{"id":89396,"date":"2023-01-31T16:05:11","date_gmt":"2023-01-31T12:05:11","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=89396"},"modified":"2023-01-31T16:10:21","modified_gmt":"2023-01-31T12:10:21","slug":"m%c9%99mm%c9%99d-%c9%99min-r%c9%99sulzad%c9%99nin-etik-v%c9%99-estetik-gorusl%c9%99rin%c9%99-qisa-n%c9%99z%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=89396","title":{"rendered":"M\u018fMM\u018fD \u018fM\u0130N R\u018fSULZAD\u018fN\u0130N \u00a0ET\u0130K V\u018f ESTET\u0130K G\u00d6R\u00dc\u015eL\u018fR\u0130N\u018f QISA N\u018fZ\u018fR"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-162-768x1024.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-89405\" width=\"341\" height=\"454\"\/><figcaption><strong>K\u0259rim Novruzov<\/strong><br><strong>Tarix\u00e7i. BDU-nun m\u0259zunu<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan milli istiqlal h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n ideoloqu v\u0259 lideri, ancaq t\u00fcrk ell\u0259rind\u0259 deyil, b\u00fct\u00fcn islam al\u0259mind\u0259 ilk demokratik \u00fcsul-idar\u0259si olan Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259m\u0259l da\u015f\u0131n\u0131 quran, sonralar \u00f6m\u00fcr yolu, h\u0259yat\u0131 z\u0259ngin v\u0259 ke\u015fm\u0259ke\u015fli hadis\u0259l\u0259rl\u0259 dolu bir dastana \u00e7evril\u0259n, xalq\u0131m\u0131z\u0131n olumsuz lideri Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n sosial \u2013 siyasi v\u0259 f\u0259ls\u0259fi fikir tarixind\u0259 g\u00f6rk\u0259mli ictimai-siyasi v\u0259 d\u00f6vl\u0259t xadimi, istedadl\u0131 alim, m\u00fct\u0259f\u0259kkir, publisist v\u0259 \u0259dib, \u00f6rn\u0259k \u015f\u0259xsiyy\u0259t, v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f olan M\u0259mm\u0259d \u018fmin Hac\u0131 Molla \u018fl\u0259kb\u0259r o\u011flu R\u0259sulzad\u0259 1884-c\u00fc il yanvar\u0131n 31 &#8212; d\u0259 Bak\u0131n\u0131n Novxan\u0131 k\u0259ndind\u0259 anadan olmu\u015fdur. Atas\u0131 din xadimi olmas\u0131na baxmayaraq h\u0259yata ac\u0131q g\u00f6zl\u0259 baxm\u0131\u015f v\u0259 d\u00f6vr\u00fcn reall\u0131qlar\u0131n\u0131 d\u0259rk ed\u0259n bir insan olmu\u015fdur. O, \u00f6z o\u011flunu \u015f\u0259ri\u0259t d\u0259rsl\u0259rini yox, d\u00fcny\u0259vi elml\u0259ri \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259ltmi\u015fdir. Onun, o\u011flunu m\u0259\u015fhur pedaqoq S.M.Q\u0259nizad\u0259nin m\u00fcdir oldu\u011fu ikinci Rus \u2013 m\u00fcs\u0259lman m\u0259kt\u0259bin\u0259 qoymas\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259k m\u00fct\u0259f\u0259kkirin taleyind\u0259 b\u00f6y\u00fck rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. Buran\u0131 bitirdikd\u0259n sonra M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259 \u00f6z t\u0259hsilini Bak\u0131 texniki m\u0259kt\u0259bind\u0259 rus dilind\u0259 davam etdirmi\u015fdir. Onun inqilabi f\u0259aliyy\u0259tinin ilk ill\u0259rin d\u0259 m\u0259hz bu d\u00f6vr\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir. 1902-ci ild\u0259 17 ya\u015f\u0131nda olan M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259 m\u00fcs\u0259lman g\u0259nclik t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bu XX \u0259sird\u0259\u00a0 Az\u0259rbaycanda rus m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 \u0259sar\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 gizli m\u00fcbariz\u0259 aparan ilk siyasi t\u0259\u015fkilat idi. Bir az sonra M\u00fcs\u0259lman Demokratik M\u00fcsavat C\u0259miyy\u0259ti ad\u0131 il\u0259 gizli f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n bu t\u0259\u015fkilat\u0131n bir qolu da \u0130randa qurulmu\u015f v\u0259 burada ba\u015flanm\u0131\u015f inqilaba istiqam\u0259t verici r\u0259hb\u0259r q\u00fcvv\u0259y\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259 \u0259d\u0259bi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011fa da bu ill\u0259rd\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f, M\u00fcx\u0259mm\u0259s adl\u0131 \u015feri d\u0259 ilk olaraq \u015e\u0259rqi Rus q\u0259zetind\u0259 1903-c\u00fc ild\u0259 Tiflisd\u0259 \u00e7ap olunub. Qeyd ed\u0259k ki, M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259 irsin\u0259 v\u0259 XX \u0259sirin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 ba\u015f ver\u0259n bir \u00e7ox m\u00fch\u00fcm sosial-siyasi hadis\u0259l\u0259rin t\u0259hlilin\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 laz\u0131mi qiym\u0259t verilm\u0259yib. M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259nin elmi &#8212; f\u0259ls\u0259fi irsi \u00e7ox az ara\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, t\u0259dqiqatlarda onun yaln\u0131z siyasi f\u0259aliyy\u0259ti \u00f6n plana \u00e7\u0259kilmi\u015fdir. N\u0259tic\u0259d\u0259 M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr h\u0259min zaman k\u0259siyind\u0259 ba\u015f ver\u0259n sosial-siyasi , ideoloji hadis\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 ziddiyy\u0259tli fikirl\u0259r s\u0259sl\u0259nm\u0259kd\u0259dir. Bu bax\u0131mdan M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259tini laz\u0131m\u0131nca \u00f6yr\u0259nm\u0259k yaln\u0131z onun \u00f6z\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 f\u0259rqli fikirl\u0259rl\u0259 deyil, h\u0259md\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 o d\u00f6vr\u00fcn elmi siyasi hadis\u0259l\u0259rin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259k dem\u0259kdir. B\u00fct\u00fcn ara\u015fd\u0131r\u0131lan probleml\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 is\u0259 AXC-nin qurulmas\u0131n\u0131n ideoloji &#8212; n\u0259z\u0259ri \u0259saslar\u0131n\u0131n t\u0259dqiqi \u00f6n\u0259mli yer tutur. C\u00fcmhuriyy\u0259tin nec\u0259 v\u0259 hans\u0131 \u015f\u0259raitd\u0259 yaranmas\u0131n\u0131 t\u0259dqiq etm\u0259k \u00e7ox z\u0259ruridir. Bel\u0259 ki, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u2013 b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259rq tarixind\u0259, m\u00fcs\u0259lman t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda ilk demokratik c\u00fcmhuriyy\u0259t idi. 1918-ci ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Demokratik c\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u015f\u00fcurumuzun u\u011furlu n\u0259tic\u0259si v\u0259 m\u00f6vcud demokratik, m\u00fcst\u0259qil v\u0259 suveren d\u00f6vl\u0259timizin \u0259sas t\u0259m\u0259l prinsipl\u0259rind\u0259ndir. D\u00f6vl\u0259timizin ba\u015fl\u0131ca pirinsipl\u0259rini , mahiyy\u0259ti v\u0259 dovl\u0259t atrubutlar\u0131n\u0131n hans\u0131 d\u0259y\u0259rl\u0259rin r\u0259mzi gost\u0259ricisi oldu\u011funu oyr\u0259nm\u0259k ucun Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u0259n d\u0259y\u0259rli \u00f6rn\u0259kl\u0259rimizd\u0259ndir. Cumhuriyy\u0259tin idealoqlar\u0131 s\u0131ras\u0131nda M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259 ayr\u0131ca v\u0259 ba\u015fl\u0131ca yer tutur. R\u0259sulzad\u0259 irsini oyr\u0259nm\u0259k , cumhuriyy\u0259tin qurulmas\u0131n\u0131n elmi n\u0259z\u0259ri \u0259aslar\u0131n\u0131 da uz\u0259 c\u0131xartmaq dem\u0259kdir . Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin faliyy\u0259tinin elmi f\u0259ls\u0259fi \u0259saslar\u0131n\u0131 \u0259sas\u0259n M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259 i\u015fl\u0259yib haz\u0131rlam\u0131\u015fd\u0131r . Bu vaxta q\u0259d\u0259r onun sosial f\u0259ls\u0259fi , ictimai siyasi goru\u015fl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 cox az sayda elmi ara\u015fd\u0131r\u0131lma apar\u0131l\u0131b ki, bu da sistemli tam \u015f\u0259kild\u0259 olmam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-163.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-89408\" width=\"609\" height=\"410\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p> Az\u0259rbaycan\u0131n sabiq prezidenti Umummili lider H.\u018fliyev M.\u018f R\u0259sulzad\u0259nin xalq\u0131m\u0131z\u0131n ictimai- siyasi v\u0259 f\u0259ls\u0259fi fikir tarixind\u0259 yerini musb\u0259t qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259r\u0259k demi\u015fdir: \u00ab1918-ci il may ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yaranmas\u0131 Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 boyuk ictimai-siyasi hadis\u0259dir.Bel\u0259 bir demokratik dovl\u0259tin movcud olmas\u0131 v\u0259 mu\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r f\u0259aliyy\u0259t gost\u0259rm\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131n sonrak\u0131 dovrl\u0259rin\u0259 t\u0259sir edibdir.Duzdur, bu Respublika c\u0259mi 23 ay f\u0259aliy\u0259t gost\u0259rdi,sonra is\u0259 t\u0259slim oldu.Biz tariximizi h\u0259mi\u015f\u0259 obyektiv t\u0259hlil etm\u0259liyik v\u0259 bu gunku n\u0259sl\u0259,g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 duzgun catd\u0131r\u0131lmal\u0131y\u0131q.T\u0259\u0259ssuf ki,\u0259vv\u0259lki dovrl\u0259r\u0259 aid tariximizd\u0259 cox faktlar t\u0259hrif olunubdur,indi d\u0259 t\u0259hrif olunur.Tarixcil\u0259rimizin borcudur ki,bu qusurlar\u0131 aradan gotursunl\u0259r.Ancaq biz dem\u0259liyik ki,Demokratik Respublika ,onun liderl\u0259ri M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259, F.X.Xoyski, N.Yusifb\u0259yli, M.Hac\u0131n\u0131ski v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 cox boyuk i\u015fl\u0259r gorubl\u0259r .Onlar Az\u0259rbaycan\u0131 must\u0259qil dovl\u0259t kimi dunyan\u0131n bir qismin\u0259 tan\u0131td\u0131lar,bir s\u0131ra t\u0259dbirl\u0259r gordul\u0259r.M\u0259n yen\u0259 deyir\u0259m M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259 v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n boyuk \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri, XX \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259 v\u0259 xusus\u0259n 1918 \u2013ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tini qurark\u0259n boyuk suca\u0259t gost\u0259rmi\u015fl\u0259r, boyuk i\u015f gormu\u015fl\u0259r v\u0259 bu \u015f\u0259ksiz-\u015fubh\u0259sizdir\u00bb M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259 ya\u015f\u0131n\u0131n ilk dovrl\u0259rind\u0259n axtar\u0131\u015fda olub.Bu axtar\u0131\u015f is\u0259 onun tutdu\u011fu yolu yaln\u0131z daha da gucl\u0259ndirm\u0259li, \u0259sasland\u0131rmal\u0131 v\u0259 donm\u0259z etm\u0259li idi.Bu yolu is\u0259 cox kecm\u0259d\u0259n m\u0259hz islamla\u015fmaq,turkl\u0259\u015fm\u0259k v\u0259 muasirl\u0259\u015fm\u0259k dusturunda gorub.Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin varl\u0131\u011f\u0131 M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259nin h\u0259yat\u0131n\u0131n v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259n parlaq numun\u0259sidir.Qeyd etdiyimiz kimi R\u0259sulzad\u0259nin \u0259d\u0259bi-siyasi irsi m\u0259lum s\u0259b\u0259bl\u0259r uzund\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131lmay\u0131b.T\u0259kc\u0259 1903-d\u0259n 1920-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan dovru m\u0259tbuatda onun 1200-d\u0259n art\u0131q muxt\u0259lif janrl\u0131 yaz\u0131s\u0131,h\u0259mcinin nitq,c\u0131x\u0131\u015f\u0131 v\u0259 s.d\u0259rc olunmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-154.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-89397\" width=\"574\" height=\"430\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>1903-1909-cu ill\u0259rd\u0259 \u015e\u0259rqi &#8212; Rus,Humm\u0259t,D\u0259v\u0259t,\u0130r\u015fad,T\u0259kamul,Yolda\u015f,T\u0259r\u0259qqi q\u0259zetl\u0259ri v\u0259 Fuyuzat, Volna jurnallar\u0131nda M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259nin 280-\u0259 yax\u0131n yaz\u0131s\u0131 d\u0259rc edilmi\u015fdir. M\u0259mm\u0259d \u018fminin ictimai-siyasi, sosial \u2013f\u0259ls\u0259fi, etik v\u0259 estetik goru\u015fl\u0259rinin t\u0259dqiqini z\u0259ruri ed\u0259n \u0259n ba\u015fl\u0131ca m\u0259s\u0259l\u0259, bu boyuk insan\u0131n ca\u011fda\u015f Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n, mill\u0259tinin, dovl\u0259tinin, onun m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin, \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n, ideologiyas\u0131n\u0131n v\u0259 s. t\u0259\u015f\u0259kkulund\u0259 v\u0259 formala\u015fmas\u0131nda misilsiz xidm\u0259tl\u0259ri, f\u0259aliyy\u0259ti v\u0259 \u015furlu \u0259m\u0259yidir. R\u0259sulzad\u0259nin 1903-cu ild\u0259n 1955-ci il\u0259d\u0259k olan yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na, sosial-siyasi, sosial f\u0259ls\u0259fi, dini, etik, estetik v\u0259 s. goru\u015fl\u0259rin\u0259 diqq\u0259tl\u0259, q\u0259r\u0259zsiz, obyektiv, \u0259sl ziyal\u0131 kimi yana\u015fmal\u0131, onun Fenomenal bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t oldu\u011fu, h\u0259yat\u0131 boyu xidm\u0259t etdiyi, butun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, ail\u0259sini qurban verdiyi mill\u0259tin\u0259 ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 catd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u018flb\u0259tt\u0259, R\u0259sulzad\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259sinin ba\u015fl\u0131ca probleml\u0259ri: varl\u0131q, idrak, \u015fuur, dialektika v\u0259 s.il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmam\u0131\u015f v\u0259 bu sah\u0259l\u0259r\u0259 aid xususi bir \u0259s\u0259r yazmam\u0131\u015fd\u0131r. Lakin onun butun elmi-f\u0259ls\u0259fi, ictimai \u2013siyasi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 tan\u0131\u015f olduqda gor\u0259 bil\u0259rik ki, o, boyuk bir mut\u0259f\u0259kkirdir, filosofdur. Onun ictimai \u2013 siyasi goru\u015fl\u0259rind\u0259 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nd\u0259 sosializm v\u0259 demokratiya idealar\u0131, din problemi, sosial f\u0259ls\u0259fi, etik v\u0259 estetik goru\u015fl\u0259ri \u0259sas yer tutur. Onun etika v\u0259 estetikaya aid fikirl\u0259ri insan \u0259xlaqi kefiyy\u0259tl\u0259rin\u0259, onun daxili v\u0259 xarici goz\u0259llikl\u0259rin\u0259, c\u0259miyy\u0259tin \u0259d\u0259bi &#8212; m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131na yon\u0259ldiyi ucun, hesab edir\u0259m ki, fikirimizi bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 yon\u0259lts\u0259k hec d\u0259 pis olmaz. M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259 etikaya aid xeyir, \u015f\u0259r, vicdan, humanizim, h\u0259yat\u0131n m\u0259nas\u0131, m\u0259n\u0259vi z\u0259nginlik, ideall\u0131q, namus, l\u0259yaq\u0259t, borc, \u0259dal\u0259t v\u0259 s. d\u0259y\u0259rl\u0259ri, h\u0259mcinin estetikan\u0131n ba\u015fl\u0131ca kateqoriyalar\u0131 goz\u0259llik, ulvuluk , fac\u0259vlik v\u0259 komiklik kimi keyfiyy\u0259tl\u0259ri insana, c\u0259miyy\u0259t\u0259 aid m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r kimi ir\u0259li surur. O, insanlar\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259 goz\u0259l, yara\u015f\u0131ql\u0131, a\u011f\u0131l\u0131, z\u0259kal\u0131, t\u0259rbiy\u0259li, butun h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini olcub bicm\u0259yi bacaran, oz davran\u0131\u015f\u0131, v\u0259 s\u0259liq\u0259 s\u0259hman\u0131, dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131, mehribanl\u0131\u011f\u0131, s\u0259mimiliyi il\u0259 ham\u0131ya xo\u015f t\u0259sir ba\u011f\u0131\u015flayan bir varl\u0131q kimi gorm\u0259k ist\u0259mi\u015fdir. Mut\u0259ff\u0259kir \u0259xlaqi-estetik fikirl\u0259rini daha cox Az\u0259rbaycan c\u0259miyy\u0259ti il\u0259 ba\u011flay\u0131r v\u0259 yaxud onunla \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259y\u0259 cal\u0131\u015f\u0131rd\u0131. O,xususil\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z, m\u0259d\u0259niyy\u0259timiz, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rmizl\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259rind\u0259 daha cox etik v\u0259 estetik probleml\u0259r\u0259 toxunmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-155-729x1024.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-89398\" width=\"566\" height=\"795\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259nin etik v\u0259 estetik goru\u015fl\u0259ri il\u0259 yax\u0131ndan tan\u0131\u015f olduqda,dem\u0259k olar ki, mut\u0259f\u0259kkir h\u0259m \u0259d\u0259biyyata, h\u0259md\u0259 \u015feird\u0259 milli-azadl\u0131q movzusunun \u0259sas\u0131n\u0131 qoyub. O, c\u0259miyy\u0259td\u0259 azad muhitin olmas\u0131n\u0131 h\u0259r \u015feyd\u0259n vacib say\u0131rd\u0131.Onun fikirinc\u0259, insan\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131 h\u0259r \u015feyd\u0259n ustundur.\u0130nsan\u0131n,v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n h\u0259m xalq,h\u0259m d\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 v\u0259zif\u0259l\u0259ri yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda ana x\u0259tt kimi goturmu\u015fdur.Xususil\u0259 insan,onun \u0259xlaq\u0131, azadl\u0131q, \u015f\u0259r v\u0259 xeyir quvv\u0259l\u0259rin v\u0259 s. kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r R\u0259sulzad\u0259ni daha cox c\u0259lb etmi\u015fdir.Qeyd edir ki, insan \u0259n yuks\u0259k d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 malik \u015fuurlu bir canl\u0131d\u0131r.Onun fikirinc\u0259 insan oz gucun\u0259, quvv\u0259sin\u0259 inanarsa,cox \u015fey\u0259 nail ola bil\u0259r.\u0130nsan\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 on planda tutaraq qeyd edir ki,insan azad olduqda, xalqda yax\u015f\u0131 olur. Mut\u0259f\u0259kkir insanlar\u0131n q\u0259lbind\u0259 i\u015f\u0131\u011f\u0131n \u0259dal\u0259tin daha guclu olmas\u0131na inan\u0131rd\u0131. Xeyirin, \u0259dal\u0259tin qalib g\u0259lm\u0259sin\u0259 numun\u0259 kimi q\u0259dim Az\u0259rbaycan filosofu Z\u0259rdu\u015ftun f\u0259ls\u0259f\u0259sini gost\u0259rirdi. \u0130nsan\u0131n etik-\u0259xlaqi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 \u0259m\u0259l etm\u0259sin\u0259 R\u0259sulzad\u0259, islam \u0259xlaq\u0131n\u0131n on\u0259mliyini qeyd edir v\u0259 buna yuks\u0259k d\u0259y\u0259r verirdi.Bunu g\u0259nclik dovrun d\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131,\u00abCin mus\u0259lmanlar\u0131\u00bb m\u0259qal\u0259sind\u0259 ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 gost\u0259rmi\u015fdir. R\u0259sulzad\u0259 bunu yazmaqla, dovrund\u0259 t\u0259nqid edil\u0259n islam \u0259xlaq\u0131n\u0131n \u0259slind\u0259 mahiy\u0259tc\u0259, goz\u0259l, nurlu, hikm\u0259tli oldu\u011funu gost\u0259rm\u0259k ist\u0259mi\u015fdir. R\u0259sulzad\u0259 insan\u0131n z\u0259hm\u0259tl\u0259,\u0259m\u0259ksev\u0259rlikl\u0259, bilikl\u0259, a\u011f\u0131lla ucald\u0131\u011f\u0131n\u0131 gorur v\u0259 bunuda boyuk \u0259xlaqi d\u0259y\u0259r kimi t\u0259bli\u011f edirdi.O,azad v\u0259 \u0259xlaql\u0131 ya\u015fama\u011f\u0131n pirinsipl\u0259rinid\u0259 sadalayaraq deyir ki:\u00abDunyada ya\u015faya bilm\u0259k,xo\u015fb\u0259xt v\u0259 m\u0259sud ya\u015faya bilm\u0259k ucun boyuk bir b\u0259sir\u0259t (gozuac\u0131ql\u0131q) laz\u0131md\u0131r\u00bb.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"590\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-156.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-89399\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-156.png 800w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-156-300x221.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-156-150x111.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-156-768x566.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259 milli \u0259xlaq\u0131m\u0131z\u0131n cirkabdan t\u0259mizl\u0259nm\u0259si ucun ilk nob\u0259d\u0259 ruhumuzun t\u0259mizl\u0259nm\u0259sini vacib say\u0131rd\u0131. O, qeyd edir ki, mill\u0259t olaraq oz kimliyimizi tan\u0131mal\u0131, x\u0259st\u0259 ruhumuzu mualic\u0259 etm\u0259li v\u0259 h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l \u00d6z\u00fcm\u00fcz\u00fc oyr\u0259nm\u0259li, ozumuz n\u0259, mahiyy\u0259timiz n\u0259 oldu\u011funu bilm\u0259liyik. Mut\u0259f\u0259kkir \u00d6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn ozumuz\u0259 olan m\u0259nfi munasib\u0259tin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 vacib say\u0131rd\u0131. M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259 milli m\u0259d\u0259niyy\u0259td\u0259n tamamil\u0259 k\u0259nar c\u0131x\u0131b muasirl\u0259\u015fm\u0259k il\u0259 avropala\u015fma\u011f\u0131n da \u0259leyhin\u0259dir. Onun fikirinc\u0259, bir mill\u0259tin hans\u0131sa mill\u0259tin sur\u0259tin\u0259 cevrilm\u0259k isd\u0259yi duzgun deyil. Qeyd edirdi ki, q\u0259rb\u0259 b\u0259nz\u0259m\u0259k, s\u0259n\u0259t il\u0259 v\u0259 musiqimizd\u0259 avropal\u0131lar\u0131 kor-kor\u0259n\u0259 t\u0259qlit etm\u0259k, sonda avropal\u0131lar icind\u0259 tamamil\u0259 yox olmaq dem\u0259kdir. O, avropal\u0131lardan elmi, texniki nailiyy\u0259tl\u0259ri goturm\u0259yi b\u0259y\u0259nir, amma m\u0259ni v\u0259 ruhun qalma\u011f\u0131n\u0131n t\u0259r\u0259fdar\u0131 idi. R\u0259sulzad\u0259 insanlar\u0131n ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rind\u0259, \u0259xlaqi d\u0259y\u0259rl\u0259rind\u0259 milli, dini bayramlar\u0131n yerini d\u0259 duzgun muyy\u0259nl\u0259\u015fdirirdi. O, h\u0259r bir mill\u0259tin \u0259d\u0259biyyat\u0131nda, inc\u0259s\u0259n\u0259tind\u0259 muhum yer tutan m\u0259rasiml\u0259r\u0259, bayramlara xususi diq\u0259t yetirirdi. Onun Novruz bayram\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259ri cox maraql\u0131d\u0131r.\u00abNovruz munasib\u0259til\u0259\u00bb m\u0259qal\u0259sind\u0259 milli m\u0259d\u0259niyy\u0259td\u0259ki b\u0259zi cat\u0131\u015fmazl\u0131qlara baxmayaraq, bundan ir\u0259liy\u0259 do\u011fru add\u0131mlar at\u0131ld\u0131\u011f\u0131n da gost\u0259rirdi. \u0130nsan, c\u0259miyy\u0259t, \u0259dal\u0259t, humanizm, vicdan, borc v\u0259 s. etik probleml\u0259r R\u0259sulzad\u0259nin butun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 boyu diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olmu\u015fdur. Boyuk mut\u0259f\u0259kkir yaz\u0131rd\u0131 ki, insanlara o, elml\u0259r, \u0259d\u0259biyyat v\u0259 s. oyr\u0259dilm\u0259lidir ki, onun insanlara, c\u0259miyy\u0259t\u0259 faydas\u0131 olsun. M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259 h\u0259r mil\u0259tin taleyind\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n muhum rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 gost\u0259rir v\u0259 qeyd edirdi ki, \u0259d\u0259biyyat mill\u0259tin t\u0259r\u0259qqisin\u0259 xidm\u0259t etm\u0259lidir.Ona gor\u0259, \u0259d\u0259biyyat mill\u0259tin daxili dunyas\u0131n\u0131n bir t\u0259r\u0259fidir v\u0259 mill\u0259tin \u0259xlaqi inki\u015faf\u0131n\u0131n bir numun\u0259sidir. \u00abT\u0259nqid\u0259 ehtiyac var \u00bb m\u0259qal\u0259sind\u0259 \u0259d\u0259biyyatla ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259rini davam etdir\u0259r\u0259k yaz\u0131rd\u0131:\u00abBilirsiniz ki, h\u0259r mill\u0259tin \u0259d\u0259biyyat\u0131 hissiyat (sentimentalizm ) il\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259r hank\u0131 bir \u0259d\u0259biyyat tarixin\u0259 baxsan\u0131z, orada \u0259v\u0259lc\u0259 g\u0259l\u0259n \u0259dibl\u0259rin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 yer uzund\u0259 qabil t\u0259tbiq olunan fikirl\u0259r v\u0259 yol gost\u0259rm\u0259l\u0259rd\u0259n ziyad\u0259 hissiyata h\u0259yacanverici nal\u0259l\u0259r, f\u0259ryadlar, d\u0259v\u0259tl\u0259r v\u0259 nidalar gor\u0259rsiniz. Bunun m\u0259ntiqi d\u0259 var. Cunki yatm\u0131\u015flara xitab ediyorsunuz. Hissiyat dovr\u0259sind\u0259 bir d\u0259r\u0259c\u0259y\u0259d\u0259k h\u0259r k\u0259s m\u0259zurdu. N\u0259 kimi bir lisan v\u0259 bilikli olsa, m\u0259qs\u0259d yatm\u0131\u015f\u0131 oyatmaqd\u0131r. Yatm\u0131\u015f\u0131 oyand\u0131rd\u0131qdan sonra m\u0259s\u0259l\u0259 tamamil\u0259 d\u0259yi\u015fiyor. Indi art\u0131q yuxudan gec qalx\u0131b da ozunu k\u0259rvandan gerid\u0259 v\u0259 m\u0259hl\u0259k\u0259d\u0259 gor\u0259n adama yol gost\u0259rm\u0259k, qabaqda ged\u0259nl\u0259r\u0259 n\u0259 sur\u0259tl\u0259 catmaq mumkun oldu\u011funu bildirm\u0259k dovr\u0259si g\u0259lir ki, bu dovr\u0259y\u0259 realizm dovr\u0259si deyiliyor. Biz Az\u0259rbaycan mus\u0259lmanlar\u0131n\u0131n h\u0259yat\u0131 d\u0259xi indi h\u0259qiqi bir dovr\u0259y\u0259 giriyor. T\u0259r\u0259qqi v\u0259 int\u0259ha h\u0259nuz hissiyat dovr\u0259sind\u0259n c\u0131xmaq uzr\u0259dir. Artq layla calan \u0259d\u0259biyyatdan qorxu qalmam\u0131\u015f. F\u0259q\u0259t yuxu qac\u0131ran \u0259d\u0259biyyat da d\u0259ng\u0259s\u0259r etm\u0259k uzr\u0259dir. Layla calan \u0259d\u0259biyyat\u0131 oldurm\u0259k yolunda \u0259da etmi\u015f oldu\u011fu xidm\u0259ti d\u0259r\u0259c\u0259sind\u0259 \u015fayani \u2013 t\u0259hsin olan hissiyat \u0259d\u0259biyyat\u0131 gozl\u0259ri acmaqda olan adamlar\u0131 duz yol il\u0259 apar\u0131b s\u0259rm\u0259nzil\u0259 c\u0131xarmaq ucun kafi deyildir. Bunun ucun \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u2013 h\u0259qiqiyy\u0259 laz\u0131md\u0131r. Bunun misal\u0131 is\u0259 bizd\u0259 kamali \u2013 c\u0259sar\u0259tl\u0259 dey\u0259 bil\u0259r\u0259m ki, h\u0259nuz yoxdur. F\u0259q\u0259t g\u0259lm\u0259y\u0259c\u0259k deyildir. \u00bb Buradan ayd\u0131n gorm\u0259k olar ki, R\u0259sulzad\u0259 \u0259d\u0259biyyat m\u0259s\u0259l\u0259sini daim diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 saxlay\u0131rd\u0131. Qeyd etm\u0259liyik ki, R\u0259sulzad\u0259 qad\u0131n, qad\u0131n geyimi, qad\u0131n\u0131n, anan\u0131n ail\u0259d\u0259 yeri, qad\u0131n\u0131n t\u0259rbi\u0259si, qad\u0131n\u0131n \u0259xlaq\u0131 v\u0259 s. m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 d\u0259 bigan\u0259 qalmay\u0131b. Onun fikirinc\u0259 mill\u0259tl\u0259r ail\u0259l\u0259rd\u0259n t\u0259\u015f\u0259kkul ed\u0259r v\u0259 sa\u011flam olmayan ail\u0259l\u0259rd\u0259n t\u0259\u015f\u0259kkul ed\u0259n mill\u0259t\u0259 cevril\u0259 bilm\u0259z. Ail\u0259 \u0259g\u0259r sa\u011flam bir anaya sahib olmasa sa\u011flamla\u015fmaq ehtimal\u0131ndan cox uzaqd\u0131r. Bu bax\u0131mdan R\u0259sulzad\u0259 qad\u0131nlar\u0131n t\u0259hsil almas\u0131n\u0131 h\u0259r \u015feyd\u0259n vacib say\u0131rd\u0131. Ona gor\u0259 yaln\u0131z t\u0259hsill\u0259 qad\u0131nlar oz haqlar\u0131n\u0131 ba\u015fa du\u015f\u0259r v\u0259 bunun ard\u0131nca, ovladlar\u0131na da normal t\u0259rbiy\u0259 ver\u0259 bil\u0259r. Onun fikrinc\u0259, qad\u0131nlar\u0131 elimd\u0259n m\u0259hrum etm\u0259k, \u0259slind\u0259 mill\u0259ti kor qoymaq kimi bir \u015feydir. Boyuk mut\u0259f\u0259kkir fikirl\u0259rind\u0259 de yirdi: \u00abBu gun bnizim ucun ipdidai unas m\u0259kt\u0259bl\u0259ri il\u0259 muslum\u0259 mu\u0259lliml\u0259rin \u0259himyy\u0259ti h\u0259r \u015feyd\u0259n ziyad\u0259dir buda do\u011frudur. F\u0259q\u0259t t\u0259hsili ali gormu\u015f musluml\u0259rin vucudu h\u0259l\u0259 huquq\u015funasl\u0131q kimi qrvadlar ucun bitr must\u0259sna, bir rutbeyi \u2013 elmiyyeyi ihrar etm\u0259k xususu da faydadan xali deyildir. Bu bizim arvadlar\u0131n bulunduqlar\u0131d\u0131r ki, b\u0259sitd\u0259n qurtarmamalar\u0131na d\u0259lildir. Gerid\u0259 bir unsurd\u0259n dunya musabiq\u0259sind\u0259 m\u0259nzil\u0259 yeti\u015f\u0259nl\u0259r olursa, bu, m\u0259rkur unsurun d\u0259 mut\u0259h\u0259rrik oldu\u011funa \u0259lb\u0259tt\u0259 bir d\u0259lil t\u0259\u015fkil ed\u0259r\u00bb.R\u0259sulzad\u0259 estetik goru\u015fl\u0259rind\u0259 qad\u0131nlar\u0131n geyim m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 d\u0259 toxunurdu. \u00abTurkiy\u0259d\u0259 qad\u0131nlar \u00bb m\u0259qal\u0259sind\u0259 Osmanl\u0131 dovl\u0259tind\u0259 ya\u015fayan turk qad\u0131nlar\u0131n\u0131n geyiml\u0259rini ozun\u0259m\u0259xsuz estetik zovql\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirdi qad\u0131n geyimin\u0259 munasib\u0259tind\u0259 deyirdi ki, turk qad\u0131nlar\u0131 butun mus\u0259lman qad\u0131nlar\u0131na numun\u0259 ola bil\u0259r. \u0130stanbulun co\u011frafi movqeyini, \u015f\u0259rql\u0259 q\u0259rb m\u0259d\u0259niyy\u0259ti aras\u0131nda korpu rolu oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 buradak\u0131 qad\u0131nlar\u0131n geyiml\u0259rini \u0259sil avropa geyiml\u0259ri oldu\u011funu, yaln\u0131z cad\u0131ran\u0131n art\u0131q oldu\u011funu vur\u011fulay\u0131rd\u0131. Lakin, mut\u0259f\u0259kkir hesab edirdi ki, car\u015fab\u0131n ozund\u0259 d\u0259 bir goz\u0259llik var. <\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"529\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-157.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-89400\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-157.png 800w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-157-300x198.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-157-150x99.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-157-768x508.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>R\u0259sulzad\u0259, dovrund\u0259 n\u0259\u015fr olunan b\u0259dii \u0259d\u0259biyyatla yana\u015f\u0131, teatrlarda numai\u015f etdiril\u0259n dram \u0259s\u0259rl\u0259rini, operalar\u0131, tama\u015falar\u0131 da mahir bir \u0259d\u0259biyyat\u015funas, teatr\u015funas kimi t\u0259hlil v\u0259 t\u0259nqid edirdi. O, Uzeyir Haci b\u0259yovun operalar\u0131n\u0131 cox mut\u0259r\u0259qqi bir hadis\u0259 kimi vur\u011fulay\u0131r v\u0259 buna q\u0259lb\u0259n, ruh\u0259n sevdiyini soyl\u0259yirdi. Lakin opera v\u0259 tama\u015falarda olan qusurlar\u0131 da qeyd edirdi. Onun \u0259d\u0259biyyat numun\u0259l\u0259rini tama\u015falar\u0131, operalar\u0131 mahiran\u0259 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259nqidi fikirl\u0259ri v\u0259 yaz\u0131lar\u0131 subut edir ki, R\u0259sulzad\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli bir mut\u0259f\u0259kkirdir. Onun etik v\u0259 estetik bax\u0131\u015flar\u0131 formaca milli, m\u0259zmunca is\u0259 b\u0259\u015f\u0259ridir. Bu fikri t\u0259saduf\u0259n qeyd etmirik M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259nin butun ictimai-siyasi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 buna \u0259sas verir. M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259nin \u0259xlaqi \u015fuuru n\u0259 q\u0259d\u0259r millidirs\u0259, bir o q\u0259d\u0259r d\u0259 b\u0259\u015f\u0259ridir. Bunu, mut\u0259f\u0259kkirin estetik bax\u0131\u015flar\u0131na da aid etm\u0259k olar. M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259nin irsinin milli v\u0259 b\u0259\u015f\u0259ri xarakter da\u015f\u0131mas\u0131 t\u0259sadufi deyil. Bu bax\u0131mdan M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259nin etik v\u0259 estetik bax\u0131\u015flar\u0131 onun elmi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda da cox muhum yer tutur. Onun milli d\u0259y\u0259rl\u0259r \u0259sas\u0131nda Avropa, Amerka c\u0259miyy\u0259tinin m\u0259nsub oldu\u011fu d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 d\u0259 sahib olma\u011f\u0131n mumkunluyu haqq\u0131ndak\u0131 fikirl\u0259ri d\u0259 maraql\u0131d\u0131r. Ancaq milli etik estetik d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 soyk\u0259nm\u0259d\u0259n avropala\u015fmaq, q\u0259rbl\u0259\u015fm\u0259k do\u011fru olmazd\u0131. Bunu oz dovrund\u0259 yax\u015f\u0131 gor\u0259n R\u0259sulzad\u0259 xususil\u0259 qeyd etmi\u015fdir ki, b\u0259\u015f\u0259ri d\u0259y\u0259rl\u0259ri milli d\u0259y\u0259rl\u0259rl\u0259 uzla\u015fd\u0131ran zaman sonuncunu tamamil\u0259 unutmaq, s\u0131radan c\u0131xarmaq yaln\u0131\u015f bir add\u0131m olar. A\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n butun turk dunyas\u0131n\u0131n boyuk mut\u0259f\u0259kkiri, gork\u0259mli dovl\u0259t xadimi M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259nin ictimai \u2013 siyasi elmi \u2013 f\u0259ls\u0259fi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 umumil\u0259\u015fdir\u0259nd\u0259 indi sadalayaca\u011f\u0131m\u0131z n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259lm\u0259k olar. M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259ni ilk nob\u0259d\u0259 sosial- demokrat kimi goruruk. \u0259vv\u0259lc\u0259 mill\u0259tin azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaln\u0131z sosial-demokratian\u0131n butun dunyada q\u0259l\u0259b\u0259si il\u0259 ba\u011flayan, sonralar sosializm\u0259 milli idealoji x\u0259ttd\u0259n daha cox sosial b\u0259rab\u0259rlik, insan haqlar\u0131 bax\u0131m\u0131ndan on\u0259m ver\u0259n M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259 ba\u015fqa sosial demokratlardan f\u0259rqli olaraq c\u0259miyy\u0259td\u0259ki b\u0259rab\u0259rsizliyin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131nin \u0259saslar\u0131n\u0131 yaln\u0131z sinifi mubariz\u0259d\u0259 gorm\u0259yib. Sosial \u2013 demokrat ideyas\u0131n\u0131 o, muc\u0259rr\u0259d g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259n daha cox real bir c\u0259miyy\u0259tin pirinsipl\u0259rin\u0259 cevirm\u0259y\u0259 cal\u0131\u015f\u0131b. Ilk dovrl\u0259rd\u0259 sosial-demokrat idealar\u0131n\u0131 beyn\u0259lmil\u0259l h\u0259d\u0259f\u0259 cevir\u0259n R\u0259sulzad\u0259 cox kecmir ki, onu milli idealogian\u0131n bir hiss\u0259sin\u0259 aid edir.Onun bir m\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 q\u0259bul etm\u0259diyi sosializm is\u0259, bol\u015feviklerin \u201esosialist\u201e ideyalar\u0131 v\u0259 marksizmin radikal muddalar\u0131 olubdur.R\u0259sulzad\u0259 h\u0259m d\u0259 marifci v\u0259 publisist bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t olmu\u015fdur.Bu onun butun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 boyu, fasil\u0259siz \u015f\u0259kild\u0259 ozunu biruz\u0259 vermi\u015fdir. G\u0259nc ya\u015flar\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 ilk m\u0259qal\u0259sind\u0259 xalq\u0131n\u0131n marifl\u0259nm\u0259sin\u0259 son d\u0259r\u0259c\u0259 h\u0259ssas diqq\u0259t gost\u0259r\u0259n M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 soyda\u015flar\u0131n\u0131n m\u0259kt\u0259bl\u0259r\u0259 c\u0259lb olunmas\u0131nda, mu\u0259llimsizlik probleminin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131nda birba\u015fa v\u0259 ya dolay\u0131s\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 ozunun \u0259v\u0259zsiz tohv\u0259l\u0259rini vermi\u015fdir.Elm, maarif v\u0259 t\u0259hsill\u0259 ba\u011fl\u0131 sah\u0259l\u0259rd\u0259 onun gorduyu i\u015fl\u0259ri sadalamaqla qurtarmaz. Boyuk mut\u0259f\u0259kkir sahibkarlar\u0131n xeyriyy\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259, daha konkret des\u0259k,m\u0259kt\u0259bl\u0259rin tikilm\u0259si,\u015fagird v\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin Az\u0259rbaycanda v\u0259 Az\u0259rbaycandan k\u0259narda t\u0259hsil almas\u0131, opera v\u0259 tam\u015falar\u0131n oynan\u0131lmas\u0131 v\u0259 ba\u015fqa sah\u0259l\u0259r\u0259 c\u0259lb olunmas\u0131nda must\u0259sna rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.Az\u0259rbaycan Xalq \u00a0C\u00fcmhuriyy\u0259ti dovrund\u0259 elm, t\u0259hsil, m\u0259tbuat v\u0259 maarifl\u0259ndirilm\u0259 i\u015fi il\u0259 ba\u011fl\u0131 parlametd\u0259 q\u0259bul olunmu\u015f qanunlarda R\u0259sulzad\u0259, lideri oldu\u011fu Musavat partiyas\u0131n\u0131n numay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 f\u0259dakarl\u0131qlar gost\u0259rmi\u015f. 1919-cu ild\u0259 Bak\u0131 Dovl\u0259t Univeristetinin ilk rektoru olmu\u015f professor V.\u0130. Razumovuski 1922-cu ild\u0259 cap etdirdiyi \u00abBak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Univeristetin \u0259sas\u0131n\u0131n qoyulmas\u0131 \u00bb adl\u0131 xatir\u0259 ocerikind\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131r: M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin say\u0259sind\u0259, onun gucu, maarifcilik kom\u0259yi il\u0259 Musavat partiyas\u0131n\u0131n Univeristetin ac\u0131q v\u0259 gizli du\u015fm\u0259nl\u0259ri, partiyan\u0131n q\u0259rar\u0131na tabe olma\u011fa m\u0259cbur olmu\u015fdur&#8230;M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259 eyni zamanda Universitetd\u0259 \u00ab osmanl\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixind\u0259n \u00bb d\u0259rs demi\u015fdir. Onun redaktoru oldu\u011fu m\u0259tbu orqanlar olan T\u0259kamul, \u0130rani-no, T\u0259r\u0259qqi, Ac\u0131q soz , Odlu Yurd q\u0259zetl\u0259rind\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 yuzl\u0259rl\u0259 m\u0259qal\u0259si yeni Az\u0259rbaycan n\u0259slinin yeti\u015fm\u0259sin\u0259 muhum t\u0259kan vermi\u015fdir. Bu gun d\u0259 h\u0259min m\u0259qal\u0259l\u0259r elmi-f\u0259ls\u0259fi, ictimai-siyasi, dini, estetik v\u0259 s. \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 oz aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyub saxlamaqda, yeni n\u0259sil ucun muhum \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etm\u0259kd\u0259dir. M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u0259n cox diqq\u0259ti c\u0259k\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259,erm\u0259ni v\u0259h\u015filiyinin if\u015fas\u0131 olmu\u015fdur. Bol\u015fevik, \u015fovinist Ruslarla erm\u0259ni da\u015f\u0131naklar\u0131n\u0131n, terrorcular\u0131n\u0131n i\u015f birliyini vaxt\u0131nda anlayan v\u0259 onlar\u0131n ic uzunu h\u0259l\u0259 ot\u0259n \u0259sirin \u0259vv\u0259l\u0259rind\u0259 acma\u011fa ba\u015flayan R\u0259sulzad\u0259, butun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 boyu bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 ard\u0131c\u0131l olaraq toxunmu\u015fdur. Eyni zamanda R\u0259sulzad\u0259 erm\u0259nil\u0259rin yaln\u0131z Az\u0259rbaycan turkl\u0259rin\u0259 deyil, Turkuy\u0259 turkl\u0259rin\u0259, butvlukd\u0259 is\u0259 turk dunyas\u0131na qar\u015f\u0131 apard\u0131qlar\u0131 terrorcu , barbar siyas\u0259ti bir cox m\u0259qal\u0259l\u0259rd\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131r.O, erm\u0259nil\u0259rin ot\u0259n \u0259sirin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin suqutundan sonra Az\u0259rbaycan turkl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 etdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 konkret faktlarla subut etmi\u015fdir. R\u0259sulzad\u0259 Sovetl\u0259r Birliyinin \u0259sl simas\u0131n\u0131n ac\u0131lmas\u0131nda da boyuk rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.SSR\u0130-y\u0259 daxil olan xalqlara, o cuml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan turkl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259yata keciril\u0259n i\u015f\u011falc\u0131 siyas\u0259ti vaxt\u0131nda gor\u0259n R\u0259sulzad\u0259, butun varl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 buna qar\u015f\u0131 c\u0131xm\u0131\u015f, dunya ictimay\u0259tinin diqq\u0259tini buna yon\u0259ltm\u0259y\u0259 cal\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. O, Stalin rejiminin mahiyy\u0259tini if\u015fa etm\u0259kd\u0259 c\u0259kinm\u0259mi\u015f,oz m\u0259qal\u0259l\u0259rind\u0259, sosial\u2013siyasi f\u0259aliy\u0259tind\u0259 ac\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 gost\u0259rmi\u015fdir. Sovetl\u0259r birliyinin \u0259sas ideyologiyas\u0131 olan bor\u015fevizim, sosiyalizm v\u0259 kominizimin mahiyy\u0259tini b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 catd\u0131rma\u011fa cal\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131. R\u0259sulzad\u0259 ozu is\u0259, marksizm\u0259 soyk\u0259n\u0259n sosial-demokrat ideyalar\u0131n\u0131n yaln\u0131z sosial b\u0259rab\u0259rlik t\u0259r\u0259fini q\u0259bul edib.Az\u0259rbaycanda milli-siyasi partiyalar\u0131n yaranmas\u0131nda da R\u0259sulzad\u0259nin rolu dan\u0131lmazd\u0131r.O, Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 ilk siyasi partiya olan\u060c\u060cHumm\u0259t\u201ein qurucular\u0131ndan biri olmu\u015fdu, h\u0259m d\u0259 milli ideyolagiyan\u0131n da\u015fy\u0131c\u0131s\u0131 olan Musavvat partiyas\u0131n\u0131n lideri v\u0259 partiyan\u0131n orqan\u0131 \u00abAc\u0131q Soz\u00bb q\u0259zetinin ba\u015f redaktoru olmu\u015fdur.O, Az\u0259rbaycanda cox partiyal\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259r\u0259fdar\u0131 v\u0259 parlamentli olk\u0259nin ideya qurucusu olmu\u015fdur.Onun bu ideyalar\u0131 muasir dovurd\u0259d\u0259 movcud olan partiyalar\u0131n \u0259sas t\u0259m\u0259l pirinsibl\u0259rini t\u0259\u015fkil edir. R\u0259sulzad\u0259 muasir Az\u0259rbaycan dovl\u0259tinin ba\u015fl\u0131ca ideyalar\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n ideyologiyan\u0131n yarad\u0131c\u0131s\u0131 v\u0259 qurucusudur.Bu gun Az\u0259rbaycan dovl\u0259tinin \u0259sas atruputlar\u0131ndan biri olan bayra\u011f\u0131m\u0131z\u0131n simvollar\u0131: turkculuk, ca\u011fda\u015fl\u0131q, islamc\u0131l\u0131q v\u0259 eyni zamanda aypara v\u0259 s\u0259kkiz gu\u015f\u0259li ulduz onun ideyalar\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259sidir. R\u0259sulzad\u0259nin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda turkculuyun cox boyuk f\u0259ls\u0259fi-siyasi anlam\u0131 var.Eyni zamanda Az\u0259rbaycan dovl\u0259t dilinin turk dili,y\u0259ni indiki Az\u0259rbaycan dili olmas\u0131,milli bayra\u011f\u0131n q\u0259bul olunmas\u0131,parlamentin,milli ordunun yaranmas\u0131 v\u0259 s. m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u00a0hakimiyy\u0259ti dovrund\u0259 q\u0259bul olunmu\u015f \u0259n muhum q\u0259rarlardan yaln\u0131z bir nec\u0259sidir. \u015eubh\u0259siz ki, R\u0259sulzad\u0259 bu i\u015fl\u0259rd\u0259 apar\u0131c\u0131 rollardan birini oynam\u0131\u015f,Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin birm\u0259nali \u015f\u0259kild\u0259 lideri olmu\u015fdur. <\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-159.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-89402\" width=\"694\" height=\"470\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-159.png 800w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-159-300x203.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-159-150x102.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-159-768x520.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 694px) 100vw, 694px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 1917-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan c\u0259miyy\u0259tinin h\u0259m siyasil\u0259\u015fmi\u015f,h\u0259m d\u0259 siyas\u0259td\u0259n uzaq olan t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n gork\u0259mli siyasi v\u0259 dovl\u0259t xadimi kimi q\u0259bul edilmi\u015f \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir. O,bu dovrd\u0259 yegan\u0259 siyasi xadim,\u015f\u0259xsiyy\u0259t olub ki, sollar,sa\u011flar v\u0259 m\u0259rk\u0259zci quvv\u0259l\u0259rin \u0259ks\u0259ryy\u0259ti onun c\u0259miyy\u0259td\u0259ki movqeyini, nufuzunu,ond\u0259rliyini q\u0259bul edibl\u0259r. Buna s\u0259b\u0259b is\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin turkculuyu,sosial-demokratiyan\u0131, islam\u0131 v\u0259 ca\u011fda\u015fl\u0131\u011f\u0131 tam, butov \u015f\u0259kild\u0259 goturm\u0259si olub.El\u0259 buna gor\u0259 d\u0259 R\u0259sulzad\u0259,ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edil\u0259n milli-demokrat ,siyasi lider,xalq\u0131n ond\u0259ri idi.Bel\u0259 olmasayd\u0131 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin bol\u015fevikl\u0259r, sosialistl\u0259r,islamc\u0131lar, mill\u0259tcil\u0259r v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131na s\u0259dr se\u00e7m\u0259zdil\u0259r .M\u0259hz Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini butun d\u00fcnyaya b\u0259yan ed\u0259n d\u0259, M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin ba\u015f\u0437\u0131l\u0131q etdiyi Milli \u015eura olub. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin qurulmas\u0131nda v\u0259 onun f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin x\u00fcsusi yeri v\u0259 \u0259m\u0259yi olub.O, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tini qurmaqla xalq\u0131n ozun\u0259 olan inam\u0131n\u0131 bir daha b\u0259rpa edib, \u015e\u0259rq,mus\u0259lman v\u0259 turk dunyas\u0131nda ilk demokratik cumhuriyy\u0259ti qurulmas\u0131n\u0131n numun\u0259sini gost\u0259rib.Demokratik cumhuriyy\u0259tin ideologiyas\u0131n\u0131n n\u0259z\u0259ri v\u0259 praktik banil\u0259rinin ba\u015f\u0131nda ozu dayan\u0131bd\u0131. R\u0259sulzad\u0259 subut etdi ki, must\u0259qillik yaln\u0131z zorak\u0131l\u0131q, inqlab yolu il\u0259 deyil, ir\u0259li surul\u0259n siyasi-ideyoloji,elmi-f\u0259ls\u0259fi pirinsibl\u0259rin,apar\u0131lan duzgun siyas\u0259tin n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u0259 \u0259ld\u0259 edil\u0259 bil\u0259r.Qeyd ed\u0259k ki, R\u0259sulzad\u0259 v\u0259 onun silahda\u015flar\u0131n\u0131n cumhuriyy\u0259t ucun mu\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirdiyi daxili v\u0259 xarici siyas\u0259t, bu gun movcud olan Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n yeritdiyi daxili v\u0259 xarici siyasi prinsibl\u0259rd\u0259n dem\u0259k olar ki, f\u0259rql\u0259nir.Bu gunku must\u0259qil Respublikam\u0131z Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 varisidir,eyni zamanda bu varislik yaln\u0131z m\u0259n\u0259vi deyil,h\u0259m d\u0259 siyasi huquqi xarakter da\u015f\u0131y\u0131r. R\u0259sulzad\u0259nin dovl\u0259t, hakimiyy\u0259t, mill\u0259t,din,dil v\u0259 s. m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259ri xususi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.O,dovl\u0259t, dil, din,mill\u0259t,miliyy\u0259t v\u0259 s. anlay\u0131\u015flara mu\u0259yy\u0259n koteqorik t\u0259rifl\u0259r vermi\u015f, h\u0259min t\u0259rifl\u0259r oz aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 bu gun d\u0259 qoruyub saxlamaqdad\u0131r. Onun XX \u0259sird\u0259 gorduyu \u0259n boyuk i\u015f, Az\u0259rbaycan\u0131n dovl\u0259tcilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini b\u0259rpa etm\u0259si v\u0259 ona yeni bir axar verm\u0259sidir. M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 ozunun ictimai-siyasi v\u0259 elimi v\u0259 f\u0259ls\u0259fi goru\u015fl\u0259ri il\u0259 tariximizd\u0259 muasir,huquqi v\u0259 demokratik dovl\u0259tciliyimizin \u0259sas\u0131n\u0131 qoymu\u015fdur. R\u0259sulzad\u0259 Az\u0259rbaycan turkl\u0259rinin ictimai-siyasi, m\u0259n\u0259vi h\u0259yyat\u0131nda islam dinin rolunu cox yuks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirmi\u015f,boyuk mahar\u0259tl\u0259 dovl\u0259tl\u0259 dinin ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda yerini v\u0259 rolunu gost\u0259r\u0259 bilmi\u015fdir.O, Az\u0259rbaycan turkl\u0259rinin dini fanatizimd\u0259n, xurafatdan uzaq olmas\u0131 ucun,islam dinin \u0259sl mahiyy\u0259tini bilm\u0259yin vacibliyini ir\u0259li surmu\u015fdur. R\u0259sulzad\u0259 c\u0259nubi Az\u0259rbaycan turkl\u0259rinin dozulm\u0259z h\u0259yat\u0131n\u0131, farslar t\u0259r\u0259find\u0259n assimilyasiyaya u\u011framas\u0131,butun huquq v\u0259 azadl\u0131qdan m\u0259hrum olunmas\u0131n\u0131 ilk d\u0259f\u0259 olaraq q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015f,bunun tarixi,f\u0259ls\u0259fi, siyasi,iqtisadi s\u0259b\u0259bl\u0259rini ac\u0131qlam\u0131\u015fd\u0131r.O,h\u0259mcinin t\u0259kc\u0259 \u0130ran turkl\u0259rinin deyil,butun \u0130ran xalqlar\u0131n\u0131n h\u0259yt\u0131nda muhum rol oynayan demokratik m\u0259tbuat\u0131n banil\u0259rind\u0259 biridir. <\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"557\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-160.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-89403\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-160.png 800w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-160-300x209.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-160-150x104.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-160-768x535.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>R\u0259sulzad\u0259 1910-cu ild\u0259 \u0130randa muhacir\u0259td\u0259 olan zaman bir qurup \u0130ran ziyal\u0131s\u0131 (Huseyinqulu xan N\u0259vvab,Suleyman Mirz\u0259,Seyid M\u0259h\u0259mm\u0259d Rza,Seyid H\u0259s\u0259n Ta\u011f\u0131zad\u0259 v\u0259 ba\u015fqalar\u0131) il\u0259 \u0130ran Demokrat partiyas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoymu\u015f, partiyan\u0131n m\u0259rk\u0259zi komirt\u0259sin\u0259 secilmi\u015f, partiyan\u0131n ideologiyas\u0131n\u0131 isl\u0259mi\u015f, partiyan\u0131n orqan\u0131 olan \u00ab\u0130rane no v\u0259 \u00ab\u0130rane-Ahat\u00bb q\u0259zetl\u0259rinin ba\u015f redaktoru olmu\u015fdu.O, oz q\u0259l\u0259mi il\u0259 \u0130randa Avropa tipli jurnalistikan\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoymu\u015fdur.Bu bar\u0259d\u0259 sonralar, Az\u0259rbaycanl\u0131 olan Seyid H\u0259s\u0259n Ta\u011f\u0131zad\u0259 yaz\u0131rd\u0131 \u00ab Modern Avropa q\u0259zet formas\u0131n\u0131 ilk d\u0259f\u0259 \u0130rana g\u0259tir\u0259n M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 olmu\u015fdur\u00bb. R\u0259sulzad\u0259 butun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 boyu \u0130ran xalqlar\u0131n\u0131n azadl\u0131q idealar\u0131n\u0131 mudafi\u0259 etmi\u015f v\u0259 butov Az\u0259rbaycan ideal\u0131 u\u011frunda elmi-n\u0259z\u0259ri v\u0259 t\u0259crubi add\u0131mlar atm\u0131\u015fd\u0131r. O, ist\u0259r Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti dovrund\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin suqutundan sonra f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyi muhacir\u0259t ill\u0259rind\u0259 bir cox olk\u0259l\u0259rl\u0259 diplomatik munasib\u0259tl\u0259rin qurulmas\u0131nda inan\u0131lmaz i\u015fl\u0259r gormu\u015fdur. Onun Turkuy\u0259 dovl\u0259t r\u0259siml\u0259ri il\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 1918-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan turkl\u0259rinin Rus bar\u015fevikl\u0259ri v\u0259 erm\u0259ni bar\u015fevikl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259hv olunmas\u0131 siyas\u0259tinin qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131na bilmi\u015f, Turkiy\u0259 Az\u0259rbaycan qarda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yaln\u0131z m\u0259n\u0259vi deyil,r\u0259smi \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259m\u0259l prinsibl\u0259rini qoymu\u015fdur. R\u0259sulzad\u0259 v\u0259 silahda\u015flar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n Turkiy\u0259 il\u0259 yarad\u0131lan ittifaq bu gund\u0259 davam etm\u0259kd\u0259dir.Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bu siyas\u0259t Umummilli Lider Heyd\u0259r \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n u\u011furla davam etdirildi. H.\u018fliyevin \u00ab beyn\u0259lxalq lahiy\u0259l\u0259rin\u00bb h\u0259yata kecirilm\u0259sind\u0259 Turkuy\u0259 il\u0259 birg\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259si, bu siyas\u0259tin u\u011furlu davam\u0131d\u0131r. H.\u018fliyevin soyl\u0259diyi \u00abBir mill\u0259t, iki d\u00f6vl\u0259t\u00bb \u015f\u00fcar\u0131 T\u00fcrkuy\u0259 -Az\u0259rbaycan dostlu\u011funun sars\u0131lmaz v\u0259 yenilm\u0259z quvv\u0259y\u0259 malik oldu\u011funun bariz numun\u0259sidir&#8230; Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti dovrund\u0259 Almaniya, Pol\u015fa, Ruminya v\u0259 ba\u015fqa dovl\u0259tl\u0259rl\u0259 diplomatik munasib\u0259tl\u0259rin qurulmas\u0131nda R\u0259sulzad\u0259nin boyuk \u0259m\u0259yi olmu\u015fdur.O,bir mudd\u0259t Pol\u015fa hokum\u0259tind\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tci i\u015fl\u0259mi\u015f, lakin bir mudd\u0259td\u0259n sonra Ruminyaya getm\u0259li olmu\u015fdur. M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 boyuk bir omur yolu kecmi\u015fdir.G\u0259nclik dovrund\u0259 ya\u015f\u0131dlar\u0131ndan f\u0259rql\u0259n\u0259n v\u0259 xalq\u0131n\u0131 maarifl\u0259nm\u0259y\u0259 s\u0259sl\u0259y\u0259n R\u0259sulzad\u0259nin hans\u0131sa siyasi t\u0259\u015fkilatlarda f\u0259aliy\u0259t gost\u0259rm\u0259sind\u0259n asl\u0131 olmayaraq,\u0259sas m\u0259qs\u0259di Az\u0259rbaycan\u0131 azad v\u0259 milli-demokratik bir olk\u0259 kimi gorm\u0259k olub. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n taleyinin bir parcas\u0131 olan R\u0259sulzad\u0259nin m\u0259nal\u0131 h\u0259yat\u0131na, dol\u011fun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na bu gun ani bir n\u0259z\u0259r salmaqla biz v\u0259t\u0259n\u0259, must\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131m\u0131za s\u0259daq\u0259t timsall\u0131 boyuk bir \u015f\u0259xsiyy\u0259tin canl\u0131 obraz\u0131 il\u0259 goru\u015furuk. \u018flb\u0259td\u0259 ki, bu s\u0259daq\u0259t,bu sevgisi il\u0259 o, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n m\u0259h\u0259bb\u0259tini qazanm\u0131\u015f v\u0259 q\u0259lbl\u0259rd\u0259 \u0259b\u0259di m\u0259sk\u0259n salm\u0131\u015fd\u0131r. R\u0259sulzad\u0259 prinsip\u0259 s\u0259daq\u0259tin,m\u0259fkur\u0259y\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n,s\u0259br v\u0259 f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131n, \u0259zm v\u0259 q\u00fcdr\u0259tin timsal\u0131 idi. 20 ya\u015f\u0131nda \u00ab insanlara hurriy\u0259t, mill\u0259tl\u0259r\u0259 istiqlal\u00bb arzusu il\u0259 siyasi h\u0259yata at\u0131lm\u0131\u015f M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 \u00ab \u0130nsanlara h\u00fcrriy\u0259t, mill\u0259tl\u0259r\u0259 istiqlal fikri il\u0259 d\u0259 72 ya\u015f\u0131nda Ankara Unveristetinin tibb fakult\u0259sinin klinikas\u0131nda 1955-ci il mart ay\u0131n\u0131n 6 da gec\u0259 saat on bir\u0259 on d\u0259qiq\u0259 qalm\u0131\u015f uc d\u0259f\u0259 \u00abAz\u0259rbaycan, Az\u0259rbaycan, Az\u0259rbaycan\u00bb dey\u0259r\u0259k \u0259b\u0259diyy\u0259t\u0259 qovu\u015fdu. <\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-161.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-89404\" width=\"663\" height=\"354\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-161.png 960w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-161-300x161.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-161-150x80.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/image-161-768x411.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 663px) 100vw, 663px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Ankara radiosu mart\u0131n 7-d\u0259 saat 22:45 d\u0259qiq\u0259d\u0259 sabiq Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri,Turk dunyas\u0131n\u0131n boyuk o\u011flu M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin v\u0259fat etdiyini t\u0259\u0259ssufl\u0259 bidirirdi. M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 Ankara \u018fsiri q\u0259birstanl\u0131\u011f\u0131nda d\u0259fn edilib.V\u0259fat\u0131 munasib\u0259ti il\u0259 Turkiy\u0259d\u0259,\u0130randa v\u0259 Q\u0259rbi Avropa olk\u0259l\u0259rind\u0259 xeyli nekroloq cap olunub.Bunlardan \u0259n maraql\u0131s\u0131 Seyid H\u0259s\u0259n Ta\u011f\u0131zad\u0259nin cap etdirdiyi nekroloqdur. \u018fsli Ordubaddan olan, ozu T\u0259brizd\u0259 dunyaya g\u0259lmi\u015f, M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 il\u0259 birlikd\u0259 \u0130ran \u00abM\u0259\u015frut\u0259 inqilab\u0131n\u0131n\u00bb \u0259sas r\u0259hb\u0259rl\u0259rind\u0259n biri hesab edil\u0259n, sonralar P\u0259hl\u0259vi usul-idar\u0259sinin t\u0259r\u0259fdar\u0131na cevril\u0259n v\u0259 oz do\u011fma xalq\u0131na yad bir adam olan,iran\u0131n \u0259n gork\u0259mli dovl\u0259t xadimi, diplomat\u0131 v\u0259 alimi saylan Seyid H\u0259s\u0259n Ta\u011f\u0131zad\u0259 \u00abSuh\u0259n\u00bb jurnal\u0131nda yaz\u0131rd\u0131: \u00ab R\u0259sulzad\u0259, butun omrum boyunca ,\u015e\u0259rq dunyas\u0131nda tay\u0131na rastla\u015fmad\u0131\u011f\u0131m,mubalig\u0259siz soyl\u0259y\u0259 bil\u0259c\u0259yim fovqalad\u0259 nadir insanlardan biri idi. M\u0259mm\u0259d \u018fmin b\u0259y t\u0259rbiy\u0259li, q\u00fcvv\u0259tli v\u0259 sa\u011flam m\u0259ntiq sahibi ,t\u0259miz q\u0259lbi,do\u011fru sozlu,m\u0259tan\u0259tli tam m\u0259nas\u0131 il\u0259 durust,fikir v\u0259 yoluna d\u0259rin bir iman b\u0259sl\u0259y\u0259n f\u0259dakar, mucahid v\u0259 orn\u0259k bir insand\u0131.Bel\u0259l\u0259rin\u0259 zaman\u0259mizd\u0259 v\u0259 h\u0259l\u0259 bizim t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259 rast g\u0259lm\u0259k munkun deyil\u00bb.(..Sulh\u0259n, jurnal\u0131 Tehran,\u21164.1955-ci il). 1978-ci ild\u0259,olmund\u0259n 23-il sonra Ankarada M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin \u060c\u060cMilli t\u0259sanud \u201e(Milli h\u0259mr\u0259lik ) adl\u0131 kitab\u0131 n\u0259\u015fr olundu.1985-ci ild\u0259 dunyan\u0131n \u0259n q\u0259dim Universitetl\u0259rind\u0259n biri olan Oksforda M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin \u00abQafqaz problemi il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq panturanizm \u00bb adl\u0131 kitab\u0131 ingilis dilind\u0259 on sozl\u0259 Rus dilind\u0259 ikinci d\u0259f\u0259 cap edilmi\u015fdir. M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin 1989-cu ild\u0259 \u00ab\u018fsrimizin S\u0259yavu\u015fu \u00bbv\u0259 1990-c\u0131 ild\u0259 is\u0259 \u00ab Az\u0259rbaycan Resbublikas\u0131n\u0131n kecmi\u015fi, t\u0259\u015f\u0259kkulu v\u0259 indiki v\u0259ziyy\u0259ti \u00bbadl\u0131 kitablar\u0131 Ankarada yenid\u0259n i\u015f\u0131q uzu gormu\u015fdur. B\u0259li, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n boyuk o\u011flu,mut\u0259f\u0259kkir, dahi insan R\u0259sulzad\u0259nin anadan olmas\u0131n\u0131n 138-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc m\u00fcnasib\u0259til\u0259 soyl\u0259nil\u0259n fikirl\u0259r, g\u0259tiril\u0259n faktlarla bu boyuk \u015f\u0259xsiyy\u0259tin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n cox boyuk elmi ara\u015fd\u0131rmalara ehtiyac\u0131 oldu\u011funu xat\u0131rlatma\u011f\u0131 ozumuz\u0259 borc bildik. \u018flb\u0259td\u0259, R\u0259sulzad\u0259 q\u0259dim dovl\u0259tcilik \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 malik olan bir xalq\u0131n, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarix\u0259 b\u0259x\u015f etdiyi \u018ffrasiyab, Tomris, Bab\u0259k, Cavan\u015fir, Xatai v\u0259 Nadir kimi dahil\u0259rd\u0259n g\u0259l\u0259n \u0259n\u0259n\u0259nin davamc\u0131s\u0131 idi. XX \u0259srin \u0259vv\u0259l\u0259rind\u0259 dediyi \u00ab Bir k\u0259r\u0259 yuks\u0259l\u0259n bayraq birdaha enm\u0259z \u00bb fikri, XX \u0259srin sonunda dunya \u015fohr\u0259tli siyas\u0259tci Heyd\u0259r \u018fliyevin u\u011furlu siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 bir daha ozunu do\u011frultdu. Biz d\u0259 bu \u015f\u0259r\u0259fli v\u0259 muqq\u0259d\u0259s insanlar\u0131n biz\u0259 miras qoyduqlar\u0131 muq\u0259dd\u0259s i\u015fin, layiqli davamc\u0131lar\u0131 olma\u011f\u0131 ozumuz\u0259 borc bilm\u0259liyik. G\u0259lin haml\u0131qla, orn\u0259k \u015f\u0259xsiyy\u0259t M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin dediyi \u00ab\u00f6z-\u00f6z\u00fcm\u00fcum\u00fcz\u00fc\u00bb kimliyimizi, t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcm\u00fcz\u00fc, \u0130slamc\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, Az\u0259rbaycanll\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131\u00bb tan\u0131yaq, d\u0259rk ed\u0259k sozl\u0259rin\u0259 \u0259m\u0259l ed\u0259k. \u00d6z\u00fcm\u00fcz\u00fc tan\u0131yaq, tariximizi v\u0259 tarix yaradan \u015f\u0259xsiyy\u0259timiz M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259ni unutmayaq&#8230;.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan milli istiqlal h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n ideoloqu v\u0259 lideri, ancaq t\u00fcrk ell\u0259rind\u0259 deyil, b\u00fct\u00fcn islam al\u0259mind\u0259 ilk demokratik \u00fcsul-idar\u0259si olan Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259m\u0259l da\u015f\u0131n\u0131 quran,<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":89406,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-89396","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/89396","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=89396"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/89396\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":89410,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/89396\/revisions\/89410"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/89406"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=89396"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=89396"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=89396"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}