{"id":87447,"date":"2022-12-11T02:33:00","date_gmt":"2022-12-10T22:33:00","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=87447"},"modified":"2022-12-11T02:32:48","modified_gmt":"2022-12-10T22:32:48","slug":"az%c9%99rbaycan-diplomatiya-tarixin%c9%99-qisa-n%c9%99z%c9%99ri-baxis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=87447","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan diplomatiya tarixin\u0259 q\u0131sa n\u0259z\u0259ri bax\u0131\u015f"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><strong>(Novruzov K\u0259rim BDU-nin m\u0259zunu, tarix\u00e7i)<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-right\"><strong><em>&#171;V\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rlik insan\u0131n\u0131n daxilind\u0259ki duy\u011fudur.\u018fg\u0259r bu yoxdursa insan m\u0259n\u0259viyyats\u0131zd\u0131r&#187; Heyd\u0259r \u018fliyev<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00d6n s\u00f6z<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiya s\u00f6z\u00fc lat\u0131n dilind\u0259 qatlanm\u0131\u015f m\u0259ktub m\u0259nas\u0131n\u0131 verir. Bu m\u0259ktubda onun sahibinin diplomatik s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rini t\u0259sdiql\u0259y\u0259n m\u0259lumatlar olard\u0131. Antik d\u00f6vrd\u0259 v\u0259 orta \u0259srl\u0259rd\u0259 diplomatik f\u0259aliyy\u0259t epizodik xarakter da\u015f\u0131y\u0131r v\u0259 \u0259sas\u0259n m\u00fcharib\u0259l\u0259r\u0259 xidm\u0259t edirdi. M\u00fcasir \u015f\u0259raitd\u0259 diplomatik xidm\u0259tin h\u0259m rolu v\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259ti artm\u0131\u015f, h\u0259m d\u0259 diplomatik f\u0259aliyy\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan strukturlar geni\u015f v\u00fcs\u0259t alm\u0131\u015fd\u0131r. Misal \u00fc\u00e7\u00fcn:AB\u015e d\u00f6vl\u0259ti yaranark\u0259n,1789 cu ild\u0259 xarici siyas\u0259t f\u0259aliyy\u0259tini&nbsp;&nbsp; h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n d\u00f6vl\u0259t departamentinin c\u0259mi 6 i\u015f\u00e7isi vard\u0131, lakin indi onlar\u0131n say\u0131 30 mini \u00f6tm\u00fc\u015fd\u00fcr. Diplomatiyan\u0131n m\u0259zmunu, \u0259hat\u0259 dair\u0259si siyasi elmin v\u0259 beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olan probleml\u0259rd\u0259ndir. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar aras\u0131nda bu m\u0259s\u0259l\u0259 \u0259traf\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif bax\u0131\u015flar q\u0259rarla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fn\u0259n\u0259vi olaraq diplomatiya g\u00fcc\u0259 arxalanan d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qlar s\u0259n\u0259ti hesab edilirdi. Onun u\u011furunun t\u0259min edilm\u0259sind\u0259&nbsp; h\u0259lledici amil \u00f6lk\u0259nin h\u0259rbi q\u00fcdr\u0259ti say\u0131l\u0131rd\u0131. Lak\u0131n m\u00fcasir \u015f\u0259raitd\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 yaln\u0131z g\u00fcc\u0259 arxalanan diplomatiya \u00f6z \u0259h\u0259miyy\u0259tini t\u0259dric\u0259n itirm\u0259kd\u0259dir. Beyn\u0259lxalq siyas\u0259td\u0259 milli m\u0259nafel\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin siyasi mexanizml\u0259rinin rolu y\u00fcks\u0259ldikc\u0259, g\u00fcc\u0259 arxalanan diplomatiyan\u0131 inand\u0131rma, raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259lm\u0259k diplomatiyas\u0131 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rma\u011fa ba\u015flay\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>Siyasi \u0259d\u0259biyyatda diplomatiyan\u0131n yeni x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r k\u0259sb etdiyini \u0259ks etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn &#187; parlament diplomatiyas\u0131 &#171;termini ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bu ideyan\u0131n m\u00fc\u0259llifi olan&nbsp; Din Pask &#171;parlament diplomatiyas\u0131 &#171;dedikd\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlarda, x\u00fcsusil\u0259 BMT da ayr\u0131-ayr\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin diplomatik f\u0259aliyy\u0259tini n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu.<\/p>\n\n\n\n<p>Xarici siyas\u0259ti h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259yin m\u00fch\u00fcm vasit\u0259l\u0259rind\u0259n biri silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rdir. BMT nizamnam\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq, \u00f6lk\u0259ni t\u0259cav\u00fczd\u0259n qorumaq, yaxud kollektiv t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259rini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k m\u0259qs\u0259dl\u0259rind\u0259n ba\u015fqa, dig\u0259r m\u0259qs\u0259dl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edilm\u0259si beyn\u0259lxalq cinay\u0259t hesab edilir. M\u00fcasir d\u00fcnyan\u0131n reall\u0131qlar\u0131 t\u0259kzibedilm\u0259z \u015f\u0259kild\u0259 s\u00fcbuta yetirir ki, silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r Xarici siyas\u0259tin \u0259n t\u0259sirli vasit\u0259si kimi \u00f6z potensial\u0131n\u0131 he\u00e7 d\u0259 t\u00fck\u0259tm\u0259mi\u015fdir. K\u00fcveyt-\u0130raq m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin AB\u015e silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00fcc t\u0259tbiq etm\u0259kl\u0259 h\u0259lli h\u0259m\u00e7inin \u0259razil\u0259rimi 30 il\u0259 yax\u0131n i\u015f\u011falda saxlayan i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 erm\u0259nistan\u0131 m\u00fcz\u0259ff\u0259r ordumuz t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00fcc t\u0259tbiq etm\u0259kl\u0259 h\u0259lli Xarici siyas\u0259t s\u0259yl\u0259rinin m\u00fcharib\u0259 vasit\u0259si il\u0259 davam\u0131n\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259tinin aradan qalmad\u0131\u011f\u0131na tutarl\u0131 misald\u0131r. T\u0259sad\u00fcfi deyildir ki, tan\u0131nm\u0131\u015f amerikan t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 K.Rayt yaz\u0131r ki, diplomatiyan\u0131n m\u0259zmununu m\u00fcharib\u0259 alternativinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan dan\u0131\u015f\u0131qlar t\u0259\u015fkil edir. Dig\u0259r amerikal\u0131 m\u00fc\u0259llif is\u0259 daha s\u0259mimiyy\u0259tl\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki:Xo\u015funuza g\u0259ls\u0259 d\u0259, g\u0259lm\u0259s\u0259 d\u0259 g\u00fcc t\u0259tbiq edilm\u0259si v\u0259 ya etm\u0259y\u0259 haz\u0131r olmaq Xarici siyas\u0259tin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir .<\/p>\n\n\n\n<p>Xarici siyas\u0259tin \u00e7ox m\u00fch\u00fcm vasit\u0259l\u0259rind\u0259n biri t\u0259bli\u011fatd\u0131r. Lap q\u0259dim zamanlardan m\u00fcharib\u0259l\u0259r\u0259 haz\u0131rl\u0131q \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 ideoloji t\u0259dbirl\u0259r, ideoloji t\u0259bli\u011fat v\u0259 t\u0259xribat \u0259n m\u00fch\u00fcm vasit\u0259 kimi n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulub. M\u00fcharib\u0259l\u0259rin, habel\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Xarici siyas\u0259tin ideoloji t\u0259minat\u0131 iki ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259d g\u00fcd\u00fcr:birinci ictimai r\u0259yin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 y\u0259ni daxild\u0259 insanlar aras\u0131nda bu v\u0259 ya dig\u0259r Xarici siyas\u0259t f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 adekvat ictimai r\u0259y formala\u015fd\u0131rmaq,&nbsp; ikincisi is\u0259 beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259ti m\u00fcmk\u00fcn hadis\u0259l\u0259r\u0259 haz\u0131rlamaq. H\u0259r iki prinsipi Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin apard\u0131\u011f\u0131 \u0259dal\u0259tli 44 g\u00fcnl\u00fck m\u00fcharib\u0259sind\u0259 ayd\u0131n g\u00f6rm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr .<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u018fsas hiss\u0259:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiyan\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n dig\u0259r bir qurum \u00f6lk\u0259 parlamentidir ki, burada da diplomatiyan\u0131n h\u00fcquqi \u0259saslar\u0131, qanunvericilik \u0259saslar\u0131 formala\u015f\u0131r. Diplomatiya qanunvericilikl\u0259 h\u00fcquqi status \u0259ld\u0259 edir. D\u00f6vl\u0259tin xarici siyas\u0259tinin icras\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n \u00fcmumil\u0259\u015fdirici qurum is\u0259 xarici i\u015fl\u0259r nazirlikl\u0259ri v\u0259 xarici siyas\u0259t ofisl\u0259ridir.<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiyan\u0131n bir pe\u015f\u0259 sah\u0259si kimi tarixi q\u0259dimdir. D\u00f6vl\u0259tl\u0259r yaranandan indiy\u0259 q\u0259d\u0259r beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r olub. Diplomatiya tarix\u0259n d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda \u0259laq\u0259l\u0259ri yaradan vasit\u0259 kimi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edib. Diplomatiya d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tinin t\u0259rkibini \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdir\u0259n aktlardan ibar\u0259tdir.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259r bir anlay\u0131\u015f kimi, diplomatiyan\u0131n da t\u0259rkib anlay\u0131\u015flar\u0131, elementl\u0259ri m\u00f6vcuddur. Diplomatiya anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n konseptuall\u0131\u011f\u0131 bundan meydana g\u0259lir. Diplomatiya anlay\u0131\u015f\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik konsepsiyalar\u0131n\u0131, qanunvericilik sistemini, beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 subyekt v\u0259 obyekt kimi anlay\u0131\u015flar\u0131, beyn\u0259lxalq h\u00fcquq anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n beyn\u0259lxalq m\u00fcqavil\u0259l\u0259r, dan\u0131\u015f\u0131qlar anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 c\u0259ml\u0259\u015fdir\u0259n universal anlay\u0131\u015fd\u0131r. Eyni zamanda m\u0259xsusi anlay\u0131\u015flar\u0131 da vard\u0131r: s\u0259fir, el\u00e7i, konsul, nunsi, internunsi, aqreman, ekzekvatura, g\u00f6nd\u0259r\u0259n \u00f6lk\u0259, t\u0259yinat \u00f6lk\u0259, immunitetlik, toxunulmazl\u0131q kimi anlay\u0131\u015flar\u0131 da \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdirir.<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiya bir anlay\u0131\u015f olaraq \u00f6z\u00fcnd\u0259: siyas\u0259t, bu bax\u0131mdan t\u0259msil\u00e7ilik, (\u00f6lk\u0259sinin v\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n t\u0259msil olunmas\u0131), missiya\u00e7\u0131l\u0131q (s\u00fclh missiyas\u0131n\u0131n, dig\u0259r siyasi missiyalar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si), vasit\u0259\u00e7ilik (m\u00fcnaqi\u015f\u0259li t\u0259r\u0259fl\u0259rin bar\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131), \u0259laq\u0259l\u0259ndiricilik (d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin strukturlar\u0131n\u0131n \u0259laq\u0259l\u0259ndirilm\u0259si), bar\u0131\u015fd\u0131r\u0131c\u0131l\u0131q (s\u00fclh missiyas\u0131), icra\u00e7\u0131l\u0131q (d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tinin icras\u0131) kimi strateji v\u0259 taktiki m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri ehtiva edir. Diplomatiyan\u0131n t\u0259rkibi olan konsulluq f\u0259aliyy\u0259ti d\u0259 siyas\u0259t aktlar\u0131ndan ibar\u0259tdir. Konsulluq m\u00fclk\u00fc sah\u0259d\u0259 d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tinin \u0259saslar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irir. T\u0259yinat \u00f6lk\u0259d\u0259 ya\u015fayan v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n m\u00fclki maraqlar\u0131n\u0131 t\u0259min edir, gedi\u015f-g\u0259li\u015f (viza) m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini t\u0259nziml\u0259yir. M\u00fclki aktlar da d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tinin t\u0259rkibini t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiya dan\u0131\u015f\u0131qlar aparmaq m\u0259har\u0259tini \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n bir sah\u0259dir. Diplomatiya etiketl\u0259ri, beyn\u0259lxalq m\u0259n\u0259vi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdirir. Diplomatiya d\u00f6vl\u0259tin n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi m\u0259s\u0259l\u0259sini \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva edir. Diplomatiya beyn\u0259lxalq \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259 d\u00f6vl\u0259tin identifikliyini yaradan bir sah\u0259dir. Diplomatik gedi\u015fl\u0259r taktiki udu\u015flara v\u0259 strateji nailiyy\u0259tl\u0259r\u0259 y\u00f6n\u0259lir. Diplomatiya etika v\u0259 estetika m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdirir. Diplomatiya t\u0259yinat \u00f6lk\u0259d\u0259 \u015f\u0259raiti \u00f6yr\u0259nm\u0259k, v\u0259ziyy\u0259ti \u00f6yr\u0259nm\u0259k funksiyas\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiya (burada xarici i\u015fl\u0259r qurumlar\u0131 v\u0259 s\u0259firlikl\u0259r, el\u00e7ilikl\u0259r, diplomatik m\u00fc\u015favirl\u0259r, konsulluqlar) \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini milli qanunvericilik normalar\u0131 (diplomatiya v\u0259 konsul xidm\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda g\u00f6nd\u0259r\u0259n \u00f6lk\u0259nin qanunvericilik normalar\u0131 il\u0259), t\u0259yinat \u00f6lk\u0259nin m\u00fcvafiq qanunvericilik normalar\u0131 v\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcquqla m\u00fc\u0259yy\u0259n edir. Diplomatiya beyn\u0259lxalq normalar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131nda i\u015ftirak edir (m\u00fcqavil\u0259 v\u0259 sazi\u015fl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131nda xarici i\u015fl\u0259r qurumlar\u0131 i\u015ftirak edirl\u0259r) v\u0259 \u015f\u0259rait\u0259 uy\u011fun t\u0259klifl\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir. Diplomatiya d\u00f6vl\u0259tin beyn\u0259lxalq h\u00fcquqa (m\u0259s\u0259l\u0259n, konvensiyalar v\u0259 onlar\u0131n protokollar\u0131na qo\u015fulma) qo\u015fulmas\u0131n\u0131 t\u0259min edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiya t\u0259msil\u00e7ilik sah\u0259si oldu\u011fundan, burada d\u00f6vl\u0259tin (t\u0259msil olunan d\u00f6vl\u0259tin) b\u00fct\u00fcn elementl\u0259ri \u0259ks olunmal\u0131d\u0131r. Diplomatiya d\u00f6vl\u0259tin (g\u00f6nd\u0259r\u0259n \u00f6lk\u0259nin) xarakterik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini v\u0259 xalq\u0131n mental cizgil\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva edir. Diplomatiya h\u0259m beyn\u0259lxalq, h\u0259m d\u0259 milli elementl\u0259ri \u00f6z\u00fcnd\u0259 da\u015f\u0131y\u0131r. Milli m\u0259d\u0259niyy\u0259t modelini t\u0259qdim edir v\u0259 dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n d\u0259 beyn\u0259lxalq normalara \u0259m\u0259l etm\u0259kl\u0259 beyn\u0259lxalq etiketi \u0259ks etdirir.<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiya milli elementl\u0259rin t\u0259qdimat\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n bir etik v\u0259 estetik f\u0259aliyy\u0259t sah\u0259sidir. Diplomatiya milli m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 d\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259tini t\u0259r\u0259nn\u00fcm ed\u0259n bir sah\u0259dir. H\u0259r bir xalq\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259tini d\u00fcnyada h\u0259m d\u0259 onun d\u00f6vl\u0259tinin diplomatiyas\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irir. Dem\u0259li, diplomatiya tan\u0131t\u0131m vasit\u0259sidir. Xalq\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irdiyi diplomatiyan\u0131n m\u0259zmunu il\u0259 h\u0259min xalq\u0131n xarakterini m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k olar.<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiya bir elm obyekti kimi, \u00f6yr\u0259nm\u0259 sah\u0259si olaraq beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r\u0259 aiddir. Beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin xarici siyas\u0259t f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri oldu\u011fundan diplomatiya da d\u00f6vl\u0259t\u0259 aiddir. Bu bax\u0131mdan bir siyas\u0259t f\u0259aliyy\u0259ti kimi diplomatiyan\u0131 politologiya \u00f6yr\u0259nir. Beyn\u0259lxalq h\u00fcquq da h\u00fcquq\u015f\u00fcnasl\u0131qla yana\u015f\u0131, poltologiya elminin t\u0259rkibind\u0259 \u00f6yr\u0259nilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiya &#8212; d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n, h\u00f6kum\u0259tl\u0259rin v\u0259 xarici \u0259laq\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 x\u00fcsusi orqanlar\u0131n prinsipial f\u0259aliyy\u0259ti olub, d\u00f6vl\u0259tin xarici siyas\u0259tinin m\u0259qs\u0259d v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259rini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259kd\u0259n v\u0259 d\u00f6vl\u0259tin h\u00fcquq v\u0259 maraqlar\u0131n\u0131 xaricd\u0259 m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259kd\u0259n ibar\u0259tdir. Diplomatiya dedikd\u0259 \u0259sas\u0259n beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 olan d\u00f6vl\u0259t v\u0259 qruplar\u0131n s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri aras\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 s\u0259n\u0259ti v\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. Diplomatiyan\u0131n predmeti, subyekti, obyekti d\u0259 dunyan\u0131n siyasi x\u0259rit\u0259sind\u0259 \u00f6z yerini tutmu\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259rdir. Diplomatiya tarixinin ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259di d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin yaranmas\u0131, inki\u015faf\u0131 v\u0259 pozulma prosesini \u00f6yr\u0259nm\u0259kd\u0259n ibar\u0259tdir.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcasir d\u00fcnyada d\u00f6vl\u0259tl\u0259r \u00f6z m\u0259nliyini, m\u00f6vcudlu\u011funu 2 yolla t\u0259sdiq etdirir:<\/p>\n\n\n\n<p>\u2022 1) d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r, y\u0259ni ikit\u0259r\u0259fli diplomatiya;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2022 2) \u00e7oxt\u0259r\u0259fli m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r, y\u0259ni subregional, universal t\u0259\u015fkilatlar vasit\u0259si il\u0259 tan\u0131nma.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fn q\u0259dim zamanlardan diplomatiya i\u015fi imtiyazl\u0131 dair\u0259l\u0259rin, saray elitalar\u0131n\u0131n \u0259lind\u0259 olmu\u015f, b\u00f6y\u00fck bir tarixi inki\u015faf yolu ke\u00e7\u0259r\u0259k m\u0259rasiml\u0259\u015fmi\u015f v\u0259 m\u0259c\u0259ll\u0259l\u0259\u015fmi\u015fdir. T\u0259dric\u0259n d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin qayda v\u0259 normalar\u0131n\u0131n h\u00fcquqi b\u0259rkintisind\u0259n ibar\u0259t beyn\u0259lxalq h\u00fcquq elmi meydana g\u0259lmi\u015fdir ki, q\u0259dim Romada bu elmi &#171;Xalqlar h\u00fcququ&#187; adland\u0131rm\u0131\u015flar. Diplomatiya tarixinin v\u0259zif\u0259l\u0259ri \u00e7ox spektrli olub bilavasit\u0259 m\u0259qs\u0259din ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na xidm\u0259t edir. Diplomatiya m\u00fcxt\u0259lif maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 saxlamaqdad\u0131r ki, bunlara Mani v\u0259 Hammurapi qanunlar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar.<\/p>\n\n\n\n<p>Fransal\u0131 diplomat Qarden diplomatiyan\u0131n tam kursunda yaz\u0131r :<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cDiplomatiya s\u00f6z\u00fcn geni\u015f m\u0259nas\u0131nda d\u00f6vl\u0259tin xarici \u0259laq\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda elmdir, daha d\u0259qiq m\u0259nada is\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 elmi v\u0259 s\u0259n\u0259tidir.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Bir s\u0131ra m\u00fc\u0259llifl\u0259r is\u0259 diplomatiyan\u0131n t\u0259rifin\u0259 subyektiv x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r d\u0259 \u0259lav\u0259 edir. M\u0259s\u0259l\u0259n : \u0130ngilis diplomat\u0131 E.Satau diplomatiyan\u0131 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin h\u00f6kum\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda r\u0259smi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin apar\u0131lmas\u0131na a\u011fl\u0131n v\u0259 takt\u0131n (taktiki gedi\u015fl\u0259rin) t\u0259tbiqi kimi m\u00fc\u0259yy\u0259n edir. Dig\u0259r ingilis diplomat\u0131 Q.Nikolson da yaz\u0131r ki, s\u00f6z n\u0259 xarici siyas\u0259ti, n\u0259 d\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcququ deyil, yaln\u0131z dan\u0131\u015f\u0131qlar m\u0259har\u0259tini ifad\u0259 etm\u0259lidir.<\/p>\n\n\n\n<p>Ke\u00e7mi\u015f sovet \u0259d\u0259biyyatlar\u0131nda is\u0259 diplomatiya daha \u00e7ox xarici siyas\u0259tin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si vasit\u0259si kimi t\u0259yin olunur.<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatik l\u00fc\u011f\u0259td\u0259 diplomatiyan\u0131n t\u0259rifi a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi verilir :<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cDiplomatiya \u2013 h\u0259ll olunan m\u0259s\u0259l\u0259nin xarakteri\u00adni v\u0259 konkret \u015f\u0259rtl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 almaqla t\u0259tbiq olunan \u00fcsul v\u0259 vasit\u0259l\u0259rin, qeyri-h\u0259rbi praktiki m\u0259rasiml\u0259rin m\u0259cmuusundan ibar\u0259t olan d\u00f6vl\u0259tin xarici siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fcsuludur. \u0130kinci t\u0259rif\u0259 \u0259sas\u0259n diplomatiya-d\u00f6vl\u0259tin xarici siyas\u0259tinin m\u0259qs\u0259d v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259rinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si, d\u00f6vl\u0259tin, onun xaricd\u0259ki m\u00fc\u0259ssis\u0259 v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n v\u0259 maraqlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131 \u00fczr\u0259 d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n, xarici i\u015fl\u0259r nazirinin, xaricd\u0259ki diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259rin, beyn\u0259lxalq konfranslardak\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tl\u0259rinin r\u0259smi f\u0259aliyy\u0259tidir.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Bir \u00e7ox yerl\u0259rd\u0259 diplomatiya dar m\u0259nada d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131qlar aparmaq v\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r ba\u011flamaq m\u0259har\u0259ti, bacar\u0131\u011f\u0131 kimi d\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndiilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiya v\u0259 xarici siyas\u0259t anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 bir-birin\u0259n f\u0259rql\u0259ndirm\u0259k vacibdir. Xarici siyas\u0259t daha geni\u015f anlay\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 diplomatiya onun h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin vasit\u0259si rolunu oynay\u0131r. Diplomatiyadan ba\u015fqa d\u00f6vl\u0259tin xarici siyas\u0259tinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin f\u0259rqli \u00fcsul v\u0259 vasit\u0259l\u0259ri d\u0259 m\u00f6vcuddur; iqtisadi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q, h\u0259rbi g\u00fcc, k\u0259\u015ffiyyat, xarici siyasi t\u0259bli\u011fat v\u0259 s. Lakin diplomatiyadan f\u0259rqli olaraq onlar\u0131n bir \u00e7oxu xarici siyas\u0259t\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 m\u00fcst\u0259qil m\u0259qs\u0259d v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259r\u0259 sahib olurlar.<\/p>\n\n\n\n<p>Xarici siyas\u0259t d\u00f6vl\u0259tin beyn\u0259lxalq m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 \u00fcmumi kursudur. O d\u00f6vl\u0259tin m\u0259qs\u0259d v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259rini, onun beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 f\u0259aliyy\u0259tinin \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259rini, h\u0259m\u00e7inin ist\u0259r s\u00fclh, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 m\u00fcharib\u0259 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bu f\u0259aliyy\u0259tin forma v\u0259 metodlar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Deyil\u0259nl\u0259rd\u0259n ayd\u0131n olaraq g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, diplomatiya xarici siyas\u0259t\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 daha dar anlay\u0131\u015fd\u0131r, \u00e7\u00fcnki onun realiz\u0259sinin vasit\u0259l\u0259rind\u0259n sad\u0259c\u0259 olaraq biridir. Lakin qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, diplomatiyan\u0131 xarici siyas\u0259tin dig\u0259r \u00fcsullar\u0131 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131randa diplomatiya xarici siyas\u0259tin \u0259sas vasit\u0259sidir v\u0259 yaln\u0131z onun m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 xidm\u0259t edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin bu \u00fcsul beyn\u0259lxalq h\u00fcquqdan f\u0259rql\u0259nir. Diplomatiya h\u0259t hans\u0131 bir d\u00f6vl\u0259tin xarici siyas\u0259t maraqlar\u0131n\u0131 ba\u015fqa d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 (onlar\u0131n h\u00f6kum\u0259tl\u0259rin\u0259, ayr\u0131-ayr\u0131 siyasi dair\u0259l\u0259rin\u0259, ictimai fikr\u0259) m\u0259n\u0259vi siyasi t\u0259sir vasit\u0259sil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259, bu maraqlar\u0131n t\u0259min olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131 ba\u015fqa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin xarici siyas\u0259t maraqlar\u0131 il\u0259 raz\u0131la\u015fma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Diplomatiyan\u0131 beyn\u0259lxalq h\u00fcquqdan f\u0259rql\u0259ndir\u0259n c\u0259h\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 odur ki, beyn\u0259lxalq h\u00fcquq b\u00fct\u00fcn hallarda vahid t\u0259nziml\u0259m\u0259 sistemi kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir v\u0259 b\u00fct\u00fcn beyn\u0259lxalq al\u0259m \u00fc\u00e7\u00fcn eynidir, lakin m\u0259lumdur ki, \u201ch\u0259r k\u0259s \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fcmumi olan diplomatiya m\u00f6vcud deyil\u201d. H\u0259r d\u00f6zvl\u0259tin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus diplomatiyas\u0131 vard\u0131r ki, onlar\u0131n da effektivliyi h\u0259min d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin diplomatiya m\u0259har\u0259tind\u0259n as\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiya t\u0259bi\u0259tin\u0259 \u0259sas\u0259n beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin siyasi t\u0259nziml\u0259m\u0259 vasit\u0259sidir v\u0259 zor i\u015fl\u0259tm\u0259yin v\u0259 zorla h\u0259d\u0259l\u0259m\u0259nin qada\u011fan olundu\u011fu m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 xrici siyas\u0259tin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin \u0259sas vasit\u0259sidir.<\/p>\n\n\n\n<p>K.K.Sandrovskiy diplomatiyan\u0131n bir s\u0131ra spesifik c\u0259h\u0259tl\u0259rini ay\u0131r\u0131r. Bunlara aiddir :<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Beyn\u0259lxalq i\u015fl\u0259rd\u0259 d\u00f6vl\u0259tin f\u0259aliyy\u0259tinin r\u0259smi xarakteri;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Diplomatik f\u0259aliyy\u0259tin d\u00f6vl\u0259tin ist\u0259nil\u0259n orqanlar\u0131 vasit\u0259sil\u0259 deyil, yaln\u0131z v\u0259 yaln\u0131z bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f x\u00fcsusi orqanlar \u2013 xarici \u0259laq\u0259 orqanlar\u0131 vasit\u0259sil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Diplomatiyan\u0131n b\u00fct\u00fcn hallarda, yaln\u0131z dinc vasit\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si.<\/p>\n\n\n\n<p>Xarici siyas\u0259ti h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn dig\u0259r dinc vasit\u0259l\u0259r d\u0259 m\u00f6vcud oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00fclh xarakteri t\u0259kc\u0259 diplomatiyaya xas olan c\u0259h\u0259t deyildir, lakin buna baxmayaraq o, m\u00fch\u00fcm v\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259nedici c\u0259h\u0259tdir.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcasir beyn\u0259lxalq h\u00fcquqda ikit\u0259r\u0259fli v\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli diplomatiya anlay\u0131\u015f\u0131 m\u00f6vcuddur. \u0130ki d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda diplomatik f\u0259aliyy\u0259ti t\u0259nziml\u0259y\u0259n ikit\u0259r\u0259fli diplomatiyadan f\u0259rqli olaraq, \u00e7oxt\u0259r\u0259fli diplomatiya beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar, konfranslar v\u0259 m\u00fc\u015favir\u0259l\u0259r \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 bir ne\u00e7\u0259 d\u00f6vl\u0259t d\u00f6vl\u0259tl\u0259r qrupu t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irilir v\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli \u0259sasda d\u00f6vl\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131, m\u0259\u015fv\u0259r\u0259tl\u0259ri il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunur.<\/p>\n\n\n\n<p>Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n (BMT) v\u0259 dig\u0259r beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli diplomatiya da b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Onun \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri vard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 \u0130\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n raz\u0131la\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 x\u00fcsusi proseduralar \u0259sas\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7irilir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 \u0130\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n m\u00f6vqeyi fikir m\u00fcbadil\u0259si, a\u00e7\u0131q \u00e7\u0131x\u0131\u015flar v\u0259 \u015f\u0259xsi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r \u0259sas\u0131nda i\u015fl\u0259nib haz\u0131rlan\u0131r;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Q\u0259rarlar ya m\u0259cburi q\u00fcvv\u0259y\u0259 malik olan, ya da t\u00f6vsiyy\u0259 xarakteri da\u015f\u0131yan h\u00fcquqi aktlar formas\u0131nda q\u0259bul edilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiya sah\u0259si \u00e7ox geni\u015fdir v\u0259 onun izah\u0131n\u0131 bir m\u0259qal\u0259d\u0259 verm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil. Amma yekunda bu yaz\u0131n\u0131 Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131n 1842-1914-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f diplomat\u0131 Ambros Biers`in (Ambroce Bierce) a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 s\u0259tirl\u0259ri il\u0259 yekunla\u015fd\u0131rmaq ist\u0259yir\u0259m :<\/p>\n\n\n\n<p>\u201c\u0130nsan\u0131n \u00f6z v\u0259t\u0259ni \u00fc\u00e7\u00fcn yalan dem\u0259si bir s\u0259n\u0259tdir. Buna D\u0130PLOMAT\u0130YA deyilir.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>El\u0259 b\u0259lk\u0259 d\u0259 g\u00fcn\u00fcm\u00fczd\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u00e7oxunun diplomatiyas\u0131n\u0131n sirri bu s\u0259tirl\u0259rd\u0259 gizlidir. (6.s.124)<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiyan\u0131n tarixi beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 s\u00fclh tarixini \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva edir. Bu bax\u0131mdan da bu elm obyekti tarix\u015f\u00fcnasl\u0131q t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259 \u00f6yr\u0259nilir. Diplomatiya h\u0259m d\u0259 f\u0259ls\u0259fi m\u0259zmundur. Burada etika v\u0259 estetika, d\u00f6vl\u0259t maraqlar\u0131, diplomata beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 h\u00f6rm\u0259t olunmas\u0131 kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r bu sah\u0259nin f\u0259ls\u0259fi m\u0259zmununu yarad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiya sah\u0259si \u00f6z\u00fcnd\u0259 diplomatik v\u0259zif\u0259l\u0259ri (s\u0259fir, el\u00e7i, konsul, m\u00fc\u015favir, katib, atta\u015fe) v\u0259 diplomatik r\u00fctb\u0259l\u0259ri \u0259ks etdir\u0259n bir strukturdur. Diplomatiya \u00f6z\u00fcnd\u0259 protokol qaydalar\u0131n\u0131 (n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin q\u0259bulu v\u0259 yola sal\u0131nmas\u0131 qaydalar\u0131), diplomatik korpusun (t\u0259yinat \u00f6lk\u0259d\u0259 xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rin diplomatlar\u0131n\u0131n m\u0259cmusu) \u0259saslar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edir.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259r bir anlay\u0131\u015f kimi diplomatiyan\u0131n da t\u0259rifi m\u00f6vcuddur. Diplomatiyan\u0131n t\u0259rifi onun konsepsiyas\u0131ndan, \u0259hat\u0259liliyind\u0259n v\u0259 strateji v\u0259 taktiki m\u0259zmunundan formala\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Diplomatiya bir d\u00f6vl\u0259tin daxili qurumlar\u0131 (hakimiyy\u0259t qollar\u0131 v\u0259 onlar\u0131n aparatlar\u0131) il\u0259 dig\u0259r d\u00f6vl\u0259tin daxili qurumlar\u0131 aras\u0131nda \u0259laq\u0259l\u0259rin imkanlar\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n v\u0259 \u00f6z d\u00f6vl\u0259tin\u0259 m\u0259lumat ver\u0259n bir vasit\u0259dir. D\u00f6vl\u0259tin t\u0259yinat \u00f6lk\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 siyas\u0259tinin konturlar\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmas\u0131nda diplomatiya m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259klifl\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Diplomatiya (burada xarici siyas\u0259td\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n v\u0259 onu \u00fcmumil\u0259\u015fdir\u0259n, koordinasiya ed\u0259n qurumlar) d\u00f6vl\u0259tin xarici siyas\u0259tini sistemli olaraq h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n bir akt sah\u0259sidir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Diplomatiya s\u0259lahiyy\u0259tli, f\u00f6vq\u0259lad\u0259 statuslu, v\u0259zif\u0259li, \u00f6hd\u0259likli olmaqla, immunitet (\u015f\u0259xsi toxunulmazl\u0131q, \u0259mlak v\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131n toxunulmazl\u0131\u011f\u0131, diplomatik po\u00e7tun toxunulmazl\u0131\u011f\u0131) v\u0259 imtiyaz imkanlar\u0131na malik olan siyas\u0259t sah\u0259sidir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Diplomatiya d\u00f6vl\u0259tin m\u0259nafeyini qoruyan v\u0259 onun maraqlar\u0131n\u0131 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259, ba\u015fqa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259 v\u0259 t\u0259\u015fkilatlarda m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259n siyas\u0259t vasit\u0259sidir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Diplomatiya \u00f6z d\u00f6vl\u0259tinin v\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n elementl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259, beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n v\u0259 d\u00f6vl\u0259tin v\u0259 xalq\u0131n xaraktertik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 da\u015f\u0131yan bir vasit\u0259dir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Diplomatiya d\u00f6vl\u0259tin ba\u015fqa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259 \u0259mlak\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259n, qoruyan v\u0259 m\u00fclki m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri t\u0259nzim ed\u0259n bir f\u0259aliyy\u0259t sah\u0259sidir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Diplomatiya milli maraqlar\u0131 beyn\u0259lxalq h\u00fcquq \u0259sas\u0131nda dig\u0259r milli maraqlarla sintez ed\u0259n f\u0259aliyy\u0259t sah\u0259sidir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Diplomatiya g\u00f6nd\u0259r\u0259n v\u0259 t\u0259yinat \u00f6lk\u0259d\u0259 siyasi prosesl\u0259ri analiz ed\u0259n v\u0259 prosesl\u0259r aras\u0131nda uy\u011funlu\u011fu \u00f6yr\u0259n\u0259n v\u0259 prosesl\u0259r axar\u0131na t\u0259sir ed\u0259n prosesl\u0259r bar\u0259d\u0259 \u00f6lk\u0259sin\u0259 t\u0259kilf ver\u0259n siyas\u0259t f\u0259aliyy\u0259tidir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Diplomatiya \u00f6z \u00f6lk\u0259sinin v\u0259 xalq\u0131n\u0131n mental d\u0259y\u0259rl\u0259rini n\u00fcmayi\u015f etdir\u0259n bir m\u0259d\u0259niyy\u0259t mode\u00adlidir v\u0259 vasit\u0259sidir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Diplomatiya missiya\u00e7\u0131l\u0131q m\u0259qs\u0259dini t\u0259min ed\u0259n bir vasit\u0259dir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Diplomatiya vasit\u0259\u00e7ilik funksiyas\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetir\u0259n bir vasit\u0259dir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Diplomatiya \u00f6z \u00f6lk\u0259si il\u0259 t\u0259yinat \u00f6lk\u0259d\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n diplomatik qurumlarla \u0259laq\u0259l\u0259ndir\u0259n bir vasit\u0259dir. Diplomatik korpus daxilind\u0259 diplomatiya \u00f6z \u00f6lk\u0259sinin maraqlar\u0131n\u0131 geni\u015fl\u0259ndirir v\u0259 m\u00fcdafi\u0259 edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan diplomatiyas\u0131n\u0131n tarixi onun d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik tarixinin t\u0259rkib hiss\u0259sidir. Q\u0259dim zamanlardan m\u00fcasir d\u00f6vr\u0259 q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n ke\u00e7diyi tarixi yola n\u0259z\u0259r salmaqla, diplomatiya tariximizin ke\u00e7diyi yolu da canland\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130stifad\u0259\u00e7il\u0259r\u0259 t\u0259qdim olunan \u201cAz\u0259rbaycan diplomatiyas\u0131\u201d elektron n\u0259\u015fri y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycan diplomatiyas\u0131 tarixinin m\u00fch\u00fcm m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131r v\u0259 eyni zamanda xarici siyas\u0259t v\u0259 diplomatiyaya dair m\u00fch\u00fcm s\u0259n\u0259dl\u0259rin, z\u0259ngin \u0259d\u0259biyyat\u0131n elektron versiyalar\u0131n\u0131 v\u0259 biblioqrafiyas\u0131n\u0131 oxuculara t\u0259qdim edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan q\u0259dim tarix\u0259, z\u0259ngin d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik irsin\u0259, varislik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259 malikdir. \u00d6n Asiyan\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259t be\u015fikl\u0259rind\u0259n say\u0131lan tarixi Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rind\u0259 ilk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin yaranmas\u0131 eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l IV minilliyin sonlar\u0131na t\u0259sad\u00fcf edir. Aratta (e.\u0259. III minilliyin birinci yar\u0131s\u0131), Lullubi (e.\u0259. III minilliyin ikinci yar\u0131s\u0131), Kuti (e.\u0259. III minilliyin ikinci yar\u0131s\u0131) d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri, b\u0259\u015f\u0259r sivilizasiyas\u0131nda m\u00fcst\u0259sna yer tutan Manna (e.\u0259. III-II minillikl\u0259r), \u015e\u0259rqin \u0259n q\u00fcdr\u0259tli imperiyalar\u0131ndan olan Midiya (e.\u0259. 712-550-ci ill\u0259r), Saka-Skif \u00e7arl\u0131\u011f\u0131 (e.\u0259. VII-IV \u0259srl\u0259r) v\u0259 sonralar Atropatena (e.\u0259. 323-b.e. 224-c\u00fc ill\u0259r) d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik v\u0259 diplomatiya tariximizin \u0259n q\u0259dim s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259n say\u0131l\u0131r. Onu da x\u00fcsusil\u0259 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, antik \u0259d\u0259biyyatda Atropatena d\u00f6vl\u0259tinin \u00e7evik xarici siyas\u0259ti, diplomatik m\u0259har\u0259ti haqq\u0131nda z\u0259ngin faktlara rast g\u0259linir. Minillikl\u0259r boyu davam etmi\u015f t\u0259cr\u00fcb\u0259nin, ibr\u0259t d\u0259rsl\u0259rinin n\u0259tic\u0259sidir ki, XV \u0259srin sonlar\u0131ndan etibar\u0259n<\/p>\n\n\n\n<p>m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fdirilmi\u015f milli d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011funa ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015f, bu tarixi irs n\u0259sild\u0259n-n\u0259sl\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k, a\u011f\u0131r m\u00fcbariz\u0259 ill\u0259rind\u0259n, i\u015f\u011fal, tarixi torpaqlar\u0131n par\u00e7alanmas\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259n ke\u00e7\u0259r\u0259k 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyimizin b\u0259rpas\u0131na v\u0259 \u00fc\u00e7r\u0259ngli bayra\u011f\u0131m\u0131z\u0131n Az\u0259rbaycan \u00fcz\u0259rind\u0259 dal\u011falanmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Yaz\u0131l\u0131 tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rin m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l IV-III \u0259srl\u0259rd\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapan v\u0259 eram\u0131z\u0131n VIII \u0259srind\u0259 \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin h\u0259rbi y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 s\u00fcquta u\u011frayan Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n \u0259razil\u0259ri m\u00fcasir Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan respublikalar\u0131n\u0131, C\u0259nubi Da\u011f\u0131stan\u0131 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n bir hiss\u0259sini \u0259hat\u0259 etmi\u015fdir. Q\u0259b\u0259l\u0259 v\u0259 B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n paytaxt\u0131 olmu\u015fdur. Eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l VII \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259n etibar\u0259n kimmerl\u0259rin, saka-skifl\u0259rin Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 m\u0259skunla\u015fmas\u0131, onlar\u0131n hakimiyy\u0259t sistemi v\u0259 idar\u0259\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri burada yeni d\u00f6vl\u0259tin meydana g\u0259lm\u0259sin\u0259 \u0259lveri\u015fli z\u0259min yaratm\u0131\u015fd\u0131. Regionun q\u0259dim v\u0259 q\u00fcdr\u0259tli m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n olan Qafqaz Albaniyas\u0131 d\u00fcnya tarixin\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyi tarixin\u0259 b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rd\u0259n birini &#8212; Cavan\u015fir kimi m\u00fcdrik h\u00f6kmdar\u0131, g\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t xadimini, s\u0259rk\u0259rd\u0259 v\u0259 mahir diplomat\u0131 b\u0259x\u015f etmi\u015fdir. Cavan\u015firin xarici siyas\u0259t f\u0259aliyy\u0259ti diplomatiya tariximizin parlaq s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259ndir. Onun hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (637-681) Qafqaz Albaniyas\u0131 iqtisadi-siyasi bax\u0131mdan g\u00fccl\u0259n\u0259r\u0259k b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 \u015e\u0259rqin apar\u0131c\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259n birin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. Xristian dini Qafqaz Albaniyas\u0131nda m\u00f6vqel\u0259rini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndir\u0259nd\u0259n sonra is\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259, \u015e\u0259ki, Kambisena vilay\u0259tl\u0259ri eyni zamanda dini \u0259razi vahidl\u0259ri&nbsp; yerli yepiskopluqlar olmu\u015flar. T\u0259dqiqatlara \u0259sas\u0259n, alban tayfa konfederasiyas\u0131nda \u0259n \u00e7oxsayl\u0131 v\u0259 dominant etnik qrup m\u0259hz albanlar olmu\u015flar. Burada onlarla yana\u015f\u0131 abant, aran, quqar, qarqar, k\u0259m\u0259r, sak, \u015farvan, \u015famak, \u015firak, dondar, kanqar, t\u0259rt\u0259r, macar, bulqar kimi dig\u0259r t\u00fcrk tayfalar\u0131 da ya\u015fam\u0131\u015flar. Bu bax\u0131mdan \u201cAlbaniya\u201d, \u201calban\u201d toponiminin t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnonim, tayfa v\u0259 ya tayfa birl\u0259\u015fm\u0259sinin ad\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilm\u0259si daha do\u011frudur. Q\u0259dim salnam\u0259l\u0259rd\u0259 Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n polietnik m\u0259nz\u0259r\u0259sind\u0259n b\u0259hs edil\u0259rk\u0259n burada t\u00fcrkdilli, irandilli v\u0259 qafqazdilli 26 tayfa v\u0259 tayfa birl\u0259\u015fm\u0259sinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bildirilir. Onlar\u0131n \u0259n q\u0259diml\u0259ri Qafqaz v\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 dan\u0131\u015fan avtoxton etnoslar olmu\u015flar.Qafqaz Albaniyas\u0131, m\u00fcasir terminologiya il\u0259 des\u0259k, multikultural &#8212; \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus etnik v\u0259 dini m\u00fcxt\u0259lifliyi<\/p>\n\n\n\n<p>il\u0259 se\u00e7il\u0259n, lakin bu r\u0259ngar\u0259ngliyi alban tayfa ittifaq\u0131n\u0131n vahid etnom\u0259d\u0259ni m\u0259kan\u0131 \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fdir\u0259n d\u00f6vl\u0259t idi. Bu bax\u0131mdan m\u00fcasir Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda multikulturalizm siyas\u0259tinin tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259ri v\u0259 tolerantl\u0131q prinsipl\u0259rinin k\u00f6kl\u0259ri Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n q\u0259dim \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rind\u0259n, etik-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rind\u0259n d\u0259 b\u0259hr\u0259l\u0259nir. 705-ci ild\u0259 Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n bir d\u00f6vl\u0259t kimi s\u00fcqutu, onun VII-IX \u0259srl\u0259rd\u0259 \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259daxil edilm\u0259si Alban h\u0259vari kils\u0259sinin m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 ciddi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015f v\u0259 t\u0259dric\u0259n z\u0259ifl\u0259tmi\u015f, n\u0259hay\u0259t, erm\u0259nil\u0259rin onun irsin\u0259 sahib \u00e7\u0131xmalar\u0131na f\u00fcrs\u0259t yaranm\u0131\u015fd\u0131r. N\u0259hay\u0259t, 1836-c\u0131 ild\u0259 Rusiya imperiyas\u0131 onun f\u0259aliyy\u0259tini tamamil\u0259 dayand\u0131raraq, erm\u0259ni-qriqorian kils\u0259sinin tabeliyin\u0259 vermi\u015f, bununla da xristian albanlar\u0131n qriqorianla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na v\u0259 zor\u0259n erm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 tarixi saxtala\u015fd\u0131ran<\/p>\n\n\n\n<p>erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycana \u0259razi iddialar\u0131na, maddi m\u0259d\u0259ni v\u0259 qeyri-maddi m\u0259d\u0259ni irs n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin m\u0259nims\u0259nilm\u0259sin\u0259 m\u00fcnbit \u015f\u0259rait yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Yaln\u0131z Az\u0259rbaycan xalq\u0131 d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etdikd\u0259n sonra, 2003-c\u00fc ild\u0259 Alban h\u0259vari kils\u0259si b\u0259rpa edil\u0259r\u0259k yenid\u0259n f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131rOrta \u0259srl\u0259rd\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r sistemind\u0259 dinamika, g\u0259rginlik m\u00fc\u015fahid\u0259<\/p>\n\n\n\n<p>edilmi\u015fdir. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri regional siyasi v\u0259 h\u0259rbi-siyasi prosesl\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etmi\u015f, b\u00f6lg\u0259nin siyasi, iqtisadi v\u0259 m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015flar. Bu d\u00f6vrd\u0259 obyektiv v\u0259 subyektiv s\u0259b\u0259bl\u0259r \u00fcz\u00fcnd\u0259n Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r xarici siyas\u0259tin \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n biri hesab olunurdu. XV-XVII \u0259srl\u0259rd\u0259\u015eirvan\u015fahlar, Qaraqoyunlu, A\u011fqoyunlu v\u0259 S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin diplomatik \u0259laq\u0259l\u0259ri v\u0259 siyasi \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri, \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri v\u0259 \u0259n\u0259n\u0259vi h\u00fcquq normalar\u0131 Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rqin siyasi-iqtisadi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r sisteminin formala\u015fmas\u0131na \u0259h\u0259miyy\u0259tli t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259t \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131 tarixind\u0259 orta \u0259sr A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti m\u00fcst\u0259sna yer tutmaqdad\u0131r. Tarix\u015f\u00fcnasl\u0131qda \u201cUzun H\u0259s\u0259n&#187; kimi t\u0259qdim edil\u0259n H\u0259s\u0259n xan Bayandurun (1453-1478) hakimiyy\u0259td\u0259 oldu\u011fu ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259kc\u0259 \u015e\u0259rq d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 deyil, bir s\u0131ra Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259ri &#8212; Venesiya, Neapol, Roma papal\u0131\u011f\u0131, Pol\u015fa, Almaniya, \u0130ngilt\u0259r\u0259, Avstriya, Macar\u0131stan, Burqundiya hersoqlu\u011fu, Moskva knyazl\u0131\u011f\u0131, Trabzon, Kipr v\u0259 s. ki\u00e7ik v\u0259 b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 diplomatik \u0259laq\u0259l\u0259r qurmu\u015fdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259A\u011fqoyunlu xan\u0259dan\u0131n\u0131n 30-dan \u00e7ox el\u00e7iliyi yarad\u0131lm\u0131\u015f, H\u0259s\u0259n xan\u0131n saray\u0131nda is\u0259 \u0259cn\u0259bi diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. X\u00fcsusil\u0259 vur\u011fulamaq laz\u0131md\u0131r ki, \u015e\u0259rq d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ilk diplomat qad\u0131n\u0131 da az\u0259rbaycanl\u0131 Sara xatun &#8212; H\u0259s\u0259n xan\u0131n anas\u0131 olmu\u015fdur. O, xaricid\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 apar\u0131lan dan\u0131\u015f\u0131qlarda siyasi m\u0259har\u0259tini v\u0259 m\u00fcdrikliyini d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 n\u00fcmayi\u015f etdirmi\u015fdir. A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin idar\u0259 olunmas\u0131nda f\u0259al i\u015ftirak ed\u0259n Sara xatun xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rin ayr\u0131- ayr\u0131 d\u00f6vl\u0259t xadiml\u0259ri, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Teymuril\u0259rin h\u00f6kmdar\u0131 \u018fbu S\u0259id, Osmanl\u0131 sultan\u0131 II Mehmet kimi d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 diplomatik dan\u0131\u015f\u0131qlar aparm\u0131\u015f, A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin maraqlar\u0131n\u0131 u\u011furla m\u00fcdafi\u0259 etmi\u015fdir. T\u0259sad\u00fcfi deyildir ki, H\u0259s\u0259n xan Bayandur xarici siyas\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 olan m\u00fcr\u0259kk\u0259b m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin h\u0259llini m\u0259hz ona h\u0259val\u0259 edirdi. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 da Sara xatunu yax\u015f\u0131 tan\u0131y\u0131r, A\u011fqoyunlu saray\u0131na g\u00f6nd\u0259ril\u0259n diplomatlar\u0131na vacib \u015f\u0259rtl\u0259rd\u0259n biri kimi onunla g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259yi, m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259yi Tap\u015f\u0131r\u0131rd\u0131lar Tarixi Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin s\u0131ras\u0131nda S\u0259f\u0259vil\u0259r xan\u0259dan\u0131n\u0131n diplomatik \u0259laq\u0259l\u0259ri m\u00fcasir beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r bax\u0131m\u0131ndan da ciddi maraq do\u011furan t\u0259dqiqat obyektidir v\u0259 x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Onun banisi &#8212; \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai (1501-1524) Az\u0259rbaycan tarixinin v\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin, \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n v\u0259 f\u0259ls\u0259fi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sinin m\u00fcst\u0259sna simalar\u0131ndan biri olmaqla yana\u015f\u0131, tarixd\u0259 g\u00f6rk\u0259mli strateq, mahir ideoloq v\u0259 diplomat kimi d\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131r. A\u011fqoyunlular\u0131n xarici siyas\u0259t \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini davam etdir\u0259n S\u0259f\u0259vil\u0259rin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan Qara d\u0259niz v\u0259 Aral\u0131q d\u0259nizi h\u00f6vz\u0259si \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n ba\u015flam\u0131\u015f uzaq \u0130ngilt\u0259r\u0259v\u0259 Skandinaviyaya q\u0259d\u0259r bir \u00e7ox Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 diplomatik \u0259laq\u0259l\u0259r saxlay\u0131r, \u015e\u0259rql\u0259 Q\u0259rb aras\u0131nda \u0259laq\u0259l\u0259rin qurulmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynamaqda davam edirdi. M\u0259hz \u015eah \u0130smay\u0131lla Q\u0259rb aras\u0131nda yaranm\u0131\u015f s\u0131x siyasi t\u0259maslar say\u0259sind\u0259 Avropadan T\u0259briz\u0259 ticar\u0259t missiyalar\u0131 g\u0259lm\u0259y\u0259 v\u0259 burada daimi n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259r a\u00e7\u0131lma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. O, diplomatik yolla z\u0259man\u0259sinin dig\u0259r q\u00fcdr\u0259tli siyasi m\u0259rk\u0259zi &#8212; Hindistandak\u0131 B\u00f6y\u00fck Mo\u011follar imperiyas\u0131 il\u0259 d\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r m\u00f6hk\u0259m dostluq<\/p>\n\n\n\n<p>\u0259laq\u0259l\u0259ri yaratm\u0131\u015fd\u0131. \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik tarixind\u0259 misilsiz xidm\u0259tl\u0259rind\u0259n biri Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sini d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyin\u0259 v\u0259 diplomatik m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r\u0259 g\u0259tirm\u0259sidir. Bel\u0259 ki, S\u0259f\u0259vil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259td\u0259 oldu\u011fu<\/p>\n\n\n\n<p>d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 bu dil r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili statusunu qoruyub saxlayaraq h\u0259m d\u0259 diplomatiya dili olmu\u015fdur S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin s\u00fcqutundan sonra hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan s\u0259rk\u0259rd\u0259si Nadir \u015fah \u018ff\u015far hakimiyy\u0259td\u0259 oldu\u011fu 1736-1747-ci ill\u0259rd\u0259 ke\u00e7mi\u015f S\u0259f\u0259vi imperiyas\u0131n\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rini daha da geni\u015fl\u0259ndirdi. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259f\u015far-t\u00fcrk elind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015f bu b\u00f6y\u00fck h\u00f6kmdar 1739-cu ild\u0259 Dehli d\u0259 daxil olmaqla \u015eimali Hindistan\u0131 da \u0259l\u0259 ke\u00e7irdi. Lakin Az\u0259rbaycan h\u00f6kmdar\u0131n\u0131n bu geni\u015f \u0259razid\u0259 q\u00fcdr\u0259tli m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fdirilmi\u015f d\u00f6vl\u0259t yaratmaq<\/p>\n\n\n\n<p>planlar\u0131 ba\u015f tutmad\u0131. Nadir \u015fah \u018ff\u015farla Rusiya imperatoru Anna \u0130vanovna (1730-1740), Osmanl\u0131 sultan\u0131 I Mahmud (1730-1754), B\u00f6y\u00fck Mo\u011fol imperatoru M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015fah (1719-1748) aras\u0131nda diplomatik yaz\u0131\u015fmalar Az\u0259rbaycan diplomatiyas\u0131n\u0131n parlaq s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259ndir. Nadir \u015fah milli v\u0259hd\u0259t\u0259 nail olma\u011f\u0131 bacarm\u0131\u015f, d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda v\u0259 diplomatiya sah\u0259sind\u0259 atd\u0131\u011f\u0131 q\u0259tiyy\u0259tli add\u0131mlar hesab\u0131na do\u011fma xalq\u0131n\u0131 par\u00e7alanmaqdan, \u0259sar\u0259t v\u0259 t\u0259hdidl\u0259rd\u0259n xilas etm\u0259y\u0259 m\u00fcv\u0259ff\u0259q olmu\u015fdu. Nadir \u015fah\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc pozulsa da, d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri ayr\u0131-ayr\u0131 xanl\u0131qlar timsal\u0131nda Rusiya \u00e7arizminin i\u015f\u011fal\u0131na q\u0259d\u0259r davam etm\u0259kd\u0259 idi. Xanl\u0131qlar\u0131n he\u00e7 biri \u00f6z xarici siyas\u0259tind\u0259 tam m\u00fcst\u0259qil v\u0259 q\u0259tiyy\u0259tli add\u0131m atma\u011fa qadir deyildi. H\u0259r bir xanl\u0131q ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda \u00f6z\u00fcn\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin, yaxud Rusiyan\u0131n n\u00fcmun\u0259sind\u0259 himay\u0259dar axtar\u0131r, m\u00fcst\u0259qilliyini qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn xarici siyas\u0259tini h\u0259min d\u00f6vr\u00fcn b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin maraqlar\u0131na uy\u011funla\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. M\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259qamlarda \u015e\u0259ki xan\u0131 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259binin (1747-1755), Quba hakimi F\u0259t\u0259li xan\u0131n (1758-1789), A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015fah Qacar\u0131n (1741-1797), Abbas Mirz\u0259 Qacar\u0131n (1788-1833) Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k c\u0259hdl\u0259ri \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rs\u0259 d\u0259, onlar\u0131n da h\u0259min c\u0259hdl\u0259ri bir s\u0259m\u0259r\u0259 verm\u0259mi\u015fdi. \u00c7ar h\u00f6kum\u0259ti Az\u0259rbaycan\u0131n xanl\u0131qlara par\u00e7alanmas\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, bu prosesd\u0259 h\u0259m silah, h\u0259m d\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r ba\u011flanmas\u0131ndan istifad\u0259 edirdi. Quba xanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Rusiya aras\u0131nda 1782-ci il m\u00fcqavil\u0259si ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 h\u0259sr edilmi\u015fdi. Az\u0259rbaycan\u0131n \u00c7ar-Balak\u0259n camaatl\u0131\u011f\u0131 (1803) v\u0259 G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131ndan (1804) sonra 1805-ci il may\u0131n 14-d\u0259 Rusiya il\u0259 Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn saxlanmas\u0131 \u015f\u0259rti il\u0259 K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si imzalanm\u0131\u015fd\u0131. Qaraba\u011f xan\u0131 \u0130brahimx\u0259lil xanla imzalanan K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si \u015e\u0259ki xan\u0131 S\u0259lim xanla h\u0259min yerd\u0259 imzalanm\u0131\u015f 22 may 1805-ci il K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si v\u0259 \u015eirvan xan\u0131 Mustafa xanla ba\u011flanm\u0131\u015f 25dekabr 1805-ci il m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas olmu\u015fduN\u0259hay\u0259t, Rusiya il\u0259 Qacarlar d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda G\u00fcl\u00fcstan (12 oktyabr 1813-c\u00fc il) v\u0259 T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay (10 fevral 1828-ci il) m\u00fcqavil\u0259l\u0259rinin imzalanmas\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131n\u0131n s\u00fcqutu ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi \u0259razil\u0259rinin Rusiya imperiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131 v\u0259 par\u00e7alanmas\u0131, erm\u0259nil\u0259rin k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 C\u0259nubi Qafqaza k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si regionun etnik m\u0259nz\u0259r\u0259sinin s\u00fcni \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. 1917-ci ilin fevral\u0131nda Rusiyada monarxiya rejimi devrildi. 1917-ci ilin oktyabr\u0131nda Rusiyada bol\u015fevikl\u0259r hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldil\u0259r. 1918-ci il fevral\u0131n 14-d\u0259 Tiflisd\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n ali hakimiyy\u0259t orqan\u0131 olan Zaqafqaziya Seymi (parlament) yarad\u0131ld\u0131. Seymd\u0259 M\u00fcs\u0259lman Fraksiyas\u0131n\u0131 44 deputat t\u0259msil edirdi. 1918-ci il aprelin 9-da<\/p>\n\n\n\n<p>Seym Zaqafqaziyan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etdi. Lakin k\u0259skin milli m\u0259nafe ziddiyy\u0259tl\u0259ri Zaqafqaziya Seyminin da\u011f\u0131lmas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu. N\u0259tic\u0259d\u0259 1918-ci il may\u0131n 25-d\u0259 g\u00fcrc\u00fc n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r Seymd\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131lar v\u0259 may\u0131n 26-da G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etdil\u0259r. 1918-ci il may\u0131n 27-d\u0259 M\u00fcs\u0259lman Fraksiyas\u0131n\u0131n \u00fczvl\u0259ri d\u0259 ayr\u0131ca iclas ke\u00e7irdil\u0259r v\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131. 1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n ilk iclas\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti elan edildi. C\u0259mi 23 ay f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f c\u00fcmhuriyy\u0259tin \u0130stiqlal b\u0259yannam\u0259sind\u0259 elan olundu\u011fu kimi, h\u00f6kum\u0259tin xarici siyas\u0259t strategiyas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 onun \u201cbeyn\u0259lxalq birliyin b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259ri, x\u00fcsus\u0259n h\u0259ms\u0259rh\u0259d xalqlar v\u0259<\/p>\n\n\n\n<p>d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 dostluq \u0259laq\u0259l\u0259rinin qurulmas\u0131\u201d prinsipi t\u0259\u015fkil edirdi. C\u00fcmhuriyy\u0259tin qurucular\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259t tarixinin \u015f\u0259r\u0259fli s\u0259hif\u0259l\u0259rini yazd\u0131lar. Bu d\u00f6vrd\u0259 xarici siyas\u0259t kursunun ard\u0131c\u0131l \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi d\u00f6vl\u0259t strukturunun yarad\u0131lmas\u0131na b\u00f6y\u00fck z\u0259rur\u0259t yaranm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti &nbsp;yarand\u0131\u011f\u0131 ilk g\u00fcnd\u0259n Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyini t\u0259sis etmi\u015f, m\u00fcxt\u0259lif vaxtlarda M\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n Hac\u0131nski, \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov, F\u0259t\u0259li xan Xoyski, M\u0259mm\u0259dyusif C\u0259f\u0259rov bu quruma ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015fdil\u0259r. Az\u0259rbaycan Xalq<\/p>\n\n\n\n<p>C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi sistemind\u0259 239 n\u0259f\u0259r \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyinin \u0259n vacib v\u0259zif\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyinin Avropada tan\u0131nmas\u0131 v\u0259 qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin t\u0259nziml\u0259nm\u0259si idi. Az\u0259rbaycan diplomatlar\u0131 1920-ci il yanvar ay\u0131n\u0131n 11-d\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda i\u015ftirak etm\u0259kl\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 olduqca \u0259h\u0259miyy\u0259tli u\u011fura imza atm\u0131\u015fd\u0131lar. Bel\u0259 ki, 1920-ci il yanvar\u0131n 11-d\u0259 Versal Ali \u015euras\u0131nda Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t kimi tan\u0131nm\u0131\u015f, ona \u015furadah\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 s\u0259viyy\u0259sind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclaslarda i\u015ftirak etm\u0259k, dan\u0131\u015f\u0131qlar aparmaq imkanlar\u0131 verilmi\u015fdi. 1920-ci ild\u0259 Bak\u0131da 16 \u00f6lk\u0259nin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n B\u00f6y\u00fck Britaniyan\u0131n, Bel\u00e7ikan\u0131n, Yunan\u0131stan\u0131n, Danimarkan\u0131n, Litvan\u0131n, AB\u015e-\u0131n, Finlandiyan\u0131n, \u0130sve\u00e7r\u0259nin v\u0259 dig\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin diplomatik korpuslar\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259, Rusiya, \u0130ran, G\u00fcrc\u00fcstan, Erm\u0259nistan v\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 r\u0259smi n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259ri a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Lakin 1920-ci ilin aprelind\u0259 bol\u015fevik Rusiyas\u0131n\u0131n h\u0259rbi-siyasi t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti s\u00fcquta u\u011fram\u0131\u015f, milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik salnam\u0259sind\u0259 t\u0259qrib\u0259n 70 illik n\u00f6vb\u0259ti fasil\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.1920-ci ilin aprelind\u0259 Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 AXC-nin s\u00fcquta u\u011frad\u0131lmas\u0131, v\u0259 onun yerind\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-in yarad\u0131lmas\u0131 milli diplomatiya tarixind\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixi \u0259razil\u0259rin itirildiyi d\u00f6vr kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir.Sovet hakimiyy\u0259tinin birinci iki ilind\u0259 respublika h\u00f6kum\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 Xarici \u0130\u015fl\u0259r Komissarl\u0131\u011f\u0131 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. 1921-ci ilin oktyabr\u0131nda Az\u0259rbaycan SSR-in T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 s\u0259firliyi, bir q\u0259d\u0259r sonra is\u0259 Qarsda konsullu\u011fu f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. S\u0259fir \u0130brahim \u018fbilov Az\u0259rbaycanla T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda ikit\u0259r\u0259fli m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin daha da geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Lakin Az\u0259rbaycan Xarici \u0130\u015fl\u0259r Komissarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti getdikc\u0259 m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, bir s\u0131ra m\u0259qamlarda formal xarakter da\u015f\u0131m\u0131\u015f, onun f\u0259aliyy\u0259ti t\u0259dric\u0259n Moskvan\u0131n tam n\u0259zar\u0259tin\u0259 ke\u00e7mi\u015fdiAz\u0259rbaycan yenid\u0259n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etdikd\u0259n sonra onun beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar v\u0259 d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmas\u0131 prosesi ba\u015fland\u0131. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 8 dekabr 1991-ci ild\u0259 \u0130slam \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131na, 30 yanvar 1992-ci ild\u0259 Avropa T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131na, 2 mart 1992-ci ild\u0259 BMTy\u0259 \u00fczv q\u0259bul edildi. 4 aprel 1992-ci ild\u0259 is\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 yan\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n daimi n\u00fcmay\u0259nd\u0259si t\u0259yin edildi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130lk olaraq, 14 yanvar 1992-ci ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259ti il\u0259 diplomatik \u0259laq\u0259l\u0259r quruldu. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin 1992-ci il 9 aprel tarixli F\u0259rman\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi haqq\u0131nda \u018fsasnam\u0259 t\u0259sdiq edilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidentinin 2004-c\u00fc il 29 yanvar tarixli 16 n\u00f6mr\u0259li F\u0259rman\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi haqq\u0131nda yeni \u018fsasnam\u0259 t\u0259sdiq edilmi\u015fdir.1993-c\u00fc ild\u0259 b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t xadimi Heyd\u0259r \u018fliyevin hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259sind\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 m\u00fcst\u0259qil v\u0259 balansla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f xarici siyas\u0259t h\u0259yata ke\u00e7irir. Bu siyas\u0259t Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259siz g\u0259l\u0259c\u0259yinin t\u0259minat\u0131na, X\u0259z\u0259r-Qafqaz b\u00f6lg\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n m\u00fch\u00fcm \u00f6lk\u0259y\u0259 \u00e7evrilm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan \u00f6z xarici siyas\u0259tini beyn\u0259lxalq h\u00fcquq norma v\u0259 prinsipl\u0259ri, c\u00fcml\u0259d\u0259n, d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin suverenliyi v\u0259\u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259 h\u00f6rm\u0259t, daxili i\u015fl\u0259r\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 edilm\u0259m\u0259si prinsipl\u0259ri \u0259sas\u0131nda qurmu\u015fdur. Kompleks v\u0259\u00e7ox\u015fax\u0259li xarakter da\u015f\u0131yan Az\u0259rbaycan diplomatiyas\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca prioritetl\u0259rind\u0259n biri m\u00fcasir m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259llin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015fdi. Erm\u0259nistan\u0131n n\u00f6vb\u0259ti h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz c\u0259hdin\u0259 cavab olaraq Az\u0259rbaycan Ordusu 2020-ci il sentyabr\u0131n 27-d\u0259 \u0259ks-h\u0259ml\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131na ba\u015flad\u0131 v\u0259 44 g\u00fcn davam ed\u0259n V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistan ordusunu m\u0259hv etm\u0259y\u0259, onu diz \u00e7\u00f6kd\u00fcrm\u0259y\u0259, i\u015f\u011fal alt\u0131nda olan \u0259razil\u0259ri azad etm\u0259y\u0259 nail oldu. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc b\u0259rpa edildi. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidentinin 31 oktyabr 2005-ci il tarixli f\u0259rman\u0131 \u0259sas\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyinin Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131ndak\u0131 \u0130dar\u0259si yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130dar\u0259nin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n m\u0259qs\u0259di Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n vahid xarici siyasi x\u0259ttinin, Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyinin m\u00fcvafiq v\u0259zif\u0259 v\u0259 funksiyalar\u0131n\u0131n Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131nda fasil\u0259siz v\u0259 ard\u0131c\u0131l h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini, Nax\u00e7\u0131vanda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin konsulluqlar\u0131, beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259ri il\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259rin nizamlanmas\u0131n\u0131, h\u0259m\u00e7inin muxtar respublikan\u0131n iqtisadi, ticar\u0259t, elmi-texniki v\u0259 m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259rinin geni\u015fl\u0259nm\u0259sini t\u0259min etm\u0259kd\u0259n ibar\u0259tdir. Haz\u0131rda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n 183 xarici \u00f6lk\u0259 il\u0259 diplomatik \u0259laq\u0259l\u0259ri qurulmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan\u0131n 59 \u00f6lk\u0259d\u0259 s\u0259firliyi, 9 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 ba\u015f konsullu\u011fu, 17 \u00f6lk\u0259d\u0259 f\u0259xri konsullu\u011fu f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Az\u0259rbaycan\u0131n 19 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat yan\u0131nda n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi m\u00f6vcuddur. Eyni zamanda, Az\u0259rbaycanda 66 \u00f6lk\u0259nin s\u0259firliyi v\u0259 3 \u00f6lk\u0259nin 4 ba\u015f konsullu\u011fu, 13 \u00f6lk\u0259nin f\u0259xri konsullu\u011fu f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Az\u0259rbaycanda 21 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Haz\u0131rda \u00f6lk\u0259 daxilind\u0259 v\u0259 xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259, beyn\u0259lxalq v\u0259 regional t\u0259\u015fkilatlarda Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259t kursunu h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n 1000-\u0259 ya\u015f\u0131n pe\u015f\u0259kar diplomat korpusu f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. B\u00fct\u00fcn nailiyy\u0259tl\u0259rimiz d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n etdiyi xarici siyas\u0259t kursunun ard\u0131c\u0131l \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Xarici t\u0259cav\u00fcz amilinin m\u00f6vcudlu\u011funa baxmayaraq, Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fc tarazla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, balansl\u0131 v\u0259 \u00e7ox\u015fax\u0259li xarici siyas\u0259t say\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259mizin beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r sistemind\u0259 n\u00fcfuz v\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tinin davaml\u0131 olaraq g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si u\u011furlar s\u0131ras\u0131nda g\u00f6st\u0259ril\u0259 bil\u0259r. Az\u0259rbaycan xarici \u0259laq\u0259l\u0259rin v\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131n t\u0259\u015fviqi vasit\u0259sil\u0259 h\u0259m ikit\u0259r\u0259fli, h\u0259m d\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli formatlarda b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu \u0259sasda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 faydal\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 inki\u015faf etdir\u0259r\u0259k, milli t\u0259r\u0259qqinin t\u0259l\u0259batlar\u0131n\u0131 qar\u015f\u0131lamaq yolunu m\u0259qs\u0259dli \u015f\u0259kild\u0259 davam etdirir. Bel\u0259likl\u0259, b\u00fct\u00fcn qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259, t\u0259bii ki, ham\u0131ya m\u0259lum s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 Erm\u0259nistan istisna olmaqla, m\u00fcxt\u0259lif m\u00fcst\u0259vil\u0259rd\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q u\u011furla inki\u015faf edir. Az\u0259rbaycan \u015e\u0259rq-Q\u0259rb, \u015eimal-C\u0259nub, C\u0259nub-Q\u0259rb d\u0259hlizl\u0259ri \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 logistik layih\u0259l\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z tranzit imkanlar\u0131n\u0131 t\u0259qdim edir. \u00d6lk\u0259mizin z\u0259ngin enerji potensial\u0131n\u0131n ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fm\u0259si davam edir, burada uzun ill\u0259r b\u00f6y\u00fck m\u0259nf\u0259\u0259t g\u0259tir\u0259n Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0259sas ixrac neft boru k\u0259m\u0259ri il\u0259 yana\u015f\u0131, C\u0259nub Qaz D\u0259hlizi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259r s\u00fcr\u0259tl\u0259 tamamlan\u0131r. Az\u0259rbaycan X\u0259z\u0259ryan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rin dialoqunda f\u0259al i\u015ftirak edir v\u0259 bu, 2018-ci ild\u0259 X\u0259z\u0259rin h\u00fcquqi statusu haqq\u0131nda Konvensiyan\u0131n imzalanmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xararaq X\u0259z\u0259rin s\u00fclh, mehriban qon\u015fuluq v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q zonas\u0131na \u00e7evrilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259rait yarad\u0131b. Bu yolla toplan\u0131lan daxili potensial davaml\u0131 olaraq Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlarda v\u0259 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259rd\u0259 u\u011furlar\u0131na \u00e7evrilir. Bel\u0259likl\u0259, 2012-2013-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131na qeyri-daimi \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u00fcn ard\u0131nca \u00f6lk\u0259miz 2017-2019-cu ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn 176 s\u0259s &#171;lehin\u0259\u201d olmaqla BMT-nin \u0130qtisadi v\u0259 Sosial \u015euras\u0131na \u00fczv se\u00e7ilir. 2019-cu ild\u0259n etibar\u0259n, Az\u0259rbaycan 2011-ci ild\u0259 \u00fczv oldu\u011fu v\u0259 BMT-d\u0259n sonra ikinci \u0259n b\u00f6y\u00fck beyn\u0259lxalq platforma olan Qo\u015fulmama H\u0259r\u0259kat\u0131nda s\u0259drlik v\u0259zif\u0259sini icra ed\u0259c\u0259kdir. T\u0259\u015fkilat\u0131n nisb\u0259t\u0259n yeni bir \u00fczv\u00fcn\u00fcn onu idar\u0259 etm\u0259y\u0259 haz\u0131rla\u015fmas\u0131 fakt\u0131 \u00f6z\u00fc-\u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 \u0259lam\u0259tdar hald\u0131r. Avropa \u0130ttifaq\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n ir\u0259li apar\u0131lmas\u0131nda \u0259ld\u0259 edil\u0259n m\u00fch\u00fcm t\u0259r\u0259qqi il\u0259 yana\u015f\u0131, NATO, \u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131, \u018fr\u0259b D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri Liqas\u0131, Afrika \u0130ttifaq\u0131, Amerika D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri T\u0259\u015fkilat\u0131 il\u0259 d\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259maslar\u0131n davaml\u0131 inki\u015faf\u0131, milli maraqlar\u0131m\u0131z\u0131 t\u0259msil v\u0259 m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait yarad\u0131r. Eyni zamanda, r\u0259smi Bak\u0131 \u00fczv\u00fc oldu\u011fu beyn\u0259lxalq strukturlar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 apar\u0131lan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qda \u00e7ox f\u0259al i\u015ftirak edir. AT\u018fT, \u0130slam \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131, T\u00fcrkdilli D\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131, MDB, GUAM, Avropa \u015euras\u0131 v\u0259 QD\u0130\u018fT bu \u00e7oxt\u0259r\u0259fli formatlardan yaln\u0131z b\u0259zil\u0259ri qismind\u0259 qeyd oluna bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bildiyiniz kimi, erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri Qafqaz\u0131n sovetl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259n sonra da Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razil\u0259rini par\u00e7alamaq c\u0259hdl\u0259rind\u0259n imtina etm\u0259yibl\u0259r. Lakin, onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 u\u011fursuzlu\u011fa d\u00fc\u00e7ar oldu. B\u00f6lg\u0259d\u0259 s\u00fclh v\u0259 \u0259min-amanl\u0131q yegan\u0259 m\u00fcmk\u00fcn olan formada \u2013 Qaraba\u011f\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n onun da\u011fl\u0131q v\u0259 aran hiss\u0259l\u0259rinin Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 saxlan\u0131lmas\u0131 \u015f\u0259klind\u0259 b\u0259rq\u0259rar olundu. B\u00f6lg\u0259nin da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259ki erm\u0259ni \u0259halisi Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti (DQMV) \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 geni\u015f muxtariyy\u0259tin t\u0259qdim etdiyi b\u00fct\u00fcn imkanlardan istifad\u0259 edirdi. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, \u00fcmumi ya\u015fay\u0131\u015f s\u0259viyy\u0259si v\u0259 adamba\u015f\u0131na d\u00fc\u015f\u0259n \u0259sas g\u00f6st\u0259ricil\u0259r bax\u0131m\u0131ndan DQMV Az\u0259rbaycan SSR v\u0259 \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, Sovet \u0130ttifaq\u0131 \u00fczr\u0259 orta s\u0259viyy\u0259ni xeyli \u00fcst\u0259l\u0259yirdi. B\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, 1980-ci ill\u0259rin sonlar\u0131nda erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri sonradan silahl\u0131 t\u0259cav\u00fcz\u0259 \u00e7evril\u0259n, \u00f6z \u0259razi iddialar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k kampaniyas\u0131na yenid\u0259n ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razil\u0259rini \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn qanunsuz g\u00fccd\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259si k\u00fctl\u0259vi etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259l\u0259r, beyn\u0259lxalq humanitar h\u00fcquq pozuntular\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 akt\u0131 il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunub. Y\u0259ni XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 oldu\u011fu kimi, eyni d\u0259st-x\u0259tt g\u00f6z qaba\u011f\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Haz\u0131rk\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259rinin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin m\u0259sul \u00fczv\u00fc olan Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n dinc \u015f\u0259kild\u0259 substantiv v\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259lik intensiv dan\u0131\u015f\u0131qlar yolu il\u0259 h\u0259ll etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 ba\u015fl\u0131ca v\u0259 \u0259n m\u00fch\u00fcm problemdir. M\u0259lum oldu\u011fu kimi, BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 1993-c\u00fc ild\u0259 4 q\u0259tnam\u0259 (822, 853, 874 v\u0259 884 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259l\u0259r) q\u0259bul etdi v\u0259 orada birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n suverenliyi v\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259 d\u0259st\u0259k verdiyini, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sinin Az\u0259rbaycana m\u0259xsuslu\u011funu t\u0259sdiql\u0259di, t\u0259cav\u00fcz\u00fc v\u0259 \u00f6lk\u0259mizin \u0259razil\u0259rinin z\u0259bt olunmas\u0131n\u0131 q\u0131nayaraq, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin d\u0259rhal, tam v\u0259 qeyd-\u015f\u0259rtsiz \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Uzun ill\u0259rdir ki, Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 h\u0259r v\u0259chl\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259lli prosesini \u0259ng\u0259ll\u0259m\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015faraq, g\u00fcc v\u0259 g\u00fccl\u0259 h\u0259d\u0259l\u0259m\u0259ni t\u0259tbiq etm\u0259m\u0259k, beyn\u0259lxalq m\u00fcbahis\u0259l\u0259ri s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259ll etm\u0259k, d\u00f6vl\u0259t s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131na v\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015fmaq kimi beyn\u0259lxalq \u00f6hd\u0259likl\u0259rind\u0259n yay\u0131n\u0131r. Buna baxmayaraq, bel\u0259 davran\u0131\u015f x\u0259tti bu \u00f6lk\u0259ni el\u0259 bir dalana sal\u0131b ki, oradan \u00e7\u0131x\u0131\u015f yaln\u0131z qon\u015fularla m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin normalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 ilhaq niyy\u0259tl\u0259rind\u0259n \u0259l \u00e7\u0259kilm\u0259si yolu il\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan b\u00f6y\u00fck layih\u0259l\u0259rin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcskar\u0131 v\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 qismind\u0259 regional \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 inki\u015faf etdir\u0259n v\u0259 beyn\u0259lxalq n\u00fcfuza malik olan bir d\u00f6vl\u0259tdir. Hal-haz\u0131rda etibarl\u0131 t\u0259r\u0259fda\u015f kimi q\u0259bul edil\u0259n \u00f6lk\u0259mizin xarici siyasi u\u011furlar\u0131, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, qon\u015fu \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n dig\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 balansla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin qurulmas\u0131, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 maraqlardan ir\u0259li g\u0259l\u0259n b\u0259rab\u0259r dialoq v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 \u0259saslan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Xarici siyas\u0259t prioritetl\u0259rinin s\u0131ras\u0131na, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, \u00f6lk\u0259mizin suverenliyi v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyinin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259rinin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f s\u0259rh\u0259dl\u0259rimiz \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcm\u00fcz\u00fcn b\u0259rpa edilm\u0259si daxildir. Bundan ba\u015fqa, prioritetl\u0259r\u0259, h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcskar\u0131 v\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 oldu\u011fu b\u00fct\u00fcn irimiqyasl\u0131 beyn\u0259lxalq layih\u0259l\u0259rin ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdirilm\u0259sinin davam etdirilm\u0259si, habel\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r, onlar\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri v\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar daxil olmaqla b\u00fct\u00fcn beyn\u0259lxalq aktorlarla qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 faydal\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n daha da inki\u015faf etdirilm\u0259si aiddir.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n beyn\u0259lxalq \u0259laq\u0259l\u0259r sistemind\u0259 yeri v\u0259 rolu bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fark\u0259n, qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, son ill\u0259r \u0259rzind\u0259 Bak\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r, dinl\u0259r v\u0259 sivilizasiyalar aras\u0131nda dialoq d\u0259y\u0259rl\u0259rini t\u0259\u015fviq ed\u0259n apar\u0131c\u0131 platformalardan biri kimi b\u0259rq\u0259rarla\u015f\u0131b. 2008-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 ba\u015flanan Bak\u0131 prosesi qlobal s\u0259viyy\u0259d\u0259 humanizmin \u0259n y\u00fcks\u0259k d\u0259y\u0259rl\u0259rini t\u0259bli\u011f etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259sirli amil olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00f6y\u00fck q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 qeyd etm\u0259k olar ki, bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan diplomatiyas\u0131 ke\u00e7diyi bir \u0259srlik ke\u015fm\u0259ke\u015fli yoluna l\u0259yaq\u0259tl\u0259 n\u0259z\u0259r sala v\u0259 Prezident \u0130lham \u018fliyevin 2018-ci ild\u0259 Qlobal Bak\u0131 Forumunda s\u00f6yl\u0259diyi s\u00f6zl\u0259rini t\u0259krarlaya bil\u0259r: &#171;Hesab edir\u0259m ki, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin qurucular\u0131 m\u00fcasir Az\u0259rbaycan\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131n \u015fahidi ola bils\u0259ydil\u0259r, biziml\u0259 f\u0259xr ed\u0259rdil\u0259r. Biz is\u0259 onlarla f\u0259xr edirik v\u0259 h\u0259m \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u0259, h\u0259m d\u0259 d\u00fcnyaya n\u00fcmayi\u015f etdiririk ki, insanlar yaln\u0131z m\u00fcst\u0259qillik d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, \u00f6z taleyinin sahibi olanda u\u011fura nail olurlar. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan bunun bariz n\u00fcmun\u0259sidir<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Prezident \u0130lham \u018fliyevin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan diplomatiyas\u0131 Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 simas\u0131n\u0131n if\u015fa olunmas\u0131, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si haqq\u0131nda h\u0259qiq\u0259tl\u0259rin d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u015find\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck u\u011furlar qazand\u0131. Erm\u0259ni lobbisini \u0259n\u0259n\u0259vi dominantl\u0131q etdiyi co\u011frafiyada da s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rma\u011fa nail oldu. \u00d6lk\u0259miz BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n qeyri-daimi \u00fczv\u00fc oldu\u011fu d\u00f6vrd\u0259 bu m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tinin diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zin\u0259 g\u0259tirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259ruri add\u0131mlar atd\u0131. Art\u0131q b\u00fct\u00fcn apar\u0131c\u0131 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar, \u0259sas g\u00fcc m\u0259rk\u0259zl\u0259ri, ayr\u0131-ayr\u0131 n\u00fcfuzlu d\u00f6vl\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud status-kvonun saxlanmas\u0131n\u0131n yolverilm\u0259zliyini b\u0259yan edir v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin beyn\u0259lxalq h\u00fcquq prinsipl\u0259ri \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259llin\u0259 t\u0259r\u0259fdar \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131lar. Bundan sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n \u0259sasl\u0131 b\u0259han\u0259 limiti qalm\u0131rd\u0131. Odur ki, Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi, \u015fovinist rejimi bir t\u0259r\u0259fd\u0259n, d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tinin, AT\u018fT-in Minsk qrupunun problemin k\u00f6kl\u00fc h\u0259lli il\u0259 ba\u011fl\u0131 ona \u00fcnvanlanan v\u0259 getdikc\u0259 daha t\u0259kidli xarakter alan t\u0259l\u0259bl\u0259rind\u0259n yay\u0131nma\u011fa, \u0259sas diqq\u0259ti m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif neqativ t\u0259zah\u00fcrl\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 fokusla\u015fd\u0131rma\u011fa c\u0259hd g\u00f6st\u0259rirdi. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259ns\u0259, vaxt\u0131 g\u0259l\u0259nd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal alt\u0131nda olan torpaqlar\u0131 azad etm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 dig\u0259r yollara \u0259l ataca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0259kin\u0259r\u0259k, onun f\u0259aliyy\u0259tini m\u0259hdudla\u015fd\u0131rma\u011fa, hans\u0131sa m\u00fcqavil\u0259 vasit\u0259sil\u0259 \u0259l-qolunu ba\u011flama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Ancaq b\u00fct\u00fcn bu c\u0259hdl\u0259rin he\u00e7 bir s\u0259m\u0259r\u0259si olmad\u0131 v\u0259 ola da bilm\u0259zdi. Az\u0259rbaycan b\u00fct\u00fcn imkanlardan, malik oldu\u011fu resurslardan, g\u00fccl\u00fc siyasi, iqtisadi v\u0259 h\u0259rbi potensial\u0131ndan istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin \u0259dal\u0259tli h\u0259llin\u0259 nail oldu.<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nistan\u0131n ac\u0131nacaql\u0131 duruma d\u00fc\u015fm\u0259yinin dig\u0259r s\u0259b\u0259bi h\u00f6kum\u0259tin son zamanlar onun daxili v\u0259 xarici siyas\u0259tin\u0259 \u00f6z etiraz\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 n\u00fcmayi\u015f etdir\u0259n erm\u0259ni diasporunun v\u0259 yerli ictimaiyy\u0259tin diqq\u0259tini m\u00f6vcud ciddi sosial-iqtisadi probleml\u0259rd\u0259n yay\u0131nd\u0131rmaq c\u0259hdi il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu g\u00fcn art\u0131q ham\u0131 bilir ki, h\u0259yata ke\u00e7irdiyi i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tinin n\u0259tic\u0259si olaraq Erm\u0259nistan regionun siyasi, sosial-iqtisadi v\u0259 m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131ndan t\u0259crid olunmu\u015f v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcb. He\u00e7 bir daxili resursun, xarici investisiyan\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259raitd\u0259, habel\u0259 b\u00fct\u00fcn regional layih\u0259l\u0259rd\u0259n k\u0259narda qald\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn onun inki\u015faf perspektivi d\u0259 yox idi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Erm\u0259nistan ciddi maliyy\u0259 s\u0131x\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n, sosial v\u0259 demoqrafik g\u0259rginliyin m\u0259ng\u0259n\u0259sind\u0259 \u00e7abalay\u0131rd\u0131. \u0130\u015fsizlik, yoxsulluq, s\u0259fal\u0259t, insan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 dig\u0259r s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n \u0259hali ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 \u00fcz tuturdu. Erm\u0259nistan\u0131n r\u0259smi orqanlar\u0131 da etiraf edirdil\u0259r ki, orta hesabla h\u0259r il 60-70 min n\u0259f\u0259r \u00f6lk\u0259ni bird\u0259f\u0259lik t\u0259rk etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qal\u0131rd\u0131. N\u0259tic\u0259 etibaril\u0259 c\u0259miyy\u0259td\u0259 naraz\u0131l\u0131q art\u0131r v\u0259 hakimiyy\u0259t Qaraba\u011f kart\u0131ndan istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 ictimaiyy\u0259tin diqq\u0259tini daxili probleml\u0259rd\u0259n yay\u0131nd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Ancaq Erm\u0259nistan iqtidar\u0131, erm\u0259ni lobbisi ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u00fcrd\u00fc ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si h\u0259ll olunmad\u0131qca, bu \u00f6lk\u0259nin v\u0259 xalq\u0131n durumu daha da a\u011f\u0131rla\u015facaq.<\/p>\n\n\n\n<p>D\u00fcnyan\u0131n, eyni zamanda, n\u00fcfuzlu beyin m\u0259rk\u0259zl\u0259rinin birm\u0259nal\u0131 q\u0259bul etdiyi bug\u00fcnk\u00fc reall\u0131q budur ki, xalq\u0131n birliyi v\u0259 \u0259zmi, Ali Ba\u015f Komandan\u0131n c\u0259sar\u0259tli q\u0259rarlar\u0131 il\u0259 V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131n parlaq q\u0259l\u0259b\u0259si il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131b. Prezident c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev daim prinsipiall\u0131q, yenilm\u0259z irad\u0259 n\u00fcmayi\u015f etdirib. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n milli maraqlar\u0131n\u0131 q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 m\u00fcdafi\u0259 edib. Q\u0259tiyy\u0259t, b\u00f6y\u00fck diplomatik m\u0259har\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 tarixi z\u0259f\u0259r \u0259ld\u0259 olunub. M\u0259hz uzun ill\u0259r h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f xarici siyas\u0259t say\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259mizin beyn\u0259lxalq \u0259laq\u0259l\u0259ri g\u00fccl\u0259nib. D\u00f6vl\u0259timizin potensial\u0131 b\u00fct\u00fcn platformalarda Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tinin if\u015fa edilm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259ldilib. Eyni zamanda, problemin Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259lli il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u00fcquqi baza yarad\u0131l\u0131b. Erm\u0259nistan b\u00fct\u00fcn regional layih\u0259l\u0259rd\u0259n t\u0259crid olunub. \u0130\u015f\u011fal fakt\u0131na g\u00f6r\u0259 b\u00fct\u00fcn z\u0259ruri, \u00f6z \u00f6lk\u0259si v\u0259 xalq\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259r\u0259kli layih\u0259l\u0259r Erm\u0259nistandan yan ke\u00e7ib. \u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r Erm\u0259nistanda hakimiyy\u0259td\u0259 olan q\u00fcvv\u0259l\u0259rin qeyri-sa\u011flam add\u0131mlar\u0131 bug\u00fcnk\u00fc reall\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259rtl\u0259ndirib. \u0130ndi regionda yeni reall\u0131q yaran\u0131b. Art\u0131q bu regionun s\u00f6z sahibi Az\u0259rbaycand\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cC\u0259nubi Qafqaz: Regional inki\u015faf v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q perspektivl\u0259ri\u201d m\u00f6vzusunda m\u00fczakir\u0259ni y\u00fcks\u0259k d\u0259y\u0259rl\u0259ndir\u0259n, bel\u0259 m\u00fch\u00fcm polemikaya \u00f6lk\u0259mizin d\u0259 ehtiyac\u0131 oldu\u011funu vur\u011fulayan d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 bildirib ki, 30 il \u00e7\u0259k\u0259n i\u015f\u011fal fakt\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n, Az\u0259rbaycan \u00f6z m\u00f6vqeyini birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 b\u0259yan etdi, \u0259razil\u0259r azad olunmayana q\u0259d\u0259r Erm\u0259nistanla \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259y\u0259c\u0259yik: \u201cHesab edir\u0259m, Erm\u0259nistan\u0131n \u00f6z\u00fc d\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcr ki, onlar \u00e7ox b\u00f6y\u00fck s\u0259hv\u0259 yol veribl\u0259r. Onlar vaxt itirdil\u0259r. \u018fg\u0259r bug\u00fcnk\u00fc Erm\u0259nistandak\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 n\u0259z\u0259r salsaq, g\u00f6r\u0259rik ki, Erm\u0259nistan m\u00fcst\u0259qilliyi qazanan zaman il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 v\u0259ziyy\u0259t daha a\u011f\u0131rd\u0131r. \u00c7\u00fcnki bu g\u00fcn Erm\u0259nistan\u0131n ordusu bel\u0259 yoxdur. O, tamamil\u0259 m\u0259hv edilib. \u00d6lk\u0259 alt\u0131 aydan \u00e7oxdur ki, daimi siyasi b\u00f6hran i\u00e7ind\u0259dir. C\u0259miyy\u0259td\u0259 b\u00f6y\u00fck d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 inams\u0131zl\u0131q yaran\u0131b, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 ittiham ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcr. B\u0259zi siyasi liderl\u0259rin ritorikas\u0131 h\u0259r hans\u0131 bir q\u0259bul edil\u0259n \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259n tam uzaqd\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>N\u0259tic\u0259:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, Az\u0259rbaycan\u0131n dinamik inki\u015faf\u0131, beyn\u0259lxalq arenada ard\u0131c\u0131l u\u011furlar\u0131, diplomatiyam\u0131z\u0131n y\u00fcks\u0259k f\u0259all\u0131\u011f\u0131, d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 t\u0259maslar\u0131n, \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u0259laq\u0259l\u0259rinin daha da g\u00fccl\u0259nm\u0259si, Az\u0259rbaycan Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 d\u00fcnyada olan b\u00f6y\u00fck h\u00f6rm\u0259t v\u0259 etimad Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyini, erm\u0259ni lobbisini q\u0131c\u0131qland\u0131r\u0131r v\u0259 b\u0259rk narahat edirdi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onlar h\u0259m siyasi, h\u0259m d\u0259 h\u0259rbi sah\u0259d\u0259 davaml\u0131 t\u0259xribatlara \u0259l ataraq Az\u0259rbaycan hakimiyy\u0259tini n\u00fcfuzdan salmaq, \u00f6lk\u0259mizd\u0259 daxili ictimai-siyasi v\u0259ziyy\u0259ti g\u0259rginl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r. Amma g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, b\u00fct\u00fcn bu c\u0259hdl\u0259r \u0259ks effekt yaratd\u0131. Beyn\u0259lxalq h\u00fcquq m\u00fcst\u0259visind\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t oldu\u011funu tam \u015f\u0259kild\u0259 s\u00fcbuta yetir\u0259n, bu \u00f6lk\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 ciddi diplomatik q\u0259l\u0259b\u0259 qazanan Az\u0259rbaycan\u0131n s\u00f6z\u00fcged\u0259n sah\u0259 \u00fczr\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini daha da geni\u015fl\u0259ndirm\u0259si qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fd\u0259 b\u00f6y\u00fck narahatl\u0131\u011fa, t\u0259\u015fvi\u015f\u0259 yol a\u00e7maqda idi. \u00c7\u00fcnki Az\u0259rbaycan\u0131n u\u011furla h\u0259yata ke\u00e7irdiyi h\u00fccum\u00e7u diplomatiya say\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n onsuz da yax\u015f\u0131 olmayan beyn\u0259lxalq imici daha b\u0259rbad v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259kl\u0259, onun i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 \u00f6lk\u0259, terroru, soyq\u0131r\u0131m\u0131 tarix boyu siyas\u0259tinin \u0259sas elementi olaraq istifad\u0259 etdiyind\u0259n d\u00fcnya daha dol\u011fun faktlar, s\u00fcbutlar \u0259sas\u0131nda x\u0259b\u0259rdar olurdu. M\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 diplomatiya, beyn\u0259lxalq h\u00fcquq kontekstind\u0259n yana\u015f\u0131ld\u0131qda kifay\u0259t q\u0259d\u0259r ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, Erm\u0259nistan, s\u00f6z\u00fcn \u0259sl m\u0259nas\u0131nda, k\u00fcnc\u0259 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc v\u0259 bu d\u00f6vl\u0259tin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar d\u00fcnyan\u0131 aldatma\u011fa xidm\u0259t ed\u0259n yalan\u00e7\u0131 manevrl\u0259rin\u0259 art\u0131q yer qalmam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Prezidenti, M\u00fcz\u0259ff\u0259r Ali Ba\u015f Komandan c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev deyib: \u201cBir s\u00f6zl\u0259, onlar vaxt itirdil\u0259r. Onlar Az\u0259rbaycan\u0131n enerji v\u0259 da\u015f\u0131malar\u0131n inki\u015faf\u0131 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259rind\u0259n m\u0259hrum oldular. N\u0259hay\u0259t, onlar i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri \u0259razil\u0259ri itirdil\u0259r. O \u0259razil\u0259r ki, onlara n\u0259 tarixi n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259rd\u0259n, n\u0259 d\u0259 ki, beyn\u0259lxalq h\u00fcquq bax\u0131m\u0131ndan m\u0259xsus deyildi. \u0130ndi is\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131qdan sonra, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n, sonra is\u0259 \u00f6t\u0259n ilin 10 noyabr tarixli birg\u0259 B\u0259yanat il\u0259 art\u0131q h\u0259ll olunub\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n da b\u0259yan etdiyi kimi, 30 illik i\u015f\u011fala, azad olunmu\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259 geni\u015fmiqyasl\u0131 da\u011f\u0131nt\u0131lara v\u0259 onlar\u0131n m\u0259hv etdikl\u0259rin\u0259 baxmayaraq, Az\u0259rbaycan g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 n\u0259z\u0259r salma\u011fa, vahid inteqrasiya edilmi\u015f C\u0259nubi Qafqaz regionunun bir hiss\u0259si olaraq \u00f6z g\u0259l\u0259c\u0259yini planla\u015fd\u0131rma\u011fa haz\u0131rd\u0131r<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti g\u00fccl\u00fc iqtisad v\u0259 h\u0259rbi g\u00fcc\u0259 malik olsada h\u0259r zaman regionda v\u0259 d\u00fcnyada s\u00fclh\u00fcn t\u0259min edilm\u0259sind\u0259 maraql\u0131 olan t\u0259r\u0259fdir. B\u00fc g\u00fcnki beyn\u0259lxalq al\u0259m T\u00fcrkiy\u0259-Az\u0259rbaycan Qarda\u015flar\u0131n\u0131n yeritdiyi \u0259dal\u0259tli xarici siyas\u0259tl\u0259 hesabla\u015fmaq zorundad\u0131r. Uzatd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bar\u0131\u015f \u0259limizi s\u0131xmayanlar\u0131n,uzanan \u015f\u0259r \u0259ll\u0259rini d\u00fcnyada s\u00fclh\u00fcn v\u0259 \u0130lahi \u0259dal\u0259tin b\u0259rpas\u0131 namin\u0259 k\u0259s\u0259c\u0259yik!!! A\u011fd\u0259r\u0259-Xank\u0259ndi-\u0130r\u0259van-T\u0259briz Az\u0259rbaycand\u0131r .&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &#171;G\u00dcN\u018f\u015eD\u018fN R\u018fNG ALAN B\u0130R SAF QANIM VAR. M\u018fN\u0130MD\u018f YURDUM VAR,Q\u018fHR\u018fMANIM VAR<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fd\u0259biyyat siyah\u0131s\u0131<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\" type=\"1\"><li>El\u015f\u0259n N\u0259sibov \u201cAB\u015e v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin Qafqaz geosiyasi regionunda strateji maraqlar\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131\u201d Bak\u0131, 2006 s.269<\/li><li>. A.N.Abbasb\u0259yli \u201cM\u00fcasir beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r v\u0259 Qloballa\u015fma\u201d Bak\u0131, 2007 s.268<\/li><li>4. A.N.Abbasb\u0259yli \u201cBeyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n n\u0259z\u0259ri probleml\u0259ri\u201d Bak\u0131, 2006 s.409<\/li><li>5. Avropa \u015euras\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan, S\u00fclh, t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 demokratiya namin\u0259. Bak\u0131, 2000 s.196<\/li><li>H.\u015eir\u0259liyev, \u018f.\u018fhm\u0259dov&#187;Politologiya&#187;Bak\u01311997 s.355-340<\/li><li>S.Q\u0259ndilov,M.Qas\u0131mov,F.\u0130bi\u015fov,M,Quliyev,\u0130.M\u0259mm\u0259dov,X.M\u0259mm\u0259dov,B.Abdullayev,R.Aslanov,S.\u018fhm\u0259dova,\u00c7.M\u0259mm\u0259dov&#187;Bak\u0131 1995 S.115-117<\/li><\/ol>\n\n\n\n<p><strong>A\u011fdam rayon 95 n\u00f6mr\u0259li k\u00f6\u00e7k\u00fcn tam orta m\u0259kt\u0259bin direktoru K\u0259rim Novruzov<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(Novruzov K\u0259rim BDU-nin m\u0259zunu, tarix\u00e7i) &#171;V\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rlik insan\u0131n\u0131n daxilind\u0259ki duy\u011fudur.\u018fg\u0259r bu yoxdursa insan m\u0259n\u0259viyyats\u0131zd\u0131r&#187; Heyd\u0259r \u018fliyev \u00d6n s\u00f6z Diplomatiya s\u00f6z\u00fc lat\u0131n dilind\u0259 qatlanm\u0131\u015f m\u0259ktub m\u0259nas\u0131n\u0131<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14],"tags":[],"class_list":["post-87447","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kos"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/87447","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=87447"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/87447\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":87451,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/87447\/revisions\/87451"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=87447"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=87447"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=87447"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}