{"id":90478,"date":"2023-03-05T13:54:07","date_gmt":"2023-03-05T09:54:07","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=90478"},"modified":"2023-03-05T14:01:43","modified_gmt":"2023-03-05T10:01:43","slug":"n%c9%99riman-n%c9%99rimanovun-az%c9%99rbaycanin-%c9%99razi-butovluyu-ugrunda-mubariz%c9%99si","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=90478","title":{"rendered":"N\u0259riman N\u0259rimanovun Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259si"},"content":{"rendered":"\n<p>N. N\u0259rimanovun milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik bax\u0131\u015flar\u0131nda&nbsp; Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda f\u0259aliyy\u0259ti m\u00fch\u00fcm yer tutmu\u015fdur. XX \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc qorumaq u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 ehtiyac\u0131 ilk \u0259vv\u0259l 1801-1917-ci ill\u0259r i\u015f\u011fal\u0131ndan, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 bu yerl\u0259r\u0259 \u00e7ox sayda erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259n, 1917-ci Fevral inqilab\u0131ndan sonra s\u0259rh\u0259d qurulu\u015fu m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin \u0259lin\u0259 ke\u00e7m\u0259sind\u0259n, geni\u015fmiqyasl\u0131 t\u0259bli\u011fatlar\u0131ndan, d\u00fcnya ictimai fikrini \u00f6z t\u0259r\u0259fl\u0259rin\u0259 \u00e7\u0259km\u0259l\u0259rind\u0259n v\u0259 n\u0259hay\u0259t, Rusiyan\u0131n v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n apar\u0131c\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin geostrateji maraqlar\u0131ndan do\u011fmu\u015fdur.<a><\/a><\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Az\u0259rbaycan h\u00f6k\u00fcm\u0259tl\u0259ri (AXC v\u0259 ASSR) s\u0259rh\u0259dl\u0259rin g\u00fcz\u0259\u015ftli h\u0259llinin yollar\u0131n\u0131 axtarmaq m\u0259cburiyy\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda qalm\u0131\u015fd\u0131r. Bir \u00e7ox yollar axtar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r: s\u0259rh\u0259dl\u0259ri monomilli d\u00f6vl\u0259t qurmaqla m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k, ayr\u0131-ayr\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015fayan \u0259halinin Milli \u00e7oxlu\u011fu, da\u011f suayr\u0131c\u0131s\u0131, \u00e7aylar\u0131n sahili il\u0259, da\u011fla aran aras\u0131nda v\u0259&nbsp; i. a. 1918-ci il may ay\u0131n\u0131n 29-da Milli \u015eura \u0130r\u0259vandan olan \u00fczvl\u0259rinin etiraz\u0131na baxmayaraq, bu \u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 \u0259traf\u0131n\u0131 erm\u0259nil\u0259r\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 ged\u0259rk\u0259n erm\u0259nil\u0259rl\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin bit\u0259c\u0259yin\u0259 \u00fcm\u00fcd edirdi. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Batum konfrans\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259si kimi \u00fc\u00e7 respublika aras\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. Bu zaman Ararat (Erm\u0259nistan) Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razisi t\u0259xmin\u0259n 10 min kv. km m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirildi.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; \u018frazi probleml\u0259ri Rusiya istilas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u00e7arizmin i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tini v\u0259 h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k vasit\u0259si, bol\u015fevikl\u0259rin siyas\u0259tind\u0259 is\u0259 sovet hakimiyy\u0259tini qurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u015firnikdirici amil kimi istifad\u0259 olunurdu. Az\u0259rbaycanda sovet hakimiyy\u0259tinin&nbsp; qurulmas\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Nax\u00e7\u0131van, Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Zaqatalan\u0131n&nbsp; Az\u0259rbaycan \u0259razisi oldu\u011fu d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 etiraf edils\u0259 d\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n sovetl\u0259\u015fm\u0259 n\u00f6vb\u0259si \u00e7atanda Rusiya art\u0131q Zaqatalan\u0131n&nbsp; g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin&nbsp; xeyrin\u0259&nbsp; m\u00fcbahis\u0259li&nbsp; oldu\u011fu haqda sazi\u015f imzaland\u0131, Erm\u0259nistanda sovet hakimiyy\u0259ti qurulmaq \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 v\u0259d verilm\u0259sin\u0259, quruldu\u011fu g\u00fcn dekabr\u0131n 1-d\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131, Z\u0259ng\u0259zuru, Qaraba\u011f\u0131 onlara verm\u0259k haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n&nbsp; b\u0259yanat\u0131n\u0131n verilm\u0259sin\u0259 s\u0259y g\u00f6st\u0259rdil\u0259r. 1920-ci il dekabr\u0131n 2-d\u0259 Rusiya il\u0259 art\u0131q sovetl\u0259\u015fmi\u015f Erm\u0259nistan aras\u0131nda imzalanan sazi\u015fd\u0259 Z\u0259ng\u0259zur Erm\u0259nistan \u0259razisi kimi g\u00f6st\u0259rilmi\u015fs\u0259 d\u0259, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Qaraba\u011f haqq\u0131nda he\u00e7 bir qeyd olmam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Z\u0259ng\u0259zuru Az\u0259rbaycandan ay\u0131rmaq eyni zamanda apar\u0131c\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin geosiyasi maraqlar\u0131n\u0131n t\u0259c\u0259ss\u00fcm\u00fc idi. G\u00fcnd\u0259likd\u0259 Z\u0259ng\u0259zurun hesab\u0131na Az\u0259rbaycanla T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda birba\u015fa \u0259laq\u0259nin pozulmas\u0131 durmu\u015fdur. B\u00f6y\u00fck Britaniya Z\u0259ng\u0259zurda Az\u0259rbaycan h\u00f6k\u00fcm\u0259tinin icra aparat\u0131n\u0131n t\u0259\u015fkilini v\u0259 oran\u0131n i\u015fl\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259yi, Az\u0259rbaycan-T\u00fcrkiy\u0259 h\u0259rbi birliyinin yaranmas\u0131n\u0131 yolverilm\u0259z say\u0131rd\u0131. Z\u0259ng\u0259zur Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131 olsa da art\u0131q 1918-1919-cu ill\u0259rd\u0259 silahl\u0131 erm\u0259ni d\u0259st\u0259l\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan bir \u00e7ox k\u0259ndl\u0259ri da\u011f\u0131daraq \u0259razinin b\u00f6y\u00fck hiss\u0259sin\u0259 n\u0259zar\u0259t edirdil\u0259r. 1920- ci il aprelin 27-d\u0259 general S\u0259limov \u015eu\u015fadan Bak\u0131ya \u201cBilmir\u0259m, Z\u0259ng\u0259zura h\u0259r\u0259k\u0259ti davam etdirimmi\u201d m\u0259zmunda teleqram g\u00f6nd\u0259rdi. Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n bu da ayd\u0131n olur ki, 1920-ci ilin noyabr\u0131nda, h\u0259tta 1921-ci ilin yay\u0131na q\u0259d\u0259r Z\u0259ng\u0259zur bol\u015fevikl\u0259rin deyil, da\u015fnaklar\u0131n idar\u0259\u00e7iliyind\u0259 idi. N. N\u0259rimanov 1921-ci ild\u0259 etiraf edirdi ki, Z\u0259ng\u0259zurla ba\u011fl\u0131 1920-ci il dekabr b\u0259yanat\u0131n\u0131 ver\u0259rk\u0259n Z\u0259ng\u0259zurun Az\u0259rbaycandan ayr\u0131lmas\u0131n\u0131n&nbsp; qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 t\u0259k ba\u015f\u0131na almaq iqtidar\u0131nda deyildi: \u201c\u018fg\u0259r m\u00fcs\u0259lman kommunistl\u0259rinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti milli t\u0259may\u00fcl \u0259hval-ruhiyy\u0259sind\u0259 olsayd\u0131, inan\u0131n ki, Erm\u0259nistan Z\u0259ng\u0259zuru ala bilm\u0259zdi\u201d. T\u00fcrkiy\u0259nin Xarici \u0130\u015fl\u0259r Naziri Ahmed Muxtar b\u0259y 1921-ci ilin fevral\u0131nda TBMM-d\u0259ki \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda deyirdi ki, \u201c\u0130ngilisl\u0259rl\u0259 bol\u015fevikl\u0259r, Az\u0259rbaycan t\u00fcrk Al\u0259mi il\u0259 bizim aram\u0131za Erm\u0259nistan tikm\u0259k ist\u0259yirl\u0259r&#8230; T\u0259krar \u0259rz edir\u0259m: B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n ittihaz etdiyi bir q\u0259rar var, o da biziml\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda, Az\u0259rbaycanla t\u00fcrk Al\u0259mi aras\u0131nda bir Erm\u0259nistan meydana g\u0259tirm\u0259k ist\u0259yirl\u0259r&#8230; Bakal\u0131m kim q\u0259l\u0259b\u0259 \u00e7alacaqd\u0131r, Karaxan\u0131n s\u00fcr\u00fckl\u0259diyi sovetl\u0259r, yoxsa biz!\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Z\u0259ng\u0259zuru Az\u0259rbaycandan ay\u0131rmaq d\u00fcnya siyas\u0259tinin gizli oyununun n\u0259tic\u0259si v\u0259 d\u00fcnya geosiyas\u0259tinin maraqlar\u0131n\u0131n t\u0259c\u0259ss\u00fcm\u00fc idi. Tarix\u0259n Avrasiyada m\u00f6vcud olan \u201cvahid t\u00fcrk x\u0259tti\u201dnin d\u00fcnya x\u0259rit\u0259sind\u0259 bir ne\u00e7\u0259 sah\u0259d\u0259 s\u0131nmas\u0131, t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n&nbsp; bir-birind\u0259n t\u0259crid olunmas\u0131 d\u00fcnya v\u0259 x\u00fcsus\u0259n erm\u0259ni v\u0259 rus siyas\u0259t\u00e7il\u0259rinin \u00fcmd\u0259 maraqlar\u0131 idi. Sibir t\u00fcrkl\u0259rini m\u0259cburi assimilyasiyaya u\u011fradaraq Altay t\u00fcrkl\u0259rini&nbsp; t\u0259crid etm\u0259k, Orenburq vilay\u0259tini Qazax\u0131standan ay\u0131rmaqla v\u0259 H\u0259\u015ft\u0259rxan t\u00fcrkl\u0259rini m\u0259cburi assimilyasiyaya u\u011fratmaqla bir t\u0259r\u0259fd\u0259n Ba\u015fq\u0131rd\u0131stan\u0131, Tatar\u0131stan\u0131 v\u0259 \u00e7uva\u015flar\u0131, o biri t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 Orta Asiya t\u00fcrkl\u0259rini t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131ndan t\u0259crid etm\u0259k, tatarlar\u0131 Kr\u0131mdan, t\u00fcrkdilli qara\u00e7aylar\u0131 v\u0259 balkarlar\u0131 Qafqazdan s\u00fcrg\u00fcn ed\u0259r\u0259k, Kr\u0131m\u0131 v\u0259 Qafqaz\u0131 t\u00fcrks\u00fczl\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 \u015fimal t\u00fcrkl\u0259rind\u0259n, Z\u0259ng\u0259zuru ay\u0131rmaqla Az\u0259rbaycan\u0131 T\u00fcrkiy\u0259 d\u00f6vl\u0259tind\u0259n t\u0259crid etm\u0259k m\u0259qs\u0259dind\u0259n ir\u0259li g\u0259lirdi. Bunlar m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m Avrasiya \u201cvahid t\u00fcrk x\u0259ttinin\u201d z\u0259ncirvari s\u0131nmas\u0131n\u0131n t\u0259zah\u00fcrl\u0259ridir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda v\u0259ziyy\u0259t\u201d haqq\u0131nda 1920-ci il iyunun 10-da N. N\u0259rimanovun Moskvaya RK\/b\/P MK-ya vurdu\u011fu teleqram bu s\u00f6zl\u0259rl\u0259 bitirdi: \u201cM\u00fcs\u0259lman \u0259halisi Moskvan\u0131n q\u0259fl\u0259t\u0259n k\u00f6hn\u0259 m\u00f6vqey\u0259 qay\u0131tmas\u0131n\u0131 v\u0259 erm\u0259nip\u0259r\u0259st siyas\u0259t y\u00fcr\u00fctm\u0259yini sovet h\u00f6k\u00fcm\u0259tinin siyas\u0259tin\u0259 xainlik kimi qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259c\u0259kdir\u201d. V. Lenin\u0259 m\u0259ktubunda N. N\u0259rimanov \u0259razi probleml\u0259ri bar\u0259d\u0259 m\u0259rk\u0259zin siyas\u0259ti il\u0259 bar\u0131\u015fmaz m\u00f6vqeyini s\u0259rt v\u0259 a\u00e7\u0131q-ayd\u0131n ortaya qoyaraq, onu Az\u0259rbaycan\u0131n Rusiya il\u0259 ittifaq\u0131n\u0131 pozaca\u011f\u0131 il\u0259 h\u0259d\u0259l\u0259yirdi. O deyirdi: \u201cM\u0259n q\u0259ti sur\u0259td\u0259 bildirir\u0259m, \u0259g\u0259r siz d\u0259 bizim d\u0259lill\u0259r\u0259 diqq\u0259t yetirm\u0259s\u0259niz m\u0259cbur olaca\u011f\u0131q ki, bizim geri \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lma\u011f\u0131m\u0131z bar\u0259d\u0259 M\u0259rk\u0259z qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259 qoyaq\u201d. Qaraba\u011f\u0131n taleyi bu yolla&nbsp; h\u0259ll olundu. 1921-ci ild\u0259 bir-birinin ard\u0131nca q\u0259bul olunan \u00fc\u00e7 q\u0259rardan ir\u0259li g\u0259l\u0259n Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n ayr\u0131lmaz hiss\u0259si kimi tan\u0131nmas\u0131n\u0131 N. N\u0259rimanovun siyas\u0259tinin u\u011furu kimi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k olar.1921-ci il iyunun 19-da Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana yenid\u0259n birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d, 1921- ci il iyulun 4-d\u0259 RK\/b\/MK Qafqaz B\u00fcrosu t\u0259r\u0259find\u0259n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil etm\u0259k haqq\u0131nda q\u0259rarlar q\u0259bul olundusa da, N. N\u0259rimanovun s\u0259rt t\u0259kidi il\u0259 bunlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131nd\u0131, 1921-ci il iyulun 5-d\u0259&nbsp; RK\/b\/P MK Qafqaz B\u00fcrosunun Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 saxlamaq haqq\u0131nda q\u0259rar\u0131 g\u0259r\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdi. Bu q\u0259rarla ona \u201cgeni\u015f vilay\u0259t muxtariyy\u0259ti verildi\u201ds\u0259 d\u0259, yaln\u0131z N.N\u0259rimanov Az\u0259rbaycandan ged\u0259nd\u0259n sonra &nbsp;L. Mirzoyan\u0131n t\u0259siri alt\u0131nda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin elan olunmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N. N\u0259rimanovun milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik bax\u0131\u015flar\u0131nda&nbsp; Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda f\u0259aliyy\u0259ti m\u00fch\u00fcm yer tutmu\u015fdur. XX \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc qorumaq u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 ehtiyac\u0131 ilk \u0259vv\u0259l<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":90482,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-90478","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90478","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=90478"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90478\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":90480,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90478\/revisions\/90480"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/90482"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=90478"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=90478"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=90478"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}