\u0259b qar\u015f\u0131durmas\u0131, milli \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rkin z\u0259ifl\u0259dilm\u0259si, t\u00fcrkl\u0259raras\u0131 etimads\u0131zl\u0131q yaratma\u011f\u0131 bacarmaqdad\u0131rlar. Sad\u0259c\u0259 Camal\u0259ddin \u018ff\u011fani kimi bir t\u00fcrk filosofuna h\u0259dyanlar ya\u011fd\u0131ranlara cavab verm\u0259d\u0259n onun ideyas\u0131ndan dan\u0131\u015fma\u011f\u0131m yersiz olard\u0131. Bir zamanlar ingilisl\u0259ri \u00f6z ideyalar\u0131 il\u0259 l\u0259rz\u0259y\u0259 salan birisini ingilis casusu, Rusiya m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n birliyi ideyas\u0131 il\u0259 \u00e7arizmi qorxuya salan birisini \u201crusa sat\u0131lm\u0131\u015f\u201d elan ed\u0259n n\u0259cab\u0259tsizl\u0259r onun \u0130ngilt\u0259r\u0259d\u0259n, Osmanl\u0131dan, Rusiyadan, ingilisl\u0259rin t\u0259hdidiyl\u0259 Hindistandan, \u0130randan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131 kafirliyi il\u0259 deyil, elmli, kamil v\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u00fc bir insan olmas\u0131yla ba\u011flamal\u0131 idil\u0259r. Q\u0131z\u011f\u0131ncas\u0131na \u0130slam birliyi ideyas\u0131n\u0131n ard\u0131nca d\u00fc\u015fs\u0259 d\u0259 bunun m\u00fcmk\u00fcns\u00fcz olmdu\u011funu anlad\u0131qdan sonra t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fc \u0259lind\u0259 bayraq ed\u0259n \u018fhm\u0259d A\u011fao\u011flu, Mehmet Akif \u018frsoy, Yurdaqul, Ziya G\u00f6yalp, M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259, \u0130.Qasp\u0131ral\u0131 v\u0259 onlarla t\u00fcrk\u00e7\u00fcn\u00fcn yeti\u015fm\u0259sind\u0259 rolu olan birisini \u201cd\u0259st\u0259maz\u0131n\u201d n\u0259 oldu\u011funu bilm\u0259y\u0259n d\u00f6nm\u0259 birisi kafir elan edir. T\u00fcrkiy\u0259 reaksiya vermir. B\u0259s C.\u018ff\u011faninin \u0130slam modeli n\u0259ydi? O deyirdi: \u201cGetdim Avropaya \u0130slam g\u00f6rd\u00fcm, amma m\u00fcs\u0259lman g\u00f6rm\u0259dim, g\u0259ldim Asiyaya m\u00fcs\u0259lman g\u00f6rd\u00fcm, amma \u0130slam g\u00f6rm\u0259dim\u201d. Bu s\u00f6zl\u0259r bu b\u00f6y\u00fck zat\u0131n ist\u0259kl\u0259rini anlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn yet\u0259rlidir. Bu g\u00fcn d\u0259d\u0259l\u0259rimizin buraxd\u0131\u011f\u0131 s\u0259hvl\u0259ri t\u0259krarlama\u011fa limitimiz yoxdur. Bu g\u00fcn bu z\u0131nd\u0131qlar hesab\u0131na \u015fi\u0259-s\u00fcnni qar\u015f\u0131durmas\u0131 pik n\u00f6qt\u0259sind\u0259dir. S\u00fcnn\u00fcl\u0259r \u015fi\u0259l\u0259ri, \u015fi\u0259l\u0259r s\u00fcnnil\u0259ri kafir adland\u0131rmaqdan bel\u0259 \u00e7\u0259kinmirl\u0259r. T\u00fcrk s\u00fcnni il\u0259 \u015fi\u0259 t\u00fcrk\u00fcn birg\u0259 olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259l\u0259r laz\u0131md\u0131r? 14 \u0259srlik bir qar\u015f\u0131durman\u0131 qurdalama\u011fa d\u0259y\u0259rmi? N\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 eyni bir q\u00f6vm\u00fc m\u0259zh\u0259bl\u0259r bu \u015f\u0259kild\u0259 par\u00e7alaya bil\u0259r? Bu davada haql\u0131 olan varm\u0131?<br>4<br>Haql\u0131 olan v\u0259 haqq olan Qurani-K\u0259rimdir. Par\u00e7alanmaya yol verm\u0259y\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r m\u00fck\u0259mm\u0259l i\u015fl\u0259nmi\u015f s\u0259mavi bir kitab \u0259hlinin b\u00f6l\u00fcnm\u0259y\u0259 v\u0259 m\u00fcs\u0259lman dediyi qarda\u015f\u0131na iftira, t\u0259hqir ya\u011fd\u0131rma\u011fa haqq\u0131 yoxdur. Bu son s\u0259mavi kitaba d\u0259yi\u015fiklik, sap\u0131ql\u0131q ay\u0259tl\u0259ri salma\u011fa m\u00fcv\u0259ff\u0259q olmayan y\u0259hudil\u0259r bir milyona yax\u0131n saxta h\u0259disl\u0259r (b\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00fc\u00e7 y\u00fcz min h\u0259dis-m\u00fc\u0259l.) uyduraraq yayma\u011fa nail oldular. Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s.\u0259.s) sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda birc\u0259 h\u0259dis olmad\u0131\u011f\u0131 halda \u00f6ld\u00fcy\u00fcnd\u0259n ill\u0259r sonra yay\u0131lan h\u0259disl\u0259r h\u0259varil\u0259rin yazd\u0131\u011f\u0131 \u0130ncil risal\u0259l\u0259rini xat\u0131rlad\u0131r. \u00c7ox g\u00fcman ki, Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda h\u0259disl\u0259r qada\u011fan olundu\u011funa g\u00f6r\u0259 yaz\u0131lmay\u0131b.H\u0259zr\u0259ti Abub\u0259kr,h\u0259zr\u0259ti Ai\u015f\u0259 v\u0259 h\u0259zr\u0259ti \u00d6m\u0259r d\u0259 h\u0259disl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015flar.Lakn&nbsp;bu g\u00fcn bu zatlara istinad\u0259n yay\u0131lan h\u0259disl\u0259rin coxlu\u011fu h\u0259dis toplayanlar\u0131n qeyri s\u0259mimi olmalar\u0131n\u0131 s\u00fcbut edir.Dinimizd\u0259 t\u0259friq\u0259l\u0259ri salanlar\u0131n \u201csilahlar\u0131\u201d yaln\u0131z h\u0259disl\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 d\u00f6vr\u00fcn azsayl\u0131 din xadiml\u0259ri bu h\u0259disl\u0259rin s\u0259hihliyini bir daha yoxlaya bil\u0259c\u0259k bir komissiya qurmal\u0131d\u0131rlar. \u00c7\u00fcnki h\u0259r iki m\u0259zh\u0259bd\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 uy\u011fun h\u0259dis kitablar\u0131 var v\u0259 bunlara \u0259ks t\u0259r\u0259fl\u0259r \u015f\u00fcbh\u0259yl\u0259 yana\u015fmaqdad\u0131rlar. Dem\u0259li, m\u0259s\u0259l\u0259 n\u0259 \u0130slamda, n\u0259 Quranda, n\u0259 d\u0259 m\u0259zh\u0259bl\u0259rd\u0259dir. B\u00fct\u00fcn bu qar\u015f\u0131durmalar\u0131n qaynaqland\u0131\u011f\u0131 \u00fcnvan h\u0259dis kitablar\u0131ndak\u0131 saxtakarl\u0131qlard\u0131r. H\u0259zr\u0259ti Pey\u011f\u0259mb\u0259rimiz (s) bir suala cavab ver\u0259rk\u0259n s\u0259hab\u0259nin b\u00fct\u00fcn yanl\u0131\u015flara yol ver\u0259 bil\u0259c\u0259yini, amma yalana \u0259sla yol ver\u0259 bilm\u0259y\u0259ciyini s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi. \u0130slam dinin\u0259 d\u0259y\u0259n z\u0259rb\u0259l\u0259rin haradan g\u0259ldiyini g\u00f6st\u0259r\u0259n m\u0259nb\u0259ni ham\u0131 g\u00f6r\u00fcr. Amma bu h\u0259qiq\u0259ti deyil, dinimiz\u0259 yara\u015fmayan \u015f\u0259kild\u0259 \u015fi\u0259, \u0259l\u0259vi, yaxud da s\u00fcnni qarda\u015flar\u0131n\u0131zdan hans\u0131sa birisinin q\u0259bah\u0259tini b\u00f6y\u00fcd\u0259r\u0259k \u201cfil\u201d d\u00fcz\u0259ldib, sonra bu \u201cfili\u201d qovalamaqla m\u0259\u015f\u011ful oluruq. Tarix\u0259n bu oca\u011f\u0131 \u201ck\u00f6r\u00fckl\u0259y\u0259n\u201d \u015f\u0259xsl\u0259rin kimlikl\u0259rini ara\u015fd\u0131r\u0131n. Bu adamlar\u0131n 90 faizi t\u00fcrk olmayanlard\u0131r. T\u00fcrkiy\u0259nin cumhurba\u015fqan\u0131 R.T.\u018frdo\u011fan \u018fbu Suud \u018ff\u0259ndini t\u0259rifl\u0259yir. \u201cM\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m y\u00fcz il\u201d serial\u0131nda Osmanl\u0131 \u015eeyx\u00fcl \u0130slam\u0131 \u018fbu Suudun rolu \u015fi\u015firdilir. \u00c7ox g\u00fcman ki, \u015fi\u0259 v\u0259 \u0259l\u0259vil\u0259rin xristian v\u0259 mus\u0259vil\u0259rd\u0259n \u00f6nc\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259sinin g\u0259r\u0259kliyi bar\u0259d\u0259 f\u0259tva ver\u0259n, \u201cQ\u0131z\u0131lba\u015f saxlayan heyvan\u0131n \u0259tini v\u0259 yeyilm\u0259sini haram sayan\u201d f\u0259tvas\u0131n\u0131 ver\u0259n \u018fbu Suuda he\u00e7 bir \u0259l\u0259vi v\u0259 \u015fi\u0259 m\u00fcs\u0259lman dey\u0259 bilm\u0259z. Amma s\u00fcnni, \u015fi\u0259 v\u0259 \u0259l\u0259vil\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir \u00f6lk\u0259nin r\u0259hb\u0259rinin bu \u015f\u0259xsi t\u0259rifl\u0259m\u0259si T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 \u00e7oxmu laz\u0131md\u0131r? Y\u0259ni bu k\u00fcrd din adam\u0131 T\u00fcrk Birliyi \u00fc\u00e7\u00fcn bu q\u0259d\u0259rmi g\u0259r\u0259klidir?Hay q\u0131z\u0131 Maral Akay\u0131n bel\u0259 m\u0259qamlar\u0131 qabartmas\u0131 bir gizli servis sifari\u015fidir. Bunu anlad\u0131q. B\u0259s \u00f6lk\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 nec\u0259 yozaq? Bu a\u011f\u0131llam\u0131 T\u00fcrk Birliyi qururuq?&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Kims\u0259 d\u0259 \u00f6z yanl\u0131\u015f\u0131n\u0131 etiraf etm\u0259z. Kims\u0259 d\u0259 d\u0259qiq tarixi, etnoqrafik m\u0259nb\u0259l\u0259ri oxumaz. H\u0259r\u0259 \u0259lind\u0259 bir h\u0259dis kitab\u0131 \u201ckala\u015fnikovlu terror\u00e7ular kimi\u201d arams\u0131z at\u0259\u015f a\u00e7maqdad\u0131r. Bu \u201cc\u0259bh\u0259d\u0259\u201d \u0259ld\u0259 etdiyim bilgil\u0259ri sizl\u0259rl\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fm\u0259k ist\u0259rdim.<br>5<br>S\u00fcnnil\u0259r \u0259sas\u0259n \u015fi\u0259liyin yaranmas\u0131n\u0131 sah\u0259b\u0259 Salman Farisinin ad\u0131yla ba\u011flay\u0131rlar. Onlar iddia edirl\u0259r ki, Salman farsd\u0131r, iranl\u0131d\u0131r v\u0259 \u018flinin (\u0259) t\u0259r\u0259fdar\u0131d\u0131r. Buradak\u0131 Farisi soyad\u0131 fars (pars) s\u00f6z\u00fcyl\u0259 ox\u015far oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 bu iddia \u00f6z q\u00fcvv\u0259sini saxlay\u0131r. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, farslar \u015fi\u0259liy\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin t\u0259hrikiyl\u0259 qo\u015fulmu\u015flar. Salman Farisiy\u0259 g\u0259linc\u0259 is\u0259 o, y\u0259hudi \u0259silli (\u201cBaqara\u201d 62-ci ay\u0259) idi. Onun m\u0259nsub oldu\u011fu y\u0259hudi icmas\u0131 s\u00fcnn\u0259t olunub oruc tutar, \u0130saya (\u0259) Tanr\u0131n\u0131n o\u011flu deyil, pey\u011f\u0259mb\u0259r dey\u0259n v\u0259 sonuncu Pey\u011f\u0259mb\u0259ri (s.\u0259.s) g\u00f6zl\u0259y\u0259n bir toplumdan ibar\u0259t idi. Bu icma \u0130ordan \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131. Salman Farisi Pey\u011f\u0259mb\u0259rimizin (s.\u0259.s) yan\u0131na g\u0259ls\u0259 d\u0259 icman\u0131n dig\u0259r \u00fczvl\u0259rini Romal\u0131lar bu yoldan d\u00f6nd\u0259r\u0259r\u0259k \u00f6zl\u0259rinin sap\u0131q dinl\u0259rin\u0259 ba\u011flad\u0131lar. \u00d6nc\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s.\u0259.s), sonra is\u0259 \u018flinin (\u0259) yan\u0131nda olan bir s\u0259hab\u0259y\u0259 iftira atmaqla rafizil\u0259rin H\u0259zr\u0259ti \u018fbub\u0259kr, H\u0259zr\u0259ti \u00d6m\u0259r haqq\u0131nda s\u00f6yl\u0259dikl\u0259rind\u0259n n\u0259 f\u0259rql\u0259ri var?<br>Bir \u00e7ox s\u00fcnni m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 \u0130mam H\u00fcseynin (\u0259) arvad\u0131n\u0131n iranl\u0131 olmas\u0131n\u0131 \u0130ran co\u011frafiyas\u0131nda \u015fi\u0259liyin yay\u0131lmas\u0131n\u0131n \u0259sas s\u0259b\u0259bi say\u0131rlar. \u018fslind\u0259 \u015fi\u0259lik h\u0259l\u0259 \u0130mam \u018flinin (\u0259) sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda da vard\u0131. S\u0259hab\u0259l\u0259rd\u0259n \u018fbuz\u0259r Qiffari, Salman Farisi kimi sah\u0259b\u0259l\u0259r \u018fli (\u0259) t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 \u2013 \u015fi\u0259 adlan\u0131rd\u0131lar. Konkret olaraq burada da \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 X-XI \u0259sr\u0259d\u0259k d\u00fc\u015fm\u0259n g\u00f6z\u00fcyl\u0259 baxan fars zehniyy\u0259tinin \u015fi\u0259lik t\u0259riq\u0259ti yaratmas\u0131 (oxuyun: \u018f.Firdovsini-m\u00fc\u0259l.) bir mason na\u011f\u0131l\u0131d\u0131r. Farslar \u0259sas\u0259n s\u00fcnni idil\u0259r. Ba\u015fda \u201cKutibi \u2013 Sitt\u0259\u201d olmaqla s\u00fcnni m\u0259zh\u0259binin \u0259n b\u00f6y\u00fck h\u0259dis\u00e7il\u0259ri iranl\u0131lar olmu\u015flar.<br>Dig\u0259r bir t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 yad\u0131ma \u0130mam H\u00fcseyn (\u0259) bar\u0259d\u0259 e\u015fitdiyim bir r\u0259vay\u0259t d\u00fc\u015f\u00fcr: \u201cH\u00fcseyn (\u0259) \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fc g\u00fcn qoca bir \u0259r\u0259b \u0259lind\u0259ki \u0259saya s\u00f6yk\u0259n\u0259r\u0259k K\u0259rb\u0259laya do\u011fru ir\u0259lil\u0259yirmi\u015f. \u00c7\u0259tinlikl\u0259 yeriy\u0259n bu qocan\u0131 g\u00f6r\u0259n birisi soru\u015fur: \u201cS\u0259n bu haldayk\u0259n hara gedirs\u0259n?\u201d Qoca cavab verir: \u201cElan edibl\u0259r ki, Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s) \u00f6vlad\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcbl\u0259r. Kim ona bir z\u0259rb\u0259 vursa, c\u0259nn\u0259t\u0259 ged\u0259c\u0259k. M\u0259n \u00f6l\u00fcm aya\u011f\u0131ndayam, ora gedir\u0259m ki, b\u0259lk\u0259 bir z\u0259rb\u0259 d\u0259 m\u0259n vura bildim\u201d. Bu r\u0259vay\u0259t Yezid d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn Pey\u011f\u0259mb\u0259r (\u0259) \u00f6vladlar\u0131na olan m\u00fcnasib\u0259tini s\u0259rgil\u0259yir. Bu g\u00fcn c\u0259nn\u0259t \u015f\u0259hidl\u0259rinin \u0259f\u0259ndisin\u0259 b\u00f6htan atan adam o qocan\u0131n durumundad\u0131r.<br>\u018fslind\u0259 \u0130mam H\u00fcseynin (\u0259) arvad\u0131 Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fcd\u00fcr. Ad\u0131 \u015e\u0259hr\u0259banudur. Q\u0259dimd\u0259 t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 Banu\u00e7i\u00e7\u0259k (\u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d-m\u00fc\u0259l.),M\u0259hinbanu (Nizami G\u0259nc\u0259vi), Babur \u015fah\u0131n ki\u00e7ik bac\u0131s\u0131n\u0131n ad\u0131 \u015e\u0259hribanu, qohumunun ad\u0131 Mehribanu idi. \u0130mam H\u00fcseyn (\u0259) \u0259n \u00e7ox etibar etdiyi, ail\u0259sini tap\u015f\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259xs K\u0259rb\u0259la \u015f\u0259hidi M\u00fcsl\u00fcm Az\u0259rbaycani olub. Qurey\u015fi tayfas\u0131n\u0131n \u0130slama q\u0259d\u0259r v\u0259 sonra m\u0259vali adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 \u015fairl\u0259r Az\u0259rbaycandan g\u0259l\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259r idi. Musa \u015eexavat Qurey\u015f tayfas\u0131n\u0131n mollas\u0131yd\u0131. (Yaqut H\u0259m\u0259vi). Abul\u2013Yezqana istinad\u0259n \u201cPoeziya v\u0259 \u015fairl\u0259r\u201d (\u201cA\u015f \u015eir va \u2013\u015e-\u015euara\u201d) \u0259s\u0259rinin m\u00fc\u0259llifi \u0130bn Kuteyba ad-Dinav\u0259ri yaz\u0131rd\u0131: \u201cM\u0259din\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycandan olmayan \u015fair yoxdur. \u0130smay\u0131l ibn Yasar, onun qarda\u015f\u0131 Musa \u015eexavat v\u0259 Abul Abbas\u201d. \u201cM\u0259h\u0259mm\u0259din (s.\u0259.s) sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda v\u0259 ilk x\u0259lif\u0259l\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycandan olan m\u0259valil\u0259r\u0259 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015f\u0131l\u0131rd\u0131, yaln\u0131z \u0259m\u0259vil\u0259rin x\u0259lif\u0259liyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 onlar\u0131 k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259hqir etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar\u201d (\u0410.\u0421\u0443\u043c\u0431\u0430\u0442\u0437\u0430\u0434\u0435 \u00ab\u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u044b- \u044d\u0442\u043d\u043e\u0433\u0435\u043d\u0435\u0437 \u0438 \u0444\u043e\u0440\u043c\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435 \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u0430\u00bb. \u0411\u0430\u043a\u0443 1990 \u0441\u0442\u0440.107). \u018fr\u0259bl\u0259r iddia edirdil\u0259r ki, m\u0259valil\u0259r (y\u0259ni Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri- m\u00fc\u0259l.) \u015fuubizm c\u0259r\u0259yan\u0131n\u0131 yaradaraq \u0259r\u0259bl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131lay\u0131rlar. Qurey\u015fil\u0259rin mollas\u0131 olan Musa \u015eexavat \u015fuubistl\u0259rd\u0259n olmaqla yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 \u015fi\u0259l\u0259rin t\u0259r\u0259fdar\u0131 idi.<br>\u201cM\u0259\u015fh\u0259d \u0259lyazmas\u0131\u201dnda Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s.\u0259.s) dilind\u0259n t\u00fcrkl\u0259rin geneloji olaraq se\u00e7ilmi\u015f qurey\u015fil\u0259r olmas\u0131 Abdu Manaf\u0131n x\u0259l\u0259fl\u0259ri v\u0259 Ha\u015fimin n\u0259slind\u0259n olmalar\u0131 v\u0259 m\u0259vali adland\u0131r\u0131lmalar\u0131 a\u015fkarcas\u0131na \u015f\u0259rh edilib. \u201cAbna\u201d v\u0259 \u201cm\u0259vali\u201d deyimind\u0259n ba\u015fqa \u0259sl \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 \u201c\u0259r\u0259b\u00fclarib\u0259\u201d, \u0130smay\u0131l (\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin n\u0259slin\u0259 is\u0259 \u201c\u0259r\u0259b\u0259-m\u00fcst\u0259r\u0259b\u0259\u201d deyilirdi. VII-IX \u0259srl\u0259rin bilicisi say\u0131lan \u018fbu Usman \u018fmr bin Baxr al-Cahiz al Fateh bin Xaqan\u0131n ad\u0131ndan yaz\u0131r: \u201c\u018fr\u0259bl\u0259r adnanil\u0259r v\u0259 q\u0259htanil\u0259r olmaqla iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcrl\u0259r. Bizim (t\u00fcrkl\u0259rin-m\u00fc\u0259l.) x\u0259lif\u0259l\u0259r\u0259 \u2013 pey\u011f\u0259mb\u0259rin x\u0259l\u0259fl\u0259rin\u0259 qohumlu\u011fumuz q\u0259htanil\u0259rin qohumlu\u011fundan daha yax\u0131nd\u0131r. Bizim (t\u00fcrkl\u0259rin -m\u00fc\u0259l.) onlarla daha \u00e7ox qan qohumlu\u011fumuz vard\u0131r. \u00c7\u00fcnki x\u0259lif\u0259 Q\u0259htani v\u0259 Abiri deyil, \u0130smay\u0131l bin \u0130brahimin o\u011fludur\u201d (\u0410\u0431\u0443 \u0423\u0441\u043c\u0430\u043d \u0410\u043c\u0440 \u0431. \u0411\u0430\u0445\u0440 \u0430\u043b-\u0414\u0436\u0430\u0445\u0438\u0437 \u00ab\u041f\u043e\u0441\u043b\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0430\u043b-\u0424\u0430\u0442\u0445\u0443 \u0431. \u0425\u0430\u043a\u0430\u043d\u0443 \u043e \u0434\u043e\u0441\u0442\u043e\u0438\u043d\u0441\u0442\u0432\u0430\u0445 \u0442\u044e\u0440\u043a\u043e\u0432 \u0438 \u043e\u0441\u0442\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e\u0433\u043e \u0445\u0430\u043b\u0438\u0444\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0432\u043e\u0439\u0441\u043a\u0430\u00bb).<br>Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s.\u0259.s) v\u0259 \u00f6vladlar\u0131n\u0131n t\u00fcrk \u0259silli olmas\u0131 b\u00f6lg\u0259d\u0259 hakim m\u00f6vqel\u0259rd\u0259 olmu\u015f Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n bilinirdi v\u0259 ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 onlar \u018fhli-Beyt\u0259 edil\u0259n x\u0259yan\u0259tl\u0259r\u0259 h\u0259r zaman qar\u015f\u0131 durmu\u015flar. Bu bar\u0259d\u0259 n\u00f6vb\u0259ti kitab\u0131mda geni\u015f m\u0259lumatlar oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 bununla kifay\u0259tl\u0259nir\u0259m.<br>\u2026Kuleyninin \u201c\u00dcsuli-Kafi\u201d adl\u0131 H\u0259disl\u0259r kitab\u0131nda is\u0259 \u015e\u0259hribanu Cahan\u015fah adland\u0131r\u0131l\u0131r. O d\u00f6vr\u0259 \u0259n yax\u0131n olmas\u0131 il\u0259 m\u00f6t\u0259b\u0259r say\u0131lacaq m\u0259nb\u0259 \u201c\u018fl Kamili fit-tarix\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131lanlar hesab olunmal\u0131d\u0131r: \u201cM\u0259nsurun M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn Abdullaha yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda deyilir: \u201cH\u0259zr\u0259ti Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s.\u0259.s) v\u0259fat\u0131ndan sonra sizin aran\u0131zda \u0130mam S\u0259ccaddan (\u0259) \u00fcst\u00fcn \u015f\u0259xs olmay\u0131b. O, bir k\u0259niz \u00f6vlad\u0131 idi\u201d (II c.s. 570). \u018fs\u0259rd\u0259 buna etiraz ed\u0259n m\u0259nb\u0259 yoxdur. Reyd\u0259 \u015e\u0259hribanu bibi ziyar\u0259tgah\u0131n\u0131 onun ad\u0131yla ba\u011flamaq ist\u0259s\u0259l\u0259r d\u0259 bunun yaln\u0131\u015f olmas\u0131 a\u015fkard\u0131r.<br>\u201cY\u0259ni \u0130slam\u0131n t\u00fcrkl\u0259rin i\u015ftirak\u0131 olmadan yaranmas\u0131 bir \u0259r\u0259b uydurmas\u0131d\u0131r. Pey\u011f\u0259mb\u0259rin t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n olmas\u0131, \u0259r\u0259bl\u0259rin m\u0259vali dediyi (d\u00f6nm\u0259 \u2013 m\u00fc\u0259l.) Q\u00fcrey\u015fl\u0259rd\u0259n olmas\u0131 fakt\u0131 t\u0259r\u0259fimizd\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b. \u018fr\u0259bl\u0259rin ke\u00e7mi\u015fd\u0259ki v\u0259 bu g\u00fcnk\u00fc x\u0259yan\u0259tl\u0259rinin k\u00f6k\u00fcnd\u0259 ibtidai \u0259r\u0259b mill\u0259t\u00e7iliyi dayan\u0131r. Kuf\u0259d\u0259 yolunu k\u0259s\u0259nl\u0259r\u0259 \u0130mam H\u00fcseynin (\u0259) bel\u0259 s\u00f6yl\u0259m\u0259si r\u0259vay\u0259tl\u0259rd\u0259 var: \u201cDeyir\u0259m M\u0259kk\u0259d\u0259 ya\u015fay\u0131m, qoymursunuz. M\u0259din\u0259d\u0259 ya\u015fay\u0131m, qoymursunuz. El\u0259 is\u0259 izn verin c\u0259ddim s\u00f6yl\u0259diyi kimi var\u0131b T\u00fcrk\u00fcstana gedim..!\u201d. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 \u0130mam \u00f6vladlar\u0131n\u0131n m\u0259zarlar\u0131 var. Quzey Az\u0259rbaycanda Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, B\u0259rd\u0259 v\u0259 s. \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 ziyar\u0259tgahlara \u00e7evril\u0259n bu m\u0259zarlar r\u0259vay\u0259ti t\u0259sdiql\u0259mirmi?<br>Onun nuruyla z\u00fclm\u0259tl\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015f \u00fcmm\u0259ti Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) \u00f6vladlar\u0131na bir damla suyu bel\u0259 \u00e7ox g\u00f6rd\u00fcl\u0259r. Bu s\u0259hn\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131nda \u0259zil\u0259nin, haqq\u0131 \u0259lind\u0259n al\u0131nan\u0131n yard\u0131m\u0131na yaln\u0131z t\u00fcrk \u00e7ata bil\u0259rdi v\u0259 \u00e7atd\u0131 da\u2026<br>6<br>\u0130slamiyy\u0259tin par\u00e7alanmas\u0131nda M\u00fcaviyy\u0259nin v\u0259 onun c\u0259ddinin rolu h\u0259r iki m\u0259zh\u0259bd\u0259 eyni d\u0259rc\u0259d\u0259 q\u0259bul olunur. H\u0259r\u00e7\u0259nd b\u0259zi s\u00fcnni qarda\u015flar\u0131m\u0131z \u201ch\u0259zr\u0259ti M\u00fcaviyy\u0259\u201d, \u201ch\u0259zr\u0259ti Yezid\u201d dey\u0259 m\u00fcraci\u0259tl\u0259r ets\u0259 d\u0259 tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259r bu \u015f\u0259xsl\u0259rin \u0130slama vurdu\u011fu yaralar\u0131 h\u0259l\u0259 d\u0259 sa\u011falda bilm\u0259yib. Bu g\u00fcn m\u00f6min x\u0259lif\u0259l\u0259rin \u015f\u0259hid edilm\u0259sind\u0259 M\u00fcaviyy\u0259nin \u0259li oldu\u011fu ayd\u0131nd\u0131r. Onun \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 xas tayfa d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyini \u0130slama da\u015f\u0131mas\u0131 da ayd\u0131nd\u0131r. M\u00fcaviyy\u0259nin v\u0259ziri M\u0259nsur bin S\u0259lcun adl\u0131 xristian olub. Bu \u015f\u0259xs M\u00fcaviyy\u0259y\u0259 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 tan\u0131n\u0131b. O, \u0130slama qar\u015f\u0131 s\u0259lib\u00e7il\u0259rin bacarmad\u0131\u011f\u0131 bir i\u015fi bacarm\u0131\u015fd\u0131. Onun atas\u0131 ke\u015fi\u015f Yohanna D\u0259m\u0259\u015fqidir. S\u00fcnni-\u015fi\u0259 qar\u015f\u0131durmas\u0131n\u0131 d\u0259rinl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn K\u0259rb\u0259la hadis\u0259sini onun planlad\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar var. X\u0259lif\u0259 olduqdan sonra \u00f6z\u00fcn\u00fc \u018fhli-Beytd\u0259n elan etm\u0259si bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 q\u0259d\u0259r g\u0259lib \u00e7at\u0131b. Uzun ill\u0259r Xilaf\u0259td\u0259 M\u00fcaviyy\u0259 \u018fbu S\u00fcfyan\u0131n ruhuna dua oxumu\u015flar. \u201cX\u0259lif\u0259 M\u00fct\u0259zid 897-ci ild\u0259 g\u00f6st\u0259ri\u015f verdi ki, m\u0259scidl\u0259rd\u0259 x\u00fctb\u0259 oxunurk\u0259n M\u00fcaviyy\u0259 \u018fbu S\u00fcfyan\u0131n ruhuna dua oxuma\u011f\u0131 t\u0259rk etsinl\u0259r. H\u0259tta deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259 o, M\u00fcaviyy\u0259y\u0259 l\u0259n\u0259t oxunmas\u0131 g\u00f6st\u0259ri\u015fini yaz\u0131l\u0131 sur\u0259td\u0259 b\u00fct\u00fcn \u0259yal\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rm\u0259k fikrind\u0259 idi. Onu bu fikird\u0259n v\u0259ziri da\u015f\u0131nd\u0131r\u0131r. Bu add\u0131m\u0131n \u0259halinin naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131na s\u0259b\u0259b olaca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 \u018fli (\u0259) \u00f6vladlar\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259n\u0259c\u0259yini, hakimiyy\u0259t\u0259 iddialar\u0131n\u0131n artaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259y\u0259r\u0259k onu niyy\u0259tind\u0259n d\u00f6nd\u0259rdi\u201d (\u201c\u0130slam tarixi\u201d III c. s. 272).M\u0259lum olur ki,tam XIII \u0259sr\u0259d\u0259k s\u00fcnni qarda\u015flar\u0131m\u0131z M\u00fcaviyy\u0259y\u0259 salavat \u00e7evirmi\u015fl\u0259r v\u0259 buna Az\u0259rbaycan h\u00f6kmdar\u0131 Cingizxan n\u0259slind\u0259n olan Xudab\u0259nd\u0259 xan son qoydu.<br>\u015ei\u0259 inanc\u0131na g\u00f6r\u0259 874-c\u00fc ilin yanvar\u0131nda \u2013 Hicri 260-c\u0131 il R\u0259bi\u00fcl-\u0259vv\u0259l ay\u0131n\u0131n 8-d\u0259 art\u0131q H\u0259zr\u0259ti Mehdi (\u0259) qeyb\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015fdi. Amma Abbasi x\u0259lif\u0259l\u0259ri h\u0259l\u0259 d\u0259 qorxu i\u00e7ind\u0259 idi. Bu fakt bir daha s\u00fcbut edir ki, Abbasil\u0259r hakimiyy\u0259t xatirin\u0259 M\u00fcaviyy\u0259y\u0259 d\u0259 dua etmi\u015fl\u0259r. Onlar v\u0259ziyy\u0259td\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq gah \u015fi\u0259liy\u0259, gah da s\u00fcnniliy\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verirdil\u0259r. M\u0259zh\u0259bl\u0259ri q\u0131z\u0131\u015fd\u0131raraq hakimiyy\u0259tl\u0259rini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar\u2026<br>S\u00f6yl\u0259n\u0259nl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasani h\u0259l\u0259 \u0259sirlikd\u0259 olark\u0259n Abbasil\u0259rin vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 azad edilmi\u015fdi. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasanda M\u0259rv \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 ayaq basar-basmaz silahl\u0131 h\u0259r\u0259kat\u0131n a\u00e7\u0131q m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 ba\u015flad\u0131. Q\u0131sa haz\u0131rl\u0131qdan sonra Hicri 129-cu il Ramazan ay\u0131n\u0131n 25-d\u0259 (miladi 747, iyun) 60-dan \u00e7ox k\u0259ndin \u0259halisi M\u0259rv vadisin\u0259 topla\u015faraq iri tonqallar qalad\u0131lar. (B\u0259zi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasaninin t\u00fcrk olmamas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 versiyalar ir\u0259li s\u00fcrm\u0259kd\u0259dirl\u0259r. Lakin Abbasil\u0259rin T\u00fcrk qvardiyas\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259 olmu\u015fdur v\u0259 bunun \u0259sas\u0131n\u0131 da m\u0259n\u015f\u0259c\u0259 t\u00fcrk olan \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm qoymu\u015fdur.O, \u0259sl\u0259n Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fcd\u00fcr v\u0259 atal\u0131\u011f\u0131 Xorasana \u0259mir t\u0259yin olunmas\u0131yla ba\u011fl\u0131 Xorasanda ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 adlar\u0131 qalan t\u00fcrk-islam s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259rind\u0259n X\u0259lif\u0259 \u018fl-M\u0259nsurun h\u0259rbi komandan\u0131 olan Hammada \u0259t-T\u00fcrki, X\u0259lif\u0259 \u018fl-Mehdinin ordu komandan\u0131 (775-785) M\u00fcbar\u0259k \u0259t-T\u00fcrki v\u0259 s. ham\u0131ya m\u0259lumdur. X\u0259lif\u0259 \u0259l-M\u00fct\u0259simin t\u00fcrk korpusunun (817-818-ci ill\u0259r) tam s\u0259rb\u0259st \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259rbi s\u0259f\u0259rl\u0259r etm\u0259si fakt\u0131 da \u0259r\u0259b tarix\u00e7il\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u0259ks olunub- m\u00fc\u0259l.).<br>Qiyam\u00e7\u0131lar s\u00fcnni v\u0259 \u015fi\u0259l\u0259rd\u0259n, h\u0259tta qeyri-m\u00fcs\u0259lmanlardan t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi. Onlar qara bayraqlar alt\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7dil\u0259r. Bir zamanlar Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) d\u0259 qara bayraq alt\u0131nda d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 yollanm\u0131\u015fd\u0131. Abbasil\u0259r d\u0259 bu r\u0259ngi sonralar \u00f6zl\u0259rin\u0259 simvol se\u00e7dil\u0259r. \u00d6zl\u0259rini M\u0259h\u0259mm\u0259d (s.\u0259.s) \u00f6vladlar\u0131n\u0131n qisas\u0131n\u0131 almalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bu r\u0259ngi se\u00e7dikl\u0259rini b\u0259yan etdil\u0259r. Bununla da siyasi c\u0259h\u0259td\u0259n \u018fm\u0259vil\u0259rin \u018fbu-M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn qeyri-\u0259r\u0259b olmas\u0131 iddias\u0131n\u0131 alt-\u00fcst ed\u0259r\u0259k \u0259r\u0259b t\u0259\u0259ss\u00fcb\u00fc faktorundan da yararland\u0131lar. Xorasanda \u0259r\u0259bl\u0259ri iki yer\u0259 b\u00f6l\u0259n \u018fbu-M\u00fcsl\u00fcm bir hiss\u0259nin d\u0259st\u0259yini qazand\u0131. \u0130kinci hiss\u0259 is\u0259 N\u0259sr ibn S\u0259yyar\u0131n t\u0259r\u0259fin\u0259 ke\u00e7di. \u018fbu S\u0259l\u0259m\u0259nin Abbasi h\u00f6kum\u0259tin\u0259 t\u0259r\u0259fdar olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 fikirl\u0259r m\u00f6vcuddur. Amma 40 g\u00fcn Abbasil\u0259ri v\u0259 Xorasan ordusunu bir-birind\u0259n gizli saxlama\u011f\u0131 bacararaq ilk m\u00fcraci\u0259ti \u0130mam \u018fli (\u0259) \u00f6vladlar\u0131na etm\u0259si onun \u018fli (\u0259) t\u0259r\u0259fdarlar\u0131ndan olmas\u0131 fakt\u0131n\u0131 ortaya qoyur. \u018fbu S\u0259l\u0259m\u0259 \u0130mam \u018fli (\u0259) n\u0259slind\u0259n v\u0259 B\u0259ni-Ha\u015fimin \u0259n n\u00fcfuzlu \u015f\u0259xsl\u0259rind\u0259n \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259r\u0259 m\u0259ktub yaz\u0131r. H\u0259min \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259rd\u0259n biri \u0130mam C\u0259f\u0259ri Sadiq (\u0259), ikincisi M\u0259hz ibn H\u0259s\u0259n ibn H\u0259s\u0259n (\u0259), \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259 \u0130mam Zeyn\u0259labidinin o\u011flu \u00d6m\u0259r (\u0259) idi. \u018fbu S\u0259l\u0259m\u0259 m\u0259ktublar\u0131 qasid\u0259 ver\u0259rk\u0259n tap\u015f\u0131rd\u0131 ki,\u00f6nc\u0259 \u0130mam Sadiqin (\u0259) h\u00fczuruna getsin. \u018fg\u0259r imam raz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 vers\u0259, dig\u0259r iki m\u0259ktubu c\u0131r\u0131b ats\u0131n. Raz\u0131 olmasa, Abdullah\u0131n yan\u0131na getsin. Abdullah raz\u0131l\u0131q vers\u0259, dig\u0259r m\u0259ktubu c\u0131r\u0131b ats\u0131n. \u018fg\u0259r Abdullahdan da cavab almasan, onda \u00d6m\u0259r\u0259 m\u00fcraci\u0259t et. Qasid \u00f6nc\u0259 \u0130mam C\u0259f\u0259ri Sadiqin (\u0259) yan\u0131na getdi. \u0130mam (\u0259) m\u0259ktubu oxumadan c\u0131r\u0131b atd\u0131. Qasid cavab t\u0259l\u0259b ed\u0259nd\u0259 is\u0259 o, \u201cM\u0259nim cavab\u0131m\u0131 g\u00f6rd\u00fcn\u201d- dedi. Qasid ikinci m\u0259ktubu Abdullah M\u0259hz\u0259 (\u0259) t\u0259qdim etdi. Abdullah (\u0259) m\u0259ktubu oxuyaraq \u0130mam C\u0259f\u0259ri Sadiqin (\u0259) yan\u0131na getdi: \u201cBu m\u0259ktubu m\u0259n\u0259 \u018fbu S\u0259l\u0259m\u0259 g\u00f6nd\u0259rib, m\u0259ni x\u0259lif\u0259 olma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r. M\u0259ktubu m\u0259n\u0259 xorasanl\u0131 t\u0259r\u0259fdarlar\u0131m\u0131z g\u0259tirib\u201d. \u0130mam (\u0259) onun bu s\u00f6zl\u0259rini e\u015fidinc\u0259 buyurdu: \u201cXorasanl\u0131lar n\u0259 vaxtdan s\u0259nin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n olublar? M\u0259g\u0259r \u018fbu M\u00fcsl\u00fcmi Xorasana s\u0259n g\u00f6nd\u0259rmis\u0259n? Xorasanl\u0131lar aras\u0131nda bir kims\u0259ni tan\u0131y\u0131r, bir n\u0259f\u0259rin ad\u0131n\u0131 bilirs\u0259nmi? Tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131n adamlar nec\u0259 s\u0259nin t\u0259r\u0259fdar\u0131n ola bil\u0259rl\u0259r? Abdullah da \u0130mam\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n sonra m\u0259ktuba yox cavab\u0131n\u0131 verdi. Qasid \u00d6m\u0259r ibn \u018flid\u0259n (\u0259) d\u0259 yox cavab\u0131n\u0131 al\u0131nca geri d\u00f6nd\u00fc\u201d (\u201c\u0130slam tarixi\u201d III c. Bak\u0131. 2005 s. 16-18). Bu tarixi olay bir daha s\u00fcbut edir ki, \u0130mamlar\u0131n m\u0259qs\u0259di hakimiyy\u0259t deyil, dinin qorunmas\u0131 olmu\u015fdur. N\u0259 radikal \u015fi\u0259l\u0259rin, n\u0259 d\u0259 s\u00fcnni qarda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n s\u00f6yl\u0259dikl\u0259ri kimi \u018fli (\u0259) t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 s\u0131rf hakimiyy\u0259t u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparmam\u0131\u015flar. Yoxsa ilkin olaraq bu \u015fans\u0131 d\u0259y\u0259rl\u0259ndir\u0259 v\u0259 hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259 bil\u0259rdil\u0259r. Bu fakta geni\u015f yer verm\u0259m sanki \u201cb\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259rind\u0259n\u201d dan\u0131\u015f\u0131rm\u0131\u015flar kimi \u0130mamlar\u0131n hakimiyy\u0259t u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparmalar\u0131n\u0131 d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 qeyd etm\u0259l\u0259ridir.<br>7<br>\u201c\u018fb\u00fcl Abbas\u0131n nitqind\u0259n sonra minb\u0259r\u0259 qalxan \u0259misi Davud ibn \u018fli ondan bir pill\u0259 a\u015fa\u011f\u0131da dayanaraq dedi: \u201cQiyam\u0131m\u0131z ona g\u00f6r\u0259 idi ki, haqq\u0131m\u0131z\u0131 \u0259limizd\u0259n alm\u0131\u015fd\u0131lar. Biz \u00f6z \u0259mio\u011flanlar\u0131m\u0131za olunan z\u00fclml\u0259rd\u0259n q\u0259z\u0259bl\u0259nmi\u015fdik. Sizin d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fcn\u00fcz v\u0259ziyy\u0259ti g\u00f6r\u0259nd\u0259 yata bilmirdik\u2026 Bilin ki, Pey\u011f\u0259mb\u0259rd\u0259n (s.\u0259.s) sonra bu minb\u0259r\u0259 \u018fmir-\u00fcl-m\u00f6minin \u018fli ibn Abutalibd\u0259n (\u0259) v\u0259 \u018fmir-\u00fcl-m\u00f6minin Abdullah ibn M\u0259h\u0259mm\u0259dd\u0259n (\u0259li il\u0259 \u018fb\u00fcl Abbasa i\u015far\u0259 edir) savay\u0131 x\u0259lif\u0259 qalxmay\u0131b. Bilin ki, xilaf\u0259t art\u0131q bizim \u0259limizd\u0259dir v\u0259 onu M\u0259ry\u0259m o\u011flu \u0130saya (\u0259) t\u0259slim etm\u0259yinc\u0259 \u0259ld\u0259n buraxmayaca\u011f\u0131q\u201d (\u201c\u0130slam tarixi\u201d Bak\u0131. 2005 s.22).<br>\u201cPapadan art\u0131q katolik olma\u011f\u0131n\u201d m\u00fcmk\u00fcs\u00fczl\u00fcy\u00fc kimi s\u00fcnni qarda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n da Abbasil\u0259rd\u0259n \u00e7ox s\u00fcnni (\u0259hli s\u00fcnn\u0259) olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcns\u00fczd\u00fcr. \u018fslind\u0259 burada h\u0259m s\u00fcnnil\u0259r, h\u0259m d\u0259 \u015fi\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn birl\u0259\u015fdirici m\u0259qamlar var.<br>\u018fb\u00fcl Abbas M\u0259rvan\u0131n (\u0259m\u0259vi) k\u0259silmi\u015f ba\u015f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259nd\u0259 s\u0259cd\u0259 ed\u0259r\u0259k Allaha h\u0259md etmi\u015fdi: \u201cAllaha \u015f\u00fck\u00fcr olsun ki, S\u0259nd\u0259n v\u0259 S\u0259nin n\u0259slind\u0259n intiqam\u0131m\u0131 ald\u0131m. H\u00fcseyn ibn \u018flinin (\u0259) qan\u0131n\u0131n \u0259v\u0259zin\u0259 200 n\u0259f\u0259r \u0259m\u0259vini q\u0259tl\u0259 yetirdim. Zeyd ibn \u018flinin (\u0259) intiqam\u0131n\u0131 alaraq, Hi\u015fam \u018fm\u0259vinin s\u00fcm\u00fckl\u0259rini q\u0259bird\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131b yand\u0131rd\u0131m. Qarda\u015f\u0131m \u0130brahimin qan\u0131n\u0131n \u0259v\u0259zin\u0259 is\u0259 M\u0259rvan\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcm. Daha \u00f6l\u00fcmd\u0259n qorxum yoxdur\u201d (yen\u0259 orada s\u0259h. 23). Bu hadis\u0259l\u0259r h\u0259r iki m\u0259zh\u0259bd\u0259n olan insanlar\u0131n i\u015ftirak\u0131yla ba\u015f verib.<br>Hakimiyy\u0259t\u0259 ke\u00e7\u0259n kimi Abbasil\u0259r \u00f6nc\u0259 \u018fbu S\u0259l\u0259m\u0259ni x\u0259yan\u0259tl\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirdil\u0259r. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm s\u0131naqlardan s\u0259daq\u0259tli \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131na, h\u0259m d\u0259 ondan qorxduqlar\u0131na g\u00f6r\u0259 ona xeyli sonra \u00f6z x\u0259yan\u0259tl\u0259rini b\u00fcruz\u0259 verdil\u0259r. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si, \u018fhli-Beyt\u0259 m\u00fcnasib\u0259t t\u00fcrkl\u0259r aras\u0131nda yeni naraz\u0131l\u0131qlar\u0131n ba\u015flanmas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu (755-ci il). Xorasanl\u0131 t\u00fcrkl\u0259r \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n iki ay sonra qiyam etdil\u0259r. Bir \u00e7ox tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259r bunu sonralar H\u00fcrr\u0259miy\u0259 ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f \u00fcsyan\u0131n ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 say\u0131rlar. H\u00fcrr\u0259mil\u0259rin \u00fcsyan\u0131n\u0131n uzun fasil\u0259l\u0259rl\u0259 X\u0259lif\u0259 Mehdi (778-779-cu ill\u0259r) v\u0259 X\u0259lif\u0259 Harun \u0259r R\u0259\u015fid d\u00f6n\u0259ml\u0259rind\u0259 d\u0259 davam etm\u0259si \u201c\u0130slam tarixi\u201d il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 yer al\u0131b.<br>Xilaf\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlar he\u00e7 d\u0259 din xadiml\u0259rinin t\u0259qdim etdiyi kimi \u0130slama qar\u015f\u0131 deyildi. \u00c7\u00fcnki \u0130slam art\u0131q oturu\u015fmu\u015f bir din idi. Sad\u0259c\u0259 x\u0259lif\u0259l\u0259rin v\u0259 onlar\u0131n \u0259yanlar\u0131n\u0131n \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131, mal-d\u00f6vl\u0259t h\u0259risliyi, \u0259sar\u0259t, a\u011f\u0131r vergil\u0259r xalq\u0131n etiraz\u0131na v\u0259 qiyamlara s\u0259b\u0259b olurdu. M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn C\u0259f\u0259r Dibac v\u0259 \u018fbu S\u0259rayinin qald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 qiyamlar \u015fi\u0259 t\u0259may\u00fcll\u00fc idi. Xalqa \u201c\u018fhli-Beytin h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131\u201d ad\u0131yla s\u0131r\u0131nan yalanlar a\u015fkarland\u0131qca etirazlar \u00e7oxal\u0131rd\u0131. X\u0259lif\u0259 saray\u0131nda da siyasi b\u00f6hran ya\u015fan\u0131rd\u0131. Ba\u011fdadda x\u0259lif\u0259ni uzaqla\u015fd\u0131r\u0131b \u0259misi \u0130brahim ibn Mehdini g\u0259tirm\u0259yi planlay\u0131rd\u0131lar.<br>S\u0259rk\u0259rd\u0259 H\u0259rs\u0259m\u0259 ibn \u018fy\u0259n d\u0259 bu oyunlar\u0131n qurban\u0131 oldu. Y\u0259qubinin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259,H\u0259rs\u0259m\u0259nin o\u011flu Hat\u0259m \u018frm\u0259niyy\u0259 b\u00f6lg\u0259sin\u0259 vali t\u0259yin edilmi\u015fdi. Atas\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na g\u0259l\u0259nl\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259r tutunca xilaf\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xma\u011fa haz\u0131rla\u015faraq yerli hakiml\u0259rl\u0259 v\u0259 Bab\u0259kl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r yarad\u0131r. Hat\u0259m \u00f6ld\u00fcr\u00fcls\u0259 d\u0259 bu, Bab\u0259k \u00fcsyan\u0131n\u0131n \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259sin\u0259 mane olmur\u201d (\u201c\u0130slam tarixi\u201d II c. s.133). Xalq\u0131n x\u0259lif\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 nifr\u0259ti g\u00fcnb\u0259g\u00fcn artmaqdayd\u0131\u2026<br>8<br>M\u0259hz bu hadis\u0259l\u0259rd\u0259n sonra X\u0259lif\u0259 M\u0259mun hicri 201-ci ild\u0259 \u0130mam Rzan\u0131 (\u0259) \u00f6z\u00fcn\u0259 v\u0259li\u0259hd t\u0259yin edir. X\u0259lif\u0259ni qorxuya salan \u00fcsyan dal\u011fas\u0131 geni\u015fl\u0259nirdi. P\u0259rak\u0259nd\u0259 \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131 Xilaf\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 Bab\u0259k (H\u0259s\u0259n \u2013 m\u00fc\u0259l.) bir araya g\u0259tir\u0259 bildi. Az\u0259rbaycan\u0131n bu xalq q\u0259hr\u0259man\u0131na qar\u015f\u0131 xilaf\u0259tin din xadiml\u0259ri h\u0259r c\u00fcr b\u00f6htanlar ya\u011fd\u0131rm\u0131\u015flar. \u018fm\u0259vil\u0259r kafir, dinsiz elan etdikl\u0259ri \u0130mam H\u00fcseyn (\u0259) kimi Abbasil\u0259r d\u0259 Bab\u0259ki kafir, at\u0259\u015fp\u0259r\u0259st, zinakar, quldur v\u0259 s. adlarla an\u0131rd\u0131lar. \u018fslind\u0259 is\u0259 Bab\u0259k \u018fhli-Beyt\u0259 edil\u0259n z\u00fcl\u00fcml\u0259r\u0259, xalq\u0131n \u0259sar\u0259tin\u0259 v\u0259 babas\u0131 \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u0259 x\u0259yan\u0259t ed\u0259nl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rin \u0259n b\u00f6y\u00fck v\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli \u00fcsyan\u0131na r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015f q\u0259hr\u0259man bir \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir. \u201cTarix\u00e7il\u0259r Bab\u0259kin \u0259sil-n\u0259s\u0259bi bar\u0259d\u0259 iki fikir (\u0259slind\u0259 fikirl\u0259r \u00e7oxdur-m\u00fc\u0259l.) s\u00f6yl\u0259mi\u015fl\u0259r. Birincisin\u0259 g\u00f6r\u0259 o, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasaninin q\u0131z\u0131 Fatim\u0259nin o\u011flu M\u00fct\u0259h\u0259rrin n\u0259slind\u0259n imi\u015f. \u0130kincisin\u0259 g\u00f6r\u0259 Bab\u0259k C\u0259nubi Az\u0259rbaycan\u0131n Mim\u0259d nahiy\u0259sind\u0259ki Bilalabad k\u0259ndind\u0259 ya\u015fayan bir qad\u0131nla \u0259sl\u0259n M\u0259dain \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n olan Abdullah adl\u0131 ya\u011fsatan bir ki\u015finin izdivac\u0131ndan do\u011fulmu\u015fdur. Atas\u0131n\u0131 erk\u0259n itirmi\u015f Bab\u0259k yerli hakiml\u0259r\u0259 xidm\u0259t edir, \u00e7obanl\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olurdu (\u201c\u0130slam tarixi\u201d II c. s.132). Bu m\u0259lumat m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 eyni \u015f\u0259kild\u0259 verilm\u0259kd\u0259dir.<br>Bab\u0259kin \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn soyundan g\u0259lm\u0259sini Nizam\u00fclm\u00fclk d\u0259 t\u0259sdiql\u0259yir: \u201cBir yer\u0259 toplananda, m\u0259s\u0259l\u0259 h\u0259ll ed\u0259nd\u0259, m\u0259\u015fv\u0259r\u0259t ed\u0259nd\u0259 onlar\u0131n s\u00f6z\u00fc bu olar: \u018fvv\u0259l \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u0259, Mehdiy\u0259, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn q\u0131z\u0131 Fatim\u0259nin o\u011flu \u201calim u\u015faq\u201d adlanan Firuza salavat \u00e7\u0259k\u0259rl\u0259r\u201d (\u201cSiyas\u0259tnam\u0259\u201d Bak\u0131 1985 ). Bu fakt Bab\u0259kin h\u0259m m\u00fcs\u0259lman, h\u0259m d\u0259 \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn soyundan olmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir. Nizam\u00fclm\u00fclk Bab\u0259k h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 \u201cbatini\u201d adland\u0131r\u0131r v\u0259 \u0130slam dini \u00fczr\u0259 bir t\u0259riq\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olmas\u0131n\u0131 da t\u0259sdiql\u0259yir. Batinil\u0259ri Qum, Ka\u015fan, T\u0259b\u0259ristan, S\u0259bavar, Mav\u0259rann\u0259hr, Q\u0259zvin v\u0259 Ba\u011fdadda q\u0259rm\u0259ti, Kuf\u0259d\u0259 m\u00fcbar\u0259ki, Reyd\u0259 x\u0259l\u0259fi, Corcanda m\u00fcx\u0259mm\u0259ri, B\u0259hreynd\u0259 c\u0259nnabi, \u015f\u0259rqd\u0259 seyyidi v\u0259 s. adlarla adland\u0131r\u0131rd\u0131lar (yen\u0259 orada-m\u00fc\u0259l.). Lakin q\u0259rm\u0259til\u0259rl\u0259 batinil\u0259r aras\u0131nda xeyli f\u0259rql\u0259r m\u00f6vcud idi. Daha sonra Nizam\u00fclm\u00fclk yaz\u0131r: \u201cH\u00fcrr\u0259mdinl\u0259r (\u018fslind\u0259 h\u0259r\u0259kat X\u00fcrr\u0259mi deyil, H\u00fcrr\u0259mi adlan\u0131r. T\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259r vasit\u0259siyl\u0259 x\u00fcrr\u0259mi ad\u0131 yanl\u0131\u015f \u015f\u0259kild\u0259 bizl\u0259r\u0259 g\u0259lib \u00e7at\u0131b. \u201cH\u201d v\u0259 \u201cX\u201d h\u0259rfl\u0259rinin \u0259r\u0259bc\u0259 yaz\u0131l\u0131\u015flar\u0131n\u0131n ox\u015farl\u0131\u011f\u0131 bu yanl\u0131\u015fa r\u0259vac verib- m\u00fc\u0259l.) v\u0259 batinil\u0259r bir-birin\u0259 yax\u0131nd\u0131rlar\u2026 Bu yoldanazm\u0131\u015flar adamlar\u0131 ovlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6zl\u0259rini Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) \u00f6vladlar\u0131n\u0131 sev\u0259nl\u0259r kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verirl\u0259r\u201d( \u201cSiyas\u0259tnam\u0259\u201d s\u0259h.183). Ba\u015fqa fars m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 \u201calim u\u015faq\u201d adl\u0131 t\u0259riq\u0259t\u0259 rast g\u0259linir. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn n\u0259v\u0259si bar\u0259d\u0259 deyilmi\u015f \u201ckudake dana\u201d ad\u0131ndan kud\u0259kiyy\u0259 t\u0259riq\u0259tinin yaranmas\u0131 bildirilir.<br>9<br>Apard\u0131\u011f\u0131m ara\u015fd\u0131rmalar zaman\u0131 h\u00fcrr\u0259miliyin daha \u00e7ox \u0259l\u0259viliy\u0259 v\u0259 q\u0259dim t\u00fcrk ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259 sadiqliy\u0259 b\u0259nz\u0259diyinin \u015fahidi oldum. Y\u0259ni m\u0259nb\u0259l\u0259r Bab\u0259kin kafir olmas\u0131n\u0131 deyil, bir t\u0259riq\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olmas\u0131n\u0131 qeyd etm\u0259kd\u0259dir. \u018fbu H\u0259nif\u0259 Din\u0259v\u0259ri \u201c\u018fxbar \u018ft Tival\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r: \u201cFikrimc\u0259, \u0259n d\u00fcr\u00fcst v\u0259 q\u0259ti budur ki, o, (Bab\u0259k- m\u00fc\u0259l.) \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn q\u0131z\u0131 Fatim\u0259nin o\u011flu M\u00fct\u0259h\u0259rrin n\u0259slind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lmi\u015f v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 fatimil\u0259r\u0259 m\u0259nsub olan h\u00fcrr\u0259mil\u0259r ad\u0131 alm\u0131\u015flar. H\u0259min Fatim\u0259ni R\u0259sulullah\u0131n (s) q\u0131z\u0131 il\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131rmamal\u0131\u201d (s.309). Dem\u0259li, bir \u00e7ox m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Bab\u0259ki xalq\u0131n g\u00f6z\u00fcnd\u0259n salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn onun anas\u0131 haqq\u0131nda deyil\u0259nl\u0259r kin v\u0259 nifr\u0259td\u0259n do\u011fan b\u00f6htanlardan ba\u015fqa bir \u015fey deyil. Nizam\u00fclm\u00fclk h\u00fcrr\u0259mil\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 geni\u015f bilgi verir. Sad\u0259c\u0259 yanl\u0131\u015f bilgil\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259n bilgil\u0259ri tarix\u0259 uy\u011fun s\u0131ralamaq vacibdir. \u00c7\u00fcnki \u0259cdad\u0131 Firdovsinin yoluyla ged\u0259n Nizam\u00fclm\u00fclk hadis\u0259l\u0259ri utanmadan saxtala\u015fd\u0131ra bilir. H\u00fcrr\u0259mil\u0259r\u0259 h\u0259sr olunan f\u0259sli diqq\u0259tiniz\u0259 \u00e7atd\u0131rma\u011f\u0131ma s\u0259b\u0259b \u018fbu M\u00fcsl\u00fcml\u0259 ba\u011fl\u0131 olan bilgil\u0259rdir: \u201cOndan sonra Harun \u018fr R\u0259\u015fidin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bu tayfalardan he\u00e7 k\u0259s ba\u015f qald\u0131rmad\u0131. M\u0259zd\u0259kin arvad\u0131, Fad\u0259nin q\u0131z\u0131 Xorr\u0259m\u0259, iki adamla M\u0259daind\u0259n qa\u00e7\u0131b Rey yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131na g\u0259ldi v\u0259 camaat\u0131 \u0259rinin m\u0259zh\u0259bin\u0259 d\u0259v\u0259t etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Kafirl\u0259rd\u0259n b\u0259zil\u0259ri yen\u0259 d\u0259 onun m\u0259zh\u0259bini q\u0259bul etdi. Camaat onlara xorr\u0259mdinl\u0259r l\u0259q\u0259bi verdil\u0259r\u2026<br>\u2026Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s) hicr\u0259tind\u0259n 130 il ke\u00e7dikd\u0259n sonra \u018fbu C\u0259f\u0259r \u018fl M\u0259nsur Ba\u011fdad \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 \u201cd\u0259v\u0259t sahibi\u201d l\u0259q\u0259bli (Bu l\u0259q\u0259bi Abbasil\u0131\u0259ri hakimiyy\u0259t\u0259 d\u0259v\u0259t etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn vermi\u015fdil\u0259r \u2013 m\u00fc\u0259l.) \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fckd\u0259 Ni\u015fabur \u015f\u0259h\u0259rinin r\u0259isi Sunbad adl\u0131 bir kafir idi. (bu da yaland\u0131. Hicri 131-ci ild\u0259 Nah\u0259v\u0259nd yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda, tarixi bir m\u0259kanda 110 il \u0259vv\u0259l Sasani ordusunun darmada\u011f\u0131n edildiyi yerd\u0259 Q\u0259ht\u0259b\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Xorasan ordusu \u018fm\u0259vil\u0259rin ordusunu darmada\u011f\u0131n etdi. Bundan sonra hicri 132-ci ild\u0259 Q\u0259ht\u0259b\u0259 Kuf\u0259y\u0259 daxil oldu. Bu h\u0259r\u0259kat\u0131n ba\u015f\u0131nda \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm dururdu-m\u00fc\u0259l.). Onun \u018fbu M\u00fcsl\u00fcml\u0259 q\u0259dimd\u0259n dostlu\u011fu vard\u0131. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm onu ir\u0259li \u00e7\u0259kmi\u015fdi: \u201c\u018fbu M\u00fcsl\u00fcm \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fckd\u0259n sonra o, x\u00fcruc etdi. Rey\u0259 \u0259mir t\u0259yin edilmi\u015f Ubeyd\u0259 H\u0259n\u0259fini \u00f6ld\u00fcrd\u00fc, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcmd\u0259n qalm\u0131\u015f x\u0259zin\u0259l\u0259ri \u0259l\u0259 ke\u00e7irdi. El\u0259 ki, g\u00fccl\u0259ndi \u2026\u018fbu M\u00fcsl\u00fcm t\u0259r\u0259find\u0259n v\u0259kil edildiyini ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. (\u018fbu M\u00fcsl\u00fcm hicri 137-ci ild\u0259 x\u0259lif\u0259 M\u0259nsur t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259tl\u0259 yetirilib- m\u00fc\u0259l.). \u0130raq v\u0259 Xorasan \u0259halisin\u0259 deyirdi: \u201c\u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fc \u00f6ld\u00fcrm\u0259mi\u015fl\u0259r, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm onu \u00f6ld\u00fcrm\u0259k ist\u0259rk\u0259n Allah-T\u0259alan\u0131n ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kmi\u015f, a\u011f g\u00f6y\u0259r\u00e7in\u0259 d\u00f6n\u0259r\u0259k u\u00e7ub getmi\u015fdir. \u0130ndi misd\u0259n qayr\u0131lm\u0131\u015f bir qalada Mehdi (12-ci imam \u2013 m\u00fc\u0259l.) v\u0259 M\u0259zd\u0259kl\u0259 bir yerd\u0259 oturmu\u015flar. H\u0259r \u00fc\u00e7\u00fc z\u00fchur ed\u0259c\u0259k. M\u0259zd\u0259k onun v\u0259ziri olacaqd\u0131r. M\u0259n\u0259 m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rmi\u015fl\u0259r\u2026\u201d (s.166). Sinbad at\u0259\u015fp\u0259r\u0259st-z\u0259rd\u00fc\u015fti dinin\u0259 m\u0259nsub birisi olaraq \u00e7ox g\u00fcman ki, \u0259traf\u0131na daha \u00e7ox adam y\u0131\u011fma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f v\u0259 bunu uydurmu\u015fdur. Eyni vaxtda Xorasanda qiyam ed\u0259n \u0130shaq adl\u0131 t\u00fcrk Abbasil\u0259rin yeni valisini m\u0259\u011flub etdi. Xilaf\u0259tin bir \u00e7ox yerl\u0259rind\u0259 bu hadis\u0259yl\u0259 ba\u011fl\u0131 qiyamlar oldu.<br>\u201c\u2026Rafizil\u0259r Mehdinin, M\u0259zd\u0259kil\u0259r M\u0259zd\u0259kin ad\u0131n\u0131 e\u015fidinc\u0259 onun ba\u015f\u0131na topla\u015fd\u0131lar. D\u0259st\u0259si g\u00fcnb\u0259g\u00fcn b\u00f6y\u00fcd\u00fc, ax\u0131rda y\u00fcz min adam onun ba\u015f\u0131na topla\u015fd\u0131\u2026 Xorr\u0259mdinl\u0259r\u0259 deyirdi: \u201cM\u0259zd\u0259k \u015fi\u0259 idi, m\u0259n siz\u0259 \u0259mr edir\u0259m, \u015fi\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259lbir olunuz, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn qan\u0131n\u0131 al\u0131n\u0131z\u2026\u201d (s.166). Burada da Nizam\u00fclm\u00fclk g\u0259l\u0259c\u0259k d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyin b\u00fcn\u00f6vr\u0259sini qoyur. At\u0259\u015fp\u0259r\u0259st olan Sinbad \u015fi\u0259liyi t\u0259bli\u011f edir. Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 Xorasan\u0131n q\u0259dim \u0259halisi \u0259sas\u0259n \u0130mam \u018fli (\u0259) v\u0259 \u018fhli-Beyt t\u0259r\u0259fdar\u0131 olmas\u0131 fakt\u0131n\u0131 Nizam\u00fclm\u00fclk \u00f6z\u00fc d\u0259 t\u0259sdiql\u0259yib: \u201c(M\u0259h\u0259mm\u0259d N\u0259x\u015f\u0259bi) Qalx\u0131b Buxaraya getdi\u2026 S\u00fcnnil\u0259ri yoldan \u00e7\u0131xar\u0131r v\u0259 t\u0259dric\u0259n \u015fi\u0259liy\u0259 g\u0259tirirdi\u2026 Xorasan \u0259miri N\u0259sr d\u0259 \u015fi\u0259liyi M\u0259h\u0259mm\u0259d N\u0259x\u015f\u0259bid\u0259n q\u0259bul etdi\u201d (s.170-171). Y\u0259ni b\u00f6lg\u0259d\u0259 apar\u0131c\u0131 g\u00fcc olan t\u00fcrkl\u0259r \u018fhli-Beyt t\u0259r\u0259fdar\u0131yd\u0131lar v\u0259 Abbasil\u0259ri d\u0259 \u201cq\u0259sbkar\u201d hesab edirdil\u0259r. M\u00fc\u0259llif daha sonra yaz\u0131r: \u201cH\u0259r \u00fc\u00e7 d\u0259st\u0259nin k\u00f6nl\u00fcn\u00fc alard\u0131. O, M\u0259nsurun bir ne\u00e7\u0259 s\u0259rk\u0259rd\u0259sini \u00f6ld\u00fcrd\u00fc, ordular m\u0259\u011flub etdi, yeddi ild\u0259n sonra C\u00fcmhur \u0130cli davaya g\u0259ldi (\u201cTarixe T\u0259b\u0259ri\u201dd\u0259 C\u00f6vh\u0259r bin M\u0259rzar \u0259l \u018fc\u0259lli yaz\u0131l\u0131b \u2013m\u00fc\u0259l.). C\u00fcmhur Xuzistan, fars (!!!) qo\u015funlar\u0131n\u0131 toplay\u0131b \u0130sfahana g\u0259ldi, \u0130sfahan k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259rini onlara qo\u015fub Rey\u0259 yolland\u0131. \u00dc\u00e7 g\u00fcn Sinbad b\u0259rk vuru\u015fdu. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc g\u00fcn C\u00fcmhur Sinbad\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u2026 Xorr\u0259mdin v\u0259 M\u0259zd\u0259k m\u0259zh\u0259bi qar\u0131\u015fd\u0131\u201d (s.166). (\u00c7ox g\u00fcman ki, bu yaramaz fars \u00e7oxlu \u015f\u0259rab i\u00e7diyind\u0259n Xorr\u0259min el\u0259 M\u0259zd\u0259kin arvad\u0131 olmas\u0131n\u0131 yazmas\u0131n\u0131 unudub. El\u0259 onlar m\u0259zd\u0259ki idil\u0259r v\u0259 bundan ba\u015fqa he\u00e7 bir m\u0259nb\u0259d\u0259 h\u00fcrr\u0259mil\u0259rl\u0259 m\u0259zd\u0259kil\u0259rin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 s\u00f6hb\u0259t a\u00e7\u0131lm\u0131r. M\u0259hz din v\u0259 ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259 f\u0259rqin\u0259 g\u00f6r\u0259 Bab\u0259k M\u0259zd\u0259kl\u0259 he\u00e7 zaman birg\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259yib.H\u0259tta Af\u015fin \u00f6z m\u0259hk\u0259m\u0259sind\u0259 Bab\u0259kin onlarla birl\u0259\u015fm\u0259m\u0259sini m\u0259\u011flubiyy\u0259tin s\u0259b\u0259bi kimi dil\u0259 g\u0259tirib-m\u00fc\u0259l.). Tarix\u0259n \u015fi\u0259liy\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259n k\u0259skin m\u00fcbariz\u0259l\u0259r aparan farslar\u0131n bu g\u00fcn b\u00f6y\u00fck k\u0259simi \u015fi\u0259dir\u2026<br>Sadalanan faktlar Nizam\u00fclm\u00fclk\u00fcn \u201cSiyas\u0259tnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Sinbad he\u00e7 d\u0259 yeddi il m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259yib, el\u0259 h\u0259min hicri 137-ci ild\u0259 (755-ci il) \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Bab\u0259k\u0259 q\u0259d\u0259r \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn qisas\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn onlarla qiyam ba\u015f verib. Miladi 767-ci ild\u0259 Herat v\u0259 Sistanda Ustads\u0131z l\u0259q\u0259bli \u015f\u0259xsin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 \u00fcsyan qalxd\u0131. Xorasan\u0131n bir ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259h\u0259rini \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259r\u0259k Abbasi valil\u0259rini qovdular. Bel\u0259likl\u0259, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn q\u0259tlind\u0259n (755-ci il) ba\u015flanan bu h\u0259r\u0259kat x\u0259lif\u0259l\u0259rin basq\u0131lar\u0131yla yet\u0259rinc\u0259 dinsizl\u0259\u015fdirilib. Onlar\u0131 xalq\u0131n g\u00f6z\u00fcnd\u0259n salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bu h\u0259r\u0259kat yet\u0259rinc\u0259 saxtala\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b. Bu g\u00fcn kimin haql\u0131, kimin haqs\u0131z, n\u0259yin do\u011fru, n\u0259yin yalan oldu\u011funu ay\u0131rd etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ciddi ara\u015fd\u0131rmalara ehtiyac var.<br>10<br>Din v\u0259 m\u0259zh\u0259bl\u0259rin t\u0259snifat\u0131 m\u00f6vzusunda q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f q\u0259dim v\u0259 orijinal m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n say\u0131lan \u201cT\u0259bs\u00fcr\u0259t-\u00fcl \u0259vam fi-m\u0259rif\u0259ti maqalat -il-\u0259nam\u201d kitab\u0131nda (m\u00fc\u0259llif Seyyid M\u00fcrt\u0259za ibn Dai H\u0259s\u0259ni Razi) yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 H\u00fcrr\u0259mil\u0259r \u0130slam m\u0259zh\u0259bl\u0259ri s\u0131ras\u0131nda, \u018fbu M\u00fcslimiyy\u0259nin qolu olaraq g\u00f6st\u0259rilir. M\u00fc\u0259llif bu t\u0259riq\u0259t t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n \u00f6zl\u0259rini \u015fi\u0259 sayd\u0131qlar\u0131n\u0131 yaz\u0131r, lakin bunun do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259yir. Onun fikrinc\u0259 M\u00fcslimiyy\u0259 n\u0259 \u015fi\u0259, n\u0259 d\u0259 \u0259hli s\u00fcnn\u0259 \u0259qid\u0259sin\u0259 tam uy\u011fun g\u0259lmir. \u201cOn yeddinci firq\u0259 \u2013 \u018fbu M\u00fcslimiyy\u0259. Bu firq\u0259ni ona g\u00f6r\u0259 \u015fi\u0259l\u0259r\u0259 aid edirl\u0259r ki , o, (\u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasani -m\u00fc\u0259l.) qiyam edib Allah\u0131n v\u0259 Ali-M\u0259h\u0259mm\u0259din B\u0259ni-\u00dcmeyy\u0259y\u0259 m\u0259nsub d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rind\u0259n xeyli hiss\u0259sini q\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Bil ki, bu fikir s\u0259hvdir. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm imam\u0259tin \u015fi\u0259l\u0259rin dediyi kimi \u0130lahi g\u00f6st\u0259ri\u015fl\u0259 yox, s\u00fcnn\u00fcl\u0259r s\u00f6yl\u0259diyi kimi se\u00e7ki \u0259sas\u0131nda deyil, irs\u0259n ke\u00e7m\u0259sin\u0259 inan\u0131rd\u0131. Kitabda yaz\u0131lanlara g\u00f6r\u0259 bu firq\u0259 \u00fc\u00e7 d\u0259st\u0259y\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fc. Bu d\u0259st\u0259l\u0259rin h\u0259r biri imam\u0259tin B\u0259ni Abbas qoluna m\u0259nsub oldu\u011funa etiqad b\u0259sl\u0259yirdi. F\u0259rq- Abbasi imaml\u0131\u011f\u0131n\u0131n hans\u0131 qolla, n\u0259sill\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259 idi. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcmiyy\u0259nin ikinci d\u0259st\u0259si haqq\u0131nda s\u00f6hb\u0259t a\u00e7an m\u00fc\u0259llif onlar\u0131 \u201cr\u0259zzamiyy\u0259\u201d adland\u0131r\u0131r v\u0259 yaz\u0131r: \u201cOnlar deyirl\u0259r ki, M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn \u018fli (ibn Abdullah ibn Abbas ibn \u018fbd\u00fclm\u00fctalib) imam\u0259ti \u00f6z o\u011flu \u0130brahim\u0259 v\u0259siyy\u0259t etdi. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm is\u0259 \u0259halini ona tabe olma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131. Bu \u0259qid\u0259nin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 gizlind\u0259 iddia edirdil\u0259r ki, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm d\u0259lil v\u0259 m\u00f6c\u00fcz\u0259l\u0259r sahibidir. Bu d\u0259st\u0259y\u0259 h\u00fcrr\u0259miyy\u0259 d\u0259 deyirl\u0259r. Onlar s\u0259l\u0259fl\u0259rinin \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259nibl\u0259r. Ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n ad\u0131 R\u0259zzam idi, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onlar\u0131 r\u0259zzamiyy\u0259 adland\u0131r\u0131rd\u0131lar\u2026<br>\u2026Bil ki, bu tayfan\u0131 h\u0259r yerd\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 adlarla \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rlar. \u0130sfahan v\u0259 \u0259traf\u0131nda h\u00fcrr\u0259miyy\u0259, Q\u0259zvind\u0259 m\u0259zd\u0259ki v\u0259 sinbadi, Maheynd\u0259 m\u00fch\u0259mm\u0259r\u0259, Az\u0259rbaycanda q\u00f6vliyy\u0259 v\u0259 Mav\u0259ra\u00fcnn\u0259hrd\u0259 m\u00fc\u011fan deyirl\u0259r\u201d. M\u00fc\u0259llif daha sonra ismaili m\u0259zh\u0259bind\u0259n s\u00f6z a\u00e7\u0131r v\u0259 burada da h\u00fcrr\u0259mil\u0259r bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat verir: \u201cOn s\u0259kkizinci firq\u0259 \u2013 ismailil\u0259r. Onlar\u0131 batiniyy\u0259, q\u0259rm\u0259ti, h\u00fcrr\u0259miyy\u0259, s\u0259biyy\u0259, bab\u0259kiyy\u0259 v\u0259 m\u00fchammir\u0259 adland\u0131r\u0131rlar\u201d (yen\u0259 orada s.178-181). Burada Bab\u0259k haqq\u0131nda t\u0259hqiramiz ifad\u0259l\u0259rd\u0259n d\u0259 ayd\u0131n olur ki, bab\u0259kiyy\u0259 Bab\u0259k t\u0259r\u0259fdarlar\u0131ndan ibar\u0259tdir. \u015e\u0259hristaniy\u0259 m\u0259nsub \u201c\u018fl-Mil\u0259lu v\u0259n-nih\u0259l\u201d kitab\u0131nda h\u00fcrr\u0259mil\u0259r \u201c\u011faliyy\u0259\u201d (ifrat\u00e7\u0131lar) ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yerl\u0259\u015fdirilib. M\u00fc\u0259llif \u011faliyy\u0259 firq\u0259sini \u015fi\u0259liyin ad\u0131yla ba\u011flayaraq yaz\u0131r: \u201cH\u0259r \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 onlar\u0131n \u00f6z l\u0259q\u0259bl\u0259ri var. \u0130sfahanda h\u00fcrr\u0259miyy\u0259, kuziyy\u0259, Reyd\u0259 m\u0259zd\u0259kiyy\u0259 v\u0259 sunbaziyy\u0259, Az\u0259rbaycanda duquliyy\u0259, ba\u015fqa bir yerd\u0259 m\u00fch\u0259mm\u0259r\u0259 (q\u0131rm\u0131z\u0131lar,y\u0259ni q\u0131z\u0131lba\u015flar-m\u00fc\u0259l.), Mav\u0259ra\u00fcnn\u0259hrd\u0259 is\u0259 m\u00fcb\u0259yy\u0259z\u0259 (a\u011flar) deyirl\u0259r\u201d (N.R\u0259himov \u201c\u0130slam tarixi\u201d II c. Bak\u0131 2005 s. 134-135). Deyil\u0259nl\u0259rd\u0259n ayd\u0131n olur ki, Bab\u0259k m\u00fcs\u0259lman idi. O, firq\u0259, t\u0259riq\u0259t yaradacaq q\u0259d\u0259r elmli v\u0259 q\u0259hr\u0259man birisiydi.<br>Bu g\u00fcn dinsiz, kafir v\u0259 s. kimi uydurmalar\u0131 xalqa s\u0131r\u0131yanlar, h\u0259tta Bab\u0259ki dinsizlikd\u0259 ittiham ed\u0259n napak adamlara s\u00fcbut \u00fc\u00e7\u00fcn oxumadan, tarixi \u00f6yr\u0259nm\u0259d\u0259n ke\u00e7mi\u015f\u0259 da\u015f atmamalar\u0131n\u0131 t\u00f6vsiy\u0259 ed\u0259rdim. Bu g\u00fcn t\u00fcrk mill\u0259ti \u201cg\u00fczg\u00fcn\u00fc\u201d q\u0131rmadan onun qar\u015f\u0131s\u0131na ke\u00e7m\u0259li, \u00f6z\u00fcn\u00fc tan\u0131mal\u0131d\u0131r. Mill\u0259t d\u00fcnyada tay\u0131-b\u0259rab\u0259ri olmayan bir \u00fcsyan\u00e7\u0131n\u0131n,milli-azadl\u0131q f\u0259daisinin apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259nin miqyas\u0131n\u0131 d\u00fczg\u00fcn d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259lidir.<br>Yaz\u0131qlar olsun ki,ba\u015f\u0131 tarixi ara\u015fd\u0131rmalardan \u00e7\u0131xmayan adamlar,a\u011f\u0131r bir m\u00f6vzudan \u00f6z t\u0131rc\u00fcmeyi-hallar\u0131 kimi dan\u0131\u015fmaqdad\u0131rlar\u2026<br>11<br>Maraql\u0131d\u0131r ki, rus-sovet alimi Y.Belyayev d\u0259 Bab\u0259k \u00fcsyan\u0131n\u0131 (815-837) v\u0259 h\u00fcrr\u0259mi h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 \u0130smaili firq\u0259sin\u0259 aid edir (Y.Belyayev \u201cM\u00fcs\u0259lman t\u0259riq\u0259tl\u0259ri\u201d Bak\u0131 1991 s.47). M\u0259x\u0259zl\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irdikd\u0259 Xilaf\u0259td\u0259 antit\u00fcrk ovqat\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259nm\u0259si, Xilaf\u0259tin dini yaymaq \u0259v\u0259zin\u0259 y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fc soy\u011fun\u00e7u i\u015f\u011fal siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00fcks\u0259l\u0259n bu h\u0259r\u0259kat\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya s\u0259s salmas\u0131 onlarla \u00fcsyan\u0131n ba\u015flanmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdu. Q\u00fczey Az\u0259rbaycanda (Albaniya xristian t\u00fcrkl\u0259ri-m\u00fc\u0259l.) xristian \u0259hali pavlikil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131 yerli i\u015fbirlik\u00e7i m\u0259murlara v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 geni\u015f v\u00fcs\u0259t almaqdayd\u0131. H\u00fcrr\u0259mil\u0259rin \u00fcsyan etmi\u015f fars m\u0259n\u015f\u0259li m\u0259zd\u0259kil\u0259rl\u0259 v\u0259 M\u0259zy\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u015f tutan \u00fcsyan\u00e7\u0131larla birg\u0259 olmamas\u0131 onlar\u0131n z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u00fcy\u00fc, m\u0259zd\u0259kiliyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmu\u015fdur. Bab\u0259k batil inanc sahibi deyildi. Babas\u0131 \u0130slam ordusunun komandan\u0131 olmu\u015f birisini dinsizlikd\u0259 su\u00e7lamaq \u0259n az\u0131 nadanl\u0131qd\u0131r. Bab\u0259kin Cavidan\u0131n yerin\u0259 se\u00e7ilm\u0259sini \u0259sas\u0259n onun Cavidanla he\u00e7 bir qan ba\u011f\u0131 olmamas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n daha \u00e7ox halland\u0131r\u0131rlar. B\u00fct\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259r bel\u0259 bir s\u0259hn\u0259ni t\u0259svir edirl\u0259r: \u201c \u015e\u0259raba \u00e7\u00f6r\u0259k do\u011fran\u0131r v\u0259 bu se\u00e7imd\u0259 i\u015ftirak ed\u0259nl\u0259r bir tik\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb yey\u0131rl\u0259r\u201d. \u018fhm\u0259d \u0130bn \u018fc\u0259m \u018fl Kufi, \u018fbu C\u0259f\u0259r M\u0259h\u0259mm\u0259d \u0130bn C\u0259zir \u018ft-T\u0259b\u0259ri, \u018fbu M\u0259nsur \u018fl Ba\u011fdadi, M\u0259h\u0259mm\u0259d \u0130bn \u0130shaq ibn \u0259n N\u0259dim, \u018fbu Tahir \u018fl M\u0259qdisi v\u0259 bir \u00e7ox ba\u015fqa m\u00fc\u0259llifl\u0259r bu s\u0259hn\u0259ni kafirlik kimi t\u0259qdim etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rm\u0131\u015flar.Onlar\u0131n&nbsp;t\u00fcrkl\u0259rin andla\u015fma, m\u00fcqavil\u0259 ba\u011flama g\u0259l\u0259n\u0259yind\u0259n x\u0259b\u0259rl\u0259ri yoxdur. \u018fslind\u0259 bu fakt Bab\u0259kin t\u00fcrk olmas\u0131n\u0131, h\u0259m d\u0259 \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasaninin (\u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasana Az\u0259rbaycandan getm\u0259si,atal\u0131\u011f\u0131n\u0131n Xorasana \u0259m\u0131r g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 tarixi faktlar var-m\u00fc\u0259l.) t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri olanlara \u0259sasl\u0131 bir cavabd\u0131r. H\u0259l\u0259 q\u0259diml\u0259rd\u0259 saqa t\u00fcrkl\u0259rinin andla\u015fmas\u0131n\u0131 Herodot q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b: \u201cSkifl\u0259rd\u0259 b\u00fct\u00fcn dostluq, \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri (s\u00f6zl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r) bu c\u00fcr andla\u015fma il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilirdi. B\u00f6y\u00fck saxs\u0131 qaba \u015f\u0259rab t\u00f6k\u0259r v\u0259 s\u00f6zl\u0259\u015fm\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259nl\u0259rin qan\u0131 il\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131r\u0131lard\u0131. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259rini c\u0131zar, ya da b\u0131\u00e7aqla k\u0259s\u0259rdil\u0259r. Sonra cama q\u0131l\u0131nc, ox, kaman v\u0259 niz\u0259 uclu\u011fu at\u0131rd\u0131lar. Bundan sonra uzun andla\u015fma ba\u015flayar, sonra is\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar v\u0259 onlar\u0131n h\u00f6rm\u0259t b\u0259sl\u0259diyi adamlar bu \u015f\u0259rabdan i\u00e7\u0259rdil\u0259r\u201d (\u0413\u0435\u0440\u043e\u0434\u043e\u0442 \u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f IV \u0432.\u00bb \u0441\u0442\u0440. 254\/70 \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006). Bu ad\u0259ti \u015f\u0259rq xristianlar\u0131 t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f v\u0259 m\u0259zmununu bilm\u0259d\u0259n ibad\u0259tl\u0259rini \u00e7\u00f6r\u0259k v\u0259 \u015f\u0259rabla dualand\u0131r\u0131rlar. Xristianlar buna liturgiya ayini ad\u0131 vermi\u015fl\u0259r. Rus-sovet \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas\u0131 Y.Belyayev bu ayinin \u0259l\u0259vil\u0259rd\u0259 qald\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131r (M\u0259n bu fakt\u0131 d\u0259qiql\u0259\u015fdir\u0259 bilm\u0259dim \u2013 m\u00fc\u0259l.): \u201cM\u00f6min m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n t\u0259qibl\u0259ri v\u0259 Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sinin ax\u0131r\u0131na q\u0259d\u0259r Suriyada a\u011fal\u0131q etmi\u015f T\u00fcrkiy\u0259 hakiml\u0259rinin daim c\u0259za t\u0259dbirl\u0259ri qorxusu \u0259l\u0259vil\u0259r\u0259 gizli t\u0259\u015fkilat \u015f\u0259klind\u0259 ya\u015famaqdan ba\u015fqa imkan vermirdi. \u018fl\u0259vil\u0259r \u00f6z dini ayinl\u0259rini icra etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ad\u0259t\u0259n gec\u0259 vaxt\u0131 bir binada, yaxud da yax\u015f\u0131 qoruna bil\u0259n bir evd\u0259 topla\u015f\u0131rd\u0131lar. Onlar\u0131n bu c\u00fcr ayinl\u0259rinin m\u0259qs\u0259di ibad\u0259t etm\u0259k idi ki, bu da eynil\u0259 xristianlar\u0131n liturgiyas\u0131na (xristianlar\u0131n \u0259n \u0259sas ibad\u0259t ayinin\u0259) b\u0259nz\u0259yirdi. Onlar da \u015f\u0259rq xristianlar\u0131 kimi bel\u0259 ibad\u0259tl\u0259ri \u00e7\u00f6r\u0259k v\u0259 \u015f\u0259rabla dualand\u0131r\u0131rd\u0131lar\u201d (Y.Belyayev \u201cM\u00fcs\u0259lman t\u0259riq\u0259tl\u0259ri\u201d Bak\u0131 1991. s.84).<br>Bunu anlaya bilm\u0259y\u0259n \u0259r\u0259bl\u0259rin yazd\u0131\u011f\u0131 dig\u0259r bir m\u0259s\u0259l\u0259 qad\u0131nlar\u0131n m\u0259clisl\u0259rd\u0259 a\u00e7\u0131q-sa\u00e7\u0131q i\u015ftirak etm\u0259l\u0259ridir. Qad\u0131n\u0131 m\u0259zardan \u00e7\u0131xararaq (do\u011fulmu\u015f q\u0131zlar\u0131 diri-diri basd\u0131r\u0131rd\u0131lar-m\u00fc\u0259l.), h\u0259r\u0259ml\u0259r\u0259 soxan \u0259r\u0259bl\u0259r t\u00fcrk c\u0259miyy\u0259tl\u0259rind\u0259 qad\u0131n\u0131n ki\u015fil\u0259rl\u0259 b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlu oldu\u011funu h\u00fcrr\u0259mil\u0259rin qad\u0131nlar\u0131 \u201c\u00fcmumil\u0259\u015fdirm\u0259si\u201d kimi t\u0259qdim edirdil\u0259r. Qad\u0131na \u0259\u015fya kimi baxan \u0259r\u0259bl\u0259r , \u201cbir it\u0259 y\u00fcz qad\u0131n\u0131 tay tutan\u201d sasanil\u0259r (Firdovsi) h\u00fcrr\u0259mil\u0259rd\u0259 qad\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlaya bilm\u0259yibl\u0259r. Hadis\u0259l\u0259ri q\u0259l\u0259m\u0259 alan tarix\u00e7il\u0259rin \u0259sas\u0259n fars, \u0259r\u0259b olmas\u0131 bunlar\u0131 dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir. \u201cQad\u0131nlar\u0131n ham\u0131n\u0131n mal\u0131\u201d kimi xarakteriz\u0259 ed\u0259n bu m\u00fc\u0259llifl\u0259rin m\u00f6vqeyini Saleh \u0130ld\u0131r\u0131m haql\u0131 olaraq bel\u0259 \u015f\u0259rh edir: \u201cAril\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 qad\u0131n borc, kiray\u0259 veril\u0259 bil\u0259r\u201d (\u201c\u0130ran ayn v\u0259 f\u0259rh\u0259ng\u201dMahmud Rza \u0130ftixarzad\u0259 I c. s. 218, 330). Z\u0259rd\u00fc\u015ft\u00fcl\u0259r qad\u0131n\u0131 \u015feytani cinsd\u0259n sayaraq q\u0131nay\u0131r, al\u00e7aq elan edib yaranmas\u0131na t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259n\u0259rl\u0259r\u2026 Ahura M\u0259zd\u0259 qad\u0131na dedi ki, s\u0259nin murdar oldu\u011funu bilir\u0259m, s\u0259ni yaratd\u0131m v\u0259 s\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k edir\u0259m, \u00e7\u00fcnki ki\u015fi s\u0259nd\u0259n do\u011fulur. Yen\u0259 s\u0259n m\u0259ni incid\u0259c\u0259ks\u0259n, \u0259g\u0259r ki\u015fini do\u011fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015fqa bir m\u0259xluq tapsayd\u0131m s\u0259ni yaratmazd\u0131m\u201d (S.\u0130ld\u0131r\u0131m \u201cBab\u0259k X\u00fcrr\u0259mdin\u201d Bak\u0131 2005 s. 21).<br>Bu fakt da Bab\u0259k h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n t\u00fcrk h\u0259r\u0259kat\u0131 oldu\u011funu t\u0259sdiql\u0259yir. Cavidan\u0131n arvad\u0131n\u0131n y\u0131\u011f\u0131ncaqlarda i\u015ftirak etm\u0259sini onun apar\u0131c\u0131 rolu olmas\u0131yla ba\u011flamaq laz\u0131md\u0131r. D\u00f6vr\u00fcnd\u0259 xalq\u0131n g\u00f6z\u00fcnd\u0259n sal\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn at\u0131lan b\u00f6htanlar, bu g\u00fcn d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fcn\u00fc ist\u0259m\u0259y\u0259nl\u0259rin, onun q\u0259hr\u0259manl\u0131q tarixin\u0259 l\u0259k\u0259 yaxma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n \u0259sas m\u00f6vzular\u0131ndand\u0131r. Bab\u0259kin liderliyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u00f6yl\u0259n\u0259nl\u0259rd\u0259 q\u0259dim t\u00fcrk g\u0259l\u0259n\u0259kl\u0259rinin b\u0259rpas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 almam\u0131\u015flar. T\u00fcrkl\u0259rd\u0259 xaqanlar\u0131n se\u00e7ki yolu il\u0259 se\u00e7ilm\u0259si X\u0259z\u0259rd\u0259, q\u0259dim Arattada m\u00f6vcud olmu\u015fdur. \u00c7ox g\u00fcman ki, Bab\u0259k d\u0259 se\u00e7ki yolu il\u0259 se\u00e7ilmi\u015f bir liderdir. Saleh \u0130ld\u0131r\u0131m da bu fakt\u0131 diqq\u0259td\u0259n qa\u00e7\u0131rmayaraq yaz\u0131r: \u201cT\u00fcrk xaqan\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259 v\u0259 ya qan m\u0259nsubiyy\u0259til\u0259 yox, \u015f\u0259xsi l\u0259yaq\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 se\u00e7ilirdi. \u0130bn Fazlan bir \u00e7\u00f6r\u0259k\u00e7inin xaqan se\u00e7ilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn namiz\u0259d oldu\u011funu qeyd etmi\u015fdi\u201d (S.\u0130ld\u0131r\u0131m \u201cBab\u0259k X\u00fcrr\u0259mdin\u201d Bak\u0131 2005 s. 19). Xilaf\u0259tin ilk ill\u0259rind\u0259 m\u00f6min d\u00f6rd x\u0259lif\u0259 d\u0259 se\u00e7ki yoluyla se\u00e7ilmi\u015fdi. Sad\u0259c\u0259 Bab\u0259ki qaralamaq \u00fc\u00e7\u00fcn anas\u0131na b\u00f6htan atanlar, onun \u201callahl\u0131q\u201d iddias\u0131nda olmas\u0131n\u0131 qabardanlar \u00fcsyana qar\u015f\u0131 apard\u0131qlar\u0131 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 dini don geyindirm\u0259k m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131lar. D\u00f6vr\u00fcn tarix\u00e7il\u0259rind\u0259n M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn \u0130shaq ibn \u0259n N\u0259dimin \u201cKitab \u0259l Fihrist\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 deyilir: \u201cOndan \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 i\u00e7\u0259nd\u0259n sonra, qad\u0131n bir reyhan buda\u011f\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb Bab\u0259k\u0259 uzatd\u0131 (q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259rd\u0259, x\u00fcsus\u0259n Az\u0259rbaycanda, Skifiyada v\u0259 D\u0259\u015fti Q\u0131p\u00e7aqda yov\u015fan g\u00f6nd\u0259rm\u0259k ad\u0259ti vard\u0131-m\u00fc\u0259l). O da reyhan otunu ald\u0131. Bu, onlar\u0131n toyu dem\u0259k idi, sonra onlat (onun t\u0259r\u0259fdarlar\u0131) ir\u0259li gedib h\u0259r ikisin\u0259 ba\u015f \u0259ydil\u0259r, bununla da onlar\u0131n evl\u0259nm\u0259sini t\u0259sdiq etdil\u0259r\u201d (Ziya B\u00fcnyadovun t\u0259rc\u00fcm\u0259si \u201cAz\u0259rbaycan VII-IX \u0259srl\u0259rd\u0259\u201d s. 302).<br>Ba\u015fqa bir m\u0259nb\u0259d\u0259 is\u0259 Bab\u0259k h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n inanc\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259r var. \u018fbu M\u0259nsur \u0259l Ba\u011fdadi \u201cKitab \u0259l-F\u0259rq Beyn \u0259l Firaq\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r: \u201cBab\u0259kil\u0259r da\u011fda bayram gec\u0259si ke\u00e7irirl\u0259r, y\u0131\u011f\u0131\u015f\u0131b \u015f\u0259rab i\u00e7ir v\u0259 t\u00fct\u0259k \u00e7al\u0131rlar. H\u0259min gec\u0259 ki\u015fi v\u0259 arvadlar bir-birin\u0259 qar\u0131\u015f\u0131rlar. \u00c7\u0131raq v\u0259 tonqallar s\u00f6nd\u00fcr\u00fcl\u0259nd\u0259n sonra ki\u015fil\u0259r arvadlarla birg\u0259 yat\u0131rlar\u201d (yen\u0259 orada s\u0259h.303). \u018fski m\u00fc\u0259llifl\u0259rin yaz\u0131lar\u0131nda t\u0259svir olunan hadis\u0259l\u0259rin a\u011f\u0131zdan-a\u011f\u0131za e\u015fidilmi\u015f \u0259sass\u0131z x\u0259b\u0259rl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t olmas\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r. \u018fl Ba\u011fdadi daha sonra yaz\u0131r: \u201cBab\u0259kil\u0259r \u00f6z dinl\u0259rinin meydana g\u0259lm\u0259l\u0259rini \u015eirvin adl\u0131 \u0259mir\u0259 (h\u00f6kmdara) istinad edirl\u0259r ki, o da \u0130slamdan \u0259vv\u0259l olmu\u015fdur. Onlar iddia edirl\u0259r ki, onun atas\u0131 z\u0259nci, anas\u0131 is\u0259 \u0130ran \u015fahlar\u0131ndan birinin q\u0131z\u0131 idi. Onlar\u0131n iddias\u0131na g\u00f6r\u0259, M\u0259h\u0259mm\u0259d (s) v\u0259 dig\u0259r pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015eirvin daha l\u0259yaq\u0259tli idi. Onlar da\u011fda m\u00fcs\u0259lmanlar \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131 namaza \u00e7a\u011f\u0131ran m\u0259scid tikmi\u015fdil\u0259r. Onlar \u00f6z u\u015faqlar\u0131na Quran oxuma\u011f\u0131 \u00f6yr\u0259dir, lakin gizlic\u0259 namaz q\u0131lm\u0131r, Ramazan ay\u0131nda oruc tutmur v\u0259 kafirl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 cihad\u0131 m\u0259cburi hesab etmirl\u0259r\u201d(yen\u0259 orada s.303). \u018fl Ba\u011fdadi d\u0259 dig\u0259r yazarlar kimi \u00f6z-\u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259kzib ed\u0259n m\u0259lumatlar verm\u0259kd\u0259dir. Eyni taktika dig\u0259r tarix\u00e7il\u0259rin d\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 m\u00f6vcuddur. \u018fbu Tahir \u0259l M\u0259qdisi d\u0259 \u00f6z \u201cKitabi \u0259l-B\u0259d v\u0259 Tarix\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 \u00e7e\u015fidli b\u00f6htanlar ya\u011fd\u0131r\u0131r. M\u0259qdisi Bab\u0259kin anas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n bir k\u0259ndind\u0259n olan yoxsul tayg\u00f6z qad\u0131n, atas\u0131n\u0131n Abdullah ad\u0131nda Savaddan olan n\u0259bati kimi t\u0259qdim edir (s.114\/307). Bir \u00e7ox tarix\u00e7il\u0259r Bab\u0259k do\u011fulmadan atas\u0131n\u0131n \u00f6lm\u0259sini yaz\u0131rlar v\u0259 Bab\u0259kin qarda\u015f\u0131 Abdullah haqq\u0131nda da m\u0259lumatlar verirl\u0259r. \u018fg\u0259r Bab\u0259k do\u011fulmadan atas\u0131 \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcs\u0259,onun ki\u00e7ik qarda\u015f\u0131 Abdullahla ba\u011fl\u0131 he\u00e7 bir \u00f6geylik s\u00f6z\u00fc yoxdur. \u00dcst\u0259lik, bir \u00e7ox m\u0259nb\u0259l\u0259rin Bab\u0259ki \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasaninin n\u0259slind\u0259n saymas\u0131 v\u0259 \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn Abbasil\u0259rin qa\u00e7\u0131b gizl\u0259ndiyi bir d\u00f6vrd\u0259 \u018fm\u0259vil\u0259rin hakimiyy\u0259tin\u0259 son qoymas\u0131 fakt\u0131 dan\u0131lmazd\u0131r. \u00c7\u00fcnki 719-755-ci ill\u0259r\u0259 aid sikk\u0259l\u0259rd\u0259 \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasininin (\u0259sl ad\u0131 \u018fbd\u00fcr\u0259hman ibn M\u00fcsl\u00fcm-m\u00fc\u0259l.) ad\u0131 da h\u0259kk edilirdi. Y\u0259ni bu n\u0259slin Abbasil\u0259r hakimiyy\u0259ti \u00fcz\u0259rind\u0259 haqlar\u0131 vard\u0131. H\u0259m\u00e7inin \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm qiyam\u0131n\u0131n da qay\u0259l\u0259rind\u0259n \u0259n ba\u015fl\u0131cas\u0131 Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s) \u00f6vladlar\u0131n\u0131n qisas\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 olmu\u015fdur. Bab\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 bir \u00e7ox m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s) \u00f6vladlar\u0131n\u0131n q\u0259sb olunmu\u015f haqlar\u0131ndan s\u00f6z a\u00e7\u0131lmas\u0131 he\u00e7 d\u0259 t\u0259sad\u00fcfi deyil. \u00c7\u00fcnki bir t\u0259riq\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olan \u015f\u0259xsin n\u0259slind\u0259n olan Bab\u0259kin kafir, odp\u0259r\u0259st v\u0259 s. olmas\u0131, Yezidin \u0130mam H\u00fcseyni (\u0259) kafir, dinsiz adland\u0131rmas\u0131 kimi bir \u015feydir. Ara\u015fd\u0131rmalar zaman\u0131 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131\u011f\u0131m bir m\u0259lumat\u0131 qeyd etm\u0259k yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r: \u201cS\u0259f\u0259vi s\u00fclal\u0259 banil\u0259rind\u0259n biri olan \u015eeyx Heyd\u0259r \u00fcsyan\u0131 olmu\u015fdur. Tarix\u00e7i F\u0259zlullah ibn Ruzbhan \u015eeyxin \u00fcsyan\u0131 haqq\u0131nda bel\u0259 m\u0259lumat verir: \u201cH\u0259min 893 hicri (miladi 1488-ci il) ilinin hadis\u0259l\u0259rind\u0259n miskin \u015feytan\u0131n, y\u0259ni \u0259rd\u0259billi \u015eeyx Heyd\u0259rin \u00fcsyan\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. O qalxmaq ist\u0259yirdi, lakin m\u0259\u011flub edildi\u2026 O, vaxt\u0131n\u0131n \u00e7ox hiss\u0259sini \u00f6z \u0259m\u0259liyyat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0131l\u0131nc v\u0259 niz\u0259 haz\u0131rlama\u011fa s\u0259rf etdi. Rum, Tal\u0131\u015f v\u0259 Qarada\u011fdan (IX \u0259srd\u0259 h\u00fcrr\u0259mil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n v\u0259t\u0259ni -Z.B.) \u00e7oxlu adam onun yan\u0131na topla\u015fd\u0131 v\u0259 deyirl\u0259r ki, onlar \u015feyxi \u00f6zl\u0259rin\u0259 m\u0259bud hesab edir, dua v\u0259 \u00fcmumi namaza fikir verm\u0259yib ona qibl\u0259 kimi bax\u0131rd\u0131lar\u2026 \u015eeyx onlar\u0131n aras\u0131nda ibaha etiqad\u0131n\u0131 v\u0259 Bab\u0259kin qayda-qanunlar\u0131n\u0131 t\u0259bli\u011f edirdi\u201d (Z.B\u00fcnyadov \u201cAz\u0259rbaycan VII-IX \u0259srl\u0259rd\u0259 Bak\u0131.1989 s. 270).<br>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, fars v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r t\u00fcrkl\u0259r bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar\u0131 daim kafirlikl\u0259 ba\u011flama\u011fa can at\u0131blar. Burada maraql\u0131 olan bir m\u0259qam s\u0259f\u0259vil\u0259rin d\u0259 q\u0259dim t\u00fcrk ad\u0259t-\u0259n\u0259l\u0259rini b\u0259rpa etm\u0259k ist\u0259kl\u0259rinin olmas\u0131d\u0131r. Bu da S\u0259f\u0259vil\u0259ri farsla\u015fma, din par\u00e7alama kimi yanl\u0131\u015f su\u00e7lamalara qar\u015f\u0131 \u0259n g\u00f6z\u0259l bir cavabd\u0131r. Sadalanan faktlar bir daha Bab\u0259kin at\u0259\u015fp\u0259r\u0259stlikl\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259sinin olmamas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. O, sad\u0259c\u0259 \u0259r\u0259b i\u015f\u011fal\u0131na, s\u0259rxo\u015f x\u0259lif\u0259l\u0259rin t\u00fcrk xalq\u0131na verdiyi i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015f bir m\u00fcs\u0259lman s\u0259rk\u0259rd\u0259si idi. H\u0259r\u00e7\u0259nd bir \u00e7oxlar\u0131 x\u0259lif\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259rxo\u015f dey\u0259nd\u0259 t\u0259hqir kimi yozma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 M\u00fcaviyy\u0259d\u0259n ba\u015flayaraq Abbasil\u0259r daxil b\u00fct\u00fcn x\u0259lif\u0259l\u0259rin \u015f\u0259rab i\u00e7m\u0259si, musiqi m\u0259clisl\u0259ri d\u00fcz\u0259nl\u0259m\u0259si v\u0259 s. kimi onlarla tarixi fakt m\u00f6vcuddur: \u201cM\u00fct\u0259v\u0259kkilin sarayda \u0259yl\u0259ndiyi bir xan\u0131m m\u00fc\u011f\u0259nni yoxa \u00e7\u0131x\u0131r. X\u0259lif\u0259 onun \u0130mam H\u00fcseyn (\u0259) t\u00fcrb\u0259sini ziyar\u0259t\u0259 getm\u0259sini anlay\u0131nca q\u0259z\u0259bl\u0259nir. Deyil\u0259nl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259,bu xan\u0131m K\u0259b\u0259y\u0259 gets\u0259ydi, x\u0259lif\u0259 K\u0259b\u0259ni yerl\u0259-yeksan ed\u0259c\u0259kmi\u015f. O, q\u0259z\u0259bind\u0259n \u0130mam H\u00fcseynin (\u0259) m\u0259zar\u0131n\u0131 da\u011f\u0131tma\u011fa \u0259mr edir. M\u00fcs\u0259lmanlar bu \u0259mr\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131x\u0131nca bu i\u015fi y\u0259hudi Dizy\u0259c\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131r. M\u0259zar da\u011f\u0131d\u0131l\u0131r. F\u0259rat \u00e7ay\u0131ndan bir qol \u00e7\u0259k\u0259r\u0259k m\u0259zar\u0131n sular alt\u0131nda qalmas\u0131na ba\u015flanan i\u015f sular\u0131n m\u0259zara yax\u0131n d\u00fc\u015fm\u0259m\u0259siyl\u0259 sona yetir. Bu da\u011f\u0131nt\u0131 \u0259rzind\u0259 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc m\u00f6c\u00fcz\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 y\u0259hudi Dizy\u0259c m\u00fcs\u0259lman dinini q\u0259bul edir\u201d. \u201c\u0130slam tarixi\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fcm bu r\u0259vay\u0259ti oxuyunca d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm ki, Pey\u011f\u0259mb\u0259r (\u0259) \u00f6vladlar\u0131n\u0131n m\u00f6c\u00fcz\u0259l\u0259rini g\u00f6r\u0259n y\u0259hudil\u0259r, xa\u00e7p\u0259r\u0259stl\u0259r d\u00f6n\u00fcb m\u00fcs\u0259lman, amma bu m\u00f6c\u00fcz\u0259l\u0259ri g\u00f6r\u0259n x\u0259lif\u0259l\u0259r v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar is\u0259 v\u0259habi olurlar.<br>Yaxud ikinci r\u0259vay\u0259ti diqq\u0259tl\u0259 oxuyun: \u201cBir g\u00fcn M\u00f6t\u0259sim \u015f\u0259rab m\u0259clisind\u0259 oturmu\u015fdu, qazi Y\u0259hya bin \u018fks\u0259m d\u0259 orada idi. M\u00f6t\u0259sim m\u0259clisd\u0259n durub o biri h\u00fccr\u0259y\u0259 getdi. Bir az orada qald\u0131qdan sonra d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131x\u0131b \u015f\u0259rab m\u0259clisin\u0259 g\u0259ldi. Sonra hamama gedib, \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 q\u00fcsl etdi, di\u015far\u0131 \u00e7\u0131x\u0131b canamaz ist\u0259di, iki r\u00fck\u0259t namaz q\u0131ld\u0131, sonra yen\u0259 d\u0259 \u015f\u0259rab m\u0259clisin\u0259 g\u0259ldi. Qazi Y\u0259hyaya dedi: \u201cBu namaz\u0131 n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131 bilirs\u0259nmi?\u201d Y\u0259hya: \u201cYox!\u201d. Dedi: \u201c\u0130zz\u0259t v\u0259 c\u0259lal sahibi Allah\u0131n \u0259ta etdiyi \u00e7oxlu nem\u0259tl\u0259rd\u0259n biri \u00fc\u00e7\u00fcn idi\u201d. Y\u0259hya dedi: \u201c\u018fg\u0259r b\u00f6y\u00fck r\u0259y sahibi laz\u0131m bilirs\u0259 desin, biz d\u0259 \u015fad olaq\u201d. Dedi: \u201cM\u0259n bu saat \u00fc\u00e7 q\u0131z\u0131n b\u0259kar\u0259tini ald\u0131m. Bunlar\u0131n h\u0259r \u00fc\u00e7\u00fc m\u0259nim d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rimin \u2013 Biri Rum pad\u015fah\u0131n\u0131n, ikincisi Bab\u0259kin, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc M\u0259zyar\u0131n q\u0131z\u0131 idi\u201d (\u018fbu \u018fli H\u0259s\u0259n ibn \u018fli Xac\u0259 Nizam\u00fclm\u00fclk \u201cSiyas\u0259tnam\u0259\u201d Bak\u0131 1987 s. 183). Bu g\u00fcn \u201cdin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131\u201d dey\u0259 bizl\u0259r\u0259 soxu\u015fdurulan x\u0259lif\u0259 \u015f\u0259rab i\u00e7ir, kafir elan etdiyi \u00fc\u00e7 q\u0131za t\u0259cav\u00fcz edir, zinakarl\u0131qdan sonra iki v\u0259d\u0259siz namaz q\u0131l\u0131b, Allaha \u015f\u00fckr edir v\u0259 yenid\u0259n \u015f\u0259rab m\u0259clisin\u0259 qay\u0131d\u0131r. Bu fakt s\u00fcnn\u00fc-\u015fi\u0259 qar\u015f\u0131durmas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s) ad\u0131ndan yalan, saxta h\u0259disl\u0259r uyduran Nizam\u00fclm\u00fclk\u00fcn \u0259s\u0259rind\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Bel\u0259 x\u0259lif\u0259l\u0259rd\u0259n biz\u0259 qalan bu sava\u015f\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u0259y\u0259 d\u0259y\u0259rmi? Allah bizi bel\u0259 g\u00fcnahlardan qorusun\u2026<br>12<br>Y\u0259ni \u00fcsyan\u00e7\u0131 Bab\u0259k bel\u0259 x\u0259lif\u0259l\u0259rd\u0259n daha imanl\u0131 idi. X\u0259lif\u0259l\u0259rin \u0130slam\u0131 aradan qald\u0131rmaq g\u00fcc\u00fcnd\u0259 t\u0259svir etdiyi Bab\u0259k \u00fcsyan\u0131 \u0259slind\u0259 Abbasil\u0259rin hakimiyy\u0259tini yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n sil\u0259 bil\u0259rdi. Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Bab\u0259k d\u00f6vr\u00fc d\u0259 yet\u0259rinc\u0259 yanl\u0131\u015f bilgil\u0259rl\u0259 anlad\u0131l\u0131b.\u00c7\u00fcnki o d\u00f6vr \u0259r\u0259b-t\u00fcrk d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi y\u00fcks\u0259k h\u0259dd\u0259ydi.T\u00fcrk mill\u0259tin\u0259 v\u0259 t\u00fcrk s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n x\u0259yan\u0259tl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 naraz\u0131l\u0131q h\u0259mi\u015f\u0259 olmu\u015fdur.\u0130bn\u00fcl \u018fsir \u201cTarih-\u00fcl Kamil\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 art\u0131q oturu\u015fmu\u015f \u0130slam dini x\u0259lif\u0259l\u0259rinin v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin t\u00fcrkl\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259tini diqq\u0259tiniz\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259rdim:\u201dXa\u00e7l\u0131lar\u0131n Antakya yax\u0131nlar\u0131nda m\u0259\u015fhur yamyaml\u0131qlar\u0131 (adam yem\u0259l\u0259ri) \u0259r\u0259bl\u0259ri sevindirmi\u015fdi.Acl\u0131q&nbsp;\u00e7\u0259k\u0259n xa\u00e7l\u0131lar t\u00fcrk \u015f\u0259hidl\u0259rinin c\u0259s\u0259dl\u0259rini m\u0259zarlardan \u00e7\u0131xar\u0131b kabab ed\u0259r\u0259k yedikl\u0259ri tarixin daima ha\u015fiy\u0259t v\u0259 l\u0259n\u0259tl\u0259 anaca\u011f\u0131 bir v\u0259h\u015f\u0259t xatir\u0259sidir.Bir&nbsp;g\u00fcn 1500 \u015f\u0259hid c\u0259s\u0259di \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 300 n\u0259f\u0259rin m\u00fcbar\u0259k ba\u015f\u0131 k\u0259sil\u0259r\u0259k Misird\u0259ki x\u0259lifeyi \u0130slam\u0131n ehli-salib (s\u0259lib\u00e7i) ordugah\u0131nda t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq raz\u0131l\u0131\u011f\u0131na g\u0259lmi\u015f el\u00e7il\u0259rin\u0259 g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir\u2026Misir x\u0259lif\u0259sinin el\u00e7il\u0259ri t\u00fcrkl\u0259rin bu \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259l\u0259rin\u0259 sevindil\u0259r\u2026\u0130\u015ft\u0259 bunlarla sabitdir ki,s\u00fcnni v\u0259 \u015fi\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r aras\u0131nda ortaq olan ulusal v\u0259 tarixi T\u00fcrk d\u00fc\u015fm\u0259nliyi \u0259hli-s\u0259libin m\u00fcs\u0259lman t\u00fcrk\u0259 qar\u015f\u0131 g\u00f6st\u0259rdiyi dini kin v\u0259 q\u0259r\u0259zd\u0259n,nifr\u0259td\u0259n he\u00e7 d\u0259 az&nbsp;deyildi.Zat\u0259n&nbsp;s\u00fcnni \u0259r\u0259bl\u0259r aras\u0131nda \u0259hli-salib ordular\u0131na muzdla \u0259sg\u0259r yaz\u0131lanlar bel\u0259 vard\u0131r v\u0259 h\u0259tta bunlar \u00f6n\u0259mli yekunlar tutmaqdad\u0131rlar\u201d (Prof.Dr.\u0130lhanArsel.Arap&nbsp;millet\u00e7ili\u011fi ve T\u00fcrkler.Kaynak&nbsp;Yay.269.7.bas\u0131n&nbsp;\u015fubat 2011 s.280-281).\u0130bn-\u018fl \u0130bri ad\u0131yla m\u0259\u015fhur olan Qriqorius \u018fbulf\u0259r\u0259c ibn \u018fhrun \u201cTarixi M\u00fcxt\u0259s\u0259r \u0259d-D\u00fcv\u0259l\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 (Z.B\u00fcnyadovun t\u0259rc\u00fcm\u0259sind\u0259 s.304) yaz\u0131rd\u0131: \u201cOnun (Bab\u0259kin- m\u00fc\u0259l.) t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 n\u0259 ki\u015fiy\u0259, n\u0259 qad\u0131na, n\u0259 cavana, n\u0259 d\u0259 u\u015fa\u011fa r\u0259hm etmirdil\u0259r, h\u0259m m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131, h\u0259m d\u0259 zimmil\u0259ri \u00f6ld\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Onlar\u0131n \u0259liyl\u0259 q\u0131r\u0131lanlar\u0131 sayd\u0131lar \u2013 255.500 n\u0259f\u0259r oldu\u201d. \u201cBab\u0259k Tusini m\u0259\u011flub ed\u0259r\u0259k y\u00fcz \u0259lli minlik ordusunu qovdurdu\u2026\u201d (M.Kolanqatl\u0131 \u201cAlbaniya tarixi\u201d Bak\u0131 1993 s.195). Bab\u0259k Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259sini \u0259r\u0259b i\u015f\u011fal\u0131ndan azad etmi\u015fdi. Quzey Az\u0259rbaycan\u0131n da b\u00f6y\u00fck hiss\u0259si Bab\u0259kin n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda idi. Dig\u0259r \u0259razil\u0259r\u0259 is\u0259 xristian alban t\u00fcrkl\u0259rin pavlikil\u0259r \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131 n\u0259zar\u0259t edirdil\u0259r. \u201c\u2026Bab\u0259k \u015eimal\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n bir s\u0131ra vilay\u0259tl\u0259rini f\u0259th ets\u0259 d\u0259 onlarla (pavlikil\u0259rl\u0259) hesabla\u015f\u0131rd\u0131\u201d (Z.B\u00fcnyadov \u201cAz\u0259rbaycan VII-IX \u0259srl\u0259rd\u0259 Bak\u0131 .1989 s. 218). Bab\u0259k \u00fcsyan\u0131 zaman\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rin say\u0131 \u018fl \u018fsird\u0259 v\u0259 dig\u0259r b\u00fct\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 is\u0259 255.500 n\u0259f\u0259r olaraq g\u00f6st\u0259rilib. Bu, orta \u0259srl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox b\u00f6y\u00fck r\u0259q\u0259mdir. Bab\u0259kin m\u0259\u011flub olmas\u0131n\u0131 \u0259n yax\u015f\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 alan is\u0259 \u018fbu C\u0259f\u0259r M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn C\u0259zir \u0259t-T\u0259b\u0259rinin \u201cTarixi \u0259r-R\u0259sul v\u0259lm\u00fcluk\u201d \u0259s\u0259ridir (T\u0259b\u0259ri s.299. yen\u0259 orada): \u201c\u0130bn Sunbat Bab\u0259ki Af\u015fin\u0259 satd\u0131qdan sonra bir n\u0259f\u0259r adam g\u00f6nd\u0259rm\u0259sini xahi\u015f etdi. Bab\u0259k bu adam\u0131 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 soru\u015fdu: \u201cBu adam kimdir?\u201d \u0130bn Sunbat dedi ki, bu adam Xorasandand\u0131r. O, xa\u00e7p\u0259r\u0259stdir v\u0259 \u00e7oxdan bizd\u0259dir \u2013 bununla usru\u015fanl\u0131ya ba\u015fa sald\u0131 ki, n\u0259 dem\u0259k ist\u0259yir. Sonra Bab\u0259k soru\u015fdu: \u201cN\u0259 vaxtdan burada qald\u0131n?\u201d O, cavab verdi: \u201cFilan ild\u0259n\u201d. Bab\u0259k soru\u015fdu: \u201cNec\u0259 oldu ki, burada qald\u0131n?\u201d O adam cavab\u0131nda dedi: \u201cM\u0259n burada evl\u0259nmi\u015f\u0259m\u201d. Bab\u0259k dedi: \u201cS\u0259n do\u011fru deyirs\u0259n. Bir adamdan soru\u015fanda ki, haral\u0131san, cavab ver\u0259r: \u201cArvad\u0131m\u0131n do\u011fuldu\u011fu yerd\u0259n\u201d (Bu deyim bu g\u00fcn d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259 qalmaqdad\u0131r) (s.295).<br>\u2026Bab\u0259k soru\u015fdu: \u201cSiz kimsiniz?\u201d Onlardan biri cavab verdi: \u201cM\u0259n \u018fbu S\u0259id\u0259m\u201d. O biri dedi: \u201cM\u0259n Buzbarayam\u201d. \u201cYax\u015f\u0131\u201d- deyib Bab\u0259k atdan d\u00fc\u015fd\u00fc. \u0130bn Sunbat ona bax\u0131rd\u0131. Bab\u0259k onun \u00fcz\u00fcn\u0259 bax\u0131b dedi: \u201cOlmaya s\u0259n m\u0259ni y\u0259hudil\u0259r\u0259 (\u0259r\u0259bl\u0259r\u0259) c\u00fczi bir pula satm\u0131san? \u018fg\u0259r s\u0259n pul ist\u0259yirdins\u0259 m\u0259nd\u0259n ist\u0259y\u0259ydin, m\u0259n s\u0259n\u0259 ondan \u00e7ox pul ver\u0259rdim\u201d (s.296 .Burada bir fakt\u0131 bir daha t\u0259krar edim ki, S\u0259hl Sunbat Qaraman-Q\u0131p\u00e7aq \u018frm\u0259niyy\u0259sind\u0259n idi. Bu \u015f\u0259xsin haylara he\u00e7 bir d\u0259xli olmad\u0131\u011f\u0131, Bab\u0259kl\u0259 eyni dild\u0259 dan\u0131\u015fmas\u0131 \u0259rm\u0259nil\u0259rin t\u00fcrk olmalar\u0131n\u0131 s\u00fcbut edir- m\u00fc\u0259l.).<br>Bab\u0259kin tutulmas\u0131 x\u0259b\u0259ri b\u00fct\u00fcn xilaf\u0259t\u0259 yay\u0131ld\u0131. \u201c\u2026Lakin h\u0259r t\u0259r\u0259fi \u00e7\u0259p\u0259rl\u0259mi\u015f g\u0259ncl\u0259r v\u0259 qad\u0131nlar onu g\u00f6r\u0259nd\u0259 \u00fczl\u0259rini sill\u0259l\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar v\u0259 f\u0259ryad-\u015fiv\u0259n qopard\u0131lar ki, s\u0259sl\u0259ri asimana ucald\u0131. Af\u015fin onlara dedi: \u201cD\u00fcn\u0259n ax\u015fam siz f\u0259ryad edirdiniz ki, o sizi \u0259sir etmi\u015fdir, bu g\u00fcn is\u0259 onun \u00fc\u00e7\u00fcn a\u011flay\u0131rs\u0131n\u0131z. Allah siz\u0259 l\u0259n\u0259t el\u0259sin!\u201d Onlar is\u0259 dedil\u0259r: \u201cO, biz\u0259 yax\u015f\u0131 bax\u0131rd\u0131\u201d (yen\u0259 orada. S.296).<br>\u0130bn K\u0259sir \u201c\u018fl B\u0259diyy\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r ki, X\u0259lif\u0259 M\u00f6t\u0259sim iki g\u00fcn yol getdi ki, bir an \u0259vv\u0259l Bab\u0259ki g\u00f6rs\u00fcn, amma Bab\u0259k onu tan\u0131mad\u0131. Deyil\u0259nl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259,Bab\u0259k 20 il \u0259rzind\u0259 255.500 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc. Y\u0259hya ibn M\u00fcaza, \u0130sa ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn \u018fbu Xalid\u0259, \u018fhm\u0259d ibn \u0259l C\u00fcneyd\u0259 (onu \u0259sir alm\u0131\u015fd\u0131-m\u00fc\u0259l.), S\u00fcreyk ibn \u018fli ibn S\u0259d\u0259q\u0259, M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn Humeyd \u0259t-Tusiy\u0259 v\u0259 \u0130brahim ibn \u0259l Zeys\u0259 qalib g\u0259lmi\u015fdi. Bab\u0259kin son d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 \u00f6z\u00fc il\u0259 birlikd\u0259 3309 n\u0259f\u0259r adam \u0259sir al\u0131nm\u0131\u015f, onun yan\u0131nda \u0259sir olan 7600 n\u0259f\u0259r m\u00fcs\u0259lman qad\u0131n v\u0259 u\u015faq azad edilmi\u015fdi. Bab\u0259kin 17 o\u011flu v\u0259 23 n\u0259f\u0259r q\u0131z-g\u0259lini Af\u015finin \u0259lin\u0259 ke\u00e7mi\u015fdi (T\u0259b\u0259rinin m\u0259lumatlar\u0131 Ziya B\u00fcnyadovun t\u0259rc\u00fcm\u0259sind\u0259 s.299). Maraql\u0131 buras\u0131d\u0131r ki, Bab\u0259kin \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259r \u0259r\u0259b s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259ridir, onlar\u0131n aras\u0131nda t\u00fcrk \u0259sg\u0259rl\u0259r olsa da t\u00fcrk s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259r yoxdur. B\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259r, x\u00fcsus\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcasir tarixi Af\u015fini t\u00fcrk s\u0259rk\u0259rd\u0259si say\u0131r. Bu, yanl\u0131\u015fd\u0131r. Af\u015fin So\u011fdiyal\u0131d\u0131r. So\u011fdlar\u0131n farsdilli olmamas\u0131n\u0131 arxeologiya t\u0259sdiql\u0259yib. \u201cSo\u011fdlar\u0131n d\u00f6vl\u0259ti v\u0259 dili t\u0259xmin\u0259n iki min il \u0259vv\u0259l m\u0259hv olmu\u015fdur. Bu yax\u0131nlarda dil\u015f\u00fcnaslar a\u015fkar edibl\u0259r ki, Pamir da\u011flar\u0131nda, bir ne\u00e7\u0259 q\u0131\u015flaqda yaqnoblar \u2013 \u00f6z \u0259cdadlar\u0131 so\u011fdlar\u0131n dilini m\u00fchafiz\u0259 etmi\u015f ki\u00e7ik xalq ya\u015fay\u0131r\u201d (A.Kondratov \u201cSird\u0259n biliy\u0259 do\u011fru\u201d Bak\u0131 1975 s.6). \u018fn\u0259n\u0259vi \u0259r\u0259b x\u0259yan\u0259tin\u0259 u\u011frayan Af\u015fini qazand\u0131\u011f\u0131 q\u0259l\u0259b\u0259d\u0259n sonra ya\u015fatmaq \u00f6z hakimiyy\u0259tini t\u0259hl\u00fck\u0259y\u0259 atma\u011fa b\u0259rab\u0259r idi. Af\u015fini su\u00e7layanlar onu s\u00fcnn\u0259tsiz, at\u0259\u015fp\u0259r\u0259st, b\u00fctp\u0259r\u0259st, firon, qiyam\u00e7\u0131, guya Bab\u0259k\u0259 \u201ck\u00f6m\u0259k etmi\u015f\u201d v\u0259 s. ittihamlarla ittiham etdil\u0259r. Xilaf\u0259t tarix\u00e7il\u0259ri evind\u0259n tap\u0131lan \u201cZarava\u201d adl\u0131 kahinl\u0259r kitab\u0131, b\u00fct\u0259 b\u0259nz\u0259r fiqurlardan b\u0259hs edirl\u0259r. Onun usru\u015fan dilind\u0259 m\u0259ktublar yazaraq \u0259cdadlar\u0131n\u0131n taxt\u0131n\u0131 qaytarmaq ist\u0259m\u0259si d\u0259 qeydl\u0259r aras\u0131ndad\u0131r. Af\u015fin sad\u0259c\u0259 t\u00fcrkl\u0259r\u0259 s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r f\u0259rq qoymadan ona \u201cb\u0259y\u201d deyirdil\u0259r. T\u0259b\u0259ri (III c. s. 1310-1311) yaz\u0131r: \u201cBel\u0259 m\u00fcraci\u0259t (b\u0259y) Orta Asiya t\u00fcrkl\u0259rinin m\u00fcraci\u0259tidir. Af\u015finin m\u0259hk\u0259m\u0259sind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n olundu ki, \u00f6z\u00fcn\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u201c\u0130lah \u018fl-alihat\u201d s\u00f6z\u00fcyl\u0259 m\u00fcraci\u0259t etm\u0259y\u0259 icaz\u0259 verirmi\u015f\u201d. Bab\u0259kin m\u0259\u011flubiyy\u0259tind\u0259n \u0259vv\u0259l M\u0259zy\u0259r asanl\u0131qla m\u0259\u011flub edilir. Ard\u0131nca Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s) soyundan g\u0259l\u0259n \u0130mam M\u0259h\u0259mm\u0259d T\u0259qi (\u0259) 835-ci ild\u0259 \u015f\u0259hid edilir. Bab\u0259k 838-ci ild\u0259 edam edilir v\u0259 Af\u015fini d\u0259 edam edirl\u0259r. X\u0259lif\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 yaradan b\u00fct\u00fcn g\u00fccl\u0259ri neytralla\u015fd\u0131rd\u0131.<br>13<br>Bab\u0259ki hiyl\u0259 il\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259n Af\u015finin edam olunmas\u0131 h\u00fcrr\u0259mil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n yeni dal\u011fas\u0131n\u0131n ba\u015flanmas\u0131 il\u0259 eyni vaxta t\u0259sad\u00fcf edir. Bunun xalq\u0131n Bab\u0259k\u0259 sevgisind\u0259n x\u0259lif\u0259nin qorxmas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si a\u011flabatand\u0131r. Bab\u0259ki satan S\u0259hl ibn Sunbat onu tan\u0131d\u0131, \u00e7\u00fcnki bundan \u0259vv\u0259l Bab\u0259k\u0259 \u0259sir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc v\u0259 \u00e7oxlu pul verib can\u0131n\u0131 qurtarmaq ist\u0259mi\u015fdi, ancaq Bab\u0259k q\u0259bul etm\u0259mi\u015f, onun g\u00f6z\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda anas\u0131n\u0131n, bac\u0131s\u0131n\u0131n v\u0259 arvad\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na pis i\u015fl\u0259r g\u0259tirmi\u015f, \u00e7\u00fcnki bu \u201c\u0130blis\u201d \u0259sir olanlarla, onlar\u0131n arvadlar\u0131 il\u0259 bel\u0259 r\u0259ftar edirdi\u201d (s.114\/308).<br>M\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n ayd\u0131n olan bir \u015fey, Xilaf\u0259t xalq\u0131n\u0131n yollar boyunca kilometrl\u0259rl\u0259 \u0259razil\u0259r\u0259 d\u00fcz\u00fcl\u0259r\u0259k Bab\u0259ki g\u00f6rm\u0259y\u0259 ax\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r. Maraql\u0131d\u0131r ki, he\u00e7 bir m\u0259nb\u0259d\u0259 Bab\u0259k\u0259 qar\u015f\u0131 xalq nifr\u0259ti n\u00fcmun\u0259si q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nmam\u0131\u015fd\u0131r. \u00dcst\u0259lik,ham\u0131 g\u00f6rs\u00fcn dey\u0259 ona haz\u0131rlanan filin he\u00e7 zaman bel\u0259 b\u0259z\u0259dilm\u0259m\u0259sini \u018fhm\u0259d ibn \u018fc\u0259m \u018fl Kufi \u201cKitab \u018fl F\u00fctuh\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b.<br>H\u0259r halda Bab\u0259k d\u00fcnyan\u0131n g\u00f6rd\u00fcy\u00fc \u0259n b\u00f6y\u00fck \u00fcsyan\u00e7\u0131 idi. Qar\u015f\u0131s\u0131nda imperiyalar diz \u00e7\u00f6k\u0259n xilaf\u0259tin onlarla ordusunu darmada\u011f\u0131n el\u0259di. Bab\u0259k \u018fhli-Beyt sevdal\u0131 bir m\u00fcs\u0259lman idi. Nizam\u00fclm\u00fclk \u015fi\u0259l\u0259ri g\u00f6zd\u0259n salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn daim Bab\u0259kin ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kir: \u201cBu yoldan azm\u0131\u015flar(Bab\u0259k n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur-m\u00fc\u0259l.) \u00f6zl\u0259rini pey\u011f\u0259mb\u0259r (s) \u00f6vladlar\u0131n\u0131 sev\u0259nl\u0259r kimi q\u0259l\u0259m\u0259 ver\u0259rl\u0259r\u201d (\u201cSiyas\u0259tnam\u0259\u201d Bak\u0131 1987 s.185).<br>Bab\u0259k ger\u00e7\u0259k bir q\u0259hr\u0259mand\u0131. \u201c\u0130bn T\u0259qriberdi deyir ki, \u201cBab\u0259k \u00f6z z\u0259man\u0259sinin q\u0259hr\u0259man\u0131 v\u0259 xilaf\u0259ti d\u0259h\u015f\u0259t\u0259 g\u0259tir\u0259n bir igid idi\u201d (Z.B\u00fcnyadov \u201cAz\u0259rbaycan VII-IX \u0259srl\u0259rd\u0259 Bak\u0131 1989 s. 256). Bab\u0259k H\u00fcrr\u0259mini M\u00f6t\u0259simin yan\u0131na g\u0259tirdil\u0259r. M\u00f6t\u0259sim \u0259mr etdi ki, Bab\u0259kin \u0259ll\u0259rini v\u0259 ayaqlar\u0131n\u0131 onun g\u00f6z\u00fc qaba\u011f\u0131nda k\u0259ssinl\u0259r. \u018fvv\u0259lc\u0259 onun sa\u011f qolunu k\u0259sdi, qan axanda Bab\u0259k b\u00fct\u00fcn \u00fcz\u00fcn\u00fc qana boyad\u0131 ki, \u00fcz\u00fcnd\u0259 z\u0259rr\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259 yer qalmad\u0131. M\u00f6t\u0259sim dedi: \u201cOndan soru\u015fun, n\u0259 s\u0259b\u0259b\u0259 bel\u0259 etdi?\u201d Bab\u0259kd\u0259n soru\u015fdular, o da bel\u0259 cavab verdi: \u201cX\u0259lif\u0259y\u0259 deyin: \u201cS\u0259n \u0259mr etdin m\u0259ni \u015faqqalas\u0131nlar, m\u0259nim edam\u0131m \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259n vicdan\u0131nla cavab ver\u0259c\u0259ks\u0259n. Lakin buna \u015f\u00fcbh\u0259 ola bilm\u0259z ki, m\u0259nd\u0259n axan qan\u0131 dayand\u0131rma\u011fa s\u0259nin h\u00f6km\u00fcn yetm\u0259z v\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r ki, ba\u015f\u0131m k\u0259silm\u0259yib bu qan axacaqd\u0131r. M\u0259n qorxuram ki, b\u00fct\u00fcn qan\u0131m ax\u0131b qurtars\u0131n v\u0259 \u00fcz\u00fcm\u00fcn r\u0259ngi qa\u00e7\u0131b solsun. Adamlar da el\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259r ki, guya m\u0259n el\u0259 \u0259vv\u0259ld\u0259n \u00f6l\u00fcmd\u0259n qorxuramm\u0131\u015f. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 bel\u0259 etdim, yoxsa qan\u0131m\u0131n axd\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn etm\u0259dim. M\u0259n \u00fcz\u00fcm\u00fc qana boyad\u0131m ki, \u00fcz\u00fcm\u00fcn r\u0259ngi qa\u00e7m\u0131\u015f kimi g\u00f6r\u00fcnm\u0259sin\u201d. Onda M\u00f6t\u0259sim dedi: \u201c\u018fg\u0259r onun g\u00f6rd\u00fcy\u00fc v\u0259 ba\u011f\u0131\u015flanmas\u0131na imkan verm\u0259y\u0259n i\u015fl\u0259r olmasayd\u0131, bu faydal\u0131 adam\u0131 saxlamaq d\u00fczg\u00fcn olard\u0131\u201d\u2026 Onun \u0259l-qolunu k\u0259sdikd\u0259n sonra ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259sdil\u0259r. Sonra Bab\u0259kin \u0259ll\u0259rini, ayaqlar\u0131n\u0131 v\u0259 ba\u015f\u0131n\u0131 qarn\u0131na soxaraq neft t\u00f6k\u0259r\u0259k yand\u0131rd\u0131lar\u201d (\u018ft T\u0259nuhi \u201c\u0130\u015fvar\u201d s.75). Bab\u0259kin qarda\u015f\u0131n\u0131 da \u015faqqalad\u0131lar. Bu q\u0259hr\u0259manlar\u0131n q\u0131\u015fq\u0131rt\u0131, ah-nal\u0259 etm\u0259m\u0259l\u0259ri m\u00fc\u0259llifl\u0259rin heyr\u0259tin\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdu\u2026<br>Tarixin istehzas\u0131na bax\u0131n. Bab\u0259k\u0259 qalib g\u0259ldiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 ba\u015f\u0131na tac qoyulan so\u011fdiyal\u0131 Af\u015fin az sonra m\u00fchakim\u0259 edildi. O, b\u00fctp\u0259r\u0259stlikd\u0259 g\u00fcnahland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. Ondan n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00fcnn\u0259t olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 soru\u015fanda \u201cqorxdu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00fcnn\u0259t olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi. Af\u015finin m\u00fchakim\u0259si zaman\u0131 ortaya \u00e7\u0131xan bir fakt\u0131 \u018ft T\u0259b\u0259ri q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b. Buradan ayd\u0131n olur ki, \u0259slind\u0259 Af\u015fin M\u0259zy\u0259rl\u0259 raz\u0131la\u015fd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 ona da t\u0259klif edil\u0259n Xosrov d\u00f6vr\u00fcn\u0259 uy\u011fun Sasani d\u00f6vl\u0259tini qurmaq ist\u0259yin\u0259 qar\u015f\u0131, m\u0259hz Bab\u0259k \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.<br>Bu g\u00fcn \u00f6z\u00fc d\u0259stamaz tan\u0131mayan, Bab\u0259ki kafirlikd\u0259 ittiham ed\u0259n adamlar\u0131n bir az oxumalar\u0131 m\u0259sl\u0259h\u0259tdir. \u00c7\u00fcnki bizim inand\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u0130lahi kitab da \u201cOxu!\u201d- dey\u0259 \u0259mr<br>edir\u2026<br>14<br>\u015ei\u0259l\u0259rin d\u0259 \u018fm\u0259vil\u0259rd\u0259n ancaq bu q\u0259d\u0259r qisas ala bil\u0259c\u0259yini d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259rdim. Bu g\u00fcn \u0130mam C\u0259f\u0259ri Sadiqin (\u0259) imtina etdiyi bir hakimiyy\u0259tin davas\u0131n\u0131 s\u00fcnni qarda\u015flar\u0131m\u0131zla d\u00f6ym\u0259k yersizdir. Qoy bizim dini m\u00fcbahis\u0259l\u0259rimiz t\u0259s\u0259vv\u00fcf v\u0259 irfan \u00fcst\u00fcnd\u0259 olsun. Qoy h\u0259r iki m\u0259zh\u0259bin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri Allah\u0131 kimin daha \u00e7ox sevm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn yar\u0131\u015fs\u0131nlar. Bu g\u00fcn h\u0259disl\u0259rin dinimiz\u0259 ziyan verdiyini h\u0259r birimiz g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Amma h\u0259disl\u0259rsiz d\u0259 \u00f6t\u00fc\u015fm\u0259k olar. Bir deyim var: \u201cYalan\u00e7\u0131n\u0131n \u015fahidi yan\u0131nda olar\u201d. \u018ffsuslar olsun ki, uydurulmu\u015f onlarca h\u0259dis,m\u0259hz yalan\u00e7\u0131lara \u015fahidlik etm\u0259kd\u0259dir. \u0130slam al\u0259mi bunun f\u0259rqin\u0259 varmal\u0131d\u0131r. Qoy bizim \u015fahidimiz Qurani-K\u0259rim olsun ki, biz d\u0259 yalan\u00e7\u0131 durumuna d\u00fc\u015fm\u0259y\u0259k.<br>M\u0259zh\u0259bl\u0259raras\u0131 m\u00fcbahis\u0259 predmetin\u0259 \u00e7evril\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 \u018fhli-beytl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u018fslind\u0259 h\u0259r iki m\u0259zh\u0259bin bu m\u00f6vzuda birl\u0259\u015fm\u0259li oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcns\u0259k d\u0259, reall\u0131qda f\u0259rqli m\u0259nz\u0259r\u0259yl\u0259 rastla\u015fmaqday\u0131q. Bir qrup \u0130mam \u018fli (\u0259), \u0130mam H\u00fcseyn (\u0259), \u0130mam H\u0259s\u0259n (\u0259) v\u0259 Fatim\u0259 anam\u0131z\u0131, bir qrup t\u0259kc\u0259&nbsp;Hz.Ai\u015f\u0259ni, ba\u015fqa bir qrup is\u0259 \u018fhli-beyt\u0259 dig\u0259r ev \u0259hlini d\u0259 \u0259lav\u0259 edirl\u0259r. M\u00fcaviy\u0259nin x\u0259lif\u0259liyi d\u00f6n\u0259mind\u0259 M\u00fcaviy\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc \u018fhli-beyt adland\u0131r\u0131rd\u0131. \u0130st\u0259r ke\u00e7mi\u015fd\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 indiki anlamda \u018fhli-beyt geneloji olaraq n\u0259slin davam etm\u0259si dem\u0259kdir. M\u00fcs\u0259lman olan h\u0259r bir k\u0259s bilir ki, Allah\u0131n t\u0259qdiriyl\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259rimizin (s.\u0259.s) o\u011flu olmam\u0131\u015f (ki\u00e7ik ya\u015flar\u0131nda v\u0259fat etmi\u015fl\u0259r-m\u00fc\u0259l.), dig\u0259r q\u0131zlar\u0131ndan da n\u0259v\u0259l\u0259ri d\u00fcnyaya g\u0259lm\u0259mi\u015fdir. \u00c7ox g\u00fcman ki, \u0130lahi bir n\u0259d\u0259nl\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) soyunun Allah H\u0259zr\u0259ti Fatim\u0259 v\u0259 H\u0259zr\u0259ti \u018fli izdivac\u0131ndan do\u011fulan \u00f6vladlarla davam etm\u0259sini ist\u0259mi\u015fdir. Bu x\u00fcsusu h\u0259r iki m\u0259zh\u0259b q\u0259bul etm\u0259kd\u0259dir. Bu g\u00fcn H\u0259zr\u0259ti Pey\u011f\u0259mb\u0259rimizin (s.\u0259.s) biz\u0259 buraxd\u0131\u011f\u0131 ikinci \u0259man\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259r\u0259 bel\u0259 h\u00f6rm\u0259tsizlikd\u0259n ba\u015fqa he\u00e7 bir ad verm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil. Bel\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ki, M\u0259h\u0259mm\u0259d (s.\u0259.s) \u00f6z \u018fhli-beytini bu adamlar q\u0259d\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259 bilmirmi\u015f? Adi b\u0259\u015f\u0259ri h\u0259qiq\u0259ti m\u00fcbahis\u0259 predmetin\u0259 \u00e7evirm\u0259k, dem\u0259li kiml\u0259r\u0259s\u0259 laz\u0131md\u0131r. Pey\u011f\u0259mb\u0259rimizin (s.\u0259.s) dediyi: \u201cM\u0259n elmin \u015f\u0259hriy\u0259m, \u018fli is\u0259 onun qap\u0131s\u0131d\u0131r\u201d \u2013 s\u00f6zl\u0259ri h\u0259r bir m\u0259zh\u0259bin q\u0259bul etdiyi bir m\u0259qamd\u0131r. Amma \u018fli (\u0259) haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan kimi bu dan\u0131\u015fan \u015fi\u0259dirs\u0259, m\u00fctl\u0259q s\u00fcnn\u00fcl\u0259r \u018fbub\u0259kr(r.a), \u00d6m\u0259r(r.a) v\u0259 Osman\u0131n(r.a) x\u0259lif\u0259liyind\u0259n dan\u0131\u015fma\u011fa ba\u015flay\u0131rlar. \u018flb\u0259tt\u0259 bu \u00fc\u00e7 \u015f\u0259xs \u0130slam tarixind\u0259 \u018fli (\u0259) il\u0259 b\u0259rab\u0259r d\u00f6rd m\u00f6min x\u0259lif\u0259 kimi an\u0131lacaq. Bu ger\u00e7\u0259yi n\u0259 \u015fi\u0259l\u0259r, n\u0259 d\u0259 s\u00fcnn\u00fcl\u0259r d\u0259yi\u015f\u0259 bilm\u0259z. \u018flinin (\u0259) v\u0259lay\u0259tin\u0259 g\u0259linc\u0259 is\u0259 fikirl\u0259r ha\u00e7alan\u0131r. Burada h\u0259r iki t\u0259r\u0259fin \u0259n b\u00f6y\u00fck din v\u0259 elm xadiml\u0259rin\u0259 bir sual \u00fcnvanlay\u0131ram: \u201c124 min pey\u011f\u0259mb\u0259rd\u0259n biz\u0259 m\u0259lum olanlar\u0131ndan hans\u0131 v\u0259lay\u0259tl\u0259rini s\u0259hab\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259man\u0259t etdi?\u201d<br>S\u00fcnni qaynaqlar\u0131n\u0131n t\u0259sdiq etdiyi h\u0259disd\u0259 deyilir: \u201cSad bin Abu Vakkas\u0131n (r.a) dediyin\u0259 g\u00f6r\u0259, T\u0259b\u00fck S\u0259f\u0259rin\u0259 ged\u0259rk\u0259n \u00f6z yerin\u0259 M\u0259din\u0259d\u0259 t\u0259yin etdiyi \u018fli (\u0259.s) Allah\u0131n el\u00e7isinin (s.\u0259.s) yan\u0131na g\u0259l\u0259r\u0259k soru\u015fdu: \u201cN\u0259d\u0259n m\u0259ni arvad v\u0259 u\u015faqlar\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259 qoymaq ist\u0259yirs\u0259n?\u201d Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) dedi: \u201cS\u0259nin durumun m\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259 Musan\u0131n yan\u0131nda Harunun durumu kimidir. M\u0259g\u0259r bundan naraz\u0131san? Sad\u0259c\u0259 bir f\u0259rq var ki, m\u0259nd\u0259n sonra pey\u011f\u0259mb\u0259r olmayacaq\u201d (\u0421\u0430\u0445\u0438\u0445 \u0430\u043b\u044c \u0411\u0443\u0445\u0430\u0440\u0438 \u00ab\u0414\u043e\u0441\u0442\u043e\u0432\u0435\u0440\u043d\u044b\u0435 \u043f\u0440\u0435\u0434\u0430\u043d\u0438\u044f\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2005 \u0441. 645 h\u0259dis: 1618(4416).<br>H\u0259zr\u0259ti \u018flinin (\u0259) bu durumu h\u0259r \u00fc\u00e7 x\u0259lif\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6zl\u0259nm\u0259si fakt\u0131 h\u0259m \u015fi\u0259, h\u0259m d\u0259 s\u00fcnni m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rilib. \u015ei\u0259l\u0259r Allah\u0131n Arslan\u0131, q\u0131l\u0131nc\u0131 olan \u018flinin (\u0259) d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 r\u0259yini soru\u015fdu\u011fu, h\u0259m\u00e7ini Qurani K\u0259rimin t\u0259rtibi il\u0259 ba\u011fl\u0131 son r\u0259yi \u018fli (\u0259) t\u0259r\u0259find\u0259n verildiyi , H\u0259zr\u0259ti \u00d6m\u0259r v\u0259 H\u0259zr\u0259ti Osman\u0131n ondan m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259r almas\u0131 fikri sabitdir. Bu da \u018fli (\u0259) vilay\u0259tinin dini-m\u0259n\u0259vi olmas\u0131n\u0131 s\u00fcbut edir. X\u0259lif\u0259 Osman\u0131n (r.a) q\u0259tlind\u0259n sonra \u018fli (\u0259) x\u0259lif\u0259liyi \u00d6m\u0259rin (r.a) o\u011flu Abdullaha t\u0259klif etm\u0259si, onun da bu t\u0259klifi q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 r\u0259dd etm\u0259si h\u0259m h\u0259disl\u0259rd\u0259, h\u0259m d\u0259 tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259ks olunub. H\u0259tta o d\u00f6vrl\u0259ri \u0259ks etdir\u0259n \u201cAlbaniya tarixi\u201dnd\u0259 (M.Kolanqatl\u0131-m\u00fc\u0259l.) X\u0259lif\u0259 Osman\u0131n (r.a) \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259n sonra \u00d6m\u0259r ibn X\u0259ttab\u0131n (r.a) o\u011flu Abdullah (r.a) x\u0259lif\u0259 kimi g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir. Bu da yuxar\u0131da s\u00f6yl\u0259n\u0259nl\u0259ri bir daha t\u0259sdiql\u0259yir. Amma m\u0259lumdur ki, \u018fli (\u0259) t\u0259r\u0259fdar\u0131 olanlar, m\u00f6min x\u0259lif\u0259l\u0259r haqq\u0131nda Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s.\u0259.s) s\u00f6yl\u0259diyi s\u00f6zl\u0259ri n\u0259 tez unutdular: \u201c\u00dcmm\u0259timin \u0259n m\u0259rh\u0259m\u0259tlisi \u018fbub\u0259kr, dind\u0259 \u0259n sa\u011flam olan\u0131 \u00d6m\u0259r, \u0259n h\u0259yal\u0131s\u0131 Osman, \u0259n yax\u015f\u0131 h\u00f6km ver\u0259n is\u0259 \u018flidir\u201d. Bu adlar\u0131 bu g\u00fcn k\u00fcfr\u0259 al\u0259t ed\u0259n kim olursa-olsun m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n v\u0259 \u0130slam\u0131n dostu ola bilm\u0259z. \u00c7\u00fcnki bu x\u0259lif\u0259l\u0259rin \u00f6zl\u0259rin\u0259 ail\u0259l\u0259rind\u0259n deyil, dostlardan varis buraxmalar\u0131 onlar\u0131n Allah dostu olmalar\u0131n\u0131 s\u00fcbut etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yet\u0259rlidir.<br>15<br>Bu g\u00fcn \u015fi\u0259l\u0259r aras\u0131nda cahiliyy\u0259td\u0259n \u00f6nc\u0259ki h\u0259yatlar\u0131n\u0131 \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k H\u0259zr\u0259ti Ai\u015f\u0259, \u018fbub\u0259kr (r.a) v\u0259 \u00d6m\u0259r (r.a) haqq\u0131nda h\u0259dyanlar dan\u0131\u015f\u0131r v\u0259 t\u0259hqirl\u0259r\u0259 yol verirl\u0259r. Bu h\u0259r iki m\u0259zh\u0259bd\u0259 rafizilik adland\u0131r\u0131l\u0131r v\u0259 q\u0131nan\u0131r. Bu k\u00fcfrl\u0259ri \u015fi\u0259l\u0259rin ad\u0131na yazmaq \u0259n az\u0131 araqar\u0131\u015fd\u0131ranlar\u0131n i\u015fin\u0259 b\u0259nz\u0259yir. \u00c7\u00fcnki \u015fi\u0259y\u0259, \u0259l\u0259viy\u0259 d\u0259 \u015f\u0259r at\u0131b, kafir dey\u0259n s\u00fcnni d\u0259 rafizidir\u2026 \u0130slam u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259l\u0259rd\u0259 s\u0131nanm\u0131\u015f s\u0259hab\u0259l\u0259ri t\u0259hqiramiz s\u00f6zl\u0259rl\u0259 anan \u015f\u0259xsl\u0259rin m\u00fcs\u0259lman olmalar\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259lidir. \u0130mam \u018fli (\u0259) H\u0259zr\u0259ti Osmanla ba\u011fl\u0131 \u00f6z \u00f6vlad\u0131n\u0131 vurmas\u0131, H\u0259zr\u0259ti \u00d6m\u0259rin xaricil\u0259rin minb\u0259rl\u0259rind\u0259n H\u0259zr\u0259ti \u018fliy\u0259 (\u0259) t\u0259n\u0259l\u0259r etdiyi, l\u0259n\u0259tl\u0259r ya\u011fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131, \u0130slam dinini q\u00fcvv\u0259d\u0259n sald\u0131qlar\u0131 bir zamanda \u00fcsyana qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xmas\u0131 fakt\u0131 tarixin yadda\u015f\u0131ndad\u0131r. \u201cBir tayfa do\u011fru yolla ged\u0259n x\u0259lif\u0259l\u0259ri, ba\u015fqalar\u0131 is\u0259 m\u00f6minl\u0259rin \u0259miri H\u0259zr\u0259t \u018fli ba\u015fda olmaqla \u0130mam H\u00fcseyni (\u0259) v\u0259 H\u0259zr\u0259t Abbas\u0131 (\u0259) l\u0259n\u0259tl\u0259yirdil\u0259r. Bu iki d\u0259st\u0259 \u00f6z aralar\u0131nda da \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259kd\u0259ydil\u0259r, onlar odp\u0259r\u0259st idil\u0259r. \u00d6m\u0259r ibn \u018fbd\u00fcl-\u018fziz (r.a) bu m\u00fcxalif\u0259ti aradan qald\u0131raraq \u0130slam dinini yenil\u0259\u015fdirdi\u201d (\u201c\u018fmir Teymurun v\u0259siyy\u0259tl\u0259ri\u201d Bak\u0131. 1991 s\u0259h.52). \u0130st\u0259r Qurani-K\u0259rimin t\u0259rtib olunaraq kitab \u015f\u0259klin\u0259 sal\u0131nmas\u0131nda, ist\u0259r \u0259dal\u0259tli q\u0259rarlar\u0131n verilm\u0259sind\u0259 \u00fc\u00e7 x\u0259lif\u0259 daim \u018fli (\u0259) il\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fibl\u0259r. Y\u0259ni tarixi faktlar bu g\u00fcn s\u00f6yl\u0259n\u0259nl\u0259rin he\u00e7 d\u0259 ham\u0131s\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259mir. H\u0259zr\u0259ti Ai\u015f\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u0259dyanlar uyduranlar bir yanl\u0131\u015fl\u0131q s\u0259b\u0259bind\u0259n 30 minlik qo\u015funla \u018fli (\u0259) \u00fcz\u0259rin\u0259 yerim\u0259sini v\u0259 \u018flinin (\u0259) 20 minlik qo\u015funla onu m\u0259\u011flub etm\u0259sini \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u00fcrl\u0259r. Amma yekunda \u018fli (\u0259) b\u00f6y\u00fck bir ehtiramla H\u0259zr\u0259ti Ai\u015f\u0259ni \u201canam\u201d dey\u0259 qar\u015f\u0131lay\u0131r. H\u0259zr\u0259ti Ai\u015f\u0259 is\u0259: \u201cKa\u015f ki do\u011fulmasayd\u0131m v\u0259 \u018fliy\u0259 qar\u015f\u0131 vuru\u015fmasayd\u0131m\u201d \u2013 dey\u0259 \u00f6z pe\u015fman\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir. Bu, sad\u0259c\u0259 M\u00fcaviyy\u0259nin aralar\u0131 iblisc\u0259sin\u0259 qataraq iki m\u00f6min \u015f\u0259xsi qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya g\u0259tirm\u0259sidir. H\u0259zr\u0259ti Ai\u015f\u0259nin (r.a) \u00f6z yanl\u0131\u015f\u0131n\u0131 anlad\u0131\u011f\u0131 m\u0259lum v\u0259 bu g\u00fcn bu xan\u0131mlar xan\u0131m\u0131n\u0131, ad\u0131 Quranda ke\u00e7\u0259n birisini s\u00f6y\u0259n \u015fi\u0259 deyil, he\u00e7 \u015fi\u0259nin iti bel\u0259 ola bilm\u0259z.<br>T\u00fcrk\u00fcn elm adamlar\u0131, tarix\u00e7i v\u0259 \u015fairl\u0259ri, dastanlar\u0131 d\u00f6rd x\u0259lif\u0259ni m\u00f6min olaraq q\u0259bul edibl\u0259r. Yaln\u0131z n\u0259 M\u00fcaviy\u0259nin, n\u0259 d\u0259 Y\u0259zidin ad\u0131 he\u00e7 bir \u0259s\u0259rd\u0259 an\u0131lmam\u0131\u015fd\u0131r. \u201cKitabi D\u0259d\u0259 Qorqud\u201dda deyilir:<br>M\u0259h\u0259mm\u0259din sa\u011f yan\u0131nda namaz q\u0131lan<br>\u018fbub\u0259kr Siddiq g\u00f6rkli\u2026<br>Q\u0131l\u0131c \u00e7ald\u0131, din a\u00e7d\u0131 \u015eahi \u2013 m\u0259rdan \u018fli g\u00f6rkli<br>\u018flinin o\u011fullar\u0131, \u2013 pey\u011f\u0259mb\u0259r n\u0259v\u0259l\u0259ri<br>K\u0259rbala yaz\u0131s\u0131nda yezidil\u0259r \u0259lind\u0259 \u015f\u0259hid oldu<br>H\u0259s\u0259n il\u0259 H\u00fcseyn iki qarda\u015f bil\u0259 g\u00f6rkli\u2026 (s\u0259h. 21)<br>\u015eeyx Nizami G\u0259nc\u0259vi, \u018fli\u015fir N\u0259vai v\u0259 bir \u00e7oxlar\u0131 bu d\u00f6rd x\u0259lif\u0259ni r\u0259hm\u0259tl\u0259 anm\u0131\u015flar. Dahi Nizami G\u0259nc\u0259vi yaz\u0131rd\u0131:<br>H\u0259m d\u0259 d\u00f6rd x\u0259lif\u0259 \u015f\u0259had\u0259tiyl\u0259,<br>Y\u00fczl\u0259rl\u0259 e\u015fq olsun d\u00f6rd\u00fcn\u0259 bel\u0259.<br>(\u201c\u0130sg\u0259nd\u0259rnam\u0259\u201d s\u0259h.21)<br>yaxud:<br>\u018flinin e\u015fqind\u0259 sabitq\u0259d\u0259m\u0259m,<br>\u00d6m\u0259r sevgisind\u0259n uzaq deyil\u0259m.<br>H\u0259r iki nur il\u0259 nurlan\u0131r dimaq,<br>\u018fbub\u0259kr bir \u015famd\u0131r, Osman bir \u00e7\u0131raq.<br>(\u201c\u0130sg\u0259nd\u0259rnam\u0259\u201d s\u0259h.28)<\/p>\n\n\n\n<p>Nizami G\u0259nc\u0259vinin \u201c\u018flinin e\u015fqind\u0259 sabitq\u0259d\u0259m\u201d olmas\u0131 b\u00fct\u00fcn t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 vard\u0131. Bu sevginin s\u0259b\u0259bl\u0259rini a\u00e7\u0131qlamaq \u00fc\u015f\u00fcn onlarla kitab yazmaq olar. Bu s\u00fcnn\u00fc t\u0259riq\u0259t imamlar\u0131 H\u0259n\u0259finin v\u0259 \u015eafiinin \u018fhli-Beyt\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verm\u0259l\u0259ri, onlar\u0131 \u00f6z zamanlar\u0131nda \u015fi\u0259, rafizi adland\u0131r\u0131lmalar\u0131, h\u0259tta \u015eafiinin \u0259g\u0259r \u015fi\u0259lik \u018fhli-Beyti sevm\u0259kdis\u0259, m\u0259n \u201c\u015ei\u0259d\u0259n d\u0259 \u015fi\u0259y\u0259m\u201d \u2013 dem\u0259sini xat\u0131rlatmaq yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r.<br>\u018fr\u0259b s\u0259yyah\u0131 \u0130bn Battuta B\u00f6y\u00fck Tatariya (indiki Rusiya) \u0259razisind\u0259 rastla\u015fd\u0131\u011f\u0131 bir \u0259hvalat\u0131 \u00f6z \u201cS\u0259yah\u0259tnam\u0259\u201dsind\u0259 bel\u0259 n\u0259ql edir: \u201cUzaqdan bir kils\u0259 g\u00f6rd\u00fcm. Monax\u0131 (qam\u0131) tapd\u0131m. Kils\u0259 divarlar\u0131nda \u0259lind\u0259 q\u0131l\u0131nc v\u0259 niz\u0259 tutmu\u015f \u00e7almal\u0131 (\u0259mmam\u0259li) bir \u0259r\u0259b r\u0259smi g\u00f6rd\u00fcm. Bu r\u0259smin qar\u015f\u0131s\u0131nda \u015fam yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Ondan soru\u015fdum: \u201cBu kimin \u015f\u0259klidir?\u201d. O dedi: \u201cBu, Pey\u011f\u0259mb\u0259r \u018flidir\u201d. \u018fr\u0259b s\u0259yyah\u0131n\u0131n bu \u0259razil\u0259rd\u0259 t\u0259xmin\u0259n 1335-ci ild\u0259 olmas\u0131 v\u0259 bir q\u0131p\u00e7aq m\u0259b\u0259din\u0259 getm\u0259si ayd\u0131nd\u0131r. Maraql\u0131 buras\u0131d\u0131r ki, m\u00fcs\u0259lman olmayan t\u00fcrkl\u0259rin d\u0259 aras\u0131nda \u018fliy\u0259 (\u0259) qar\u015f\u0131 bir sevgi vard\u0131\u2026<br>Bu yax\u0131nlarda (2014-c\u00fc il) televiziyada \u0130ran\u0131n dini lideri, \u0259sl\u0259n t\u00fcrk olan \u0130mam Xamneyinin \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 dinl\u0259dim. O deyirdi: \u201c\u018fhl\u00fc-s\u00fcnn\u0259t m\u00fcq\u0259dd\u0259sl\u0259rin\u0259 k\u00fcfr edib, h\u0259qar\u0259t ed\u0259n \u015fi\u0259 \u2013 d\u00fc\u015fm\u0259n xidm\u0259t\u00e7isidir. \u015ei\u0259 v\u0259 s\u00fcnni m\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131nda nifaq, b\u00f6l\u00fcc\u00fcl\u00fck v\u0259 ayr\u0131m yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan ist\u0259r \u015fi\u0259 olsun, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 s\u00fcnni olsun bilsinl\u0259r ki, \u0130slam d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rin\u0259 xidm\u0259t edirl\u0259r. Bil\u0259r\u0259kd\u0259n, yaxud bilm\u0259y\u0259r\u0259kd\u0259n, f\u0259rq etm\u0259z. \u015ei\u0259l\u0259r aras\u0131nda da, \u018fhli-s\u00fcnn\u0259t aras\u0131nda da \u018fhli-s\u00fcnn\u0259t m\u00fcq\u0259dd\u0259sl\u0259rin\u0259 k\u00fcfr v\u0259 h\u0259qar\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259zif\u0259l\u0259ndirilmi\u015f \u015f\u0259xsl\u0259r vard\u0131r. Bu, \u015f\u0259ri\u0259tc\u0259 haramd\u0131r\u201d.<br>16<br>Yoxsa bir \u015fi\u0259 sap\u0131\u011f\u0131 h\u0259ddi olmad\u0131\u011f\u0131 halda, pey\u011f\u0259mb\u0259r s\u0259hab\u0259l\u0259rini s\u00f6ym\u0259kl\u0259, bir s\u00fcnni sap\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7\u0131x\u0131b \u015fi\u0259l\u0259rin Abdullah bin Sebe adl\u0131 bir y\u0259hudinin davam\u00e7\u0131s\u0131 olmas\u0131 kimi bir iftira il\u0259 aralar\u0131 qatacaqd\u0131r. \u015e\u0259xsiyy\u0259ti b\u0259lli olmayan bu y\u0259hudinin b\u0259lk\u0259 d\u0259 ard\u0131c\u0131l\u0131, n\u0259v\u0259si el\u0259 h\u0259min \u015f\u0259xsin \u00f6z\u00fcd\u00fcr.<br>\u0130slam tarixind\u0259 g\u00f6rk\u0259mli yer tutan islam\u0131 q\u0259bul etmi\u015f y\u0259hudil\u0259r d\u0259 yox deyil. Bu y\u0259hudil\u0259rin s\u0131ras\u0131nda Abdullah bin Sebenin ad\u0131 bel\u0259 yoxdur. M\u0259s\u0259l\u0259n, Abdullah \u0130bni S\u0259lam, Sal\u0259b\u0259 bin Said, Esid bin Said, Useyd bin Ubeyd, Salman Farisi v\u0259 dig\u0259r y\u0259hudil\u0259r Pey\u011f\u0259mb\u0259rimizin (s.\u0259.s) \u0259traf\u0131nda olmu\u015f \u015f\u0259xsl\u0259rdir.<br>\u201cBir g\u00fcn Pey\u011f\u0259mb\u0259rimiz\u0259 (s.\u0259.s) bir qab yem\u0259k g\u0259tirilmi\u015fdi. R\u0259sulillah yedi, bir az da art\u0131q qald\u0131. \u201cBu vadid\u0259n c\u0259nn\u0259tlik bir ki\u015fi g\u0259lir, art\u0131\u011f\u0131 da o yey\u0259r\u201d \u2013 dey\u0259 buyurdular. Sad bin \u018fbi Vakkas abd\u0259st almaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z\u00fcnd\u0259n geri qalan qarda\u015f\u0131 Umeyrin g\u0259lib onu yey\u0259c\u0259yini sanm\u0131\u015f v\u0259 \u201cH\u0259r halda g\u0259l\u0259c\u0259k olan adam Umeyr olar\u201d \u2013 dey\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fc. F\u0259q\u0259t Abdullah \u0130bni S\u0259lam g\u0259lmi\u015f v\u0259 art\u0131q qalan yem\u0259yi o yemi\u015fdi\u201d (Ahmed \u0130bni Hanbeli M\u00fcsned. 1458 v\u0259 1591-ci h\u0259disl\u0259r). \u0130bni S\u0259lam m\u00fcs\u0259lman dinini q\u0259bul etmi\u015f \u00e7ox elmli bir y\u0259hudi idi.<br>Bu g\u00fcn s\u00fcnni t\u00fcrk \u0259l\u0259vi t\u00fcrkd\u0259n \u201c\u00f6vladlar\u0131na Ai\u015f\u0259, \u018fbub\u0259kr, \u00d6m\u0259r adlar\u0131n\u0131 qoymad\u0131qlar\u0131n\u0131n\u201d s\u0259b\u0259bini soru\u015funca, n\u0259d\u0259n diqq\u0259ti \u0130slam al\u0259mind\u0259 (h\u0259m s\u00fcnni, h\u0259m \u015fi\u0259, h\u0259m \u0259l\u0259vi-m\u00fc\u0259l.) bir kims\u0259nin, x\u00fcsus\u0259n t\u00fcrkl\u0259rin \u00f6z \u00f6vladlar\u0131na M\u00fcaviyy\u0259, Yezid, \u015eimr adlar\u0131 verm\u0259m\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259ltm\u0131rl\u0259r? Osmanl\u0131 sultanlar\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 yaln\u0131z iki n\u0259f\u0259r Bayezid (Yezid olmayan dem\u0259kdir- m\u00fc\u0259l.) ad\u0131 da\u015f\u0131y\u0131b. Bu isiml\u0259rd\u0259n ba\u015fqa he\u00e7 bir s\u00fcnni bu ad\u0131 \u00f6vlad\u0131na verm\u0259yib. Niy\u0259 bu m\u0259zh\u0259bl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n m\u0259qamlar\u0131n \u00e7oxlu\u011fu, \u201c\u015feytan \u00f6vladlar\u0131n\u0131n\u201d uydurdu\u011fu azl\u0131\u011fa m\u0259\u011flub olur? Yaxud \u00d6vliya \u00c7\u0259l\u0259binin \u201cS\u0259yah\u0259tnam\u0259\u201dd\u0259 yaz\u0131landan \u2013 Yezid\u0259 aid oldu\u011fu san\u0131lan m\u0259zar\u0131 \u018fmir Teymurun da\u011f\u0131d\u0131laraq 60 fut d\u0259rinlikd\u0259 qaz\u0131l\u0131b d\u0259niz\u0259 t\u00f6kd\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259n, d\u00f6rd min \u0259sg\u0259r\u0259 bu \u0259razini murdarlama\u011f\u0131 \u0259mr etm\u0259sind\u0259n dan\u0131\u015fm\u0131rlar? \u018fmir Teymurun \u018fhli-Beyt sevgisi, Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) \u00f6vladlar\u0131na r\u0259\u011fb\u0259tinin sonsuz olmas\u0131 onlarla tarixi \u0259s\u0259rd\u0259 \u0259ks olunub. \u018fmir Teymur H\u0259l\u0259bd\u0259 Qaz\u0131 Al\u0259muddin \u018fl-Kufsid\u0259n soru\u015fdu: \u201cH\u0259zr\u0259ti \u018fli, M\u00fcaviyy\u0259 v\u0259 Yezid haqq\u0131nda n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrs\u0259n?\u201d Qaz\u0131 cavab verdi: \u201cH\u0259r \u00fc\u00e7\u00fc m\u00fcct\u0259hiddir\u201d. Bu cavabdan \u018fmir ac\u0131qland\u0131 v\u0259 dedi: \u201cHaql\u0131 olan \u018flidir, M\u00fcaviyy\u0259 zalimdir, Yezid is\u0259 canidir. Siz h\u0259l\u0259blil\u0259r H\u00fcseynin q\u0259tlind\u0259 \u015faml\u0131lar q\u0259d\u0259r g\u00fcnahkars\u0131n\u0131z\u201d. \u00c7oxlar\u0131, x\u00fcsus\u0259n s\u00fcnni qarda\u015flar\u0131m\u0131z \u018fhli-Beyt\u0259 \u018fmir Teymurun bu b\u00f6y\u00fck ehtiram v\u0259 sevgisini oxuyark\u0259n onun \u015fi\u0259 olmas\u0131n\u0131 soru\u015farlar. \u018fmir Teymur n\u0259 s\u00fcnni, n\u0259 d\u0259 \u015fi\u0259 idi. O, \u0259sl m\u00fcs\u0259lman idi. Allah\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda dayana bil\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r kamil v\u0259 pak bir \u0130slam \u00f6vlad\u0131yd\u0131.<br>Burada \u018fhli-s\u00fcnn\u0259 olan \u018fmir Teymurun h\u0259r y\u00fcz ild\u0259n bir Allah\u0131n \u0130slam\u0131 yaymaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f \u015f\u0259xsl\u0259rin olmas\u0131n\u0131 \u0259sasland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 (bu \u015f\u0259xsl\u0259rin \u0259ks\u0259r\u0259n t\u00fcrkl\u0259r oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fck- m\u00fc\u0259l.) bir fikri n\u0259z\u0259riniz\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131ram: \u201cYeddinci y\u00fcz ilin ba\u015f\u0131nda (hicri tarixil\u0259-m\u00fc\u0259l.) Olcaytu Sultan ibn \u018fr\u011fun xan (l\u0259q\u0259bi Sultan M\u0259h\u0259mm\u0259d Xudab\u0259nd\u0259, \u00c7ingiz xan n\u0259slind\u0259n olan Az\u0259rbaycan h\u00f6kmdar\u0131 -m\u00fc\u0259l.) m\u0259lum olan s\u0259n\u0259d\u0259 (1305-ci il-m\u00fc\u0259l.) b\u00f6y\u00fck qarda\u015f\u0131 Qazan xandan sonra s\u0259lt\u0259n\u0259tin taxt\u0131nda \u0259yl\u0259\u015fdi. Bir g\u00fcn onun qula\u011f\u0131na x\u0259b\u0259r \u00e7atd\u0131 ki, M\u0259h\u0259mm\u0259din (s.\u0259.s) dini o q\u0259d\u0259r g\u00fccd\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcb ki, m\u00fcs\u0259lmanlar namaz \u00fcst\u00fcnd\u0259 t\u0259\u015f\u0259hh\u00fcdd\u0259n sonra M\u0259h\u0259mm\u0259din (s.\u0259.s) v\u0259 \u00f6vladlar\u0131n\u0131n ad\u0131na salavat \u00e7evirmirl\u0259r. Bu s\u00f6hb\u0259td\u0259n agah olan kimi yerind\u0259n durub Sultaniyy\u0259 (C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda \u015f\u0259h\u0259r-m\u00fc\u0259l.) c\u00fcm\u0259 m\u0259scidin\u0259 getdi v\u0259 \u0130slam aliml\u0259rinin oraya topla\u015fmas\u0131n\u0131 buyurdu. Sonra Sultan onlardan soru\u015fdu: \u201cNamaz \u00fcst\u00fcnd\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259din (s.\u0259.s) v\u0259 t\u00f6r\u0259m\u0259l\u0259rinin ad\u0131na salavat \u00e7evirm\u0259yin n\u0259 kimi f\u0259zil\u0259tl\u0259ri var?\u201d Onlar bir a\u011f\u0131zdan \u201cAllah t\u0259alan\u0131n h\u00f6km\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 namaz \u00fcst\u00fcnd\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259din (s.\u0259.s) v\u0259 onun t\u00f6r\u0259m\u0259l\u0259rinin ad\u0131na salavat \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r\u201d \u2013 dey\u0259 cavab verdil\u0259r. Bu vaxt bir d\u0259st\u0259 \u00fcl\u0259ma: \u201c\u0130mam \u015eafii (s\u00fcnnil\u0259r aras\u0131nda t\u0259riq\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131- m\u00fc\u0259l.) demi\u015fdir ki, M\u0259h\u0259mm\u0259d v\u0259 \u00f6vladlar\u0131n\u0131n ad\u0131na salavat \u00e7evirm\u0259d\u0259n q\u0131l\u0131nan namaz batil hesab olunur\u201d \u2013 \u00f6z fikrini bildirdi. Ba\u015fqa bir d\u0259st\u0259 \u00fcl\u0259ma, \u0130mam \u018fz\u0259m (\u018fbu H\u0259nif\u0259 Noman ibn Sabit-s\u00fcnni h\u0259n\u0259fi t\u0259riq\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131- m\u00fc\u0259l.) demi\u015fdir ki, M\u0259h\u0259mm\u0259din v\u0259 \u00f6vladlar\u0131n\u0131n ad\u0131na salavat \u00e7evrilm\u0259y\u0259n namaz haramd\u0131r\u201d. Bel\u0259 olan halda Sultan \u00fcl\u0259malardan soru\u015fdu: \u201cO biri pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259rin adlar\u0131na salavat \u00e7evir\u0259nd\u0259 n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131n \u00f6vladlar\u0131n\u0131n, t\u00f6r\u0259m\u0259l\u0259rinin adlar\u0131n\u0131 yad el\u0259mirl\u0259r? Hat\u0259m\u00fcl \u018fnbiya olan pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259rimiz\u0259 salavat \u00e7evir\u0259nd\u0259 is\u0259 \u201cpey\u011f\u0259mb\u0259r \u00f6vlad\u0131\u201d k\u0259lm\u0259sini d\u0259 qo\u015furlar?\u201d C\u0259mi \u00fcl\u0259ma bu suala cavab verm\u0259y\u0259 aciz qald\u0131, onlar fikr\u0259 getdil\u0259r. Bel\u0259 olduqda Sultan s\u00f6yl\u0259di: \u201cBu suala cavab ver\u0259rk\u0259n \u00fcr\u0259yim\u0259 iki \u015fey g\u0259lir: birincisi budur ki, d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259r Pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259rimiz M\u0259h\u0259mm\u0259di (s.\u0259.s) o\u011fulsuz hesab el\u0259yirl\u0259r. Onlar\u0131n fikrinc\u0259, Tanr\u0131-T\u0259ala M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259 (s.\u0259.s) sonsuzlu\u011fu layiq g\u00f6r\u00fcb. Onu dey\u0259nl\u0259rin bu d\u00fcnyadak\u0131 n\u0259sli k\u0259silib. Qalan olubsa da ad\u0131-san\u0131 \u00e7\u0131xmay\u0131b, onlar\u0131 bir adam tan\u0131may\u0131b. \u018fslind\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259rimizin (s.\u0259.s) z\u00fcriyy\u0259tl\u0259rinin say\u0131 o q\u0259d\u0259r \u00e7ox olub ki, onlar\u0131n hesab\u0131n\u0131 Allahdan ba\u015fqa kims\u0259 bilm\u0259z. Pey\u011f\u0259mb\u0259rimizin (s.\u0259.s) ad\u0131na salavat \u00e7evir\u0259nd\u0259n sonra onun \u00f6vladlar\u0131na da xo\u015fluq dil\u0259m\u0259k g\u0259r\u0259kdir. \u0130kinci budur ki, ke\u00e7mi\u015f pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259rd\u0259n ham\u0131s\u0131n\u0131n dinl\u0259ri, g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r ya yox edil\u0259rdi, ya da d\u0259yi\u015fdiril\u0259rdi. Onlar\u0131n dinl\u0259rinin ehkamlar\u0131 \u0259b\u0259di deyildi. Amma \u0130slam dini d\u0259yi\u015fdirilm\u0259kd\u0259n azadd\u0131r, qiyam\u0259t g\u00fcn\u00fcn\u0259d\u0259k bir qaydada saxlan\u0131lar. Bel\u0259 oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 pey\u011f\u0259mb\u0259rin \u00fcmm\u0259tl\u0259ri salavat \u00e7evirib onun ad\u0131n\u0131 zikr el\u0259y\u0259n zaman onun \u00f6vladlar\u0131n\u0131 da yada salmal\u0131d\u0131rlar. M\u0259h\u0259mm\u0259d (s.\u0259.s) \u00fcmm\u0259tl\u0259rin\u0259 m\u0259lum olsun ki, M\u0259h\u0259mm\u0259d (s.\u0259.s) dininin hamil\u0259ri, Quran\u0131n v\u0259 h\u0259disl\u0259rin m\u0259nalar\u0131n\u0131 \u015f\u0259rh el\u0259y\u0259n adamlar, \u015f\u0259ri\u0259t elminin l\u0259yaq\u0259ti hafizl\u0259ri \u0259nbiyalardan v\u0259 m\u00fcrs\u0259ll\u0259rd\u0259n qalan elmin varisl\u0259ridir\u2026\u201d<br>Sultan bu s\u00f6zl\u0259ri s\u00f6yl\u0259dikd\u0259n sonra \u00fcl\u0259malar v\u0259 camaat aras\u0131ndan bir u\u011fultu ke\u00e7di. M\u0259h\u0259mm\u0259din (s.\u0259.s) v\u0259 \u00f6vladlar\u0131n\u0131n ad\u0131na salavat \u00e7evirdil\u0259r. Bu zaman sultan bel\u0259 s\u00f6yl\u0259di: \u201cM\u0259h\u0259mm\u0259din \u00f6vladlar\u0131ndan birincisi \u2013 H\u0259zr\u0259ti \u018fli (\u0259), sonuncusu M\u0259h\u0259mm\u0259d Mehdi (\u0259) Ax\u0131r\u0259zzamand\u0131r. \u018fg\u0259r bel\u0259dirs\u0259, Pey\u011f\u0259mb\u0259rimizin (s.\u0259.s) \u00f6vladlar\u0131n\u0131n izni v\u0259 r\u00fcsx\u0259ti olmadan onun m\u00fclk\u00fcn\u0259 \u0259l vurmamal\u0131y\u0131q ki, \u0259l vurmu\u015f olsaq talan\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015f olar\u0131q\u201d. Bu s\u00f6zl\u0259r sultan\u0131n a\u011fz\u0131ndan \u00e7\u0131xd\u0131qdan sonra c\u0259mi \u00fcl\u0259ma namaza \u0259yl\u0259\u015fdi. Namazdan sonra sultan \u0259mr etdi: \u201cH\u0259qiq\u0259t bel\u0259dirs\u0259, \u018fhli-Beytin ad\u0131na x\u00fctb\u0259 oxumaq, \u00fcz\u0259rind\u0259 onlar\u0131n adlar\u0131 h\u0259kk olunmu\u015f sikk\u0259l\u0259r buraxmaq laz\u0131md\u0131r\u201d. \u0130\u015fi bel\u0259 g\u00f6r\u0259n, Sultan\u0131n s\u00f6zl\u0259rini e\u015fid\u0259n \u00fcl\u0259ma onun fikrini t\u0259sdiql\u0259di. Allaha iman g\u0259tirdil\u0259r v\u0259 \u201cOlcaytu Sultan din\u0259, \u015f\u0259ri\u0259t\u0259 r\u0259vac ver\u0259ndir\u201d m\u0259zmunda f\u0259tva yayd\u0131lar\u201d (\u201c\u018fmir Teymurun v\u0259siyy\u0259tl\u0259ri\u201d Bak\u0131. 1991 s\u0259h. 55-56).<br>Bu deyil\u0259nl\u0259r \u018fhli-s\u00fcnn\u0259d\u0259n olan bir b\u00f6y\u00fck h\u00f6kmdar\u0131n haqq\u0131nda bir ba\u015fqa cahan h\u00f6kmdar\u0131n\u0131n yazd\u0131qlar\u0131d\u0131r. Y\u0259ni m\u0259nb\u0259ni s\u00fcnni m\u0259nb\u0259si saymaq olar. Bu g\u00fcn \u015fi\u0259 v\u0259 \u0259l\u0259vil\u0259rin \u018fli (\u0259) sevgisi q\u0259dimd\u0259n t\u00fcrkl\u0259rin q\u0259lbind\u0259 vard\u0131. Osmanl\u0131 sultanlar\u0131 seyidl\u0259ri vergil\u0259rd\u0259n azad edirdil\u0259r. \u018fmir Teymur Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) \u00f6vladlar\u0131n\u0131n ad\u0131yla ba\u011fl\u0131 m\u0259kanlarda, ziyar\u0259tgahlarda t\u0259mir i\u015fl\u0259ri apartd\u0131rard\u0131. \u018fmir Teymur \u00f6z prinsipl\u0259rini a\u00e7\u0131qlayark\u0259n yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u00d6z s\u0259lt\u0259n\u0259timi \u0130slam dini \u0259sas\u0131nda qurdum, xeyiri v\u0259 ehsan\u0131 \u0259skik olmayan \u015f\u0259ri\u0259t\u0259 ba\u011flad\u0131m, h\u00f6rm\u0259t, izz\u0259t b\u0259sl\u0259nilm\u0259si z\u0259ruri olan Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) \u00f6vladlar\u0131na v\u0259 \u0259sab\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259t \u0259sas\u0131nda qaydaya sald\u0131m\u201d. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n,\u018fmir Teymur seyidl\u0259ri birinci d\u00f6vl\u0259t t\u0259b\u0259q\u0259sin\u0259 aid etmi\u015fdi.<br>17<br>G\u0259tirdiyim bu sitatlar XIV-XV \u0259srl\u0259rd\u0259 \u0130slam\u0131n g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc yarada bil\u0259r. Bu g\u00fcn d\u0259rinl\u0259\u015fmi\u015f m\u0259zh\u0259b f\u0259rql\u0259rinin n\u0259d\u0259n ibar\u0259t olmas\u0131 ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. \u0130mam \u018fli (\u0259) v\u0259 \u018fhli-Beytd\u0259n fiqh g\u00f6t\u00fcr\u0259nl\u0259r \u015fi\u0259 adland\u0131r\u0131ld\u0131. Dig\u0259r b\u00f6y\u00fck toplum is\u0259 \u0130mam \u018fhm\u0259d bin H\u0259nb\u0259li, \u0130mam Malik, \u0130mam \u015eafi v\u0259 \u0130mam \u018fbu H\u0259nif\u0259d\u0259n \u00f6z fiqhini g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Bu g\u00fcn s\u00fcnn\u00fc \u00e7oxluq (v\u0259habil\u0259r d\u0259 onlara d\u0259st\u0259k verir-m\u00fc\u0259l.) \u00f6z fiqhini \u018fhli-Beytd\u0259n olan \u0130mam \u018flid\u0259n (\u0259) g\u00f6t\u00fcr\u0259nl\u0259ri hans\u0131 \u0259saslarla kafir, dind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015f, sebe\u00e7i, rafizi v\u0259 s. adland\u0131r\u0131rlar? Pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259 (s.\u0259.s) ged\u0259n yol, elm \u015f\u0259h\u0259rinin qap\u0131s\u0131 \u018flidirmi (\u0259), yoxsa bu d\u00f6rd t\u0259riq\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olan imamm\u0131? Bu y\u00f6nd\u0259 \u015fi\u0259liyi farslara ba\u011flayan qarda\u015flar\u0131m\u0131z m\u0259zh\u0259b imamlar\u0131ndan ikisinin fars olmas\u0131n\u0131, h\u0259tta \u0130mam H\u0259n\u0259finin Sasani h\u00f6kmdar\u0131 Y\u0259zd\u0259girdin n\u0259slind\u0259n olmas\u0131n\u0131 oxumay\u0131blarm\u0131? Yaxud Abu H\u0259nif\u0259 v\u0259 Malik bin \u018fn\u0259s h\u0259zr\u0259tl\u0259rinin \u0130mam Sadiqd\u0259n (\u0259.s) d\u0259rs almalar\u0131n\u0131 bilmirl\u0259rmi? Onlar \u0259z\u0259m\u0259tli \u00fcl\u0259malard\u0131r, amma H\u0259zr\u0259ti \u018fli (\u0259) d\u0259 Allah\u0131n Aslan\u0131, Allah\u0131n q\u0131l\u0131nc\u0131 deyilmi?<br>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259,s\u00fcnnil\u0259rin daha \u00e7ox i\u015fl\u0259tdiyi rafizi v\u0259 yaxud r\u0259faviz s\u00f6z\u00fc m\u00fcxalif dem\u0259kdir.\u015ei\u0259liyi l\u0259k\u0259l\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn uydurulan bu l\u0259q\u0259b \u015fi\u0259ni din\u0259 m\u00fcxalif kmi g\u00f6st\u0259rm\u0259k vasit\u0259sin\u0259 \u00e7evrilib.\u018fslind\u0259 \u015fi\u0259l\u0259r \u018fm\u0259vi-Abbasi x\u0259lif\u0259l\u0259rinin anti-islam mahiyy\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcxalif olmu\u015flar v\u0259 daim basq\u0131 alt\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015flar.\u0130slami qanunlar\u0131 unudaraq q\u0259sbkar,istila\u00e7\u0131,zalim v\u0259 kafir olan x\u0259lif\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u015fi\u0259l\u0259r daim m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131blar.Bu&nbsp;x\u0259lif\u0259l\u0259r \u00f6z k\u00fcfrl\u0259rini \u00f6rt-basd\u0131r etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn saxta h\u0259disl\u0259r\u0259 meydan veribl\u0259r.X\u0259lif\u0259l\u0259r \u00f6zl\u0259rini m\u00f6minl\u0259rin \u0259miri adland\u0131rmaqla kifay\u0259tl\u0259nmir,h\u0259m d\u0259 ozl\u0259rini \u018fhli-Beyt adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.M\u00fcaviyy\u0259 v\u0259 \u018fbu S\u00fcfyan \u018fhli-Beyt hesab olunurdu,saxta h\u0259disl\u0259r Qurana b\u0259rab\u0259r tutulurdu v\u0259 buna m\u00fcxalif olan topluma \u015fi\u0259-rafizi dey\u0259nl\u0259r vard\u0131\u2026\u00c7\u00fcnki bir h\u0259disd\u0259 deyilirdi:\u201dBir adam padi\u015fah\u0131n \u0259mrind\u0259n \u00e7\u0131xarsa cahiliyy\u0259t (imans\u0131z) i\u00e7ind\u0259 \u00f6l\u00fcr\u201d (M\u00fcsned-I Ahmed c.1 s\u0259h.31).X\u0259lif\u0259l\u0259rin sifari\u015fiyl\u0259 yaz\u0131lan bu c\u00fcr h\u0259disl\u0259r y\u00fczl\u0259rc\u0259dir v\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 h\u00f6kmdarlara s\u0259rf etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 daim m\u00fcdafi\u0259 olunmu\u015fdur.Ayd\u0131n&nbsp;olur ki, \u015fi\u0259l\u0259rin m\u00fcxalif oldu\u011fu \u015feyl\u0259r \u0130slam \u0259leyhin\u0259 olan \u015feyl\u0259rdi.S\u00fcnnil\u0259r \u015fi\u0259l\u0259ri dini par\u00e7alamaqda g\u00fcnahland\u0131r\u0131rlar.Dem\u0259li&nbsp;din par\u00e7alan\u0131b.Bu par\u00e7alardan ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda hans\u0131 haql\u0131d\u0131r?H\u0259r ikisi \u00f6z\u00fcn\u00fc \u0259hli-s\u00fcnn\u0259t sayaraq qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131n\u0131 m\u00fcxalif say\u0131r.Kimdir haql\u0131?<br>Bir g\u00fcn \u015fi\u0259l\u0259rin Yezid\u0259, \u015e\u00fcmr\u0259 l\u0259n\u0259t oxumalar\u0131na qar\u015f\u0131 \u0130mam \u018fl Qazali bel\u0259 s\u00f6yl\u0259yib: \u201cBu g\u00fcn \u015e\u00fcmr ad\u0131nda adam yoxdur, n\u0259sli d\u0259 k\u0259silib. Amma m\u00fcs\u0259lman m\u00fcs\u0259lmana l\u0259n\u0259t oxumaz\u201d. \u00c7ox g\u00fcman ki, bel\u0259 c\u0131l\u0131zl\u0131qlar\u0131 \u00fcl\u0259malar\u0131m\u0131z\u0131n elmsizliyi t\u00f6r\u0259dir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 h\u0259m \u00f6zl\u0259ri, h\u0259m d\u0259 bizl\u0259r \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kirik. \u018fl B\u0259lazuri Az\u0259rbaycan\u0131n (C\u0259nubi Az\u0259rbaycan) X\u0259lif\u0259 \u018fbu Talib zaman\u0131nda (656 \u2013 661) \u0130slam\u0131 q\u0259bul etdiyini v\u0259 Quran oxuduqlar\u0131n\u0131 yaz\u0131b.<br>\u0130slam\u0131 q\u0259bul etmi\u015f Albaniya v\u0259 Atropatenan\u0131n qeyri-\u0259r\u0259b \u0259halisi \u201cm\u0259vla\u201d (c\u0259md\u0259 m\u0259vali \u2013 m\u00fc\u0259l.) adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. M\u0259vali he\u00e7 d\u0259 \u0130slam dinini q\u0259bul etmi\u015f qeyri-\u0259r\u0259bl\u0259rin ham\u0131s\u0131na deyilmirdi. Bu s\u00f6z \u0130slamdan \u0259vv\u0259l \u201cd\u00f6nm\u0259 \u0259r\u0259b\u201d anlam\u0131nda i\u015fl\u0259dilirdi. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin \u0130mam \u018fliy\u0259 (\u0259) ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bu faktlarda aramaq yet\u0259r.<br>\u018fr\u0259b tarix\u00e7il\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 d\u0259 bu y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rin \u018fmir-\u018fl M\u00f6m\u00fcnin Osman\u0131n (r.a) zaman\u0131nda ba\u015flanmas\u0131 haqda m\u0259lumatlar yet\u0259rinc\u0259dir. \u201cTarixi D\u0259rb\u0259ndnam\u0259\u201d (1898) \u0259s\u0259rind\u0259 deyilir: \u201c\u018fbd\u00fclr\u0259hman\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra onun din u\u011frunda apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etmi\u015f silahda\u015flar\u0131ndan biri \u018fmir \u018fl M\u00f6minin Osman\u0131n (644-656) yan\u0131na g\u0259lir. H\u0259zr\u0259ti Osman (r.a) ondan soru\u015fur: \u201cSiz o \u00e7\u0259tin yollar\u0131 nec\u0259 ke\u00e7diniz? O \u00f6lk\u0259l\u0259ri nec\u0259 f\u0259th etdiniz?\u201d D\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc suala bel\u0259 cavab verir: \u201cEy m\u00f6minl\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131! Oradak\u0131 b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 qar\u0131\u015f\u0131q ya\u015fayan x\u0259z\u0259rl\u0259r v\u0259 alanlar adlanan dinsizl\u0259r idi\u201d.<br>H\u0259min fakt\u0131 \u201c\u00dcbeyd ibn \u015e\u0259riyy\u0259 \u018fl Curhuminin \u0259xbar\u0131\u201d (VII \u0259sr) \u0259s\u0259rind\u0259 verilmi\u015f m\u0259lumatlar Az\u0259rbaycan \u0259halisinin t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t oldu\u011fu qeyd edilib: \u201cAz\u0259rbaycan q\u0259dimd\u0259n t\u00fcrkl\u0259r \u00f6lk\u0259sidir v\u0259 onlarla m\u0259skundur\u201d.<br>Bel\u0259 faktlar y\u00fczl\u0259rl\u0259dir. D\u00fcnya aliml\u0259rinin t\u00fcrkl\u0259rin g\u0259li\u015f m\u0259kan\u0131n\u0131n Altay, tarixin X-XI \u0259srl\u0259r olmas\u0131 yalanlar\u0131na T\u00fcrkiy\u0259li aliml\u0259r d\u0259 b\u0259h-b\u0259hl\u0259 qo\u015fulurlar. Guya t\u00fcrkl\u0259r S\u0259lcuqlularla birg\u0259 g\u0259lib. \u018fslind\u0259 is\u0259 S\u0259lcuqlular t\u00fcrk\u00fcn inki\u015faf\u0131na \u0259n b\u00f6y\u00fck z\u0259rb\u0259ni vurmu\u015f bir toplum kimi t\u00fcrk tarixin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcb. M\u00fcasir T\u00fcrkiy\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 \u201cg\u0259lm\u0259\u201d, \u201ct\u00fcrkm\u0259n\u201d konsepsiyas\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u0259kd\u0259dir. S\u0259lcuqlarla eyni vaxtda t\u00fcrkl\u0259rin g\u0259lm\u0259si tam bir yanl\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 q\u0259rblil\u0259rin y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fc antit\u00fcrk siyas\u0259tin t\u0259rkib hiss\u0259sidir. S\u0259lcuqlar g\u0259ldiyind\u0259 Bizans ordusu q\u0131p\u00e7aq v\u0259 be\u00e7eneql\u0259rd\u0259n t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi. Yerli t\u00fcrkl\u0259rin on min il\u0259 dayanan tarixi v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259ti vard\u0131. Anadoluda yunanlar h\u0259mi\u015f\u0259 azl\u0131qda olan bir toplum olub. Xristian Qaraman \u018frm\u0259niyy\u0259sinin, xristian q\u0131p\u00e7aqlar\u0131n (Bu g\u00fcn haylar onlar\u0131n tarixi nailiyy\u0259tl\u0259rini o\u011furlayaraq \u0259razi iddias\u0131 edir. \u00d6z\u00fcn\u0259 hay dey\u0259n bu toplumun Anadoluya g\u0259lm\u0259l\u0259ri yaln\u0131z XVI \u0259srl\u0259rd\u0259n etibar\u0259n m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015fdu. Onlara tarix yazan frans\u0131zlar hay mill\u0259tinin g\u0259r\u0259ksiz bir toplum oldu\u011funu, m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259liyind\u0259n qeyri bir nailiyy\u0259tinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcnc\u0259 Qaraman \u018frm\u0259niyy\u0259sinin v\u0259 q\u0131p\u00e7aqlar\u0131n tarixini onlara uy\u011funla\u015fd\u0131rd\u0131. Onsuz da S\u0259lcuqlular\u0131n v\u0259 Osmanl\u0131lar\u0131n t\u0259zyiql\u0259ri il\u0259 Qaraman\u0131n xristian \u0259halisi Qafqaza do\u011fru k\u00f6\u00e7 etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Onlar haz\u0131rda \u015eimali Qafqazda, Kr\u0131mda v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstanda yunan ad\u0131yla ya\u015famaqdad\u0131rlar. \u201cDan\u0131\u015fm\u0259ndil\u0259r\u201d dastan\u0131, Q\u0131p\u00e7aqca \u0130ncil v\u0259 s. onlar\u0131n yadigarlar\u0131d\u0131r. Az bir hiss\u0259 is\u0259 Trakyaya s\u00fcrg\u00fcn edil\u0259n xristianlar\u0131n tarixi haqlar\u0131n\u0131 b\u0259rpa etm\u0259liyik-m\u00fc\u0259l.) da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131 \u0259rm\u0259nil\u0259rd\u0259n qalan m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 hay h\u0259yas\u0131zlar\u0131n\u0131n sahib \u00e7\u0131xmalar\u0131na yol verilm\u0259m\u0259lidir. Bizans imperiyas\u0131ndan \u00f6nc\u0259 yunanlar\u0131n da Pelasqiya (Palasak, Balasaqun v\u0259 s.-m\u00fc\u0259l.) adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bu \u00f6lk\u0259 sak adlanan t\u00fcrkl\u0259r\u0259 m\u0259xsus olmu\u015fdur. Bir Skandinav salnam\u0259sind\u0259 deyilir: \u201cBizim Saksland adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerl\u0259r German d\u00f6vl\u0259tidir. Bu, olduqca g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259tdir. Oradan axan \u00e7ay Dumibiya (Dunay) adlan\u0131r. O, Alp da\u011flar\u0131ndan ba\u015flan\u0131r. Bu b\u00f6y\u00fck \u00e7aya daha 60 b\u00f6y\u00fck \u00e7ay ax\u0131r v\u0259 d\u0259niz\u0259 7 b\u00f6y\u00fck qolla t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Bu \u00e7ay\u0131n arxas\u0131ndak\u0131 yer Trakya adlan\u0131rd\u0131. Orada olan \u015f\u0259h\u0259r Konstantinopol \u015f\u0259h\u0259ridir. \u015e\u0259h\u0259rin \u0259sas\u0131n\u0131 Konunq Konstantin qoymu\u015fdur. Adamlar bu \u015f\u0259h\u0259ri Maklaqard adland\u0131r\u0131rlar. Trakyada \u0259vv\u0259l Yaf\u0259tin o\u011flu Firas ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. T\u00fcrk adlanan xalq \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lmi\u015fdir. Q\u0259dim kitablardan m\u0259lum olur ki, buradan Svitoda, oradan is\u0259 Norve\u00e7\u0259, oradan \u0130slandiyaya, sonra is\u0259 Qrenlandiyaya k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fl\u0259r. Trakyan\u0131n yan\u0131nda Hunqarland yerl\u0259\u015fir\u201d(\u0415.\u0410. \u041c\u0435\u043b\u044c\u043d\u0438\u043a\u043e\u0432\u0430 \u00ab\u0414\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0441\u043a\u0430\u043d\u0434\u0438\u043d\u0430\u0432\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0433\u0435\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0441\u043e\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1986 \u0441\u0442\u0440. 65). Bu bar\u0259d\u0259 geni\u015f ara\u015fd\u0131rmalar\u0131m var. Biz M\u0259rk\u0259zi Asiyadan deyil, buradan M\u0259rk\u0259zi Asiyaya getmi\u015fik. Arxeologiya bu fakt\u0131 t\u0259sdiql\u0259m\u0259kd\u0259dir.<br>Rusiyal\u0131 alim N.U.Marr t\u00fcrkl\u0259rin v\u0259t\u0259nl\u0259rinin Orta Asiya olmas\u0131n\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011funu ilkin g\u00f6r\u0259nl\u0259rd\u0259ndir: \u201c\u2026Onlar\u0131n (t\u00fcrkl\u0259rin) k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 orada ya\u015fad\u0131qlar\u0131n\u0131 v\u0259 ilk yaz\u0131l\u0131 d\u0259lill\u0259rin orada oldu\u011funu bildiyimiz\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin ilk v\u0259t\u0259ninin Asiya oldu\u011fu fikrinin elmiliyi il\u0259 raz\u0131la\u015fmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil\u201d (24; 134-135).Ba\u015fqa bir saqada (\u201c\u0130nqlinq haqq\u0131nda saqa\u201d) deyilir: \u201c \u015eimal-\u015e\u0259rqd\u0259n \u2013 C\u0259nub-Q\u0259rb\u0259 do\u011fru s\u0131ra da\u011flar (Ural) uzan\u0131r. O, B\u00f6y\u00fck \u0130sve\u00e7i (B\u00f6y\u00fck Skifiyan\u0131 \u2013 \u0130sko\u00e7u) ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n ay\u0131r\u0131r. C\u0259nuba do\u011fru T\u00fcrk \u00f6lk\u0259si ba\u015flan\u0131r. Orada da Odinin torpaqlar\u0131 var\u2026\u201d Snorri Sturulsona g\u00f6r\u0259, \u201caslar v\u0259 vanlar qon\u015fu xalqlar idil\u0259r. Daim bir-biriyl\u0259 m\u00fcharib\u0259l\u0259r apar\u0131rd\u0131lar\u2026 Aslar t\u00fcrk \u00f6lk\u0259sind\u0259n \u00e7\u0131xaraq Odinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Van \u00f6lk\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259 etdi\u2026\u201d<br>Homer yaz\u0131r: \u201cTorpa\u011f\u0131nda g\u00fcm\u00fc\u015f olan uzaq Alib diyar\u0131ndan, Qalidzonlu qo\u015funlar\u0131 Odi il\u0259 Epistrof g\u0259tirmi\u015fdi\u2026\u201d (Homer \u201c\u0130liada\u201d Bak\u0131 1986 s.44\/835). G\u00fcm\u00fc\u015f v\u0259 misiyl\u0259 m\u0259\u015fhur olan \u00f6lk\u0259 Alban \u00f6lk\u0259si, Odi is\u0259 Saqalar\u0131n x\u0259b\u0259r verdiyi Odindir. Bu azac\u0131q faktlar da s\u00fcbut edir ki, b\u00f6lg\u0259d\u0259 yerli xalq yaln\u0131z t\u00fcrkl\u0259rdir v\u0259 biz\u0259 \u201cg\u0259lm\u0259\u201d dey\u0259n b\u00fct\u00fcn irandillil\u0259r, semit tayfalar\u0131, bizansl\u0131lar v\u0259 s. g\u0259lm\u0259 xalqlard\u0131r. Bu g\u00fcn b\u00f6lg\u0259nin t\u00fcrkl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n deyil, yeni t\u00fcrk y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n b\u0259hs etm\u0259k yet\u0259rlidir. \u0130slam\u0131n g\u0259li\u015fiyl\u0259 \u201ckafirlik yayar\u201d \u2013 dey\u0259 yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f kitablar ucbat\u0131ndan bu g\u00fcn q\u0259rb t\u00fcrkl\u0259rinin tarixi m\u00f6vcudlu\u011funu t\u0259sdiql\u0259m\u0259k \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fib.<br>T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan tarix\u00e7il\u0259ri diqq\u0259ti bu istiqam\u0259t\u0259 verm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259 Vatikan\u0131n c\u0131zd\u0131\u011f\u0131 tarixi bilgil\u0259r c\u0131z\u0131\u011f\u0131ndan millimetr k\u0259nara \u00e7\u0131xm\u0131rlar. H\u0259tta X \u0259srd\u0259n \u00f6nc\u0259 t\u00fcrk izi g\u00f6r\u0259n T\u00fcrkiy\u0259 tarix\u00e7il\u0259ri bu izl\u0259rin K\u00fcr-Araz m\u0259d\u0259niyy\u0259tiyl\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu bil\u0259-bil\u0259 romal\u0131, hay (s\u0259hv\u0259n erm\u0259ni deyirik \u2013m\u00fc\u0259l.), he\u00e7 olmad\u0131qda is\u0259 \u0259r\u0259b, y\u0259hudi ad\u0131yla ba\u011flama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bu g\u00fcn birg\u0259 \u0259zml\u0259 haylar\u0131n m\u0259nims\u0259diyi \u201cerm\u0259ni\u201d ad\u0131 v\u0259 frans\u0131zlar\u0131n uydurdu\u011fu yalan\u00e7\u0131 \u201chayastan tarixi\u201d de\u015fifr\u0259 edilm\u0259lidir. XV \u0259srd\u0259n Anadoluya yol tapan haylar \u00f6zl\u0259rini bu yurdun tarixi sahibl\u0259ri elan etm\u0259kd\u0259dirl\u0259r.<br>N\u0259 yaz\u0131qlar olsun ki, h\u0259r iki \u00f6lk\u0259nin beyinsiz adamlar\u0131 bu hay h\u0259yas\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 heyranl\u0131qla t\u0259sdiql\u0259yirl\u0259r.<br>B\u0259lk\u0259 d\u0259 bic haylar bu t\u00fcrk sad\u0259l\u00f6vhl\u0259rin\u0259 g\u00fcl\u00fcrl\u0259r\u2026<br>18<br>Bel\u0259 elmsiz yana\u015fmalardan biri d\u0259 guya \u015fi\u0259l\u0259rin on ikinci imam, Sahibi \u2013 \u0259z Zaman ideyas\u0131n\u0131 xristianlardan \u0259xz etm\u0259sidir. Haz\u0131rda, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 qarda\u015f T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 bunun da g\u00fcnahlar\u0131n\u0131 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259taid\u0259 g\u00f6r\u00fcrl\u0259r. H\u0259tta \u0130ran \u015fi\u0259l\u0259ri aras\u0131nda da bu fikrin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 var. Dr. Al Bardi (\u015fi\u0259dir-m\u00fc\u0259l.) yaz\u0131r ki, \u015eah \u0130smay\u0131l guya bu ad\u0259tl\u0259ri d\u00fcnya xristianlar\u0131ndan al\u0131b. Guya A\u015fura ayinl\u0259ri il\u0259 \u0130sa (\u0259) v\u0259 h\u0259varil\u0259rin ba\u015f\u0131na g\u0259tiril\u0259n faci\u0259l\u0259ri qeyd edirl\u0259r. Amma elm adam\u0131 say\u0131lan bu adam bu ayinl\u0259rin \u015eah \u0130smay\u0131ldan \u00e7ox-\u00e7ox \u00f6nc\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si faktlar\u0131n\u0131n m\u00f6vcudlu\u011fundan x\u0259b\u0259rsizdir. Xristianl\u0131qda \u0130mam H\u00fcseyn (\u0259) \u0259hvalat\u0131na uy\u011fun hadis\u0259 Y\u0259hya (\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin ba\u015f\u0131na g\u0259lib. 12 r\u0259q\u0259min\u0259 g\u0259linc\u0259 is\u0259 bu, \u00e7ox q\u0259dim zamanlarda yarad\u0131lm\u0131\u015f \u201ct\u00fcrk ill\u0259ri\u201d adlanan m\u00fcasir t\u0259qvimd\u0259ki aylar\u0131n say\u0131, astrologiyada b\u00fcrcl\u0259rin say\u0131, Az\u0259rbaycanda Qam duas\u0131 (Muqam: mu \u2013 dua, \u011fam \u2013 kahin, imam -m\u00fc\u0259l.) mu\u011famlar\u0131n say\u0131 v\u0259 s. yaln\u0131z t\u00fcrkl\u0259rin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. O\u011fuzun 12 o\u011flu&nbsp;olub.Yusif&nbsp;(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin 12 qarda\u015fi vard\u0131. Midiya m\u0259b\u0259dl\u0259rind\u0259 12 maq durard\u0131. Tarix\u00e7i Nizam\u0259ddin \u015eami (XV \u0259sr) \u201cZ\u0259f\u0259rnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cT\u00fcrkl\u0259rin si\u00e7an ilin\u0259 t\u0259sad\u00fcf ed\u0259n yeddi y\u00fcz s\u0259ks\u0259n alt\u0131nc\u0131 ild\u0259 \u018fmir Teymur se\u00e7m\u0259 s\u00fcvaril\u0259rl\u0259 Rey\u0259 g\u0259lib q\u0131\u015f\u0131 orada ke\u00e7irdi\u201d(N.\u015eami \u201cZ\u0259f\u0259rnam\u0259\u201d Bak\u0131. 1992. s\u0259h.5).\u018fmir Teymurun pirim dediyi Mir S\u0259id \u015e\u0259rif \u0259mir\u0259 bel\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cS\u0259lt\u0259n\u0259timi on iki t\u0259b\u0259q\u0259y\u0259 uy\u011fun olaraq m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirdim. Bu on iki t\u0259b\u0259q\u0259ni d\u00f6vl\u0259t karxanas\u0131n\u0131n on iki ay\u0131, S\u0259lt\u0259n\u0259t g\u00f6yl\u0259rinin on iki b\u00fcrc\u00fc g\u00f6z\u00fcnd\u0259 g\u00f6rd\u00fcm\u201d(\u201c\u018fmir Teymurun v\u0259siyy\u0259tl\u0259ri\u201d Bak\u0131. 1991 s\u0259h.58).<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130mamlar\u0131n d\u00f6vr\u0259 g\u00f6r\u0259 s\u0131ralanmas\u0131 11-l\u0259 tamamlan\u0131r v\u0259 12-cisi Mehdidir. Bu 12 imamla ba\u011fl\u0131 h\u0259disl\u0259r t\u0259k \u015fi\u0259l\u0259r\u0259 aid deyil.\u018fslind\u0259 s\u00fcnni m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 bu bar\u0259d\u0259 yet\u0259rli m\u0259lumatlar var.D\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 yaln\u0131z m\u0259nb\u0259l\u0259ri sadalayaca\u011fam:1.\u0421\u0430\u0445\u0438\u0445 \u041c\u0443\u0441\u043b\u0438\u043c \u201c\u0410\u043b\u044c-\u0410\u043c\u0430\u0440\u0430\u0442\u201d ,2.\u0421\u0430\u0445\u0438\u0445 \u0430\u043b\u044c \u0411\u0443\u0445\u0430\u0440\u0438 \u201c\u0410\u043b\u044c \u0410\u0445\u043a\u0430\u043c\u201d.3.\u0421\u0430\u0445\u0438\u0445 \u0422\u0438\u0440\u043c\u0438\u0437\u0438 \u0442.2,\u0441\u0442.35,4.\u0410\u043b\u044c-\u041c\u0443\u0441\u0442\u0430\u0434\u0440\u0430\u043a \u0430\u043b\u044f\u0441-\u0441\u0430\u0445\u0438\u0445\u0430\u0439\u043d \u0442.4.\u0441\u0442.501,5.\u0425\u0430\u0439\u0441\u0430\u043c\u0438 \u041c\u0430\u0434\u0436\u043c\u0430 \u0430\u0437-\u0437\u0430\u0432\u0430\u0438\u0434 \u0442.5.\u0441\u0442.190,6.\u041c\u0443\u0442\u0442\u0430\u043a\u0438 \u0425\u0438\u043d\u0434\u0438\u201d \u041a\u0430\u043d\u0437 \u0430\u043b\u044c-\u0443\u043c\u043c\u0430\u043b\u201d \u0442.3.\u0441\u0442.205,7.\u0410\u043b\u044c \u0424\u0438\u0442\u0430\u043d \u0442.6.\u0441\u0442.201,8.\u0410\u0445\u043c\u0435\u0434 \u0438\u0431\u043d \u0425\u0430\u043d\u0431\u0430\u043b\u0438\u201d<br>\u201c\u041c\u0443\u0441\u043d\u0430\u0434\u201d \u0442.1.\u0441\u0442.398,9.\u0425\u0438\u043b\u0430\u044f\u0442 \u0430\u043b\u044c-\u0410\u0443\u043b\u0438\u044f \u0410\u0431\u0443 \u041d\u0430\u0438\u043c\u0430 \u0442.4.\u0441\u0442.333,10.\u201d\u0422\u0430\u0440\u0438\u0445\u0438 \u0430\u043b\u044c \u0445\u0438\u043b\u044f\u0444\u0430 \u0414\u0436.\u0421\u044e\u0442\u0438\u201d \u0441\u0442.14,11.\u0424\u0430\u0442\u0445 \u0430\u043b\u044c \u0411\u0430\u0440\u0438 \u0442.13.\u0441\u0442.183,\u0422\u0430\u0444\u0441\u0438\u0440 \u0418\u0431\u043d \u041a\u0430\u0441\u0441\u0438\u0440 \u0442.2.\u0441\u0442.34 v\u0259&nbsp;sair.Pey\u011f\u0259mb\u0259rimiz&nbsp;(s.\u0259.s) R\u0259biul-\u018fvv\u0259l ay\u0131n\u0131n 12-d\u0259 do\u011fulub. Q\u0259dim Saqa m\u0259b\u0259dl\u0259rind\u0259 12 maq ayinl\u0259rd\u0259 v\u0259 qurbanlar\u0131 q\u0259bul etm\u0259kd\u0259 i\u015ftirak ed\u0259rdi. \u201cH\u0259qiq\u0259t\u0259n g\u00f6yl\u0259ri v\u0259 yeri yaradan g\u00fcnd\u0259 Allah\u0131n kitab\u0131nda aylar\u0131n say\u0131 on ikidir\u201d (\u201cT\u00f6vb\u0259\u201d sur\u0259si 36-c\u0131 ay\u0259). X\u0259z\u0259rl\u0259rin 12 ilah\u0259 (t\u0259bi\u0259t hadis\u0259si v\u0259 s.) inanc\u0131n\u0131 \u0130bn Fazlan q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b. \u201cKitabi D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d 12 boydan ibar\u0259tdir. Bu, t\u0259sad\u00fcfm\u00fc? Niy\u0259 b\u0259s xristianl\u0131q? Bu m\u00f6vzu n\u00f6vb\u0259ti kitab\u0131mda geni\u015f i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131laca\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 bu g\u00fcn xristian al\u0259mind\u0259 toxunulmaz bir m\u00f6vzu 12 h\u0259vari m\u00f6vzusudur. Ara\u015fd\u0131rd\u0131qda m\u0259lum olur ki, 12 imam m\u00f6vzusunun 12 h\u0259vari il\u0259 he\u00e7 bir ox\u015farl\u0131\u011f\u0131 bel\u0259 yoxdur. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, \u0130sa (\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin \u0259hvalat\u0131 adi bir astroloji t\u0259bi\u0259t hadis\u0259sidir. Sad\u0259c\u0259 izah\u0131 y\u00fcz ill\u0259rdir qada\u011fan edilib. Bunun q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259rin qeyd etdiyi Apa Tur (Bir zamanlar b\u00fct\u00fcn Avropa bunu qeyd edib. N\u0259silsayma Bayram\u0131 da dem\u0259k olar-m\u00fc\u0259l.) bayram\u0131 il\u0259 (25 dekabr) ba\u011fl\u0131 olub. Bu bayram v\u0259 astroloji hadis\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycandan-\u00f6nc\u0259 Misir\u0259, oradan Yunan\u0131stana, Friqiyaya, \u0130rana v\u0259 Hindistana ke\u00e7ib. Misird\u0259 Qor (Qorus, Gorus) \u2013 25 dekabrda anadan olub. O do\u011fulanda \u015e\u0259rqd\u0259 bir ulduz do\u011fub, Qor 30 ya\u015f\u0131nda Anuk adl\u0131 birisind\u0259n elm \u00f6yr\u0259nib. Qorun 12 \u015fagirdi olub. Onlarla b\u0259rab\u0259r g\u0259z\u0259r\u0259k m\u00f6c\u00fcz\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rib. X\u0259st\u0259l\u0259ri sa\u011fald\u0131b, suyun \u00fcz\u0259riyl\u0259 g\u0259zib v\u0259 s. Onu Tanr\u0131n\u0131n o\u011flu, \u0130lahi od, Tanr\u0131n\u0131n \u0259li, Tanr\u0131 nuru v\u0259 s. adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. \u015eagirdl\u0259rind\u0259n Tifon adl\u0131 birisinin satq\u0131nl\u0131\u011f\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00e7arm\u0131xa \u00e7\u0259kilib v\u0259 \u00fc\u00e7 g\u00fcn sonra dirilib.<br>Friqiyada Attis 25 dekabrda do\u011fulub, \u00e7arm\u0131xa \u00e7\u0259kilib v\u0259 \u00fc\u00e7 g\u00fcnd\u0259n sonra dirilib.<br>Yunanlarda Dionis 25 dekabrda do\u011fulub. M\u00f6c\u00fcz\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rib, suyu \u015f\u0259raba d\u00f6nd\u0259rib. \u00c7arlar-\u00e7ar\u0131, Alfa \u2013 Omeqa, Tanr\u0131n\u0131n o\u011flu v\u0259 s.adlan\u0131b. \u00d6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n 3 g\u00fcn sonra dirilib. Farslarda Mitra da 25 dekabrda do\u011fulub. 12 \u015fagirdi il\u0259 birg\u0259 g\u0259z\u0259r\u0259k m\u00f6c\u00fcz\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rib. D\u0259fnind\u0259n \u00fc\u00e7 g\u00fcn sonra dirilib. Hindlil\u0259rd\u0259 Kri\u015fna do\u011fulanda \u015e\u0259rqd\u0259 bir ulduz parlay\u0131b. \u015eagirdl\u0259ri il\u0259 m\u00f6c\u00fcz\u0259 g\u00f6st\u0259rib. \u00d6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra dirilib. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, q\u0259dim d\u00f6vr mifologiyas\u0131nda v\u0259 tarixind\u0259 \u015e\u0259rq dedikd\u0259 birm\u0259nal\u0131 olaraq \u015eimali Az\u0259rbaycan (Albaniya) \u00f6lk\u0259si ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcb. H\u0259tta Osmanl\u0131 d\u00f6n\u0259mind\u0259 Quzey Az\u0259rbaycana \u201c\u015e\u0259rq diyar\u0131\u201d deyirdil\u0259r (Sultan S\u0259lim d\u0259 \u00f6z m\u0259ktubunda Az\u0259rbaycan\u0131 \u015e\u0259rq diyar\u0131 adland\u0131r\u0131r-m\u00fc\u0259l.) Q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 Apa Tur (N\u0259silsayma) bayram\u0131 25 dekabra t\u0259sad\u00fcf edirdi. Sonralar bu bayram bir s\u0131ra Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 ke\u00e7\u0259r\u0259k \u00f6z mahiyy\u0259tini d\u0259yi\u015fmi\u015fdir. Bu bayramda \u00f6l\u0259n v\u0259 do\u011fulan n\u0259slin hesabat\u0131 apar\u0131l\u0131rd\u0131. Noyabrdan ba\u015flayaraq 22-23-24 dekabr g\u00fcnl\u0259rind\u0259 b\u00fct\u00fcn \u00f6l\u0259nl\u0259r yad edilir v\u0259 yeni do\u011fulanlar say\u0131laraq bayram ba\u015flan\u0131rd\u0131. Bu vaxt \u0259rzind\u0259 say\u0131m\u0131 aparanlar x\u0259st\u0259l\u0259r\u0259 ba\u015f \u00e7\u0259kir, ehtiyac\u0131 olanlara yard\u0131m ed\u0259r, dig\u0259r ail\u0259l\u0259rin ist\u0259kl\u0259ri arzular\u0131 il\u0259 maraqlanard\u0131lar. \u00c7ox g\u00fcman ki, \u201c\u00f6l\u00fcb-dirilm\u0259\u201d bu say\u0131mla ba\u011fl\u0131d\u0131r. T\u00fcrkl\u0259r q\u0259dimd\u0259n heliobiologiya, astrologiya, numerologiya (uy\u011fur r\u0259q\u0259ml\u0259rini biz\u0259 \u0259r\u0259b r\u0259q\u0259mi kimi s\u0131r\u0131y\u0131rlar-m\u00fc\u0259l.), kallioqrafiya v\u0259 mistik n\u00fccum elml\u0259rind\u0259 daim \u00fcst\u00fcn olublar. M\u00fcasir t\u0259qvimin 12 aya, 12 tsikl\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u0259si Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rd\u0259n \u00e7ox-\u00e7ox \u00f6nc\u0259 t\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n edilib. Yunanlar, \u0259r\u0259bl\u0259r, romal\u0131lar ill\u0259ri \u201ct\u00fcrk ill\u0259ri\u201d ad\u0131yla tan\u0131y\u0131rd\u0131lar. \u201cTimm\u0259t \u0259l kitab\u201d (Bak\u0131 1990) adl\u0131 salnam\u0259 1270-ci ild\u0259 n\u0259zm\u0259 \u00e7\u0259kilib v\u0259 ill\u0259r \u201cT\u00fcrk ill\u0259ri\u201d ad\u0131yla t\u0259qdim olunur.<br>Tarixi-Rumi Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 onun \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n 12 il sonra t\u0259rtib edilib. Buna \u0130sg\u0259nd\u0259r t\u0259qvimi d\u0259 deyirl\u0259r. \u201cT\u00fcrk ill\u0259ri\u201d il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u018f.\u018fhm\u0259dov yaz\u0131r: \u201cT\u00fcrkl\u0259rin aylar\u0131 q\u0259m\u0259ri olsa da, h\u0259min aylarla hesablanan il \u015f\u0259msi ilidir. Q\u0259dim t\u00fcrk m\u00fcn\u0259cciml\u0259ri 12 ild\u0259n ibar\u0259t el\u0259 bir d\u00f6vr t\u0259yin edibl\u0259r ki, h\u0259min d\u00f6vr b\u00f6lg\u00fcs\u00fc indi d\u0259 \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rinin \u00e7oxunda i\u015fl\u0259nir. Bu d\u00f6vr\u00fcn h\u0259r bir ilin\u0259 ad veribl\u0259r\u201d (\u018f.\u018fhm\u0259dov \u201c\u018fsrar\u00fcl Quran\u201d II k. Bak\u0131 1994 s. 43).<br>B\u00f6y\u00fck tsikl d\u0259 bu sistem\u0259 uy\u011fun b\u00fcrc \u0259sas\u0131nda hesablan\u0131r. Yer k\u00fcr\u0259si il \u0259rzind\u0259 G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda tam bir d\u00f6vr\u0259 vurur. G\u00fcn\u0259\u015f n\u0259h\u0259ng bir ekleptika dair\u0259sini b\u00fcrcl\u0259rin h\u0259r birini bir ay olmaqla ke\u00e7\u0259r. Bu zaman b\u00fcrcl\u0259r G\u00fcn\u0259\u015fin m\u0259nzill\u0259ri say\u0131l\u0131r. M\u0259hz bu dayanacaqlarda dekabr ay\u0131nda (25-ci g\u00fcn) d\u00f6rd ulduzun olmas\u0131n\u0131 \u0259r\u0259b astrologiyas\u0131 da t\u0259sdiql\u0259yir: S\u0259di-B\u0259l, S\u0259d\u00fcs- S\u00fcud, S\u0259d\u00fcl-\u018fxbiya, S\u0259d\u00fcl-M\u0259lik. M\u0259hz bu ulduzlar xa\u00e7 \u015f\u0259killi d\u00fcz\u00fcl\u00fc\u015f formas\u0131 al\u0131r v\u0259 G\u00fcn\u0259\u015fin y\u00fcks\u0259li\u015fi bu ulduzlar\u0131n ortas\u0131na d\u00fc\u015f\u0259r. Bu g\u00fcn xristian ikonalar\u0131nda v\u0259 xa\u00e7larda G\u00fcn\u0259\u015fin \u0259ks olunmas\u0131 bu astroloji hadis\u0259nin kalka edilmi\u015f formas\u0131d\u0131r. Y\u0259ni xristianl\u0131q g\u00fcn\u0259\u015f\u0259 sitayi\u015fd\u0259n ba\u015fqa bir \u015fey deyildir.<br>Q\u0259dim Sanq-iqiqa (\u015eumer ad\u0131n\u0131 alman alimi yanl\u0131\u015f olaraq i\u015fl\u0259dib-m\u00fc\u0259l.) xalq\u0131nda Ay ili 13 aydan ibar\u0259t idi. \u00c7ari\u00e7a t\u0259qdim olunan \u00fc\u00e7 g\u0259ncd\u0259n (ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bu ulduzlar q\u0259rb m\u0131nb\u0259l\u0259rind\u0259 indi d\u0259 u\u00e7 \u00e7ar adlanmaqdad\u0131r-m\u00fc\u0259l.) birini \u00f6z\u00fcn\u0259 bir illik \u0259r v\u0259 \u00e7ar se\u00e7irdi. Bu \u015f\u0259xs bir il \u0259rzind\u0259 \u0259sil \u00e7ar kimi ya\u015fayard\u0131. Sanq-iqiqa xalq\u0131 (\u015eumerl\u0259r-m\u00fc\u0259l.) hesab edirdil\u0259r ki, on \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ay G\u00fcn\u0259\u015f \u00f6l\u00fcr v\u0259 yenid\u0259n dirilir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 k\u00f6hn\u0259 \u00e7ar \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr v\u0259 ert\u0259si g\u00fcn yeni \u00e7ar se\u00e7ilirdi\u2026<br>Y\u0259hudil\u0259r maqlar\u0131n bu astroloji elmini Misird\u0259n \u0259xz edibl\u0259r. Bu Midiya maqlar\u0131n\u0131n qurdu\u011fu bir d\u00fcz\u0259nli sistemi ilahil\u0259\u015fdirmi\u015fl\u0259r. Musa (\u0259) \u00f6k\u00fcz\u0259 sitayi\u015f etdiyini g\u00f6rd\u00fcy\u00fc \u0130sraillil\u0259r\u0259 bir-biril\u0259rini \u00f6ld\u00fcrm\u0259l\u0259rini \u0259mr edir. Bu n\u0259 dem\u0259kdir? Musa (\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin do\u011fuldu\u011fu zaman Q\u0131z\u0131l Bu\u011fa d\u00f6vr\u00fc ba\u015fa \u00e7at\u0131rd\u0131. Bu d\u00f6vr e.\u0259. 3400 \u2013 2150-ci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edirdi. Musa (\u0259) Qo\u00e7 d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn t\u0259msil\u00e7isi idi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 simvol kimi qo\u00e7 buynuzundan istifad\u0259 edirdi. Mikalencolonun \u201cMusa\u201d tablosunda v\u0259 bir \u00e7ox ikonalarda Musan\u0131n quzu buynuzlar\u0131na ox\u015far buynuzlar\u0131n\u0131n olmas\u0131 \u0259ks olunub. M\u0259s\u0259l\u0259nin m\u0259\u011fzini anlamad\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259 Musan\u0131n (\u0259) buynuzlu \u015f\u0259kill\u0259ri meydana \u00e7\u0131x\u0131b (X.\u018fd\u0259bo\u011flu \u201cUnudulmu\u015f Turan\u0131n \u00e7\u00f6l \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259ri\u201d Bak\u0131 2006 s.207). Bu hadis\u0259 o d\u00f6vrl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u015eumer (\u018fslind\u0259 bu ad yanl\u0131\u015fd\u0131r. Bu ifad\u0259ni ilk d\u0259f\u0259 Oppers i\u015fl\u0259dib (1850-ci il). \u015eumerl\u0259r \u00f6zl\u0259rin\u0259 Sanq \u2013 iqiqa, \u0259haliy\u0259 is\u0259 kanqar deyirdil\u0259r- m\u00fc\u0259l.) mifl\u0259ri i\u0131\u0259 b\u0259z\u0259dilmi\u015f bu astroloji bilgil\u0259r T\u00f6vrat\u0131n \u0259sl mahiyy\u0259tind\u0259n uzaq bir \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259yi\u015fdirildiyini bildirir. Y\u0259hudil\u0259rin \u00f6zl\u0259rinin Musa (\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259ri Midiya maq\u0131 adland\u0131rmalar\u0131 da bu faktlar\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, \u015e\u0259rqd\u0259 T\u00f6vratda \u0259ks olunan r\u0259vay\u0259tl\u0259r\u0259 uy\u011fun r\u0259vay\u0259tl\u0259r bol olub. M\u0259s\u0259l\u0259n, Musa (\u0259) kimi Sarqonu da s\u0259b\u0259t\u0259 qoyub suya at\u0131rlar. Kral\u0131n arvad\u0131 onu g\u00f6t\u00fcr\u00fcb saxlay\u0131r\u2026<br>Sad\u0259c\u0259 Bu\u011fa b\u00fcrc\u00fc \u00f6z yerini Qo\u00e7 b\u00fcrc\u00fcn\u0259 verm\u0259si hadis\u0259si \u201cKitabi D\u0259d\u0259 Qorqud\u201dda Bu\u011fac\u0131n Bu\u011fan\u0131 m\u0259\u011flub etm\u0259si kimi \u0259ks olunub. Biz bu hadis\u0259d\u0259n dastan, y\u0259hudil\u0259r, romal\u0131lar is\u0259 din yarad\u0131blar. Eyni d\u0259sti- x\u0259tt \u0130sa (\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin t\u0259limin\u0259 d\u0259 t\u0259tbiq edilib. Onun d\u00f6vr\u00fc Bal\u0131qlar d\u00f6vr\u00fcn\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir. \u0130san\u0131n (\u0259) simvolu bal\u0131qla g\u00f6st\u0259rilir. O, iki bal\u0131qla be\u015f min n\u0259f\u0259ri yedirir. N\u00f6vb\u0259ti d\u00f6vr 2150-4300-c\u00fc ill\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n Sut\u00f6k\u0259nl\u0259 (Dol\u00e7a) ba\u011fl\u0131d\u0131r\u2026<br>Bu bayram\u0131n Avropaya yay\u0131lmas\u0131 Atilla Xaqan\u0131n ad\u0131yla ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00d6nc\u0259ki t\u00fcrk ax\u0131nlar\u0131 il\u0259 da\u015f\u0131nan ideya yekun olaraq IV-V \u0259srl\u0259rd\u0259 tam m\u0259\u011fzi il\u0259 \u0259xz olunmu\u015fdu. Tanr\u0131 s\u0259ma anlam\u0131nda idi. \u0130fad\u0259li bir \u015f\u0259kild\u0259 des\u0259k, S\u0259ma, bulud v\u0259 ya\u011f\u0131\u015f\u0131yla \u00fcst d\u00fcnyaya, b\u0259\u015f\u0259ri ruh il\u0259 is\u0259 axir\u0259t al\u0259min\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Tanr\u0131 \u2013 S\u0259mavi ruh, a\u011fa, \u0130lahi Ata hesab olunurdu. Tanr\u0131\u00e7\u0131l\u0131q dinind\u0259 t\u0259mizl\u0259nm\u0259 (\u043a\u0440\u0435\u0448\u0435\u043d\u0438\u0435) su il\u0259 ba\u015flan\u0131rd\u0131. \u018fn b\u00f6y\u00fck bayram is\u0259 \u201cTanr\u0131 tan\u0131ma\u201d (do\u011fulu\u015f) adlan\u0131rd\u0131. Bu bayramda gec\u0259 il\u0259 g\u00fcnd\u00fcz b\u0259rab\u0259rl\u0259\u015fir v\u0259 inanca g\u00f6r\u0259, Tanr\u0131 Yer\u0259 enir. Bu bayram katolikl\u0259rin m\u00f6vlud (\u0440\u043e\u0436\u0434\u0435\u0441\u0442\u0432\u0430) bayram\u0131yla \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr. Altayda Tanr\u0131\u00e7\u0131lar evl\u0259r\u0259 dirilik r\u0259mzi olan \u015fam (yolka) a\u011fac\u0131 apar\u0131rd\u0131lar.<br>\u0130kinci bel\u0259 bayram 25 mart (21 mart-m\u00fc\u0259l.) ikinci d\u0259f\u0259 gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz\u00fcn b\u0259rab\u0259rl\u0259\u015fdiyi \u2013 bahar bayram\u0131 idi. \u015eirniyyatlar bi\u015firib yan\u0131na boyanm\u0131\u015f yumurtalar qoyard\u0131lar. Yenisey \u00e7ay\u0131 \u0259traf\u0131nda qaya\u00fcst\u00fc r\u0259sml\u0259rd\u0259 \u00fcz\u0259rin\u0259 cam qoyulmu\u015f taxt (altar) xristianl\u0131qdak\u0131 potiri xat\u0131rlad\u0131r. Burada uzun qiyaf\u0259li ruhanil\u0259r \u0259ll\u0259rind\u0259 jizel t\u0259svir edilmi\u015fdir (\u0410.\u0411\u0443\u0448\u043a\u043e\u0432 \u00ab\u0427\u0438\u043d\u0433\u0438\u0441\u0445\u0430\u043d. \u041d\u0435\u0438\u0437\u0432\u0435\u0441\u0442\u043d\u0430\u044f \u0410\u0437\u0438\u044f\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2007 \u0441\u0442\u0440.136). Haz\u0131rda mart ay\u0131nda Novruz (Nevr \u2013 q\u0259dim t\u00fcrk tayfas\u0131d\u0131r. Q\u0259rb qolundan, haz\u0131rda Norve\u00e7 t\u0259r\u0259f\u0259 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131qlar\u0131 m\u0259lumdur. \u201cUz\u201d is\u0259 t\u00fcrkc\u0259 yar\u0131\u015fmaq, \u00e7atmaq v\u0259 \u00f6t\u00fcb ke\u00e7m\u0259k anlam\u0131nda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zd\u00fcr. Bu bayramda Nevrl\u0259r qurd d\u0259risi geyin\u0259r, tonqollar qalayar v\u0259 \u015f\u0259nl\u0259n\u0259rdil\u0259r. Bu g\u00fcn fin-o\u011fuz tayfalar\u0131nda bu ad\u0259tl\u0259rin izl\u0259ri qal\u0131r. Bu bar\u0259d\u0259 geni\u015f ara\u015fd\u0131rmalar\u0131m var v\u0259 Novruzun t\u00fcrk bayram\u0131 olmas\u0131 \u015f\u0259ksizdir. H\u0259r\u00e7\u0259nd bu bayrama qar\u015f\u0131 da m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 bu g\u00fcn \u00e7a\u011fda\u015f T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 bu siyas\u0259t davam etdirilir-m\u00fc\u0259l.) bayram\u0131n\u0131 t\u00fcrkl\u0259r v\u0259 onlardan \u00f6yr\u0259nmi\u015f mill\u0259tl\u0259r qeyd etm\u0259kd\u0259dirl\u0259r.<br>Bu g\u00fcn qazaxlarda noyabrdan ba\u015flamaqla 25 dekabrda yekunla\u015fan \u201cSo\u011fum \u2013 soydumu\u201d ad\u0131yla bu t\u00fcrk bayram\u0131 davam etdirilir (Bu bayramlar\u0131n Avropada qeyd olunmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 Plutarx\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 geni\u015f m\u0259lumatlar var-m\u00fc\u0259l.).<br>B\u0259s t\u00fcrkl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn bu astroloji d\u00f6n\u0259ml\u0259r n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00f6lm\u0259 v\u0259 dirilm\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi? Astroloji bax\u0131mdan bu d\u00f6vrd\u0259 do\u011fulan \u0259n parlaq ulduz Sirius ulduzudur. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 ilk diqq\u0259ti o c\u0259lb edir. Daha sonra daha \u00fc\u00e7 ulduz do\u011fulur. Bir \u00e7ox m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 bu ulduzlar \u00fc\u00e7l\u00fcy\u00fc \u00fc\u00e7 \u015fah (\u00fc\u00e7 \u00e7ar, h\u00f6kmdar v\u0259 s.) adland\u0131r\u0131l\u0131r. Bu g\u00fcn Hayastan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131nda olan \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259zzin kils\u0259sinin m\u0259\u011fzind\u0259 d\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259 dayan\u0131r. Xristianl\u0131qda is\u0259 \u00fc\u00e7l\u00fck \u2013 Ata, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Ruh v\u0259 Allah adland\u0131r\u0131lan (Triqemist, Troitsa v\u0259 s.) ayinl\u0259r bu \u00fc\u00e7 ulduzla \u0259laq\u0259lidir. Sonra bu ulduzlar\u0131n s\u0259mada Siriusla birl\u0259\u015fm\u0259si xa\u00e7 \u015f\u0259klini al\u0131r. \u00d6t\u0259n kitab\u0131mda xa\u00e7\u0131n \u201c\u0130lahi m\u0259rh\u0259m\u0259tin b\u0259rab\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 d\u00f6rd q\u00fctb\u0259 paylanmas\u0131\u201d simvolu kimi t\u00fcrkl\u0259r\u0259m\u0259xsus olmas\u0131 v\u0259 bu g\u00fcn Tanr\u0131n\u0131n l\u00fctfiyl\u0259 xristianlar\u0131n bizim bir simvoldan \u00f6pm\u0259y\u0259 vadar olduqlar\u0131 bar\u0259d\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131mdan burada geni\u015f yer ay\u0131rm\u0131ram. Atilla bayraqlar\u0131nda t\u00fcrk xa\u00e7 simvolunu g\u00f6r\u0259nl\u0259r az qala Atillan\u0131 da xristian elan edirl\u0259r. S\u0259mada ulduzlar xa\u00e7 \u015f\u0259klini ald\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnl\u0259rd\u0259 G\u00fcn\u0259\u015f 22 dekabrda \u0259n a\u015fa\u011f\u0131 s\u0259viyy\u0259y\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.Bak\u0131da Q\u0131z qalas\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck p\u0259nc\u0259r\u0259sind\u0259n g\u00fcn\u0259\u015fin ilk \u015f\u00fcas\u0131n\u0131n d\u00fc\u015fm\u0259si abid\u0259nin ezoterik olmas\u0131 v\u0259 dan\u0131\u015faca\u011f\u0131m faktlarla ba\u011fl\u0131d\u0131r.21 dekabr \u0259n uzun gec\u0259dir.Mu\u011flar&nbsp;22 dekabr g\u00fcn\u0259\u015fin \u0259n a\u015fa\u011f\u0131 s\u0259viyy\u0259d\u0259 olmas\u0131n\u0131 \u00e7ox g\u00fcman ki,bu hadis\u0259 il\u0259 bilirmi\u015fl\u0259r. 25 dekabrda is\u0259 bir d\u0259r\u0259c\u0259 y\u00fcks\u0259li\u015f G\u00fcn\u0259\u015fin xa\u00e7\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259 dayanmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur. Bu astroloji hadis\u0259 22 dekabr G\u00fcn\u0259\u015fin \u00f6l\u00fcm\u00fc, 25 dekabr is\u0259 dirilm\u0259si g\u00fcn\u00fc bir \u0259satir kimi \u00f6nc\u0259 Misir\u0259, Yunan\u0131stana, Hindistana, \u0130rana v\u0259 s. ke\u00e7ib, t\u00fcrk\u00fcn gizli elminin adi bir astroloji t\u0259bi\u0259t hadis\u0259sini din, tanr\u0131 kimi q\u0259bul edibl\u0259r. Bu astroloji vaxt\u0131n xristianlara t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n ke\u00e7m\u0259si fakt\u0131n\u0131 xristianlar\u0131n \u00f6zl\u0259ri d\u0259 t\u0259sdiql\u0259m\u0259kd\u0259dir v\u0259 ilkin m\u0259nb\u0259l\u0259r Vatikan\u0131n gizli arxivl\u0259rind\u0259 bu g\u00fcn\u0259d\u0259k qorunmaqdad\u0131r. \u201c1835-ci ild\u0259, Qali\u00e7 \u015f\u0259h\u0259ri yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda qaz\u0131nt\u0131 zaman\u0131 ba\u015f\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131ndan v\u0259 arxas\u0131ndan \u015f\u00fcalar \u00e7\u0131xan q\u0259rib\u0259 fiqurun t\u0259sviri olan mis heyk\u0259lcik tap\u0131ld\u0131. Bu, kimin heyk\u0259lidir? Niy\u0259 bu heyk\u0259lcik q\u0259dim hind Allah\u0131 \u015eivan\u0131n t\u0259svirl\u0259rin\u0259 b\u0259nz\u0259yir? Bu suallara da elm h\u0259l\u0259 cavab verm\u0259mi\u015fdir\u201d (A.Kondratov \u201cSird\u0259n biliy\u0259 do\u011fru\u201d Bak\u0131 1975 s.6). B\u0259s niy\u0259 \u0130san\u0131n ikonadak\u0131 g\u00fcn\u0259\u015f fonundak\u0131 r\u0259sml\u0259rin\u0259 b\u0259nz\u0259yir? H\u0259min fiqur q\u0259dim Skifiyadan tap\u0131l\u0131b. M\u0259hz haqq\u0131nda dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z v\u0259 bu g\u00fcn \u0130sa (\u0259) ikonalar\u0131nda g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz G\u00fcn\u0259\u015f v\u0259 xa\u00e7\u0131n \u0259ks olundu\u011fu (fonda) astroloji hadis\u0259ni t\u00fcrkl\u0259r t\u0259svir edibl\u0259r.<br>\u00dc\u00e7 ulduzlu Sirius haqq\u0131nda m\u0259lumatlar saxa, \u00e7uva\u015f, yakut v\u0259 ba\u015fqa t\u00fcrk mifologiyalar\u0131nda qalmaqdad\u0131r. Bu h\u0259qiq\u0259ti elm 80-ci ill\u0259rd\u0259 t\u0259sdiql\u0259di. Bu mif t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n Misir\u0259, Friqiyaya, Avropaya, Afrikaya v\u0259 s. yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Deyil\u0259nl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0130raq bayra\u011f\u0131ndak\u0131 \u00fc\u00e7 ulduz Siriusdan sonra do\u011fan \u00fc\u00e7 ulduzu \u0259ks etdirir.<br>\u0130lkin xristianl\u0131q d\u00f6vr\u00fcn\u00fc ara\u015fd\u0131ran A.Ranovi\u00e7 yaz\u0131r: \u201cMaqlar v\u0259 astroloqlar biz\u0259 \u015e\u0259rqd\u0259n (\u015e\u0259rq burada x\u00fcsusi yer ad\u0131 kimi i\u015fl\u0259nir. Bir \u00e7ox xristian m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 oldu\u011fu kimi \u015eimali Az\u0259rbaycan\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur-m\u00fc\u0259l.) g\u0259libl\u0259r. Magiyan\u0131n astrologiya il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tini bilirik. Astroloqlar \u0130san\u0131n do\u011fulu\u015fundan ilkin x\u0259b\u0259r tutanlar olduqlar\u0131ndan el\u0259 ilk h\u0259diyy\u0259ni d\u0259 onlar g\u0259tirdil\u0259r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 maqlar\u0131n v\u0259 astroloqlar\u0131n dinini xo\u015fluqla qar\u015f\u0131lamaq laz\u0131md\u0131r\u201d (\u0410.\u0411.\u0420\u0430\u043d\u043e\u0432\u0438\u0447 \u00ab\u041f\u0435\u0440\u0432\u043e\u0438\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u0438\u043a\u0438 \u043f\u043e \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0440\u0430\u043d\u043d\u0435\u0433\u043e \u0445\u0440\u0438\u0441\u0442\u0438\u0430\u043d\u0441\u0442\u0432\u0430. \u0410\u043d\u0442\u0438\u0447\u043d\u044b\u0435 \u043a\u0440\u0438\u0442\u0438\u043a\u0438 \u0445\u0440\u0438\u0441\u0442\u0438\u0430\u043d\u0441\u0442\u0432\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1990. \u0441\u0442\u0440. 168).<br>19<br>Bakir\u0259 q\u0131zdan \u0130lahi nur vasit\u0259siyl\u0259 hamil\u0259 qalma r\u0259vay\u0259tl\u0259ri d\u0259 q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olub. \u018fn son \u00c7ingiz xan haqq\u0131nda olan bel\u0259 r\u0259vay\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, Alanqva nurdan hamil\u0259 qal\u0131r, Yunan\u0131standa Diana Zevsd\u0259n hamil\u0259 qalaraq Perseyi d\u00fcnyaya g\u0259tirir. H\u0259m\u00e7inin, Melanippa Poseydondan, Aida Herakldan, Antiop Zevsd\u0259n hamil\u0259 qalaraq Tanr\u0131 o\u011flu olan Eolu, Telefi, \u0259kizl\u0259ri d\u00fcnyaya g\u0259tirmi\u015fl\u0259r. \u201cKils\u0259l\u0259r atas\u0131\u201d adlanan Origen \u201cSelsin \u0259leyhin\u0259\u201d (\u201cContra Selsum\u201d) adl\u0131 apologiyas\u0131nda Selsin itmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n b\u0259zi m\u00fcdd\u0259alara cavab verm\u0259si Selsin fikirl\u0259ri il\u0259 tan\u0131\u015f olma\u011fa imkan verir. Bu bar\u0259d\u0259 n\u00f6vb\u0259ti kitabda geni\u015f ara\u015fd\u0131rmalar var. Xristianl\u0131qda h\u0259varil\u0259rin say\u0131, m\u0259hz 12 zodiak b\u00fcrc\u00fc il\u0259, \u0130sa (\u0259) is\u0259 G\u00fcn\u0259\u015fin \u00f6z\u00fcyl\u0259 \u0259laq\u0259lidir. Tomas Pains (1737 \u2013 1809) d\u0259 xristianl\u0131\u011f\u0131 G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 sitayi\u015fl\u0259 eynil\u0259\u015fdirir v\u0259 burada \u0130san\u0131n G\u00fcn\u0259\u015fi \u0259v\u0259zl\u0259diyini yaz\u0131rd\u0131.\u015ei\u0259l\u0259rin v\u0259 \u0259l\u0259vil\u0259rin \u0259ks\u0259r\u0259n t\u00fcrkl\u0259r olmas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n bel\u0259 bir \u0259satirin dinimiz\u0259 yol tapmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn deyildi.<br>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, Altay t\u00fcrkl\u0259rind\u0259 Tanr\u0131\u00e7\u0131l\u0131q dini \u00fczr\u0259 biz\u0259 g\u0259lib \u00e7atan a\u011f atl\u0131 Qeser xan\u0131n inanc\u0131na g\u00f6r\u0259 \u201c\u015e\u0259f\u0259qi s\u00f6k\u0259n, s\u00f6nd\u00fcr\u0259n, bitkiy\u0259 can ver\u0259n, insana can ver\u0259n v\u0259 ist\u0259diyi zaman bu can\u0131 alan, \u0259fv ed\u0259n, quzunun bel\u0259 yalvar\u0131\u015f\u0131n\u0131 duyan Odur. O, h\u0259r \u015feyi g\u00f6r\u00fcr v\u0259 bilir. Ona qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131x\u0131lmaz, bu, g\u00fcnahd\u0131r. Xaqan\u0131 se\u00e7\u0259n v\u0259 ona g\u00fcc ver\u0259n d\u0259 Odur. Qeseri O g\u00fcnd\u0259rdi. Qeser qurbanl\u0131q m\u0259rasimini d\u0259yi\u015fdirdi. H\u0259r \u015feyi nizama sald\u0131\u201d(\u201cQeseriada\u201d). Eyni inanc\u0131n kalka edilmi\u015f formas\u0131 xristianl\u0131\u011f\u0131n yay\u0131lmas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu. I \u0259srd\u0259 F\u0259l\u0259stind\u0259 ba\u015f ver\u0259n \u0130udeya m\u00fcharib\u0259si zaman\u0131 Apokalipsisin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 diqq\u0259t yetirin: \u201c\u015e\u0259ffaf g\u00f6yl\u0259ri g\u00f6rd\u00fc, budur sadiq, s\u0259mimi, h\u0259m d\u0259 \u0259dal\u0259tli m\u00fchakim\u0259 ed\u0259n v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fk\u0259n adam a\u011f at\u0131n belind\u0259dir. G\u00f6yl\u0259rin z\u0259f\u0259ri Onun t\u0259r\u0259find\u0259 olacaq\u201d (\u201cBibliya\u201d). Hind \u201c\u015eri Kalki Purana\u201d vedalar\u0131nda (Kalki Purana.1\/3) deyilir: \u201cDinin \u0259b\u0259di prinsipl\u0259rini b\u0259rpa etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Ali Allah Kalkaya tap\u015f\u0131r\u0131q ver\u0259c\u0259k. Brahmanlar ail\u0259sind\u0259n \u00e7\u0131xan bu \u015f\u0259xs Kali \u2013 yuqan\u0131n g\u00fcnahkar \u00e7arlar\u0131n\u0131 m\u0259hv ed\u0259c\u0259k. O Sind \u0259yal\u0259tind\u0259n olan ata min\u0259c\u0259k. Bununla da o, h\u0259qiqi dindarlar\u0131 qoruyacaq v\u0259 Satyu\u2013yuqan\u0131 b\u0259rpa ed\u0259c\u0259k\u201d.<br>\u201cKalki Puran\u201d 2\/4: \u201cC\u0259nab Xari dedi: \u201cO, Brahma, \u0259min ol ki, M\u0259n tezlikl\u0259 \u015eambxala k\u0259ndind\u0259 do\u011fulma\u011f\u0131 q\u0259bul ed\u0259c\u0259y\u0259m (Altayda \u015eambalan\u0131 Yerin m\u0259rk\u0259zi say\u0131rd\u0131lar. \u018fslind\u0259 is\u0259 M\u0259kk\u0259 yerin m\u0259rk\u0259zidir-m\u00fc\u0259l.). Vi\u015fnuya\u015fi adl\u0131 braxman\u0131n arvad\u0131 Sumatid\u0259n do\u011fulma\u011f\u0131 q\u0259bul ed\u0259c\u0259y\u0259m\u201d. Vi\u015fnuya\u015fi \u2013 sanskritc\u0259 \u201cAllah\u0131n qulu\u201d \u2013 dem\u0259kdir. M\u0259h\u0259mm\u0259din (s.\u0259.s) atas\u0131n\u0131n ad\u0131 Abdullah da \u0259r\u0259bc\u0259 \u201cAllah\u0131n qulu\u201d anlam\u0131ndad\u0131r.<br>Sumati \u2013 sanskritc\u0259 \u201csakit\u201d, \u201ch\u0259lim\u201d, \u201cm\u00fclayim\u201d dem\u0259kdir. M\u0259h\u0259mm\u0259din (s.\u0259.s) anas\u0131n\u0131n ad\u0131 \u018fmin\u0259dir. O da \u201csakit\u201d, \u201ch\u0259lim\u201d, \u201cm\u00fclayim\u201d dem\u0259kdir.<br>Kalki Puran 2\/15: \u201cBu \u015f\u0259rtl\u0259rd\u0259 Allah Xari Kalka qiyaf\u0259sind\u0259 d\u00fcnyaya yendi. Vaisakha ay\u0131n\u0131n 12-ci g\u00fcn\u00fc o do\u011fulacaq.<br>Hicri t\u0259qvimil\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d (s.\u0259.s) R\u0259biul-\u0259vv\u0259l ay\u0131n\u0131n 12-d\u0259 do\u011fulub.<br>\u201cYerin sahibi Tanr\u0131 Kalki \u00f6z Devadat adl\u0131 a\u011f at\u0131na min\u0259r\u0259k \u0259lind\u0259 q\u0131l\u0131nc Yer \u00fcz\u00fcn\u00fc dolanaraq \u00f6z\u00fcn\u00fcn 8 mistik q\u00fcdr\u0259tini v\u0259 8 ilahi keyfiyy\u0259tini g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k. O, \u00f6z at\u0131n\u0131 \u00e7aparaq \u00c7ar (\u015eah) qiyaf\u0259si geyinmi\u015f milyonlarla o\u011frunu m\u0259hv ed\u0259c\u0259k. \u00d6z\u00fcn\u00fcn \u0259v\u0259zsiz q\u00fcdr\u0259tiyl\u0259 qanunsuzlu\u011fa d\u00fc\u00e7ar olmu\u015f g\u00fcnahkarlar\u0131 c\u0259zaland\u0131racaq. Yer \u00fcz\u00fcnd\u0259 \u0259dal\u0259ti b\u0259rpa ed\u0259c\u0259k. Kali-yuqan\u0131n sonuna do\u011fru ya\u015fayanlar\u0131n a\u011fl\u0131, vicdan\u0131 kristal kimi t\u0259miz olacaq. G\u00fcc hesab\u0131na bu g\u0259rdi\u015fi-d\u00f6vran\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259 bilm\u0259zl\u0259r. Bu adamlar b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin toxumu kimi olacaqlar, yeni bir insan irqi yaradacaqlar. Krit (t\u0259mizlik) d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn qanunlar\u0131na riay\u0259t ed\u0259c\u0259kl\u0259r. O, yalan\u00e7\u0131 pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259r\u0259, eretikl\u0259r\u0259, vicdans\u0131z \u00e7arlara qalib g\u0259l\u0259c\u0259k. \u0130blis \u00e7arlar \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fckd\u0259n sonra insanlar\u0131n q\u0259lbl\u0259rini t\u0259mizl\u0259y\u0259c\u0259k v\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259c\u0259kl\u0259r. Onlar\u0131n \u00f6vladlar\u0131 olacaq v\u0259 Yer \u00fcz\u00fc Allaha sadiq insanlarla dolacaq. Sonra Satya \u2013 yuqaya yol ba\u015flanacaq, b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259td\u0259 h\u0259r \u015fey Kalinin (\u0130blisin) t\u0259sirind\u0259n, ita\u0259tind\u0259n azad edil\u0259c\u0259k. C\u0259nab Kalki (Tanr\u0131) \u00f6z ordusuyla \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u018fb\u0259di Yurduna d\u00f6n\u0259c\u0259k\u201d\u2026<br>Bir h\u0259disd\u0259 H\u0259zr\u0259ti Pey\u011f\u0259mb\u0259rimiz (s.\u0259.s) demi\u015fdi: \u201cM\u0259n q\u0131l\u0131ncla zaman qar\u015f\u0131s\u0131nda insanlar\u0131 T\u0259k Allaha ita\u0259t etm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f\u0259m\u201d. Mifd\u0259n reall\u0131\u011fa, h\u0259qiq\u0259t\u0259 do\u011fru bir A\u011f at y\u00fcr\u00fcm\u0259kd\u0259dir. Bu at \u0259n son K\u0259rb\u0259la \u00e7\u00f6ll\u0259rind\u0259 sahibini oxla, q\u0131l\u0131ncla, niz\u0259yl\u0259 \u00f6ld\u00fcrd\u00fckl\u0259ri g\u00fcn g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u2026 H\u0259qiq\u0259ti is\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 g\u00f6r\u0259 bilm\u0259y\u0259n bir \u00e7oxluq var\u2026 \u00c7\u00fcnki \u201ch\u0259qiq\u0259ti \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r\u2026\u201d.<br>Amma uydurulmu\u015f iftiralar\u0131n he\u00e7 biri tarixl\u0259rd\u0259 s\u00f6yl\u0259ndiyi kimi \u0259ks olunmay\u0131b. \u0130slam x\u0259lif\u0259l\u0259rin qar\u015f\u0131lar\u0131nda diz \u00e7\u00f6kd\u00fcy\u00fc iki B\u00f6y\u00fck T\u00fcrk s\u0259rk\u0259rd\u0259sinin diliyl\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259ri (s.\u0259.s) v\u0259 onun \u00f6vladlar\u0131n\u0131 anlatma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131m. Bu Sultanlar\u0131n \u00f6z dill\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131xan s\u00f6zl\u0259r y\u0259hudil\u0259rin uydurdu\u011fu saxta h\u0259disl\u0259r\u0259 b\u0259nz\u0259m\u0259z. O bir t\u00fcrk\u00fcn s\u00f6z\u00fcd\u00fcr. \u00d6z q\u0131l\u0131nc\u0131yla Cahana h\u00f6km ed\u0259n bir zat\u0131n s\u00f6z\u00fcd\u00fcr. N\u0259tic\u0259ni sizl\u0259rin ixtiyar\u0131na burax\u0131ram\u2026<br>20<br>M\u0259n n\u0259 s\u00fcnniliyin, n\u0259 d\u0259 \u015fi\u0259 v\u0259 \u0259l\u0259viliyin yanl\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcr\u0259m. H\u0259r iki yol Allaha ula\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn gedil\u0259n yoldur. Sad\u0259c\u0259 bu yollar\u0131n b\u0259l\u0259d\u00e7il\u0259ri f\u0259rqlidir. Kimin do\u011fru, kimin yaln\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259c\u0259k olan yaln\u0131z Allahd\u0131r\u2026<br>\u2026H\u0259zr\u0259ti \u018fli (\u0259) \u00d6m\u0259rin (r.a) q\u0259bird\u0259ki hal\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6zl\u0259rini yumub dayand\u0131qdan sonra s\u00f6yl\u0259diyi \u201cAllah m\u00fcbar\u0259k el\u0259sin, ya \u00d6m\u0259r. Davan\u0131n \u0259riymi\u015fs\u0259n\u201d -dem\u0259si bar\u0259d\u0259 h\u0259disi h\u0259r iki m\u0259zh\u0259bd\u0259n olanlar yax\u015f\u0131 bilirl\u0259r. Bu g\u00fcn rafizil\u0259rin, vahabil\u0259rin v\u0259 onlar\u0131n a\u011falar\u0131n\u0131n \u015f\u0259rin\u0259 uyaraq \u0130slam b\u00f6y\u00fckl\u0259rin\u0259 k\u00fcfr etm\u0259k he\u00e7 bir m\u00fcs\u0259lmana yara\u015fmaz. Ba\u015fqa bir h\u0259disd\u0259 (bacard\u0131qca s\u0259hih h\u0259disl\u0259r, Quranla uzla\u015fan h\u0259disl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fam-m\u00fc\u0259l.) deyilir: \u201cO adam m\u00fcs\u0259lman say\u0131l\u0131r ki, diliyl\u0259 v\u0259 \u0259liyl\u0259 ba\u015fqa bir m\u00fcs\u0259lmana z\u0259r\u0259r vermir\u201d (\u0421\u0430\u0445\u0438\u0445 \u0410\u043b\u044c \u0411\u0443\u0445\u0430\u0440\u0438 \u00ab\u0414\u043e\u0441\u0442\u043e\u0432\u0435\u0440\u043d\u044b\u0435 \u043f\u0440\u0435\u0434\u0430\u043d\u0438\u044f\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2004 \u0441\u0442\u0440. 31).<br>12 r\u0259q\u0259mi y\u0259hudil\u0259rd\u0259 d\u0259 i\u015fl\u0259nir. Onlar 12 qoldan ibar\u0259t bir toplum olduqlar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259yirl\u0259r. N\u0259 \u0259c\u0259b \u015fi\u0259ni Sebeyl\u0259 ba\u011flayanlar bu fakt\u0131 dil\u0259 g\u0259tirm\u0259yibl\u0259r. Bir daha bilm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, d\u00fcnya xalqlar\u0131 10-luq say sistemind\u0259n k\u0259nara \u00e7\u0131xa bilm\u0259y\u0259nd\u0259 t\u00fcrkl\u0259r g\u00f6yl\u0259rd\u0259ki planetl\u0259rin say\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful idil\u0259r v\u0259 12 r\u0259q\u0259mi birba\u015fa t\u00fcrk zehnind\u0259n qopan bir r\u0259q\u0259mdir. M\u00fcs\u0259lmanlarda is\u0259 12 r\u0259q\u0259miyl\u0259 ilk d\u0259f\u0259 \u201cM\u0259h\u0259mm\u0259d (s.\u0259.s) haqq\u0131nda e\u015fid\u0259n m\u0259din\u0259lil\u0259r m\u0259\u015fhur adamlardan 12 n\u0259f\u0259r n\u00fcmay\u0259nd\u0259 se\u00e7\u0259r\u0259k bazara onun yan\u0131na yollay\u0131blar\u201d (at-Tabari I, 1211). Abbasi h\u0259r\u0259kat\u0131nda xorasanl\u0131lar\u0131n 12 naibi i\u015ftirak edirdi. Xorasan \u015fi\u0259liyin m\u0259rk\u0259zi say\u0131l\u0131rd\u0131. Abbasil\u0259rin onlardan istifad\u0259 etm\u0259k s\u0259b\u0259bi \u018fm\u0259vil\u0259rin \u015fi\u0259 simvollar\u0131na, t\u0259r\u0259fdarlar\u0131na qar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fc \u0259sl d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fcnasib\u0259tiydi. \u018fr\u0259bl\u0259rin \u201cxorasanl\u0131lar v\u0259 t\u00fcrkl\u0259r qarda\u015fd\u0131rlar\u201d- dem\u0259si (Cahiz) birm\u0259nal\u0131 olaraq Xorasan\u0131n bir t\u00fcrk platsdarm\u0131 olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. X\u0259lif\u0259 \u0259l-M\u00fctasim (833-842) d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ehtimal olunan \u0259s\u0259rd\u0259n bir par\u00e7an\u0131 n\u0259z\u0259riniz\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yir\u0259m: \u201cBiz (xorasanl\u0131lar-m\u00fc\u0259l.) \u00f6lk\u0259l\u0259r tutduq, \u0259halisini k\u00f6\u00e7m\u0259y\u0259 vadar el\u0259dik, d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri \u00e7\u00f6ll\u0259rd\u0259 m\u0259hv etdik. Biz bu d\u00f6vl\u0259tin sadiq t\u0259b\u0259\u0259l\u0259riyik, onun \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131na, onun \u0259sas ist\u0259yin\u0259 uy\u011fun olaraq qas\u0131r\u011fa yaratd\u0131q\u2026 Xorasanl\u0131lar pey\u011f\u0259mb\u0259r \u00f6vladlar\u0131na sonradan k\u00f6m\u0259k etdil\u0259r. Bizim genelogiyam\u0131z budur, bizi bel\u0259 tan\u0131y\u0131rlar. Biz q\u0259bul etdiyimiz din\u0259 sadiqik, sad\u0259c\u0259 yollar\u0131m\u0131z ayr\u0131d\u0131r. Biz \u015fi\u0259 kimi m\u0259\u015fhuruq, ita\u0259t etdikl\u0259rimiz\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00f6l\u00fcb-\u00f6ld\u00fcr\u00fcr\u00fck. S\u0259hih h\u0259dis v\u0259 ay\u0259tl\u0259r\u0259 uy\u011fun olaraq biz qara bayraqlar\u0131n da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131y\u0131q\u201d (\u0418\u0431\u043d \u0410\u043b \u2013\u0424\u0430\u043a\u0438\u0445 \u0410\u043b-\u0425\u0430\u043c\u0430\u0434\u0430\u043d\u0438 \u00ab\u0418\u0437\u0432\u0435\u0441\u0442\u0438\u044f \u043e \u0441\u0442\u0440\u0430\u043d\u0430\u0445\u00bb. \u0424.\u041c.\u0410\u0441\u0430\u0434\u043e\u0432 \u00ab\u0410\u0440\u0430\u0431\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u0438\u043a\u0438 \u043e \u0442\u044e\u0440\u043a\u0430\u0445 \u0432 \u0440\u0430\u043d\u043d\u0435\u0435 \u0441\u0440\u0435\u0434\u043d\u0435\u0432\u0435\u043a\u043e\u0432\u044c\u0435\u00bb \u0411\u0430\u043a\u0443 1993 \u0441\u0442\u0440. 62). Bu fakt\u0131 g\u0259tirm\u0259kd\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin ilk m\u00fcs\u0259lman olanlar\u0131n\u0131n \u015fi\u0259 olmalar\u0131 , \u0259zilm\u0259kd\u0259 olan Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) \u00f6vladlar\u0131n\u0131n yan\u0131nda olmaq ist\u0259m\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259li olmu\u015fdur. Yaln\u0131z bu g\u00fcn Sasanil\u0259rin qisas\u0131n\u0131 g\u00fcd\u0259nl\u0259r \u015fi\u0259l\u0259rin d\u0259 q\u0259bul etm\u0259diyi v\u0259 anlamad\u0131\u011f\u0131 b\u0259zi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r edibl\u0259r. Bunu dindar, m\u00f6min olanlar \u00e7\u00f6z\u0259 bil\u0259rl\u0259r. H\u0259r halda bu, m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<br>M\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 ba\u015fqa bir prizmadan yana\u015faq. Xristianlar \u0130saya (\u0259) Allah\u0131n o\u011flu dey\u0259r\u0259k yaln\u0131\u015f bir yolla gedirl\u0259r. T\u00fcrkiy\u0259 ictimaiyy\u0259ti bu yaln\u0131\u015f\u0131n ard\u0131c\u0131llar\u0131na qucaq a\u00e7ark\u0259n \u201chepimiz ermeniyiz!\u201d (yaln\u0131\u015f \u015f\u0259kild\u0259 s\u00f6yl\u0259yibl\u0259r. Onlar hayd\u0131rlar-m\u00fc\u0259l.) \u015f\u00fcar\u0131yla meydanlara t\u00f6k\u00fcl\u0259\u015f\u0259nl\u0259r n\u0259d\u0259n \u015fi\u0259l\u0259r\u0259, yaxud da \u018fl\u0259vil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 olmaz\u0131n nifr\u0259t, b\u00f6htan atanlara qar\u015f\u0131 \u00f6z etirazlar\u0131n\u0131 bildir\u0259r\u0259k \u201cHepimiz \u015fi\u0259yik, hepimiz s\u00fcnniyik, hepimiz \u0259leviyiz\u201d\u2013dem\u0259y\u0259 \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259kirl\u0259r. Anadoluda v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin h\u0259r yerind\u0259 \u0259l\u0259vi v\u0259 \u015fi\u0259 toplumu \u0259ks\u0259r\u0259n t\u00fcrkl\u0259rdir. Bundan n\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 d\u00f6vl\u0259tin\u0259, n\u0259 d\u0259 T\u00fcrk Birliyi ideyas\u0131na z\u0259r\u0259r toxunmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn deyil. B\u0259s n\u0259d\u0259n bu d\u00f6vl\u0259t,t\u0259hl\u00fck\u0259 do\u011furmayan topluma qar\u015f\u0131 bunca enerji x\u0259rcl\u0259yir?<br>\u0130slam daxilind\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r vahabilik, farslar babilik t\u0259riq\u0259tl\u0259ri yarad\u0131rk\u0259n T\u00fcrkl\u0259r \u0130slam\u0131 sufizml\u0259 g\u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirirdil\u0259r. T\u00fcrk sufil\u0259r el\u0259 m\u0259rt\u0259b\u0259l\u0259r\u0259 yeti\u015fdil\u0259r ki, h\u0259l\u0259 XXI \u0259srd\u0259 d\u0259 onlar\u0131n sahibl\u0259ndikl\u0259ri gizli elmi misqal-misqal anlamaqday\u0131q. \u015e\u0259rq t\u00fcrkl\u0259riyl\u0259 g\u0259lmi\u015f, t\u00fcrk q\u00f6vm\u00fcn\u00fc b\u00fct\u00fcn q\u00f6vml\u0259rd\u0259n \u00fcst\u00fcn bil\u0259n \u015eeyx H\u0259s\u0259n Tatari \u0259r\u0259bl\u0259rin \u018fhli-Beyt\u0259 etdikl\u0259ri x\u0259yan\u0259ti d\u0259y\u0259rl\u0259ndir\u0259r\u0259k deyirmi\u015f: \u201cC\u0259nabi Haqq H\u0259zr\u0259ti Pey\u011f\u0259mb\u0259rimizd\u0259n (s.\u0259.s) ba\u015fqa b\u00fct\u00fcn \u0259r\u0259bl\u0259ri qar\u011fam\u0131\u015fd\u0131r\u201d. Bu g\u00fcn \u018fr\u0259b d\u00fcnyas\u0131n\u0131n hans\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olmas\u0131ndan T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 t\u0259cili d\u0259rs almal\u0131d\u0131r. Sonra gec ola bil\u0259r.<br>Fikrimi \u018flinin (\u0259) iki k\u0259lam\u0131yla yekunla\u015fd\u0131rmaq ist\u0259yir\u0259m. O, buyururdu: \u201cKim xalq\u0131n\u0131n ay\u0131blar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr, onlar\u0131 q\u0131nay\u0131r, amma \u00f6z\u00fc d\u0259 o i\u015fl\u0259ri g\u00f6r\u00fcrs\u0259, axma\u011f\u0131n biridir\u201d.<br>\u0130mam \u018fli (\u0259) buyururdu: \u201cM\u0259nim iki d\u00fc\u015fm\u0259nim vard\u0131r. Biri m\u0259n\u0259 q\u0131l\u0131nc \u00e7\u0259k\u0259n, biri d\u0259 m\u0259n\u0259 ibad\u0259t ed\u0259ndir\u201d. Biz \u018flinin (\u0259) inand\u0131\u011f\u0131 Allaha v\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259 (s.\u0259.s) inan\u0131r\u0131q.<br>\u00dcz\u00fcn\u00fcz\u00fc Allaha tutun v\u0259 yanl\u0131\u015flardan t\u00f6vb\u0259 edin! Amin!<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Xaqani \u018fd\u0259bo\u011flu<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u0130stifad\u0259 olunan \u0259d\u0259biyyat<\/p>\n\n\n\n<p>1.\u201cAz\u0259rbaycan tarixi\u201d Bak\u0131 1994<br>2.N.G\u0259nc\u0259vi \u201c\u0130sg\u0259nd\u0259rnam\u0259\u201d Bak\u0131 1982<br>3.N.R\u0259himov \u201c\u0130slam tarixi\u201d I-II c. Bak\u0131 2005<br>4.\u018fbu \u018fli H\u0259s\u0259n ibn \u018fli Xac\u0259 Nizam\u00fclm\u00fclk \u201cSias\u0259tnam\u0259\u201d Bak\u0131 1987<br>5.Rafik \u00d6zd\u0259k \u201cT\u00fcrk\u00fcn q\u0131z\u0131l kitab\u0131\u201d I-II c. Bak\u0131 1993<br>6.Abdulhamit Av\u015far \u201cT\u00fcrkiy\u0259nin \u0130stiqlal m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri\u201d Bak\u0131 2007<br>7.Faruq S\u00fcm\u0259r \u201cO\u011fuzlar\u201d Bak\u0131 1992<br>8.German Vamberi \u201c\u018fmir Teymur\u201d Bak\u0131 1991<br>9.X.\u018fd\u0259bo\u011flu \u201cUnudulmu\u015f Turan\u0131n \u00e7\u00f6l \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259ri\u201d Bak\u0131 2006<br>10. Z.B\u00fcnyadov \u201cAz\u0259rbaycan VII-IX \u0259srl\u0259rd\u0259\u201d Bak\u0131 1989<br>11. Zeyn\u0259ddin bin H\u0259mdullah Q\u0259zvini \u201cZeyli tarixe qozide\u201d Bak\u0131 1990<br>12.Saleh \u0130ld\u0131r\u0131m \u201cBab\u0259k X\u00fcrr\u0259mdin\u201d Bak\u0131 2005<br>13.F\u0259zulullah R\u0259\u015fid\u0259ddin \u201cO\u011fuznam\u0259\u201d Bak\u0131 1992<br>14.\u018f.\u018fhm\u0259dov \u201c\u018fsrar\u00fcl Quran\u201d II k. Bak\u0131 1994<br>15.A\u011fayar \u015e\u00fck\u00fcrl\u00fc \u201cMifologiya\u201d IV c. Bak\u0131 1996<br>16.\u201cQ\u0259dim \u015f\u0259rq \u0259d\u0259biyyat\u0131 m\u00fcnt\u0259x\u0259bat\u0131\u201d Bak\u0131 2007<br>17.Osman Turan \u201cSelcuqlar tarihi ve t\u00fcrk-islam medeniyyeti\u201d Ankara 1965<br>18.Abdullah o\u011flu Abdullah \u201cReddiye\u201d \u0130stanbul 1982<br>19.Y.A.Belyayev \u201cM\u00fcs\u0259lman t\u0259riq\u0259tl\u0259ri\u201d Bak\u0131 1991<br>20.A.Kondratov \u201cSird\u0259n biliy\u0259 do\u011fru\u201d Bak\u0131 1975<br>21.M.Kolanqatl\u0131 \u201cAlbaniya tarixi\u201d Bak\u0131 1993<br>22.Y.N\u0259simi \u201cSe\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri\u201d Bak\u0131 1985<br>23.Q.Qeybullayev \u201cQaraba\u011f. Etnik v\u0259 siyasi tarixin\u0259 dair\u201d Bak\u0131 1990<br>24.\u018fllam\u0259 Kuleyni \u201c\u00dcsuli Kafi\u201d I c. Bak\u0131 2005<br>25.\u201c\u0130ncil\u201d Bibliya T\u0259rc\u00fcm\u0259 \u0130nstitutu 1993<br>26.\u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d ibni H\u0259s\u0259n H\u00fcrr Amili \u201cH\u0259disi-q\u00fcdsi\u201d Bak\u0131 2001<br>27.N\u0259sir Rzayev \u201c\u018fcdadlar\u0131n izi il\u0259\u201d Bak\u0131 1992<br>28.Mahmud Ustaosmano\u011flu \u201c\u0130man v\u0259 \u0130slam\u201d. \u00d6m\u0259r Nasuhi Bilm\u0259n \u201cB\u00f6y\u00fck \u0130slam Elmihal\u0131\u201d Bak\u0131 1999<br>29. Q.Qeybullayev \u201cAz\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc tarixind\u0259n\u201d Bak\u0131 1994<br>30.Homer \u201c\u0130liada Odisseya\u201d Bak\u0131 1986<br>31.Y.T.Kru\u015finski \u201cXristian s\u0259yyah\u0131n tarixi\u201d Bak\u0131 1993<br>32.Mirz\u0259 Bala Mehmetzade \u201cMilli Az\u0259rbaycan harekati\u201d Ankara 1991<br>33.\u201c\u018fmir Teymurun v\u0259siyy\u0259tl\u0259ri\u201d Bak\u0131 1991<br>34.Mehmed Solakzad\u0259 \u201cTarix\u201d Bak\u0131 1992<br>35.\u201cOrta \u0259sr \u0259r\u0259b m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan tarixin\u0259 aid materiallar\u201d Bak\u0131 2005<br>36.F.M\u0259mm\u0259dova \u201cAz\u0259rbaycan\u0131n siyasi tarixi v\u0259 tarixi co\u011frafiyas\u0131\u201d Bak\u0131 1993<br>37.\u018f.Nicat \u201cNa\u011f\u0131llara d\u00f6n\u0259n tarix\u201d Bak\u0131 1993<br>38.Y.Yusifov \u201cQ\u0259dim \u015e\u0259rq tarixi\u201d Bak\u0131 1993<br>39.Seyid \u015e\u0259rif Razi \u201cN\u0259hcul B\u0259la\u011f\u0259\u201d Bak\u0131 2000<br>40.A\u011fas\u0131o\u011flu \u201cQ\u0259dim t\u00fcrk eli. Saqa Qam\u0259r boylar\u0131\u201d Bak\u0131 2006<br>41.Ziya G\u00f6yalp \u201cT\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fcn \u0259saslar\u0131\u201d Bak\u0131 1991<br>42.Q.Qeybullayev \u201cQ\u0259dim t\u00fcrkl\u0259r v\u0259 Erm\u0259nistan\u201d Bak\u0131 1992<br>43. Yaqub Mahmudov \u201c\u00d6yr\u0259nilm\u0259mi\u015f s\u0259hif\u0259l\u0259r\u201d Bak\u0131 1972<br>44.Hoca Satettin\u201dEfendiTac \u00fct-tavarih\u201d IV c.Istanbul 1979<br>45.Castin Marozzi \u201cTamerlan\u201d Bak\u0131 2012<\/p>\n\n\n\n<p>Rus dilind\u0259<\/p>\n\n\n\n<p>1.\u041d.\u041c.\u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d \u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0433\u043e\u0441\u0443\u0434\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u0430 \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0439\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e\u00bb I-II-III \u0442. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1989<br>2.\u0410\u0431\u0443\u043b \u0424\u0430\u0437\u043b\u044c \u0410\u043b\u043b\u0430\u043c\u0438 \u00ab\u0410\u043a\u0431\u0430\u0440\u043d\u0430\u043c\u0435\u00bb I-II \u0442. \u0421\u0430\u043c\u0430\u0440\u0430 2003<br>3.\u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0433\u043e \u043c\u0438\u0440\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1989<br>4.\u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0433\u043e \u0412\u043e\u0441\u0442\u043e\u043a\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1988<br>5.\u041b\u0430\u0440\u0438\u0439 \u0413\u043e\u0440\u044f\u0435\u0432 \u00ab\u0411\u0443\u0434\u0434\u0438\u0437\u043c \u0438\u0441\u0442\u043e\u043a\u0438 \u0438 \u0442\u0440\u0430\u0434\u0438\u0446\u0438\u0438\u00bb \u0421\u0430\u043d\u043a\u0442-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433 2007<br>6.\u00ab\u041b\u0438\u0442\u0435\u0440\u0430\u0442\u0443\u0440\u0430 \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0433\u043e \u0412\u043e\u0441\u0442\u043e\u043a\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1984<br>7.\u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u043c\u043e\u043d\u0433\u043e\u043b\u043e\u0432\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2005<br>8.\u00ab\u0414\u0440\u0435\u0432\u043d\u0430\u044f \u0418\u043d\u0434\u0438\u044f\u00bb (\u042f\u0437\u044b\u043a, \u043a\u0443\u043b\u044c\u0442\u0443\u0440\u0430, \u0442\u0435\u043a\u0441\u0442) \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1985<br>9.\u00ab\u0422\u0440\u0438 \u0432\u0435\u043b\u0438\u043a\u0438\u0445 \u0441\u043a\u0430\u0437\u0430\u043d\u0438\u044f \u0414\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0439 \u0418\u043d\u0434\u0438\u0438\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1978<br>10.\u042d.\u041d.\u0422\u0435\u043c\u043a\u0438\u043d. \u0412.\u0413.\u042d\u0440\u043c\u0430\u043d \u00ab\u041c\u0438\u0444\u044b \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0439 \u0418\u043d\u0434\u0438\u0438\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1985<br>11.\u00ab\u0428\u0440\u0438 \u041a\u0430\u043b\u044c\u043a\u0438 \u041f\u0443\u0440\u0430\u043d\u0430. \u0412\u0435\u0434\u044b\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2012<br>12.\u00ab\u0410\u0442\u0445\u0430\u0440\u0432\u0430\u0432\u0435\u0434\u0430 \u0418\u0437\u0431\u0440\u0430\u043d\u043d\u043e\u0435\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1976<br>13. \u0414\u0436\u043e\u043d \u041c\u0435\u043d \u00ab\u0427\u0438\u043d\u0433\u0438\u0441\u0445\u0430\u043d \u043a\u043e\u043b\u0435\u0441\u043e \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006<br>14.\u00ab\u041c\u0430\u0445\u0430\u0431\u0445\u0430\u0440\u0430\u0442\u0430 \u0438 \u0420\u0430\u043c\u0430\u044f\u043d\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1974<br>15.\u0420.\u0424\u0440\u0430\u0439 \u00ab\u041d\u0430\u0441\u043b\u0435\u0434\u0438\u0435 \u0418\u0440\u0430\u043d\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1985<br>16.\u0414\u0436\u0435\u043a \u0423\u0435\u0437\u0435\u0440\u0444\u043e\u0440\u0434 \u00ab\u0427\u0438\u043d\u0433\u0438\u0441\u0445\u0430\u043d \u0438 \u0440\u043e\u0436\u0434\u0435\u043d\u0438\u044f \u0441\u043e\u0432\u0440\u0435\u043c\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u043c\u0438\u0440\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006<br>17.\u0410.\u0411\u0443\u0448\u043a\u043e\u0432 \u00ab\u0427\u0438\u043d\u0433\u0438\u0441\u0445\u0430\u043d \u2013 \u043d\u0435\u0438\u0437\u0432\u0435\u0441\u0442\u043d\u0430\u044f \u0410\u0437\u0438\u044f\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006<br>18.\u0420\u0435\u043d\u0435 \u0413\u0440\u0443\u0441\u0441\u0435 \u00ab\u0427\u0438\u043d\u0433\u0438\u0441\u0445\u0430\u043d\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2007<br>19.\u0415.\u0410.\u041c\u0435\u043b\u044c\u043d\u0438\u043a\u043e\u0432\u0430 \u00ab\u0414\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0441\u043a\u0430\u043d\u0434\u0438\u043d\u0430\u0432\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0433\u0435\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0441\u043e\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1986<br>20.\u0413\u0435\u0440\u0435\u0434\u043e\u0442 \u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006<br>21.\u0414\u0435\u0432\u0438\u0434 \u0420\u043e\u043b\u043b \u00ab\u0423\u0442\u0440\u0430\u0447\u0435\u043d\u043d\u044b\u0439 \u0437\u0430\u0432\u0435\u0442\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2005<br>22.\u0418.\u0421.\u0421\u0432\u0435\u043d\u0446\u0438\u0446\u043a\u0430\u044f \u00ab\u0420\u0430\u043d\u043d\u0435\u0435 \u0445\u0440\u0438\u0441\u0442\u0438\u0430\u043d\u0441\u0442\u0432\u043e: \u0441\u0442\u0440\u0430\u043d\u0438\u0446\u044b \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1987<br>23.\u00ab\u0422\u0430\u043c\u0435\u0440\u043b\u0430\u043d. \u0410\u0432\u0442\u043e\u0431\u0438\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0438\u044f \u0443\u043b\u043e\u0436\u0435\u043d\u0438\u0435\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006<br>24.\u041c\u0430\u043a\u0441 \u041c\u0438\u043b\u043b\u0435\u0440 \u00ab\u0415\u0433\u0438\u043f\u0435\u0442\u0441\u043a\u0430\u044f \u043c\u0438\u0444\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u044f\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006<br>25.\u0410.\u0421.\u0421\u0443\u043c\u0431\u0430\u0442\u0437\u0430\u0434\u0435 \u00ab\u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u044b \u2013 \u044d\u0442\u043d\u043e\u0433\u0435\u043d\u0435\u0437 \u0438 \u0444\u043e\u0440\u043c\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435 \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u0430\u00bb \u0411\u0430\u043a\u0443 1990<br>26.\u0421.\u0413.\u0410\u0433\u0430\u0434\u0436\u0430\u043d\u043e\u0432 \u00ab\u0413\u043e\u0441\u0443\u0434\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u043e \u0441\u0435\u043b\u044c\u0434\u0436\u0443\u043a\u0438\u0434\u043e\u0432 \u0438 \u0441\u0440\u0435\u0434\u043d\u044f\u044f \u0410\u0437\u0438\u044f\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1990<br>27.\u0414\u043e\u043a\u0442\u043e\u0440 \u0420\u0430\u0445\u043c\u0430\u043d \u00ab\u041a\u0440\u0430\u0442\u043a\u0430\u044f \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0418\u0441\u043b\u0430\u043c\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006<br>28.\u00ab\u0422\u043e\u0440\u0430 \u2013 \u043f\u044f\u0442\u0438\u043a\u043d\u0438\u0436\u0438\u0435 \u0438 \u0433\u0430\u0444\u0442\u0440\u043e\u0442\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006<br>29.\u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0442\u0430\u0439\u043d\u044b\u0445 \u043e\u0431\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2007<br>30.\u041b.\u0421.\u0412\u0430\u0441\u0438\u043b\u044c\u0435\u0432 \u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0440\u0435\u043b\u0438\u0433\u0438\u0439 \u0412\u043e\u0441\u0442\u043e\u043a\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006<br>31.\u0421\u0430\u0445\u0438\u0445 \u0430\u043b\u044c \u0411\u0443\u0445\u0430\u0440\u0438 \u00ab\u0414\u043e\u0441\u0442\u043e\u0432\u0435\u0440\u043d\u044b\u0435 \u043f\u0440\u0435\u0434\u0430\u043d\u0438\u044f\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2005<br>32.\u041d.\u0425.\u0410\u0445\u043c\u0435\u0442\u0448\u0438\u043d \u00ab\u0412\u0440\u0430\u0442\u0430 \u0428\u0430\u043c\u0431\u0430\u043b\u044b\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2007<br>33.\u00ab\u0420\u0435\u043b\u0438\u0433\u0438\u0438 \u043c\u0438\u0440\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2005<br>34.\u042d.-\u041e. \u0414\u0436\u0435\u0439\u043c\u0441 \u00ab\u0422\u0430\u0439\u043d\u044b \u044f\u0437\u044b\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0431\u043e\u0433\u043e\u0432. \u041e\u0442 \u0431\u043e\u0433\u0430 \u2013 \u043c\u0435\u0434\u0432\u0435\u0434\u044f \u0434\u043e \u0437\u043e\u043b\u043e\u0442\u043e\u0439 \u0431\u043e\u0433\u0438\u043d\u0438\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006<br>35.\u042e.\u0412.\u041c\u0438\u0437\u0443\u043d, \u042e.\u0413.\u041c\u0438\u0437\u0443\u043d \u00ab\u041b\u044e\u0434\u0438 \u0438 \u0431\u043e\u0433\u0438\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2005<br>36.\u0421.\u0413.\u041b\u043e\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438\u0439 \u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u043f\u0430\u043f\u0441\u0442\u0432\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1986<br>37.\u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0433\u043e \u043c\u0438\u0440\u0430\u00bb I-II \u0442. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1989<br>38.\u041f\u0440\u043e\u0444. \u0410\u0431\u0434\u0443\u043b\u044c \u2013 \u0410\u0445\u0430\u0434 \u0414\u0430\u0443\u0443\u0434 \u00ab\u041c\u0443\u0445\u0430\u043c\u043c\u0430\u0434 \u0432 \u0411\u0438\u0431\u043b\u0438\u0438\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006<br>39.\u041f\u043b\u0443\u0442\u0430\u0440\u0445 \u00ab\u0418\u0437\u0431\u0440\u0430\u043d\u043d\u044b\u0435 \u0436\u0438\u0437\u043d\u0435\u043e\u043f\u0438\u0441\u0430\u043d\u0438\u044f\u00bb I-II \u0442. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1987<br>40.\u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0430\u044f \u0433\u0435\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0438\u044f \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0430\u00bb \u0411\u0430\u043a\u0443 1987<br>41.\u00ab\u0418\u0441\u0447\u0435\u0437\u043d\u0443\u0432\u0448\u0438\u0435 \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u044b\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1988<br>42.\u0421.\u042e.\u041a\u0430\u0441\u0443\u043c\u043e\u0432\u0430 \u00ab\u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0430 \u0432 III \u2013 VII \u0432\u0432.\u00bb \u0411\u0430\u043a\u0443 1993<br>43.\u041d.\u041c.\u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d \u00ab\u041f\u0438\u0441\u044c\u043c\u0430 \u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u043f\u0443\u0442\u0435\u0448\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u0438\u043a\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1988<br>44.\u041d.\u041c.\u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d \u00ab\u041f\u0440\u0435\u0434\u0430\u043d\u0438\u044f \u0432\u0435\u043a\u043e\u0432\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1988<br>45.\u0424\u0430\u0437\u043b\u0443\u043b\u043b\u0430\u0445 \u0438\u0431\u043d \u0420\u0443\u0437\u0431\u0438\u0445\u0430\u043d \u0425\u0443\u043d\u0434\u0436\u0438 \u00ab\u0422\u0430\u0440\u0438\u0445\u0438 \u0430\u043b\u0430\u043c \u0430\u0440\u0430 \u2013 \u0439\u0438 \u0430\u043c\u0438\u043d\u044b\u00bb \u0411\u0430\u043a\u0443 1987<br>46.\u00ab\u0414\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0435\u0433\u0438\u043f\u0435\u0442\u0441\u043a\u0430\u044f \u043a\u043d\u0438\u0433\u0430 \u043c\u0435\u0440\u0442\u0432\u044b\u0445\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2004<br>47.\u0420.\u041a.\u0411\u0430\u043b\u0430\u043d\u0434\u0438\u043d \u00ab\u0414\u043d\u0438 \u0442\u0432\u043e\u0440\u0435\u043d\u0438\u044f\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2007<br>48.\u0410.\u041c\u0435\u0446 \u00ab\u041c\u0443\u0441\u0443\u043b\u044c\u043c\u0430\u043d\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0440\u0435\u043d\u0435\u0441\u0441\u0430\u043d\u0441\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1996<br>49.\u0413.\u0410.\u0413\u0435\u0439\u0431\u0443\u043b\u043b\u0430\u0435\u0432 \u00ab\u041a \u044d\u0442\u043d\u043e\u0433\u0435\u043d\u0435\u0437\u0443 \u0430\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u0435\u0432\u00bb \u0411\u0430\u043a\u0443 1991<br>50.\u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u043a\u0438 \u0430\u043d\u0442\u0438\u0447\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438\u00bb I \u0442. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1989<br>51.\u041c\u0443\u0440\u0430\u0434 \u0410\u0434\u0436\u0438 \u00ab\u0415\u0432\u0440\u043e\u043f\u0430, \u0442\u044e\u0440\u043a\u0438, \u0412\u0435\u043b\u0438\u043a\u0430\u044f \u0441\u0442\u0435\u043f\u044c\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1998<br>52.\u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0439 \u0413\u0440\u0435\u0446\u0438\u0438\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1972<br>53.\u0414\u0436. \u0414\u0436. \u0424\u0440\u0435\u0437\u0435\u0440 \u00ab\u0424\u043e\u043b\u044c\u043a\u043b\u043e\u0440 \u0432 \u0412\u0435\u0442\u0445\u043e\u043c \u0417\u0430\u0432\u0435\u0442\u0435\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1987<br>54.\u0422\u0438\u0442 \u041b\u0438\u0432\u0438\u0439 \u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0420\u0438\u043c\u0430 \u043e\u0442 \u043e\u0441\u043d\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f \u0433\u043e\u0440\u043e\u0434\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1991<br>55.\u0417\u0435\u043d\u043e\u043d \u041a\u043e\u0441\u0438\u0434\u043e\u0432\u0441\u043a\u0438\u0439 \u00ab\u0411\u0438\u0431\u043b\u0435\u0439\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0441\u043a\u0430\u0437\u0430\u043d\u0438\u044f\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1987<br>56.\u041a.\u0412.\u0422\u0440\u0435\u0432\u0435\u0440 \u00ab\u041e\u0447\u0435\u0440\u043a\u0438 \u043f\u043e \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u043a\u0443\u043b\u044c\u0442\u0443\u0440\u044b \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0439 \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u0439\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 \u2013 \u041b\u0435\u043d\u0438\u043d\u0433\u0440\u0430\u0434 1953<br>57.\u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0427\u043e\u0439\u0434\u0436\u0438\u0442 \u2013 \u0414\u0430\u0433\u0438\u043d\u0438\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 1990<br>58. \u041b.\u0413\u0443\u043c\u0438\u043b\u0435\u0432 \u00ab\u041f\u043e\u0438\u0441\u043a\u0438 \u0432\u044b\u043c\u044b\u0448\u043b\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u0446\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u0430\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2004<br>59.\u041f\u0435\u0442\u0440\u0443\u0448\u0435\u0432\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0418.\u041f. \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d \u0432 XVI-XVII \u0432\u0432. \u0411\u0430\u043a\u0443 1949<\/p>\n\n\n\n<p>Kitab\u0131n i\u00e7ind\u0259kil\u0259r<\/p>\n\n\n\n<p>Redaktordan \u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026.<br>\u00d6n s\u00f6z \u0259v\u0259zi \u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026.<br>T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fckd\u0259 \u201cS\u0259lcuqlu\u201d x\u0259st\u0259liyi \u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026.<br>\u00c7ingiz xan\u0131n f\u0259thi v\u0259 \u201cS\u0259lcuqlu\u201d x\u0259st\u0259liyi \u2026\u2026\u2026\u2026<br>Osmanl\u0131 \u2013 Teymur xan d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi \u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026<br>S\u00fcnn\u00fc \u2013 \u015fi\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi \u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026<br>S\u0259f\u0259vi \u2013 Osmanl\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi \u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026.<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u018fKANIN C\u018fNN\u018fT OLSUN, USTAD! \u00d6n s\u00f6z \u0259v\u0259ziT\u00fcrk tarixi yenid\u0259n yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r. Tarix t\u0259kc\u0259 r\u0259q\u0259m v\u0259 padi\u015fahlardan b\u0259hs ed\u0259n bir elm deyildir. Art\u0131q tarix elmi yeni<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":87384,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-87377","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/87377","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=87377"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/87377\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":87385,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/87377\/revisions\/87385"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/87384"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=87377"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=87377"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=87377"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}