{"id":8905,"date":"2020-07-02T03:12:38","date_gmt":"2020-07-01T23:12:38","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=8905"},"modified":"2020-07-02T03:12:46","modified_gmt":"2020-07-01T23:12:46","slug":"ir%c9%99vanin-erm%c9%99nil%c9%99r%c9%99-guz%c9%99sti-v%c9%99-mudd%c9%99ti-bitmis-muqavil%c9%99-arasdirma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=8905","title":{"rendered":"\u0130r\u0259van\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 g\u00fcz\u0259\u015fti v\u0259 m\u00fcdd\u0259ti bitmi\u015f  m\u00fcqavil\u0259&#8230; &#8212; ARA\u015eDIRMA"},"content":{"rendered":"\n<p><a href=\"https:\/\/lent.az\/\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">Lent.az&nbsp;<\/a>Az\u0259rbaycan tarixinin \u0259n m\u00fch\u00fcm m\u0259qamlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 silsil\u0259 elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131na ba\u015flay\u0131r. Siyasi elml\u0259r \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131-yazar Zaur \u018fliyevin apard\u0131\u011f\u0131 bu ara\u015fd\u0131rmalarda tariximizin \u0259n qaranl\u0131q m\u0259qamlar\u0131na i\u015f\u0131q salacaq, oxucular\u0131 yeni faktlarla tan\u0131\u015f ed\u0259c\u0259yik.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>G\u0130R\u0130\u015e<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>1918-ci il may\u0131n 26-da C\u0259nubi Qafqaz Seyminin sonuncu iclas\u0131 ke\u00e7irildi. \u0130clasda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n Sereteli G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n federasiyadan \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u0259yan etdi v\u0259 Seym \u00f6z\u00fcn\u00fcn burax\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi. May\u0131n 26-da G\u00fcrc\u00fc Milli \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi elan edildi v\u0259 Rami\u015fvili ba\u015fda olmaqla h\u00f6kum\u0259t kabin\u0259si yarad\u0131ld\u0131. Yeni h\u00f6kum\u0259tin xarici siyas\u0259t sah\u0259sind\u0259 ilk add\u0131m\u0131 may\u0131n 28-d\u0259 Almaniya il\u0259 sazi\u015f ba\u011flamaq oldu.<\/p>\n\n\n\n<p>Seymin Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi may\u0131n 27-d\u0259 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 iclas ke\u00e7irdi. Yaranm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259tin \u00e7\u0259tinliyini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, hey\u0259t yekdillikl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131n\u0131 \u00f6z \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259yi q\u0259rara ald\u0131 v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcv\u0259qq\u0259ti Milli \u015eura elan etdi. M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259 qiyabi olaraq Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri t\u0259yin olundu. H.A\u011fayev, M.Seyidov onun m\u00fcavinl\u0259ri se\u00e7ildil\u0259r. Sonra Milli \u015euran\u0131n 9 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t \u0130craiyy\u0259 orqan\u0131 yarad\u0131ld\u0131 ki, onun da s\u0259drliyin\u0259 F.X.Xoyski se\u00e7ildi.<\/p>\n\n\n\n<p>May\u0131n 28-d\u0259 Milli \u015euran\u0131n 26 n\u0259f\u0259rin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 ke\u00e7iril\u0259n birinci iclas\u0131nda Seymin burax\u0131lmas\u0131 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n istiqlaliyy\u0259tinin elan edilm\u0259sind\u0259n sonra Az\u0259rbaycanla ba\u011fl\u0131 v\u0259ziyy\u0259t m\u00fczakir\u0259 edildi. Milli \u015eura 24 s\u0259sl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n istiqlaliyy\u0259tinin elan edilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul ed\u0259r\u0259k (S.M.Q\u0259niyev v\u0259 C.Axundov bit\u0259r\u0259f qalm\u0131\u015fd\u0131), 6 b\u0259ndd\u0259n ibar\u0259t \u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259sini b\u0259yan etdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan tam h\u00fcquqlu v\u0259 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tdir. C\u0259nubi Qafqaz\u0131n c\u0259nub v\u0259 \u015f\u0259rq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259tdir. Ali hakimiyy\u0259t Az\u0259rbaycan xalq\u0131na m\u0259xsusdur.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/image-1.jpeg\" alt=\"\u015e\u0259rq v\u0259 T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ilk m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259ti, bayram\u0131n m\u00fcbar\u0259k\" class=\"wp-image-8906\" width=\"587\" height=\"329\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u00b7 Az\u0259rbaycan\u0131n siyasi qurulu\u015f formas\u0131 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tidir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00b7 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti beyn\u0259lxalq birliyin b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259ri il\u0259, x\u00fcsus\u0259n h\u0259ms\u0259rh\u0259d xalqlar v\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 qon\u015fuluq \u0259laq\u0259l\u0259ri yaradacaq.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00b7 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 milliy\u0259tind\u0259n, dinind\u0259n, cinsind\u0259n, i\u00e7timai v\u0259ziyy\u0259tind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq b\u00fct\u00fcn v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na tam v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q v\u0259 siyasi h\u00fcquqlar verir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00b7 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti onun \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131n s\u0259rb\u0259st inki\u015faf\u0131na \u015f\u0259rait yaradacaq.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00b7 M\u0259clisi &#8212; M\u00fc\u0259ssisan \u00e7a\u011fr\u0131lana q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycanda ali hakimiyy\u0259t xalq\u0131n s\u0259sverm\u0259 yolu il\u0259 se\u00e7diyi Milli \u015eura v\u0259 Milli \u015euran\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda cavabdeh olan M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u00f6kum\u0259t say\u0131l\u0131r<\/p>\n\n\n\n<p>28 may 1918-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 q\u0259dim Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131 olan \u0130r\u0259van olmaqla, Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 elan edildi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>QISA TAR\u0130X\u0130 EKSKURS<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>Erm\u0259ni tarix\u00e7isi v\u0259 kahin Hovannes \u015eahxatunyant yaz\u0131r: \u201c390 il (1441-1828) \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 idar\u0259 ed\u0259n 49 xan\u0131n ham\u0131s\u0131 Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fc olmu\u015fdur. H\u0259tta \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n, bu g\u00fcn d\u0259 quldur yuvas\u0131 kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n erm\u0259ni katolik kils\u0259l\u0259rinin ke\u015fi\u015fl\u0259rini d\u0259 \u0130r\u0259van xanlar\u0131 t\u0259yin edirdil\u0259r. Xanlar\u0131n adlar\u0131 olan siyah\u0131 &#171;Erm\u0259ni Sovet Ensiklopediyas\u0131&#187;nda \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r&#187;.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ikaqo universitetinin siyasi elml\u0259r kafedras\u0131n\u0131n professoru Ronald Qriqor yaz\u0131r: \u201c\u0130r\u0259van Batum konfrans\u0131na q\u0259d\u0259r m\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259h\u0259ri idi\u201d. (Stephen Holmes, &#171;Collapse Legacies Cultural or State? The Dilemma probing Postcommunist&#187;, in Michael Mandelbaum (ed), Postcommunism: Four Perspectives (New York): Council on Foreign Relations, 1996, p. 5.)<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin yerl\u0259\u015fdiyi \u0259razi m\u00fcxt\u0259lif zamanlarda Urartu, Sasani, \u018fr\u0259b xilaf\u0259ti, Sacil\u0259r, \u015e\u0259ddadil\u0259r, S\u0259lcuqil\u0259r, Eld\u0259nizl\u0259r, \u0130lxanil\u0259r, Teymuril\u0259r, Qaraqoyunlu, A\u011fqoyunlu, S\u0259f\u0259vil\u0259r, \u018ff\u015farlar, Qacarlar d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin t\u0259rkibin\u0259 daxil olmu\u015fdur. \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin bir m\u0259rk\u0259z kimi sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 is\u0259 \u00c7uxur-S\u0259\u0259d b\u0259yl\u0259rb\u0259yliyi v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrl\u0259rin\u0259 aiddir. Orta \u0259srl\u0259r tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin ad\u0131 R\u0259van v\u0259 \u0130r\u0259van kimi \u00e7\u0259kilir. Avropa s\u0259yyahlar\u0131 Jan Tavernye, Jan \u015eard\u0259n, Kerr-Porter, Ceyms Morier, Monpere, Kameron, Lin\u00e7 v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 m\u00fcxt\u0259lif vaxtlarda \u0130r\u0259vanda olmu\u015f, Xan saray\u0131n\u0131, onun G\u00fczg\u00fcl\u00fc salonunu, qaladak\u0131 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259ki m\u0259scidl\u0259ri, hovuz v\u0259 hamamlar\u0131, Z\u0259ngi \u00e7ay\u0131ndan enib ke\u00e7\u0259n yeralt\u0131 m\u0259rm\u0259r pill\u0259k\u0259nli yolu \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 t\u0259svir etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Polkovnik S.Burna\u015fev 1787-ci il 8 iyul tarixli m\u0259ktubunda general P.S.Potyomkin\u0259 bildirirdi ki, onun m\u0259lumatlar\u0131na g\u00f6r\u0259, Osmanl\u0131 sultan\u0131 Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259 m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259c\u0259k, \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259ri Az\u0259rbaycana m\u0259xsus oldu\u011fundan onun he\u00e7 zaman G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n tabeliyin\u0259 verilm\u0259sin\u0259 raz\u0131 olmayacaq. Bundan \u0259lav\u0259, sultan \u018frzrum pa\u015fas\u0131na v\u0259 dig\u0259r h\u0259ms\u0259rh\u0259d pa\u015falara, n\u0259yin bahas\u0131na olursa-olsun, rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xma\u011f\u0131 \u0259mr etmi\u015fdir. Regionda siyasi durumun g\u0259rginl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar \u00d6m\u0259r xan, qaraba\u011fl\u0131 \u0130brahim\u00adx\u0259lil xan v\u0259 dig\u0259r Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 \u0130r\u0259van\u0131 q\u0259ti sur\u0259td\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin t\u0259zyiql\u0259rind\u0259n xilas etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn birl\u0259\u015fmi\u015fl\u0259r.(\u041e\u0431\u043e\u0437\u0440\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0440\u043e\u0441\u0441\u0438\u0439\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0432\u043b\u0430\u0434\u0435\u043d\u0438\u0439 \u0437\u0430 \u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u043e\u043c \u0432 \u0441\u0442\u0430\u0442\u0438\u0441\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u043c, \u044d\u0442\u043d\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u043c, \u0442\u043e\u043f\u043e\u0433\u0440\u0430\u0432\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u043c \u0438 \u0444\u0438\u043d\u0430\u043d\u0441\u043e\u0432\u043e\u043c \u043e\u0442\u043d\u043e\u0448\u0435\u043d\u0438\u044f\u0445 (\u041e\u0420\u0412\u0417),<em>&nbsp;(<\/em>\u0421\u043e\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u043b \u041b\u0435\u0433\u043a\u043e\u0431\u044b\u0442\u043e\u0432)<em>. IV.&nbsp;<\/em><em>\u0421\u041f\u0431<\/em><em>., 1836.)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u018fsas\u0131 rus \u00e7ar\u0131 I Pyotr t\u0259r\u0259find\u0259n qoyulan erm\u0259nil\u0259rin himay\u0259 edilm\u0259si siyas\u0259ti sonralar dig\u0259r rus \u00e7arlar\u0131 v\u0259 Sovet Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n davam etdirilib. H\u0259l\u0259 1776-c\u0131 ild\u0259 II Yekaterina erm\u0259nil\u0259rin x\u00fcsusi himay\u0259 edilm\u0259si haqq\u0131nda \u0259mr imzalam\u0131\u015f, 1802-ci ild\u0259 \u00e7ar I Aleksandr general Sisyanova yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259tini bel\u0259 ifad\u0259 etmi\u015fdir: \u201cN\u0259 olursa-olsun erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n bu v\u0259 ya dig\u0259r xanl\u0131qlar\u0131nda m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131 v\u0259 onlardan istifad\u0259 olunmal\u0131d\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu siyas\u0259t sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 d\u0259 davam etdirildi. 1828-ci il mart\u0131n 21-d\u0259 \u00e7ar I Nikolay\u0131n \u0259mri il\u0259 Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131n\u0131n inzibat\u0131 \u0259razisind\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u201cerm\u0259ni vilay\u0259ti\u201d yarad\u0131ld\u0131 v\u0259 \u0130r\u0259van (Yerevan) \u015f\u0259h\u0259ri paytaxt kimi erm\u0259nil\u0259r\u0259 \u201ch\u0259diyy\u0259\u201d edildi. El\u0259 h\u0259min ild\u0259 \u0130ran\u0131n Mara\u011fa \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n 40 min erm\u0259ni Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa, 40 min erm\u0259ni is\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259razisin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>B\u00d6Y\u00dcK G\u00dcCL\u018fR\u0130N MARAQLARI<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>1804-1813-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 ged\u0259n Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 \u00fc\u00e7 t\u0259r\u0259fin &#8212; fars-rus q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin, avropal\u0131lar\u0131n v\u0259 yerli t\u00fcrkl\u0259rin maraqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbariz\u0259 poliqonuna \u00e7evrilib. Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n milli \u015f\u00fcurundan uzaqla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, torpaqlar\u0131na qar\u015f\u0131 bigan\u0259 olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn sistemli \u015f\u0259kild\u0259 siyas\u0259t apar\u0131lmas\u0131 plan\u0131 1918-ci ild\u0259 ilk b\u0259hr\u0259sini verdi. \u0130lk olaraq qeyd ed\u0259k ki, C\u0259nubi Qafqaz Seyminin burax\u0131laraq yerind\u0259 \u00fc\u00e7 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t yarad\u0131lmas\u0131na m\u00fcnasib\u0259td\u0259 maraql\u0131 olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u00f6z maraqlar\u0131 var idi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/image-2.jpeg\" alt=\"1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq... - Phoenix Creative ...\" class=\"wp-image-8907\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>RUS\u0130YA:<\/strong>\u00a0Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti il\u0259 Qacarlar d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda strateji m\u00f6vqed\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u0130r\u0259van qalas\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k Rusiya \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edirdi. Lakin rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n 1804-c\u00fc v\u0259 1808-ci ill\u0259rd\u0259 \u0130r\u0259van qalas\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k c\u0259hdl\u0259ri pu\u00e7 olmu\u015fdu. 20 ild\u0259n art\u0131q m\u00fcdd\u0259td\u0259 rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n fasil\u0259l\u0259rl\u0259 h\u00fccumuna igidlikl\u0259 tab g\u0259tir\u0259n \u0130r\u0259van qalas\u0131, n\u0259hay\u0259t, 1827-ci il oktyabr\u0131n 1-d\u0259 erm\u0259nil\u0259rin qala divarlar\u0131n\u0131n z\u0259if yerl\u0259rini rus komandanl\u0131\u011f\u0131na ni\u015fan verm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 s\u00fcqut etdi. \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin qara g\u00fcnl\u0259ri ba\u015fland\u0131. Bundan sonra Rusiya erm\u0259ni amilind\u0259n yararlanaraq Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti il\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 burdan da M\u0259rk\u0259zi Asiya daxil olmaqla \u00c7in\u0259 q\u0259d\u0259r olan bir \u0259razid\u0259 t\u00fcrk yolunun, m\u0259cazi m\u0259nada des\u0259k, s\u0259rh\u0259dl\u0259r aras\u0131nda \u0259laq\u0259ni k\u0259sm\u0259yi planla\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131. Rus general S.Dovidi\u00e7 1913-c\u00fc ild\u0259 frans\u0131z dilind\u0259 n\u0259\u015fr edil\u0259n \u201cL\u2019 Evrope Sans Turquie\u201d adl\u0131 kitab\u0131nda yaz\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAvropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda erm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si \u00fczr\u0259 ba\u015flanan m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259 d\u00f6rd \u0259sas fikir m\u00f6vcud idi:<\/p>\n\n\n\n<p>1. Avropa n\u0259zar\u0259tind\u0259 T\u00fcrk islah\u0131<\/p>\n\n\n\n<p>2. Tam M\u00fcst\u0259qillik<\/p>\n\n\n\n<p>3. Yar\u0131 M\u00fcst\u0259qillik<\/p>\n\n\n\n<p>4. Rusiyaya qat\u0131lmaq<\/p>\n\n\n\n<p>Rusiyan\u0131n is\u0259 \u0259sas h\u0259d\u0259fi m\u00fcst\u0259qil deyil, onlar\u0131n n\u0259zar\u0259tind\u0259 olan bir erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259tinin yaranmas\u0131 idi v\u0259 onlar erm\u0259nil\u0259r\u0259 &#171;<strong>Rusiyaya qat\u0131lmaq erm\u0259nil\u0259rin rifah\u0131, xo\u015fb\u0259xtlikl\u0259ri v\u0259 \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rinin b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yegan\u0259 \u00e7ar\u0259dir<\/strong>&#187; t\u0259klifini ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259hz erm\u0259nil\u0259r bu m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259n sonra Rusiyaya var g\u00fccl\u0259ri il\u0259 sar\u0131l\u0131rlar v\u0259 ona d\u0259st\u0259k olsalar, onun say\u0259sind\u0259 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t olacaqlar\u0131 x\u0259yal\u0131 il\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Rusiya Federasiyas\u0131 d\u00f6vl\u0259t arxivind\u0259 olan F. 841, L. 7, D, 290, s. 38; RFDTA, F. 821, L. 7, D. 220 s\u0259n\u0259din 41-ci s\u0259hif\u0259sind\u0259 qeyd olunur: \u201cYelizavetpol (G\u0259nc\u0259) qubernatoru A. Ka\u00e7alov erm\u0259nil\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 ona t\u0259klif olunan xasiyy\u0259tnam\u0259d\u0259 yaz\u0131r: &#171;<strong><em>\u0130rq\u00e7ilik erm\u0259ni mill\u0259tinin ba\u015fl\u0131ca x\u00fcsusiyy\u0259tidir. H\u0259r bir erm\u0259ni \u00f6z\u00fcn\u00fc ham\u0131dan, rus, g\u00fcrc\u00fc v\u0259 tatar (Az\u0259rbaycan T\u00fcrk\u00fc) y\u00fcks\u0259k, a\u011f\u0131ll\u0131, hiyl\u0259g\u0259r, c\u0259sur v\u0259 bacar\u0131ql\u0131 bilir. Erm\u0259nil\u0259rin irq\u00e7iliyi; \u00f6z dinin\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131q, tamahkarl\u0131q, ehtiyatl\u0131l\u0131q, h\u0259r \u015feyi g\u00f6r\u0259n, pula inam, var-d\u00f6vl\u0259t v\u0259 kapital qar\u015f\u0131s\u0131nda bir qul kimi tabe olma \u015f\u0259klind\u0259dir. M\u0259hz bunlar erm\u0259nil\u0259rin \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ridir ki, Rusiya bundan yararlana bil\u0259r\u201d\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Rusiya M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u00f6kum\u0259tinin 9 may 1917-ci ild\u0259 q\u0259bul etdiyi \u201cT\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u0131\u201d haqq\u0131nda q\u0259rarlar&#187;da yaz\u0131l\u0131r: \u201c<em>\u0130\u015f\u011fal olunmu\u015f torpaqlarda m\u00fclki idar\u0259\u00e7ilik formala\u015fana q\u0259d\u0259r &#171;T\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u0131&#187; \u0259razisi M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u00f6kum\u0259tin n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda Rusiya h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rit\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 edil\u0259c\u0259k, 1916-c\u0131 il iyunun 18-d\u0259 imzalanm\u0131\u015f qanunla &#171;T\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u0131&#187;n\u0131n idar\u0259 edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015f valiy\u0259 veril\u0259n s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 1-ci madd\u0259d\u0259 g\u00f6st\u0259ril\u0259n s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259r M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u00f6kum\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n &#171;T\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u0131&#187; \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259yin edilmi\u015f ba\u015f komissara h\u0259val\u0259 edilsin, &#171;T\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u0131&#187; ba\u015f komissar\u0131n\u0131n m\u00fclki v\u0259t\u0259nda\u015flarla \u0259laq\u0259l\u0259ndiricisi olan m\u00fcavini \u015ftat\u0131 yarad\u0131ls\u0131n v\u0259 Ba\u015f komissar m\u00fclki v\u0259t\u0259nda\u015flarla \u0259laq\u0259dar m\u00fcavinind\u0259n m\u0259lumat alark\u0259n &#171;T\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u0131&#187; \u0259razil\u0259rinin idar\u0259si haqq\u0131nda 18 iyun 1916-c\u0131 iltarixind\u0259 imzalanm\u0131\u015f m\u00fcv\u0259qq\u0259ti qanuna \u0259lav\u0259l\u0259r v\u0259 ya d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r etm\u0259k ist\u0259rs\u0259, bu haqda M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u00f6kum\u0259t\u0259 m\u0259lumat verm\u0259lidir\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130NG\u0130LT\u018fR\u018f<\/strong>: Bu bar\u0259d\u0259 ingilis-erm\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259rinin k\u00f6k\u00fcnd\u0259 yatan \u00fc\u00e7 \u0259sas amil diqq\u0259timizi \u00e7\u0259kir: birincisi, B\u00f6y\u00fck Britaniyan\u0131n iqtisadiyyat\u0131 v\u0259 m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259li m\u0259nf\u0259\u0259tl\u0259rini qorumaq, ikincisi, Osmanl\u0131 imperiyas\u0131n\u0131 par\u00e7alamaq v\u0259 bu yolda yax\u015f\u0131 pay \u0259ld\u0259 etm\u0259k v\u0259 \u0259n n\u0259hay\u0259t, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, neft ehtiyatlar\u0131na \u00e7atan yollar\u0131n n\u0259zar\u0259tini \u0259lind\u0259 saxlamaq.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ngilt\u0259r\u0259d\u0259 h\u00f6kum\u0259td\u0259 olan Rosbery kabineti, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 ondan sonra g\u0259l\u0259n Salisbury h\u00f6kum\u0259ti erm\u0259nil\u0259ri qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn son d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 maraql\u0131 idil\u0259r. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, Avstriya-Macar\u0131stan v\u0259 \u0130taliya is\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 f\u0259al siyas\u0259t aparmasa da, \u0130ngilt\u0259r\u0259nin siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xacaq g\u00fccd\u0259 olmad\u0131qlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130ngilt\u0259r\u0259 onlar\u0131n da s\u00f6z\u00fcn\u00fc deyirdi. Erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259tinin yaranmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ingilisl\u0259rin \u0259sas mara\u011f\u0131 Bak\u0131 neftinin Osmanl\u0131lar vasit\u0259sil\u0259 deyil, onlar\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fc dey\u0259c\u0259k erm\u0259nil\u0259rin yeni d\u00f6vl\u0259tinin \u0259razisind\u0259n ke\u00e7m\u0259kl\u0259 d\u00fcnyaya \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 idi. (M\u00fcnir S\u00fcr\u0259yya B\u0259y, Erm\u0259ni M\u0259s\u0259l\u0259sinin Siyasi Tarixi<strong> (1877-1914), No: 53, YATA\u011eAN Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 2001, s. 40-123.)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/cdn.axar.az\/2019\/05\/30\/xerite-azerbaycann.jpg\" alt=\"Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan: 1918-ci il x\u0259rit\u0259si - Foto\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u0130ngilt\u0259r\u0259nin X\u0130N-i yaz\u0131rd\u0131: &#171;\u018fr\u0259b\u00e7ilik t\u00fcrk islam\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131na cavab oldu\u011fu kimi, \u201cErm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201d d\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259n turan\u00e7\u0131l\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 g\u00fccl\u00fc bir t\u0259dbirdir. Ruslar\u0131n s\u0259hn\u0259d\u0259n getm\u0259si il\u0259 erm\u0259nil\u0259r b\u00fct\u00fcn diqq\u0259ti \u00f6zl\u0259rin\u0259 c\u0259lb etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. \u0130ngilisl\u0259rin \u201cm\u00fcharib\u0259 kabineti\u201d erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259rinin Qafqaz c\u0259bh\u0259sin\u0259 g\u0259tirilm\u0259sin\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131 v\u0259 bunun \u00fc\u00e7\u00fcn Amerika h\u00f6kum\u0259tin\u0259 bu \u00f6lk\u0259d\u0259ki erm\u0259ni k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259rinin Qafqaza g\u00f6nd\u0259rilm\u0259sind\u0259 vasit\u0259\u00e7i olmas\u0131n\u0131 xahi\u015f edirdi. \u00d6z\u00fc d\u0259 Qafqazdak\u0131 erm\u0259ni k\u00f6n\u00fcll\u00fc alaylar\u0131n\u0131 yenid\u0259n t\u0259chiz ed\u0259r\u0259k t\u00fcrk birlikl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 sava\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131. B\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, \u0130ngilt\u0259r\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 konkret n\u0259s\u0259 etm\u0259kd\u0259n \u00e7\u0259kinirdi.( Uras E. Tarihte ermeniler ve ermeni meselesi, \u0130stanbul, Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi, 1976, 378 s.)<\/p>\n\n\n\n<p><strong>ALMAN\u0130YA<\/strong>: Alman general Bronzaf Schellendorf 24 iyul 1921-ci ild\u0259 \u201cD\u00f6y\u00e7e Algemeine Zeitung\u201d q\u0259zetind\u0259 erm\u0259nil\u0259r haqq\u0131nda bu ifad\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259tmi\u015fdi: \u201c<em>Erm\u0259ni z\u00fclm\u00fc v\u0259 \u00fcsyan\u0131 \u0259sas tutaraq yeni d\u00f6vl\u0259t yarad\u0131lmas\u0131nda he\u00e7 bir z\u0259rur\u0259t yox idi. \u015eahid oldu\u011fum erm\u0259nil\u0259rin t\u00fcrkl\u0259r\u0259 z\u00fclm\u00fc daha qorxunc v\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli idi\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Almaniya Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstana m\u00fcst\u0259qillik verilm\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259 oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rirdi. Lakin bu d\u00f6vrd\u0259 Almaniya-Osmanl\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259r\u0259n g\u0259rginliy\u0259 \u00fcmid ba\u011flayan erm\u0259nil\u0259r v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r Almaniya n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin konfransa daha yax\u0131ndan c\u0259lb edilm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f diplomatik gedi\u015fl\u0259r\u0259 \u0259l atd\u0131lar. Bu, C\u0259nubi Qafqaz n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin X\u0259lil b\u0259yin layih\u0259si m\u00fcqabilind\u0259 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc t\u0259klifl\u0259r paketind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc ayd\u0131n g\u00f6st\u0259rdi. C\u0259nubi Qafqaz\u0131n m\u00fcqavil\u0259ni yaln\u0131z T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 deyil, D\u00f6rdl\u0259r \u0130ttifaq\u0131n\u0131n (M\u0259rk\u0259zin) dig\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 d\u0259 ba\u011flamas\u0131 t\u0259klifi v\u0259 s. Almaniyan\u0131n maraqlar\u0131 bax\u0131m\u0131ndan c\u0259lbedici idi. \u00c7\u00fcnki bu halda, birincisi, \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131n \u015e\u0259rq siyas\u0259ti h\u0259r vasit\u0259 il\u0259 \u0259ng\u0259ll\u0259n\u0259r, ikincisi, \u015eimali Qafqaz\u0131 Almaniyaya tabe etm\u0259k imkan\u0131 yaranar, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, G\u00fcrc\u00fcstanda Almaniyan\u0131n t\u0259siri q\u00fcvv\u0259tl\u0259n\u0259r, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti b\u00fct\u00fcn g\u00fcc\u00fcn\u00fc ingilisl\u0259rin Bak\u0131ya yolunu ba\u011flama\u011fa y\u00f6n\u0259ld\u0259rdi. Osmanl\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 alman h\u0259rbi m\u00fc\u015faviri Otto fon-Lossovun olmas\u0131na baxmayaraq, g\u00fcrc\u00fcl\u0259r almanlarla birba\u015fa \u0259laq\u0259 qura bilm\u0259dil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Almanlar, Bak\u0131ya qar\u015f\u0131 h\u0259r\u0259kata ke\u00e7\u0259n ordu hiss\u0259l\u0259rinin i\u00e7\u0259risind\u0259 bir alman birliyinin d\u0259 olmas\u0131n\u0131 ist\u0259yirdil\u0259r. Lakin \u0130slam Ordu Komandanl\u0131\u011f\u0131 bunu q\u0259bul etm\u0259di. \u00c7\u00fcnki bu bir h\u0259rbi yard\u0131m deyildi. X\u0259lil Pa\u015fa bu v\u0259ziyy\u0259t\u0259 etiraz ed\u0259nd\u0259, almanlar Bak\u0131dak\u0131 Alman m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin can v\u0259 mal t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn bir batalyon g\u00f6nd\u0259r\u0259c\u0259kl\u0259rini bildirmi\u015fdil\u0259r. Buna Nuru Pa\u015fa, X\u0259lil Pa\u015fa v\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 h\u00f6kum\u0259ti etiraz etmi\u015fdi. Bundan ba\u015fqa, almanlar, Bak\u0131 azad edildikd\u0259n sonra R\u0259sulzad\u0259 h\u00f6kum\u0259tinin x\u0259b\u0259ri olmadan x\u00fcsusi qatarla hey\u0259t hal\u0131nda Bak\u0131ya g\u0259lm\u0259k c\u0259hdi d\u0259 etdil\u0259r. Lakin xalq \u015eamxor stansiyas\u0131nda qatarlar\u0131 dayand\u0131raraq, almanlar\u0131 geri g\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259 m\u00fcv\u0259ff\u0259q olmu\u015fdur.(D\u00f6vl\u0259t arxivi, F. 897, Siy. 1, \u0130\u015f. 20, s. 36-100-113.)<\/p>\n\n\n\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, daha sonra Osmanl\u0131larla d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 erm\u0259ni d\u0259st\u0259l\u0259rinin i\u00e7\u0259risind\u0259 alman \u0259sg\u0259rl\u0259ri d\u0259 olmu\u015flar. \u018fnv\u0259r Pa\u015fa v\u0259 Nuru Pa\u015fan\u0131n Bak\u0131 neftin\u0259 sahibl\u0259nm\u0259si d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si il\u0259 onlar Bak\u0131n\u0131 t\u00fcrkl\u0259rin \u0259lind\u0259 qoymaq fikrind\u0259 deyildil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/mod.gov.az\/\/images\/pages\/b53ae8c4e1f13a24ee89883c51f18ca8_800.jpg\" alt=\"\u015e\u0259rqin ilk istiqlaliyy\u0259t g\u00fcn\u0259\u015fi\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>FRANSA<\/strong>: Erm\u0259nil\u0259r Fransaya inan\u0131rd\u0131lar v\u0259 g\u00f6st\u0259rdikl\u0259ri xidm\u0259tin \u0259v\u0259zini alma\u011fa \u00fcmidli idil\u0259r. Fransa Vatikan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 missionerl\u0259r vasit\u0259sil\u0259 katolik m\u0259zh\u0259bin\u0259 \u00e7\u0259kdikl\u0259ri erm\u0259nil\u0259rin m\u00fcdafi\u0259\u00e7isi idil\u0259r. O zamanlar erm\u0259nil\u0259rin pravoslav (Rusiya), katolik (Fransa) v\u0259 protestant (Amerika) m\u0259zh\u0259bin\u0259 \u00e7\u0259km\u0259k \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u00fcbariz\u0259 gedirdi v\u0259 erm\u0259nil\u0259r h\u0259r \u00fc\u00e7 m\u0259zh\u0259b\u0259 d\u0259 ba\u015f \u0259y\u0259r\u0259k, \u00f6z siyas\u0259tl\u0259rini m\u0259har\u0259tl\u0259 qurdular. N\u0259tic\u0259d\u0259 Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259tinin yaranmas\u0131na Fransa raz\u0131l\u0131q verdi. Fransa bu d\u00f6vrd\u0259 g\u00fccl\u00fc, vahid Rusiyan\u0131n b\u0259rpas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131, burada \u0130ngilt\u0259r\u0259nin n\u00fcfuzunun artmas\u0131n\u0131n \u0259leyhin\u0259 idi. Fransa h\u0259rbi hey\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si polkovnik Osberq bir q\u0259d\u0259r sonra, 1919-cu il may\u0131n 18-d\u0259 a\u00e7\u0131qca b\u0259yan edirdi ki, onun fikrinc\u0259, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, Zaqafqaziya, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan separatizmi m\u00fcv\u0259qq\u0259ti hald\u0131r&#8230; Az\u0259rbaycan\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259yi dir\u00e7\u0259l\u0259n Rusiya v\u0259 onun M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259slisinin g\u0259l\u0259c\u0259k q\u0259rarlar\u0131 il\u0259 s\u0131x sur\u0259td\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Frans\u0131zlar\u0131n himay\u0259sind\u0259ki erm\u0259nil\u0259r Adanaya g\u0259ldikl\u0259rind\u0259 xalqa z\u00fclm etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. \u018fhalinin azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259ldikl\u0259rini elan ed\u0259n frans\u0131zlar Adana vilay\u0259tind\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 xainc\u0259 davrand\u0131lar. Erm\u0259nil\u0259r m\u00fcs\u0259lman \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 qanl\u0131 cinay\u0259tl\u0259r t\u00f6r\u0259dir, saxta m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r quraraq m\u00fcs\u0259lman \u0259halisinin \u0259mlak\u0131n\u0131 m\u00fcsadir\u0259 edirdil\u0259r. Yalan\u00e7\u0131 ittihamlarla g\u00fcnahs\u0131z xalq\u0131 ya h\u0259bs etdirir, ya da ail\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 s\u00fcrg\u00fcn etdirirdil\u0259r. Erm\u0259nil\u0259r \u015eeyx Murad, \u0130nepli, Qayal\u0131 v\u0259 Arapk\u00f6y\u00fc k\u0259ndl\u0259rini da\u011f\u0131daraq, insanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r. Frans\u0131zlar Adanan\u0131 i\u015f\u011fal etdikd\u0259n sonra h\u0259r gec\u0259 erm\u0259nil\u0259r bir ne\u00e7\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u00f6ld\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Din adamlar\u0131na h\u00fccum edirdil\u0259r. [07.12.1919. Birl\u0259\u015fmi\u015f D\u00f6vl\u0259tl\u0259r X\u0130N Arxivi. Qovluq \u2116 867, s\u0259n\u0259d 2878\/9].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>AB\u015e<\/strong>: 1918-ci ild\u0259 Amerika Prezidentin\u0259 v\u0259 Konqres\u0259 Senator Ledgenin t\u0259qdim etdiyi m\u0259ruz\u0259d\u0259 m\u00fcst\u0259qil &#171;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#187; layih\u0259sin\u0259 bu \u0259razil\u0259r daxil idi:<\/p>\n\n\n\n<p>1. T\u00fcrkiy\u0259nin \u015e\u0259rqi Anadolu B\u00f6lg\u0259si<\/p>\n\n\n\n<p>2. Qafqaz Erm\u0259nistan\u0131 (\u015eimali v\u0259 Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan)<\/p>\n\n\n\n<p>3. \u0130ran (C\u0259nubi Az\u0259rbaycan) erm\u0259nil\u0259ri.<\/p>\n\n\n\n<p>AB\u015e-da Erm\u0259ni Milli \u0130ttifaq\u0131n\u0131n 1919-cu ild\u0259 erm\u0259nil\u0259r haqq\u0131nda &#171;Erm\u0259nistan i\u015fi&#187; ad\u0131 il\u0259 n\u0259\u015fr etdiyi bir \u0259s\u0259rd\u0259 yuxar\u0131dak\u0131 layih\u0259 \u0259sas\u0131nda q\u0259rar v\u0259 &#171;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#187; x\u0259rit\u0259si d\u0259 t\u0259sdiq edilmi\u015fdi. Bu x\u0259rit\u0259y\u0259, Trabzon, \u018frzurum, Qars, \u018frdahan, \u0130\u011fd\u0131r, Van, A\u011fr\u0131, X\u0259z\u0259r d\u0259nizi, K\u00fcr, Araz \u00e7ay\u0131, G\u0259nc\u0259, Qaraba\u011f, Z\u0259ng\u0259zur, Nax\u00e7\u0131van, \u018frd\u0259bil, T\u0259briz, Urmiya v\u0259 s. yerl\u0259r daxil idi. Lakin amerikal\u0131 polkovnik V.Haskel sentyabr ay\u0131nda Bak\u0131ya s\u0259f\u0259r edib, ba\u015f nazir Yusifb\u0259yli il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fckd\u0259n sonra \u201cAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetin\u0259 verdiyi m\u00fcsahib\u0259sind\u0259 deyir ki, o, erm\u0259nil\u0259ri t\u0259msil etmir v\u0259 respublikalar aras\u0131ndak\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 tam bit\u0259r\u0259f m\u00f6vqe tutur. Haskel M\u00fctt\u0259fiql\u0259r ad\u0131ndan elan etdi ki, Qaraba\u011f v\u0259 Z\u0259ng\u0259zurun Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si kimi tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiq edir, lakin Nax\u00e7\u0131van, \u015e\u0259rur v\u0259 D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z Qafqaz respublikalar\u0131 il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda neytral zona say\u0131l\u0131r. Amerikan\u0131n Batum konfrans\u0131nda erm\u0259nil\u0259r\u0259 d\u0259st\u0259yin k\u00f6k\u00fcnd\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 fikirl\u0259r \u00fcst\u00fcnl\u00fck t\u0259\u015fkil edirdi: \u201cErm\u0259nistan\u201da veril\u0259c\u0259k \u0259n ki\u00e7ik h\u00fcquqlu muxtariyy\u0259t bel\u0259 5 il sonra \u0259halisi 5 milyon olan bir d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evril\u0259c\u0259k v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 Qafqazda hakim v\u0259ziyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259r\u0259k &#171;\u015e\u0259rqin Bolqar\u0131stan\u0131&#187; olacaqd\u0131r. \u0130ran v\u0259 Amerikada ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn erm\u0259nil\u0259r oraya k\u00f6\u00e7\u00fcb g\u0259l\u0259c\u0259k\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130RAN<\/strong>: \u018flb\u0259tt\u0259, Az\u0259rbaycan\u0131 \u00f6z tarixi torpa\u011f\u0131 kimi g\u00f6r\u0259n \u0130rana s\u0259rh\u0259dind\u0259 m\u00fcst\u0259qil bir t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131 s\u0259rf etmirdi. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 1918-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarand\u0131\u011f\u0131 zaman regionda onu suveren d\u00f6vl\u0259t kimi tan\u0131maq ist\u0259m\u0259y\u0259n d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 \u0130ran idi ki, o da m\u00fcst\u0259qilliyin el\u0259 ilk g\u00fcnl\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycana nota g\u00f6nd\u0259rir. S\u0259n\u0259dd\u0259 deyilir: \u201cAz\u0259rbaycan deyil\u0259nd\u0259 Az\u0259rbaycan harad\u0131r?\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ran t\u0259r\u0259fi Araz\u0131n \u015fimal\u0131nda Az\u0259rbaycan adl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin yaranmas\u0131 v\u0259 onun gec-tez C\u0259nubi Az\u0259rbaycana t\u0259sir ed\u0259c\u0259yind\u0259n t\u0259\u015fvi\u015f\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fcn\u00fc b\u00fcruz\u0259 verdi. 1918-ci ilin iyulunda Az\u0259rbaycan\u0131n \u0130stanbulda olan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti buradak\u0131 dig\u0259r n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, \u0130ran konsullu\u011funa da Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131n yaranmas\u0131 haqq\u0131nda b\u0259yannam\u0259 t\u0259qdim etmi\u015f, \u0130ran konsulu is\u0259 bu b\u0259yannam\u0259ni geri qaytararaq, ona \u0259lav\u0259 olunmu\u015f v\u0259r\u0259q\u0259d\u0259 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi ki, o, Az\u0259rbaycan adl\u0131 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t tan\u0131m\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/encrypted-tbn0.gstatic.com\/images?q=tbn%3AANd9GcSkeLejsl0wghB97KU7lLEmPSWnzPIBOgG-qg&amp;usqp=CAU\" alt=\"K\u00fcrd\u0259mirin erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131ndan azad edildiyi g\u00fcn\" width=\"585\" height=\"317\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>ADR is\u0259 bu zaman s\u0259n\u0259d\u0259 \u201cQafqaz\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc \u0259lav\u0259 etm\u0259kl\u0259, \u0130ran\u0131n n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r ki, s\u00f6hb\u0259t Qafqaz Az\u0259rbaycan\u0131ndan gedir v\u0259 bundan sonra, 1920-ci il mart ay\u0131n\u0131n 21-d\u0259 \u0130ran Az\u0259rbaycan\u0131n suverenliyini tan\u0131y\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Batum konfrans\u0131ndan \u00f6nc\u0259 T\u0259brizd\u0259 d\u0259rc olunan erm\u0259ni &#171;Dro\u015fak\u201d q\u0259zetind\u0259ki m\u0259qal\u0259d\u0259, \u0130ran\u0131n \u201cda\u015fnaklar\u0131n ikinci v\u0259t\u0259ni\u201d oldu\u011funu izah olunurdu. Q\u0259zetd\u0259, &#171;Yafrem Keri&#187; (&#171;V\u0259t\u0259nimiz sahibsiz v\u0259 \u0259sir qalm\u0131\u015f\u201d adl\u0131 erm\u0259ni milli n\u0259\u011fm\u0259si) ad\u0131 il\u0259 t\u0259r\u0259nn\u00fcm edil\u0259n misralar il\u0259 \u0130ran\u0131n say\u0259sind\u0259 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t quracaqlar\u0131n\u0131 i\u015far\u0259 edirdil\u0259r. \u0130ran t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck ideyas\u0131na qar\u015f\u0131 qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn Erm\u0259nistan adl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin yaranmas\u0131n\u0131 ist\u0259yirdi v\u0259 h\u0259tta erm\u0259nil\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 fars-erm\u0259ni m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k ordusunun m\u00fcst\u0259qil Erm\u0259nistanda yaranaca\u011f\u0131na dair fikirl\u0259r yay\u0131l\u0131rd\u0131. 1914-1917-ci ill\u0259rd\u0259ki \u015eimali \u0130ran-Van h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri general Tovmas Nazarbekov (Nazarbekyan) erm\u0259ni ordusunun komandan\u0131 t\u0259yin edilmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>OSMANLI D\u00d6VL\u018fT\u0130<\/strong>: T\u00fcrkiy\u0259nin hakim siyasi dair\u0259l\u0259rind\u0259 C\u0259nubi Qafqazda erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 olub. S\u0259dr\u0259z\u0259m T\u0259l\u0259t pa\u015fa v\u0259 h\u0259rbi nazir \u018fnv\u0259r pa\u015fa C\u0259nubi Qafqazda erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n \u0259leyhin\u0259 idil\u0259r v\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 &#171;\u00e7iban\u0131 k\u00f6k\u00fcnd\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259k\u201d t\u0259r\u0259fdar\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdil\u0259r. Bu m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131qda &#171;Erm\u0259nistan\u0131n \u00e7ox z\u0259if v\u0259 ya\u015faya bilm\u0259y\u0259c\u0259k bir d\u00f6vl\u0259t \u015f\u0259klind\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl etm\u0259si\u201d t\u0259klifini ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Lakin T\u0259l\u0259t pa\u015fa v\u0259 \u018fnv\u0259r pa\u015fadan f\u0259rqli olaraq, Batum dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131nda T\u00fcrkiy\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tin\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q ed\u0259n D\u00f6vl\u0259t \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri v\u0259 \u0259dliyy\u0259 naziri X\u0259lil b\u0259y Mente\u015f\u0259 v\u0259 Osmanl\u0131 Ordular\u0131 Qafqaz C\u0259bh\u0259sinin komandan\u0131 Ferik Mehmet Vehip pa\u015fa C\u0259nubi Qafqazda Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 hesab\u0131na erm\u0259nil\u0259r\u0259 d\u00f6vl\u0259t yaratma\u011f\u0131n t\u0259r\u0259fdar\u0131 idil\u0259r. Onlar g\u00fcman edirdil\u0259r ki, bununla erm\u0259nil\u0259r h\u0259m Anadoludan uzaqla\u015fd\u0131r\u0131lacaq, h\u0259m T\u00fcrkiy\u0259-erm\u0259ni m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri biryolluq nizama sal\u0131nacaq, h\u0259m d\u0259 &#171;erm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201d il\u0259 ba\u011fl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 beyn\u0259lxalq q\u0131na\u011fa son qoyulacaq.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130R\u018fVANIN G\u00dcZ\u018f\u015eT\u0130<\/strong>: \u0130r\u0259van\u0131n Az\u0259rbaycandan al\u0131naraq Erm\u0259nistana verilm\u0259si fikri \u00f6z ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 1912-ci ild\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259 d\u00f6vl\u0259t qurmaqla ba\u011fl\u0131 onlara veril\u0259n v\u0259dl\u0259rin arxas\u0131ndan b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin qa\u00e7mas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda paytaxt qurulmas\u0131 t\u0259klifi onlara m\u0259hz bu tarixd\u0259 t\u0259klif edilmi\u015fdi. &#171;M\u0131\u015fak&#187; q\u0259zetinin redaktoru A.Arakelyan yaz\u0131rd\u0131: &#171;El\u0259 bir m\u0259qam g\u0259lib \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r ki, b\u00fct\u00fcn sivilizasiyal\u0131 d\u00fcnya, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 Rusiya \u201cErm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201dnin h\u0259llini \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259lidir. 1912-ci ild\u0259 erm\u0259ni burjuaziyas\u0131 v\u0259 ziyal\u0131lar\u0131 Tiflisd\u0259 toplanaraq \u201cErm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201dnin d\u00fcnya siyas\u0259t\u00e7il\u0259rinin diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olaca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 Rusiya h\u00f6kum\u0259tinin erm\u0259nil\u0259r\u0259 xo\u015f niyy\u0259tl\u0259rini bildir\u0259c\u0259yini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq qar\u015f\u0131da dayanan \u00fcmummilli m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin h\u0259ll edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn bir araya g\u0259lm\u0259yi t\u0259klif etdil\u0259r. Oktyabr\u0131n sonunda erm\u0259nil\u0259rin I \u00fcmummilli qurultay\u0131 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131ld\u0131. Bu qurultaya Tiflisd\u0259n, Bak\u0131dan, Nax\u00e7\u0131vandan, Axalk\u0259l\u0259kd\u0259n, \u0130r\u0259vandan, Armavird\u0259n, Batumid\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r g\u0259ldil\u0259r. Qurultay q\u0259rara ald\u0131 ki, erm\u0259nil\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259razil\u0259rd\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r se\u00e7ilsin v\u0259 yeni qurultay \u00e7a\u011f\u0131r\u0131ls\u0131n. Qurultayda \u201cErm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201d il\u0259 \u0259laq\u0259dar daimi i\u015fl\u0259k orqan yarad\u0131ld\u0131: 7 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t m\u00fcv\u0259qq\u0259ti b\u00fcro se\u00e7ildi (S.Arutyunyan, A.Xatisyan, A.Kalantar, A.Arakelyan, A.Poqosyan, O.Tumanyan, N.Aqbalyan). B\u00fcro g\u00fcnd\u0259lik cari i\u015fl\u0259ri v\u0259 noyabr\u0131n 25-d\u0259 Tiflisd\u0259 ke\u00e7iril\u0259c\u0259k yeni qurultaya haz\u0131rl\u0131q i\u015fl\u0259rini h\u0259ll ed\u0259c\u0259kdi. (\u201c\u0418\u0437\u0432\u0435\u0441\u0442\u0438\u044f \u0411\u0430\u043a\u0438\u043d\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0421\u043e\u0432\u0435\u0442\u0430\u201d 1912, \u2116: 220)<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n xeyli \u0259razisi Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin inzibati \u0259razi vahidi kimi qal\u0131rd\u0131. Erm\u0259nil\u0259r \u0130r\u0259van\u0131 \u015f\u0259h\u0259r kimi \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa v\u0259 ondan da geni\u015f \u0259razil\u0259r\u0259 iddialar\u0131n\u0131 davam etdirdil\u0259r. H\u0259tta F\u0259t\u0259li xan Xoyski 1918-ci il 31 iyulda \u0130stanbulda olan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259y\u0259 m\u0259ktubunda yaz\u0131r ki, \u0259g\u0259r erm\u0259nil\u0259r Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259 iddialar\u0131ndan vaz ke\u00e7m\u0259s\u0259l\u0259r, onda biz \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rini onlara g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259kd\u0259n imtina ed\u0259c\u0259yik.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>O zaman C\u0259nubi Qafqaz Seyminin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra \u00fc\u00e7 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t yaranmayaca\u011f\u0131 t\u0259qdird\u0259 regionun \u0130ran, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Rusiya aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcnm\u0259si bar\u0259d\u0259 konkret \u015f\u0259rt ir\u0259li qoyulmu\u015fdu. Batum konfrans\u0131nda t\u0259r\u0259fl\u0259r dil tapa bilm\u0259s\u0259ydi, \u00f6z aralar\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n bir hiss\u0259si \u0130rana, bir hiss\u0259si Rusiyaya dig\u0259r hiss\u0259si is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 veril\u0259c\u0259kdi. G\u00fcrc\u00fcstan T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Rusiya aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcn\u0259c\u0259k, Erm\u0259nistan is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 veril\u0259c\u0259kdi.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Fikrimizi t\u0259sdiq etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 1918-ci ilin may\u0131n 28-d\u0259 Milli \u015euran\u0131n s\u0259h\u0259r toplant\u0131s\u0131nda \u201cErm\u0259ni xalq partiyas\u0131\u201dn\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si M.Papacanovun \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131na baxmaq kifay\u0259t ed\u0259r. O, h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 t\u0259klifini ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. O, iddia edirdi ki, m\u00fcv\u0259qq\u0259ti s\u00fclh xalq\u0131 faci\u0259l\u0259rd\u0259n xilas ed\u0259 bil\u0259r v\u0259 s\u00fclh d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u201cErm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201d \u00fcmumavropa konqresind\u0259 \u00f6z h\u0259llini tapa bil\u0259r: &#171;S\u00fclh\u00fcn m\u00f6vcudlu\u011fu biz\u0259 imkan ver\u0259r ki, biz ki\u00e7ik d\u0259 olsa, \u00f6z milli \u0259razimizi yaradaq. Bu da g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 mill\u0259timizin inki\u015faf\u0131na z\u0259min ver\u0259c\u0259kdir&#187; (\u041a\u0438\u0440\u0430\u043a\u043e\u0441\u044f\u043d \u0414\u0436. \u041c\u043b\u0430\u0434\u043e\u0442\u0443\u0440\u043a\u0438 \u043f\u0435\u0440\u0435\u0434 \u0441\u0443\u0434\u043e\u043c \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438. \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d. \u0410\u0439\u0430\u0441\u0442\u0430\u043d, 1986, 256 \u0441\u0442\u0440).<\/p>\n\n\n\n<p>Avropada ged\u0259n m\u00fcharib\u0259d\u0259n qalib \u00e7\u0131xm\u0131\u015f, Paris S\u00fclh Konfrans\u0131n\u0131 \u00e7a\u011f\u0131ran prezident Vilson v\u0259 onu m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259nl\u0259r 3 Qafqaz respublikas\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259ni bel\u0259 qoymu\u015fdu: siz d\u00f6vl\u0259tinizi yarad\u0131n, s\u0259rh\u0259dl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n edin, paytaxtlar\u0131n\u0131z\u0131 yarad\u0131n, biz d\u0259 sizin m\u00fcst\u0259qilliyiniz haqq\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259k. Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi d\u0259 m\u0259cburiyy\u0259t \u00fcz\u00fcnd\u0259n torpaqlar\u0131 Erm\u0259nistana verdi. Bir m\u0259nafeyi qurban verib ba\u015fl\u0131ca m\u0259nafeyi \u2013 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etm\u0259k, onun taleyini h\u0259ll etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bu add\u0131m\u0131 atma\u011fa m\u0259cbur oldu.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/ordu.az\/photos\/2019\/08\/_1016-1565093148.jpg\" alt=\"Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 h\u0259rbi diplomatiya\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Bu, s\u00fcbut edir ki, biz \u015fifahi raz\u0131la\u015fma il\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getmi\u015fik. 1918-ci il may\u0131n 29-da Tiflisin Cani\u015fin saray\u0131nda topla\u015fan Milli \u015euran\u0131n q\u0259bul etdiyi 3 sayl\u0131 protokolda bu bar\u0259d\u0259 tam t\u0259fsilat\u0131 il\u0259 g\u00f6st\u0259rilib. H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayevin s\u0259drliyi il\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclasda Milli \u015euran\u0131n 44 \u00fczv\u00fcnd\u0259n 28 n\u0259f\u0259r i\u015ftirak edib. F\u0259t\u0259li xan Xoyski iclasda m\u0259ruz\u0259 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k, Milli \u015euran\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 erm\u0259ni Milli \u015euras\u0131n\u0131n t\u0259msil\u00e7il\u0259ri aras\u0131nda ke\u00e7iril\u0259n dan\u0131\u015f\u0131qlar bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat verib. Deyib ki, Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan federasiyalar\u0131 \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259yi q\u0259rara al\u0131b. Xoyski m\u0259ruz\u0259sini bel\u0259 bir m\u0259lumatla qurtar\u0131r ki, Erm\u0259nistan Federasiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn siyasi m\u0259rk\u0259z laz\u0131md\u0131r. \u00c7\u00fcnki o vaxtad\u0259k erm\u0259nil\u0259r \u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn indiki G\u00fcmr\u00fc, o zaman Aleksandropol adlanan \u015f\u0259h\u0259ri m\u0259rk\u0259z hesab edirdil\u0259r. Amma h\u0259min d\u00f6vrd\u0259n Aleksandropol Osmanl\u0131lar\u0131n n\u0259zar\u0259tin\u0259 ke\u00e7diyi \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259nil\u0259r m\u0259rk\u0259zsiz qal\u0131r. Ondan da \u0259vv\u0259l is\u0259 daha bir hadis\u0259, 1918-ci ilin mart\u0131nda Leninl\u0259 almanlar aras\u0131nda Brest-Litovsk s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flanm\u0131\u015fd\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n Qars v\u0259 \u018frdahanla birg\u0259 Aleksandrapol da T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 verildi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 erm\u0259nil\u0259r \u0130r\u0259van\u0131n siyasi m\u0259rk\u0259z kimi onlara verilm\u0259sini xahi\u015f etdil\u0259r. F\u0259t\u0259li xan da \u00f6z \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda \u0130r\u0259van\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedilm\u0259sinin z\u0259ruriliyini bildirib. H\u0259tta deyib ki, \u0130r\u0259van\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si qa\u00e7\u0131lmazd\u0131r. Bu m\u00f6vqey\u0259 etirazlar olsa da, m\u0259s\u0259l\u0259 s\u0259sverm\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b v\u0259 16 n\u0259f\u0259r \u0130r\u0259van\u0131n verilm\u0259sin\u0259 raz\u0131l\u0131q verib. S\u0259sverm\u0259 zaman\u0131 yaln\u0131z 1 n\u0259f\u0259r \u0259leyhin\u0259, 3 n\u0259f\u0259rs\u0259 bit\u0259r\u0259f olub. Ancaq bir fakta x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirin ki, burada \u0130r\u0259van\u0131n Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259tin\u0259 yox, Erm\u0259nistan Federasiyas\u0131na siyasi m\u0259rk\u0259z olaraq g\u00fcz\u0259\u015ft edilm\u0259sind\u0259n s\u00f6hb\u0259t gedir. El\u0259 h\u0259min iclasda erm\u0259nil\u0259rl\u0259 konfederasiya yaratmaq haqq\u0131nda m\u00fczakir\u0259 a\u00e7\u0131l\u0131b. Q\u0131sa fikir m\u00fcbadil\u0259sind\u0259n sonra Erm\u0259nistanla Az\u0259rbaycan\u0131n konfederasiyada birl\u0259\u015fm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si yekdillikl\u0259 q\u0259bul olunub.<\/p>\n\n\n\n<p>May\u0131n 28-d\u0259 ax\u015fam saat 20:00-da Batumid\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Vehip pa\u015fa demi\u015fdir: &#171;Erm\u0259nil\u0259rin t\u0259l\u0259bini az da olsa qane etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259yik. H\u0259r halda, onlara bir \u0259razi verm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259yik&#187;. Erm\u0259nil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u0259n sah\u0259 Yeni B\u0259yazid v\u0259 E\u00e7mi\u0259dzin b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t idi. T\u00fcrk hey\u0259ti 1918-ci ilin may ay\u0131n\u0131n 30-da erm\u0259nil\u0259rl\u0259 apard\u0131qlar\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 bu \u015f\u0259rtl\u0259ri t\u0259tbiq etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Buna q\u0259ti etiraz\u0131n\u0131 bildir\u0259n A.Xatisyan erm\u0259nil\u0259r\u0259 veril\u0259n torpaqlar\u0131n az oldu\u011funu, t\u0259klif edil\u0259n bu s\u0259rh\u0259dl\u0259rin t\u00fcrk v\u0259 erm\u0259ni xalqlar\u0131 aras\u0131nda daimi d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliy\u0259 s\u0259b\u0259b olaca\u011f\u0131n\u0131 b\u0259yan etdi. O, bildirdi ki, Qafqaz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259razinin \u00e7ox az bir hiss\u0259si onlara veril\u0259rs\u0259, m\u00fcs\u0259lmanlarla m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri d\u00fcz\u0259l\u0259c\u0259k v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n haqlar\u0131 bu \u0259razil\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcdafi\u0259 edil\u0259c\u0259k. Vehip pa\u015fa erm\u0259nil\u0259r\u0259 daha \u00e7ox \u0259razinin qala bilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan m\u00fcs\u0259lman \u0259halinin T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sini t\u0259klif etdi. O, \u201cErm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201dnin beyn\u0259lxalq bir problem oldu\u011funu q\u0259bul ed\u0259r\u0259k, onlar\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131naca\u011f\u0131n\u0131 bildirdi. Erm\u0259nil\u0259rin bu \u015f\u0259rtl\u0259ri q\u0259bul etm\u0259kd\u0259n ba\u015fqa bir \u00e7ar\u0259si yox qalmad\u0131&#8230;<strong> (D\u00f6vl\u0259t arxivi, A.3671, k.2930, d.555, f.15;15-9.)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Batumid\u0259 imzalanan bu m\u00fcqavil\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131yan ilk beyn\u0259lxalq s\u0259n\u0259d idi v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131yan ilk d\u00f6vl\u0259t olmu\u015fdur. \u0130mzalanm\u0131\u015f m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n, Erm\u0259nistan\u0131n \u0259razisi 9 min kv. km, \u0259halisi 326 min n\u0259f\u0259r t\u0259\u015fkil edirdi. Erm\u0259nistan \u0259razisi Basarke\u00e7\u0259r quberniyas\u0131 (Nor B\u0259yazid), Erivan quberniyas\u0131n\u0131n 3\/5 hiss\u0259si, E\u00e7mi\u0259dzinin bir hiss\u0259si, \u0130sg\u0259nd\u0259runun bir hiss\u0259sini \u0259hat\u0259 etm\u0259kl\u0259, \u0259halisini 230 min erm\u0259ni, 80 min m\u00fcs\u0259lman, 5 min yezidi k\u00fcrd v\u0259 11 min dig\u0259r mill\u0259tl\u0259r t\u0259\u015fkil edirdi. Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 Qafqazda ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin 1\/9 hiss\u0259sini \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdirirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6z m\u00fcst\u0259qillikl\u0259rini elan ed\u0259n Qafqaz d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin h\u0259r biri il\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda 4 iyun 1918-ci ild\u0259 s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. G\u00fcrc\u00fcstanla imzalanan s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n, Batumi \u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 onun \u0259traf\u0131, Ah\u0131ska v\u0259 Axalk\u0259l\u0259k \u0259razil\u0259ri T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n ilhaq olunaraq, 1828-ci il s\u0259rh\u0259dinin b\u0259rpa edilm\u0259si raz\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Osmanl\u0131 imperatorlu\u011fu il\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 aras\u0131nda imzalanan &#171;S\u00fclh v\u0259 dostluq m\u00fcqavil\u0259si&#187;n\u0259 (14 madd\u0259, 3 qo\u015fma) g\u00f6r\u0259, Osmanl\u0131 h\u00f6kum\u0259ti Yeni B\u0259yazid, G\u00fcmr\u00fc, \u0130r\u0259van v\u0259 \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259zi erm\u0259nil\u0259r\u0259 t\u0259hvil verirdi. Bunun qar\u015f\u0131s\u0131nda erm\u0259nil\u0259r \u0259razid\u0259 ya\u015fayan m\u00fcs\u0259lman \u0259halisinin h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 tan\u0131mal\u0131, dini v\u0259 m\u0259d\u0259ni azadl\u0131qlar verm\u0259li idi. Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f d\u0259st\u0259l\u0259ri l\u0259\u011fv etm\u0259li v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisin\u0259 ke\u00e7m\u0259yin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259min g\u00fcn Az\u0259rbaycanla Osmanl\u0131 H\u00f6kum\u0259ti aras\u0131nda da m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259yl\u0259 Osmanl\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan, Erm\u0259nistan aras\u0131nda s\u0259rh\u0259d x\u0259tti m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdi. M\u00fcqavil\u0259nin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u0259ndin\u0259 g\u00f6r\u0259, Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Erm\u0259nistan tezlikl\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n protokol imzalamal\u0131 v\u0259 bu bar\u0259d\u0259 Osmanl\u0131 H\u00f6kum\u0259tin\u0259 m\u0259lumat verm\u0259liydil\u0259r. (Ar\u015fiv belgelerle ermeni faaliyeti (1914-1918), c.I, II, Ankara,Genelkurmay Bas\u0131n Evi, 2005. s. 653, 551)<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nistan-T\u00fcrkiy\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131nda (may 1918 il, Batumi) T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259r\u0259finin b\u0259yanat\u0131nda maraql\u0131 olan madd\u0259l\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p>\u00b7 Madd\u0259 5. Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 \u00f6z \u0259razil\u0259ri daxilind\u0259 he\u00e7 bir qanunsuz silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rin formala\u015fmas\u0131na imkan verm\u0259y\u0259c\u0259k v\u0259 bu \u0259razil\u0259rd\u0259n qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razisin\u0259 qanunsuz silah ke\u00e7irilm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alacaq;<\/p>\n\n\n\n<p>\u00b7 Madd\u0259 6. Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan m\u00fcs\u0259lman \u0259halisinin dinin\u0259, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00f6rm\u0259t edil\u0259c\u0259k. M\u00fcs\u0259lmanlar dig\u0259r mill\u0259tl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131 eyni h\u00fcquqa malik olacaq, \u00f6z dill\u0259rind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131b, t\u0259hsil ala bil\u0259c\u0259kl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00b7 Madd\u0259 11. Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n h\u00f6kum\u0259ti bu M\u00fcqavil\u0259ni imzalad\u0131qdan sonra Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini t\u0259rk ed\u0259c\u0259k v\u0259 orada yerl\u0259\u015f\u0259n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rini b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 \u00e7\u0131xaracaq. Erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131 zaman Bak\u0131 daxilind\u0259 he\u00e7 bir \u00e7axna\u015fmaya yol verm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259ri bar\u0259d\u0259 \u00f6hd\u0259lik g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>V\u018f \u018fN \u018fSASI:<\/strong>\u00a0Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n \u00f6n\u0259mli olan d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc madd\u0259d\u0259 g\u00f6st\u0259rilirdi ki, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259l\u0259b edildiyi t\u0259qdird\u0259, Osmanl\u0131 h\u00f6kum\u0259ti \u00f6lk\u0259d\u0259 qayda-qanunu (intizam) v\u0259 daxili asayi\u015fi t\u0259miri etm\u0259k v\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycana z\u0259ruri h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259yi \u00f6z \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.<strong>( ATASE, A. 4\/3671, K. 2917, D. 302, F. 1-166.)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Amma q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t sonra Batumid\u0259 \u0259ld\u0259 edil\u0259n raz\u0131la\u015fman\u0131n \u015f\u0259rtl\u0259ri erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n pozuldu \u2013 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m siyas\u0259ti davam etdirildi. \u201cAz\u0259rbaycan\u201d (rusca) q\u0259zeti 29 iyun-1 iyul 1919-cu il tarixl\u0259rind\u0259 d\u0259rc edilmi\u015f \u201cErm\u0259nistanda m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisinin faci\u0259li v\u0259ziyy\u0259t haqq\u0131nda yaz\u0131rd\u0131: \u201cErm\u0259nistan Respublikas\u0131nda m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti faci\u0259vidir. \u0130r\u0259vanda g\u00f6z\u0259l evl\u0259rin v\u0259 ba\u011flar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti m\u00fcs\u0259lmanlara m\u0259xsus idi\u2026 T\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 \u0130r\u0259vana yax\u0131nla\u015fd\u0131\u011f\u0131 zaman \u015f\u0259h\u0259rin m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi n\u0259d\u0259ns\u0259 qorxaraq \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259rk etmi\u015fdi. Onlar\u0131n mal\u0131na, m\u00fclk\u00fcn\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n olan erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar sahib \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131lar. Erm\u0259nistan hakimiyy\u0259tini q\u0259bul ed\u0259n m\u00fcs\u0259lmanlar \u015f\u0259h\u0259r\u0259 geri qay\u0131dark\u0259n yollarda erm\u0259ni silahl\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n tamamil\u0259 qar\u0259t edilmi\u015fdil\u0259r\u2026 Varl\u0131 ba\u011flara, g\u00f6z\u0259l evl\u0259r\u0259 malik m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar \u00f6z evl\u0259rin\u0259 buraxmad\u0131qlar\u0131ndan q\u0131\u015fdan bu yana m\u0259scidl\u0259rd\u0259 s\u0131\u011f\u0131nacaq tapm\u0131\u015flar\u2026 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti minl\u0259rl\u0259 qar\u0259t edilmi\u015f, ac-yalavac, x\u0259st\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 a\u00e7\u0131q havada ya\u015fama\u011fa m\u0259cbur edir. M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u00e7\u0259kdiyi i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259ri t\u0259svir etm\u0259k \u00e7\u0259tindir. \u00c7oxlar\u0131 buna d\u00f6zm\u00fcr v\u0259 d\u0259li olurlar\u2026 M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n evl\u0259rini z\u0259bt ed\u0259n erm\u0259nil\u0259r, onlardan k\u00fclli miqdarda v\u0259sait ald\u0131qdan sonra evl\u0259rini qaytar\u0131r v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar bundan sonra s\u0131\u011f\u0131nd\u0131qlar\u0131 m\u0259scidl\u0259rd\u0259n evl\u0259rin\u0259 qay\u0131da bilirl\u0259r. Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti q\u0259sd\u0259n v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f sur\u0259td\u0259 erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 m\u00fcs\u0259lman m\u0259h\u0259ll\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 evl\u0259rind\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir h\u0259qiq\u0259t var ki, Batum m\u00fcqavil\u0259sind\u0259 \u0130r\u0259van\u0131n g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedilm\u0259si v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin h\u0259r hans\u0131 \u00f6hd\u0259lik g\u00f6t\u00fcrm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 raz\u0131la\u015fma \u0259ksini tapmay\u0131b: \u0130r\u0259van erm\u0259ni Milli \u015euras\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 aras\u0131nda centlmen raz\u0131la\u015fmas\u0131 \u0259sas\u0131nda verilib. 1918-ci ild\u0259 erm\u0259ni c\u00fcmhuriyy\u0259ti yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn paytaxt olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 \u0130r\u0259van\u0131 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedib. Bunun m\u00fcqabilind\u0259 erm\u0259ni Milli \u015euras\u0131 Yelizavetpol quberniyas\u0131n\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259, indiki Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa olan iddialar\u0131ndan imtina haqda \u00f6hd\u0259lik g\u00f6t\u00fcr\u00fcb. Batum m\u00fcqavil\u0259sind\u0259 h\u0259min raz\u0131la\u015fman\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva ed\u0259n h\u0259r hans\u0131 bir madd\u0259 yoxdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir fakt\u0131 da unutmaq laz\u0131m deyil. \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yovun ingilis general\u0131 Tomsonla dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131. Bu tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik olan dialoq ADR-in o zamank\u0131 daxili siyas\u0259tinin milli d\u0259y\u0259rl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 quruldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir:<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>\u00dczeyir b\u0259y:<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8212; C\u0259nab general, biz Qaraba\u011fa 30 minlik qo\u015fun g\u00f6nd\u0259rib torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131 azad ed\u0259c\u0259yik.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Tomson:<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8212; Bu m\u00fcmk\u00fcn olan i\u015f deyil.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>\u00dczeyir b\u0259y:<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8212; Qaraba\u011fda erm\u0259nil\u0259r qanuni h\u00f6kum\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 qiyam qald\u0131r\u0131b. \u018fg\u0259r \u0130ngilt\u0259r\u0259d\u0259 bir d\u0259st\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 qiyam qald\u0131rsa, n\u0259 ed\u0259rsiniz?<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Tomson:<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8212; Bu b\u0259llidir, biz qiyam\u0131 yat\u0131rar\u0131q.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>\u00dczeyir b\u0259y:<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8212; \u0130caz\u0259 verin, biz d\u0259 gedib qiyam\u0131 yat\u0131raq, torpaqlar\u0131 azad ed\u0259k.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Bundan sonra Tomson deyib, gedin, azad edin. Demokratik C\u00fcmhuriyy\u0259t Andronikin, Dronun qo\u015fununu da\u011f\u0131d\u0131b, onlar\u0131 Qaraba\u011fdan \u00e7\u0131xartd\u0131, torpaqlar\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131na nail oldu. Ancaq t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, 1920-ci ilin aprelind\u0259 bol\u015fevikl\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r v\u0259 noyabrda Z\u0259ng\u0259zuru Erm\u0259nistana verdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/az\/7\/72\/Ag%C3%BCe.jpg\" alt=\"\u015e\u0259kil:Ag\u00fce.jpg - Vikipediya\" width=\"546\" height=\"409\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Lakin yuxar\u0131da qeyd etdiyim madd\u0259l\u0259r\u0259 n\u0259z\u0259r salsaq, g\u00f6r\u0259rik ki, Erm\u0259nistan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin tan\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn madd\u0259l\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fckl\u0259ri \u00f6hd\u0259likl\u0259ri \u00f6zl\u0259ri d\u0259 pozmu\u015flar. Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259tinin \u0259razisi Az\u0259rbaycan\u0131n torpaqlar\u0131 hesab\u0131na 20 min kvadrat kilometr artaraq 29,7 min kvadrat kilometr\u0259 \u00e7atd\u0131. V\u0259 Batum dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 zaman\u0131 \u0259ld\u0259 olunmu\u015f raz\u0131l\u0131\u011fa \u0259sas\u0259n erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131ndan imtina ed\u0259c\u0259kdil\u0259r (Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti \u0130\u015fl\u0259r \u0130dar\u0259sinin Siyasi S\u0259n\u0259dl\u0259r Arxivi, fond 276, siyah\u0131 9, i\u015f 1, v\u0259r\u0259q 47.).<\/p>\n\n\n\n<p>El\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan Batumi raz\u0131la\u015fmas\u0131ndan imtina ed\u0259 v\u0259 Milli \u015euran\u0131n 1918-ci ilin 29 may tarixind\u0259 \u0130r\u0259van\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259rar\u0131n\u0131 l\u0259\u011fv etm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131ra bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259, \u0130r\u0259van v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si bar\u0259d\u0259 h\u0259m 4 iyun 1918-ci il tarixli Batum m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Milli \u015euras\u0131n\u0131n 29 may 1918-ci il tarixli q\u0259rar\u0131 \u00f6z h\u00fcquqi q\u00fcvv\u0259sini itirib. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Milli \u015euras\u0131n\u0131n \u0130r\u0259van v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si haqq\u0131ndak\u0131 q\u0259rar\u0131na yenid\u0259n bax\u0131lmas\u0131, h\u0259min q\u0259rar q\u00fcvv\u0259d\u0259n sal\u0131nmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u00fcquqi bax\u0131\u015flar icra etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Milli \u015euras\u0131n\u0131n 29 may 1918-ci il tarixli q\u0259rar\u0131 \u0259slind\u0259 \u00f6z h\u00fcquqi q\u00fcvv\u0259sini itirmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>D\u00fczd\u00fcr, d\u00fcnya Erm\u0259nistan\u0131n \u0259razisini tan\u0131y\u0131b. M\u00f6vcud d\u00fcnya x\u0259rit\u0259si q\u0259bul edilib. Amma d\u00fcnya h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri d\u0259 bilm\u0259lidir. Bel\u0259 m\u00fcnasib\u0259t biz\u0259 qar\u015f\u0131 da formala\u015fmal\u0131d\u0131r. Biz kimd\u0259ns\u0259 torpaq ist\u0259miriks\u0259, bizd\u0259n al\u0131nm\u0131\u015f torpaqlar da geri qaytar\u0131lmal\u0131d\u0131r. Beyn\u0259lxalq h\u00fcquqda tarixi amill\u0259r \u00f6z rolunu oynay\u0131b, presedent h\u00fcququ vard\u0131r. Ona g\u00f6r\u0259 bizim m\u00f6vqeyimizi m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndir\u0259n kifay\u0259t q\u0259d\u0259r \u00e7ox amill\u0259r var: tarixi, h\u00fcquqi v\u0259 siyasi. Biz d\u0259 bundan yararlana bil\u0259rik.<\/p>\n\n\n\n<p>Son olaraq bir fakt\u0131 n\u0259z\u0259riniz\u0259 \u00e7atd\u0131raq ki, beyn\u0259lxalq m\u00fcqavil\u0259l\u0259r, bir qayda olaraq, 99 illik ba\u011flan\u0131r&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Zaur \u018fliyev,<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Siyasi elml\u0259r \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Lent.az&nbsp;Az\u0259rbaycan tarixinin \u0259n m\u00fch\u00fcm m\u0259qamlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 silsil\u0259 elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131na ba\u015flay\u0131r. Siyasi elml\u0259r \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131-yazar Zaur \u018fliyevin apard\u0131\u011f\u0131 bu ara\u015fd\u0131rmalarda tariximizin<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":8908,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-8905","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8905","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8905"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8905\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8909,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8905\/revisions\/8909"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/8908"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8905"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8905"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8905"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}