{"id":90742,"date":"2023-03-11T10:29:31","date_gmt":"2023-03-11T06:29:31","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=90742"},"modified":"2023-03-11T10:29:36","modified_gmt":"2023-03-11T06:29:36","slug":"qafqaz-suvari-diviziyasi-dig%c9%99r-adi-il%c9%99-v%c9%99hsi-diviziya","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=90742","title":{"rendered":"QAFQAZ S\u00dcVAR\u0130 D\u0130V\u0130Z\u0130YASI, D\u0130G\u018fR ADI \u0130L\u018f &#8212; &#171;V\u018fH\u015e\u0130 D\u0130V\u0130Z\u0130YA&#187;"},"content":{"rendered":"\n<p>S\u00fcvari diviziyas\u0131, Rus ordusunun h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259n biri. 23 avqust 1914-c\u00fc ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259rkibinin 90%-ni \u015eimali Qafqaz v\u0259 Zaqafqaziyan\u0131n yerli \u0259halisi olan M\u00fcs\u0259lman k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259r t\u0259\u015fkil edirdi. Rus zad\u0259ganlar\u0131n\u0131n bir \u00e7oxu bu b\u00f6lm\u0259d\u0259 zabit kimi xidm\u0259t edirdil\u0259r. \u0130mperator II Nikolay\u0131n Qafqaz yerli s\u00fcvari diviziyas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda 23 avqust 1914-c\u00fc il tarixli \u0259mrin\u0259 uy\u011fun olaraq, 3 briqadadan ibar\u0259t diviziya yarad\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00f6lm\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259t idi:<\/p>\n\n\n\n<p>\u2022 1-ci briqada: Kabarda s\u00fcvari alay\u0131 (Kabardinl\u0259r v\u0259 Balkarlardan ibar\u0259t) v\u0259 Da\u011f\u0131stan s\u00fcvari alay\u0131ndan ibar\u0259t idi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2022 2-ci briqada: Tatar s\u00fcvari alay\u0131 (Az\u0259rbaycanl\u0131lardan ibar\u0259t) v\u0259 \u00c7e\u00e7en s\u00fcvari alay\u0131ndan ibar\u0259t idi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2022 3-c\u00fc briqada: \u00c7\u0259rk\u0259z S\u00fcvari Alay\u0131 (Noqaylar, \u00c7\u0259rk\u0259zl\u0259r, Abazinl\u0259r, Abxazlar v\u0259 Qara\u00e7aylardan ibar\u0259t) v\u0259 \u0130nqu\u015f s\u00fcvari alay\u0131ndan ibar\u0259t idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Diviziyaya daha sonralar m\u00fcvv\u0259q\u0259ti olaraq, Osetin piyada briqadas\u0131 v\u0259 8-ci Don kazak artilleriya batalyonu da birl\u0259\u015fdirildi.<\/p>\n\n\n\n<p>Diviziyan\u0131n ilk komandiri 23 avqust tarixli \u0259n y\u00fcks\u0259k s\u0259r\u0259ncamla, \u00c7ar\u0131n ki\u00e7ik qarda\u015f\u0131, \u018flah\u0259zr\u0259tin k\u00f6m\u0259k\u00e7isi, General-Mayor, B\u00f6y\u00fck Hersoq Mixail Aleksandrovi\u00e7 Romanov t\u0259yin edildi. Diviziyan\u0131n q\u0259rargah r\u0259isi v\u0259zif\u0259sin\u0259 Ali Ba\u015f Komandan\u0131n Q\u0259rargah\u0131nda xidm\u0259t ed\u0259n, M\u00fcs\u0259lman etiqadl\u0131, milliy\u0259tc\u0259 Litva Tatar\u0131 olan Polkovnik Yakov Yuzefovi\u00e7 t\u0259yin edildi.<\/p>\n\n\n\n<p>Qafqaz M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 Rusiya imperiyas\u0131nda h\u0259rbi xidm\u0259td\u0259n azad edilmi\u015fdil\u0259r v\u0259 dolay\u0131s\u0131yla bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259 bilm\u0259zdil\u0259r. Amma \u015f\u0259r\u0259f borcu v\u0259 anadang\u0259lm\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f \u015f\u00fcca\u0259ti onlara k\u0259narda durma\u011fa imkan vermirdi. Bir ay \u0259rzind\u0259 diqq\u0259tl\u0259 se\u00e7il\u0259n bu k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259r \u0259n unikal b\u00f6lm\u0259 oldular. Rusiya ordusunda he\u00e7 vaxt bel\u0259 \u00e7oxmill\u0259tli birl\u0259\u015fm\u0259 olmam\u0131\u015fd\u0131. Rus knyaz v\u0259 qraflar\u0131, \u0130talyan markizl\u0259ri, Frans\u0131z v\u0259 Fars \u0259silzad\u0259l\u0259ri, Lev Nikolayevi\u00e7 Tolstoyun o\u011flu Mixail, Knyaz Vorontsov-Da\u015fkovun o\u011flu, Pol\u015fan\u0131n \u0259n n\u00fcfuzlu knyaz\u0131 Stanislav Radzivilin n\u0259v\u0259si, General Baqration Dmitrinin n\u0259slind\u0259n olan \u015f\u0259xsl\u0259r, \u0130ran \u015fahlar\u0131n\u0131n n\u0259slind\u0259n olan Feyzulla Mirz\u0259 Qacar da bu diviziyada xidm\u0259t etm\u0259yi \u00f6zl\u0259rin\u0259 \u015f\u0259r\u0259f hesab edirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/image-89.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-90744\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Az \u00f6nc\u0259 d\u0259 qeyd etdiyim kimi, diviziyaya Rusiyada 3-c\u00fc \u015f\u0259xs olan, \u0130mperator II Nikolay\u0131n qarda\u015f\u0131, B\u00f6y\u00fck Hersoq Mixail Aleksandrovi\u00e7 Romanov komandirlik edirdi. B\u00fct\u00fcn Rusiya bu atl\u0131lar haqq\u0131nda bilirdi. Q\u0259zetl\u0259r onlar haqq\u0131nda yaz\u0131r, saraylarda, f\u0259hl\u0259 q\u0259s\u0259b\u0259l\u0259rind\u0259 bar\u0259l\u0259rind\u0259 heyranl\u0131qla dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Diviziyan\u0131n atl\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc yerd\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fcdafi\u0259sini qatbaqat g\u00fccl\u0259ndirdi. G\u00f6nd\u0259rdikl\u0259ri yerd\u0259 m\u0259rh\u0259m\u0259t v\u0259 l\u00fctf yox idi. Onlar\u0131n qeyri-adi g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc g\u00f6r\u0259nl\u0259ri t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndirdi v\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri d\u0259h\u015f\u0259t\u0259 g\u0259tirdi. Diviziyan\u0131n s\u00fcvaril\u0259ri m\u0259\u015fhur Brusilovun h\u00fccumunun \u00f6n\u00fcnd\u0259 idil\u0259r. Bu \u0259m\u0259liyyatdan heyr\u0259tl\u0259n\u0259n II Nikolay d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn b\u00fct\u00fcn i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n M\u00fcq\u0259dd\u0259s Georgi xa\u00e7\u0131 il\u0259 t\u0259ltif edilm\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda \u0259mr vermi\u015fdi. Nadir faktd\u0131r ki, bir d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 bir h\u0259rbi hiss\u0259nin b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259xsi hey\u0259ti d\u00f6y\u00fc\u015f m\u00fckafatlar\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p>1914-c\u00fc ilin dekabr\u0131nda d\u0259h\u015f\u0259tli \u015fayi\u0259l\u0259r Avstriya-Macar\u0131stan imperiyas\u0131n\u0131 narahat edirdi. S\u0259ng\u0259rl\u0259rd\u0259 olan \u0259sg\u0259rl\u0259r v\u0259 c\u0259bh\u0259yan\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin sakinl\u0259ri bu s\u00f6z-s\u00f6hb\u0259tl\u0259rd\u0259n d\u0259h\u015f\u0259t\u0259 g\u0259lirdil\u0259r. Asiyan\u0131n d\u0259rinlikl\u0259rind\u0259n Ruslar hans\u0131sa nam\u0259lum q\u00fcvv\u0259ni, v\u0259h\u015fi atl\u0131lar d\u0259st\u0259sini onlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131na g\u0259tirmi\u015fdi. Onlar\u0131n arxas\u0131nda a\u011f-qara qanadlar\u0131 var. U\u015faq \u0259ti yeyirl\u0259r. Bunlar h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli insanlard\u0131r. Avropada he\u00e7 vaxt bel\u0259 bir \u015fey olmay\u0131b. Tezlikl\u0259 Avstriyal\u0131lar v\u0259 Almanlar onlar\u0131 &#171;t\u00fckl\u00fc papaql\u0131 \u015feytanlar&#187;, Rus \u00e7ar\u0131 is\u0259 &#171;Qafqaz qartallar\u0131&#187; adland\u0131racaqd\u0131. Amma onlar tarix\u0259 ba\u015fqa adla \u2013 &#171;V\u0259h\u015fi Diviziya&#187; il\u0259 d\u00fc\u015f\u0259c\u0259kl\u0259r\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>Diviziyan\u0131n d\u00f6y\u00fc\u015f r\u0259\u015fad\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda bir ne\u00e7\u0259 tarixi fakt:<\/p>\n\n\n\n<p>\u20261915-ci ilin oktyabr\u0131nda V\u0259h\u015fi Diviziyan\u0131n \u00c7e\u00e7en alay\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si m\u00fchasir\u0259y\u0259 al\u0131nd\u0131. Avstriyal\u0131lar xo\u015fb\u0259xtdir &#8212; bu d\u0259h\u015f\u0259tli Da\u011fl\u0131lar\u0131 \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u0259 bil\u0259rc\u0259kl\u0259r. T\u0259slim olmaq t\u0259klifi il\u0259 el\u00e7i g\u00f6nd\u0259rirl\u0259r. \u00c7e\u00e7en t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i utan\u0131r, \u201c\u0259sirlik\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc \u00c7e\u00e7en dilin\u0259 nec\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 ed\u0259c\u0259yini bilmir v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edir: \u201cBiz\u0259 \u00e7iyin qay\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131, k\u0259m\u0259rimizi, \u00e7\u0259km\u0259l\u0259rimizi \u00e7\u0131xarmaq, silahlar\u0131m\u0131z\u0131 yer\u0259 qoymaq, \u0259ll\u0259rimizi qald\u0131r\u0131b Almanlarla evl\u0259nm\u0259yimizi t\u0259klif edirl\u0259r\u201d. \u00c7e\u00e7enl\u0259r q\u0259z\u0259bl\u0259nirl\u0259r. Onlar at\u0259\u015fk\u0259si pozma\u011fa haz\u0131rd\u0131rlar. El\u00e7inin is\u0259 sad\u0259c\u0259 olaraq ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259sirl\u0259r\u2026<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>\u2026Komandanl\u0131q V\u0259h\u015fi Diviziyan\u0131 c\u0259nub-q\u0259rb c\u0259bh\u0259sin\u0259, Qalisiyaya &#8212; Karpat da\u011flar\u0131na g\u00f6nd\u0259rir. M\u0259hz orada Qafqazl\u0131lar \u00f6zl\u0259rini \u0259n yax\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fd\u0259n g\u00f6st\u0259r\u0259 bilirl\u0259r, \u00e7\u00fcnki bura onlara tan\u0131\u015f olan da\u011f \u015f\u0259raitidir. 8 dekabr 1914-c\u00fc ild\u0259 V\u0259h\u015fi Diviziya ilk d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 girdi. Avstriyal\u0131lar v\u0259 Macarlarla toqqu\u015fma \u0259vv\u0259lc\u0259 Da\u011fl\u0131lar\u0131 ruhdan sald\u0131. Lakin, bir ne\u00e7\u0259 saatdan sonra Da\u011fl\u0131lar \u00e7\u0131\u011f\u0131rt\u0131lar v\u0259 q\u0131\u015fq\u0131r\u0131qlarla d\u00fc\u015fm\u0259nin \u00fcst\u00fcn\u0259 qa\u00e7d\u0131lar, r\u0259qibl\u0259rini q\u0131l\u0131nc v\u0259 x\u0259nc\u0259r il\u0259 do\u011frad\u0131lar v\u0259 qa\u00e7an d\u00fc\u015fm\u0259ni atlar d\u0259rin qarda ili\u015fib qalana q\u0259d\u0259r t\u0259qib etdil\u0259r\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>\u20261915-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Rus ordusunda k\u0259skin silah \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 var idi. V\u0259h\u015fi diviziyan\u0131n \u0259sg\u0259rl\u0259rinin x\u0259nc\u0259rl\u0259ri is\u0259 \u0259v\u0259zolunmaz idi. Rum\u0131n m\u00fcxbiri Da\u011fl\u0131larla Avstriyal\u0131lar aras\u0131nda ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259n birinin final\u0131n\u0131 bel\u0259 t\u0259svir edirdi: &#171;Yar\u0131m saatdan sonra d\u00fc\u015fm\u0259n tamamil\u0259 m\u0259\u011flub oldu. \u00d6l\u0259nl\u0259rin say\u0131 373 n\u0259f\u0259r idi. Onlardan 131-i s\u0131rf x\u0259nc\u0259r yaras\u0131ndan \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fc. \u0130nqu\u015flar gec\u0259l\u0259r v\u0259 da\u011f ke\u00e7idl\u0259rind\u0259ki d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 f\u0259rql\u0259nirl\u0259r, lakin artilleriya at\u0259\u015fi onlar\u0131 \u00e7a\u015fd\u0131r\u0131r. Da\u011f\u0131stanl\u0131lar\u0131n s\u00fcvaril\u0259ri nisb\u0259t\u0259n yax\u015f\u0131 t\u0259\u015fkil olunmay\u0131b, lakin onlar\u0131n piyada d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 m\u00fcdafi\u0259d\u0259 tay\u0131-b\u0259rab\u0259ri yoxdur\u2026<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/image-90.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-90745\" width=\"647\" height=\"313\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u20261915-ci ilin pay\u0131z\u0131nda V\u0259h\u015fi Diviziyan\u0131n atl\u0131lar\u0131 x\u0259nd\u0259kl\u0259r\u0259 tan\u0131\u015f olur. M\u00f6vqe m\u00fcharib\u0259si var. V\u0259 bu, Qafqazl\u0131lar\u0131 yorur. Da\u011fl\u0131lar s\u0259ng\u0259rd\u0259 oturma\u011fa nifr\u0259t edirdil\u0259r. Bu, onlar\u0131n fikirinc\u0259 he\u00e7 d\u0259 cigit i\u015fi deyildi. Onlar\u0131n fikrinc\u0259, yer diril\u0259r\u0259 deyil, \u00f6l\u00fcl\u0259r\u0259 s\u0131\u011f\u0131nacaq olmal\u0131d\u0131r. Zabitl\u0259rin n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda olsalar bel\u0259, h\u0259r c\u00fcr b\u0259han\u0259l\u0259rl\u0259 s\u0259ng\u0259rl\u0259ri t\u0259rk edirdil\u0259r v\u0259 s\u0131rf M\u00fcs\u0259lman fanatizmi il\u0259, yerin alt\u0131nda t\u0259hl\u00fck\u0259siz olmaqdansa, g\u00fcll\u0259l\u0259rin alt\u0131nda oturmaq v\u0259 ya yatma\u011f\u0131 \u00fcst\u00fcn tutdular\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>\u202629 may 1916-c\u0131 ild\u0259 V\u0259h\u015fi Diviziyan\u0131n \u00c7e\u00e7en alay\u0131n\u0131n 50 atl\u0131s\u0131 Dnestr \u00e7ay\u0131n\u0131 ke\u00e7di, v\u0259 d\u0259rhal \u0259sas k\u00f6rp\u00fcn\u00fc z\u0259bt etdi. Sonra 250 Avstriyal\u0131 v\u0259 Macar \u0259sg\u0259ri \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. H\u0259min gec\u0259 diviziyan\u0131n qalan hiss\u0259si d\u0259 k\u00f6rp\u00fcn\u00fc ke\u00e7di. Bir h\u0259ft\u0259 sonra, iyunun 4-d\u0259 Rus ordusu c\u0259nub-q\u0259rb c\u0259bh\u0259sin\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7\u0259c\u0259k. Bu, g\u00fccl\u00fc h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyat olacaq. Bu, iki ay yar\u0131m davam ed\u0259c\u0259k v\u0259 tarix\u0259 &#171;Brusilovski s\u0131\u00e7ray\u0131\u015f\u0131&#187; kimi d\u00fc\u015f\u0259c\u0259k. \u00c7e\u00e7enl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259l\u0259 ke\u00e7iril\u0259n k\u00f6rp\u00fc is\u0259 s\u0131\u00e7ray\u0131\u015f\u0131n gedi\u015find\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynayacaqd\u0131\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>\u2026M\u00fcharib\u0259 ill\u0259rind\u0259 V\u0259h\u015fi Diviziyan\u0131n t\u0259rkibi 4 d\u0259f\u0259 d\u0259yi\u015fdi. 1916-c\u0131 ilin yay\u0131na q\u0259d\u0259r diviziyada, m\u00fcharib\u0259nin ilk g\u00fcnl\u0259rind\u0259n b\u0259ri xidm\u0259t ed\u0259n atl\u0131lar dem\u0259k olar ki, qalmam\u0131\u015fd\u0131. \u0130yulun ortalar\u0131nda V\u0259h\u015fi Diviziyan\u0131n \u0130nqu\u015f alay\u0131 Avstriyal\u0131lar\u0131n arxas\u0131nda k\u0259\u015ffiyyat aparmaq tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131n\u0131 ald\u0131. H\u0259r \u015fey plana uy\u011fun gedirdi lakin, g\u00f6zl\u0259nilm\u0259d\u0259n Kayzer Almaniyas\u0131n\u0131n m\u0259h\u015fur D\u0259mir Diviziyas\u0131n\u0131n b\u00f6lm\u0259l\u0259ri il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131lar. Rus komandanl\u0131\u011f\u0131, Almanlar\u0131n m\u0259\u011flub olan Avstriyal\u0131lara k\u00f6m\u0259k etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Fransadan se\u00e7ilmi\u015f h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rini t\u0259cili Q\u0259rbi Ukraynaya k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fcy\u00fcnd\u0259n x\u0259b\u0259rsiz idi. D\u0259mir diviziya Q\u0259rb c\u0259bh\u0259sind\u0259 \u0130ngilis v\u0259 Frans\u0131z qo\u015funlar\u0131n\u0131n qorxulu yuxusu idi v\u0259 indi d\u0259 \u0130nqu\u015f alay\u0131na qar\u015f\u0131 \u00e7evrilirmi\u015fdi. Qafqaz Da\u011fl\u0131lar\u0131n\u0131n 500 q\u0131l\u0131ncl\u0131s\u0131na qar\u015f\u0131 3000 Alman s\u00fcng\u00fcs\u00fc, pulemyot v\u0259 a\u011f\u0131r artilleriyas\u0131. \u0130nqu\u015flar \u0259mr g\u00f6zl\u0259m\u0259d\u0259n \u00f6zba\u015f\u0131na c\u0259bh\u0259ni yar\u0131b h\u00fccuma ke\u00e7dil\u0259r. Bu d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 olan Alman zabiti Feliks fon Botmer ill\u0259r sonra \u00f6z xatirl\u0259rind\u0259 bunlar\u0131 yaz\u0131r: &#171;Atl\u0131 qo\u015funu \u00fcz\u0259rimiz\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259yirdi. H\u00fccum ed\u0259nl\u0259rin g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli idi. X\u0131na il\u0259 saqqallar\u0131 boyanm\u0131\u015f s\u00fcvaril\u0259r s\u00fcr\u0259tl\u0259 s\u0259ng\u0259rl\u0259rimiz\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131lar. Onlar \u00e7aparaq M\u0259h\u0259mm\u0259d pey\u011f\u0259mb\u0259ri t\u0259rifl\u0259yirdil\u0259r. H\u0259r d\u0259st\u0259nin qaba\u011f\u0131nda bir molla, v\u0259 h\u0259r mollan\u0131n \u0259lind\u0259 d\u0259 Quran, v\u0259 \u00e7iyinl\u0259rind\u0259 t\u00fcf\u0259ng var idi. Bu b\u0259dheyb\u0259tl\u0259rl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259n t\u0259qrib\u0259n bir saat yar\u0131m sonra Kayzer ordusunun q\u00fcruru m\u00f6vcudlu\u011funu dayand\u0131rd\u0131&#187;\u2026 Unutmadan onu da qeyd edim ki, h\u0259rbi hiss\u0259 olaraq diviziyan\u0131n \u00f6z ayr\u0131ca d\u00f6y\u00fc\u015f bayra\u011f\u0131 var idi. Alaylar\u0131n i\u00e7ind\u0259 is\u0259 ayr\u0131ca d\u00f6y\u00fc\u015f bayra\u011f\u0131na sahib olan t\u0259k b\u00f6lm\u0259 \u0130nqu\u015f s\u00fcvari alay\u0131 idi. M\u0259hz D\u0259mir diviziyan\u0131 m\u0259\u011flub etdikd\u0259n sonra \u0130nqu\u015f alay\u0131 bu imtiyaza layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc v\u0259 diviziyan\u0131n f\u0259xri, v\u0259 \u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fk\u0259n b\u00f6lm\u0259sin\u0259 \u00e7evirilmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/image-91.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-90746\" width=\"672\" height=\"459\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>V\u0259h\u015fi diviziyada ba\u015fqa Qafqaz xalqlar\u0131ndan \u0259lav\u0259, s\u0131rf Az\u0259rbaycanl\u0131lardan ibar\u0259t Tatar s\u00fcvari alay\u0131 da var idi. Diviziyan\u0131n dig\u0259r alaylar\u0131n\u0131n komandiri \u0259sas\u0259n Rus v\u0259 G\u00fcrc\u00fc zabitl\u0259ri olsa da, bizim alay\u0131n komandirl\u0259ri Nax\u00e7\u0131van xanlar\u0131 n\u0259slind\u0259n olan Az\u0259rbaycanl\u0131lar idi. Onu da qeyd etm\u0259kd\u0259 fayda var ki, m\u00fcharib\u0259 bitdikd\u0259n sonra Tatar s\u00fcvari alay\u0131n\u0131n ke\u00e7mi\u015f d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin Milli Ordusunun t\u0259rkibin\u0259 daxil oldular m\u00fcst\u0259qil ordumuzun ilk b\u00f6lm\u0259sini t\u0259\u015fkil etdil\u0259r (1918-1920)<\/p>\n\n\n\n<p>Rus ordusunda v\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Rusiya d\u00f6vl\u0259tind\u0259 \u00fcmumi t\u0259n\u0259zz\u00fcl v\u0259 xaos d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bel\u0259, diviziya nizam-intizam\u0131 itirm\u0259y\u0259n, h\u0259rbi anda sona q\u0259d\u0259r sadiq qalan azsayl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rd\u0259n biri olaraq qald\u0131. Diviziyan\u0131n atl\u0131lar\u0131 he\u00e7 vaxt yaral\u0131 yolda\u015flar\u0131n\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda qoymur, komandirl\u0259rini he\u00e7 vaxt ruhdan salm\u0131rd\u0131lar. Onlar ba\u015fqa h\u00f6kum\u0259t\u0259 bey\u0259t etm\u0259kd\u0259n imtina etdil\u0259r v\u0259 sona q\u0259d\u0259r \u015f\u0259r\u0259fli v\u0259 c\u0259sar\u0259tli \u0259sg\u0259rl\u0259r olaraq qald\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Qafqaz s\u00fcvari diviziyas\u0131n\u0131n daxili h\u0259yat\u0131n\u0131n f\u0259rqli bir x\u00fcsusiyy\u0259ti, onun zabitl\u0259ri v\u0259 atl\u0131lar\u0131 aras\u0131nda m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n x\u00fcsusi m\u0259n\u0259vi-psixoloji m\u00fchit idi. H\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l r\u00fctb\u0259l\u0259r v\u0259 titullar deyil, \u015f\u0259xsi c\u0259sar\u0259t v\u0259 s\u0259daq\u0259t d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fn\u0259n\u0259vi patriarxal-ail\u0259 h\u0259yat t\u0259rzi Qafqaz alaylar\u0131n\u0131n daxili h\u0259yat\u0131nda \u00f6z izini qoydu. Alay zabitl\u0259rinin y\u0131\u011f\u0131ncaqlar\u0131nda f\u0259xri yerl\u0259ri tez-tez komissar olmayanlar, h\u0259tta adi atl\u0131lar aras\u0131ndan h\u00f6rm\u0259tli v\u0259 ya\u015fca b\u00f6y\u00fck olan h\u00f6rm\u0259tli insanlar tuturdu. Bu da \u00e7ox t\u0259bii idi, \u00e7\u00fcnki bir \u00e7ox d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r bir-biri il\u0259 qohum idil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00f6lm\u0259 zabitl\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin xarakterik x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u00fcxt\u0259lif dinl\u0259r\u0259 m\u0259nsub insanlar\u0131n bir-birinin inanc v\u0259 ad\u0259tl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 h\u00f6rm\u0259ti idi. X\u00fcsus\u0259n d\u0259 Kabarda alay\u0131nda adyutant zabit, m\u0259clisind\u0259 ne\u00e7\u0259 M\u00fcs\u0259lman\u0131n, ne\u00e7\u0259 Xristian\u0131n oldu\u011funu say\u0131rd\u0131. M\u00fcs\u0259lmanlar \u00fcst\u00fcnl\u00fck t\u0259\u015fkil edirdis\u0259, orada olanlar\u0131n ham\u0131s\u0131 M\u00fcs\u0259lman ad\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 papaqda qal\u0131r, Xristianlar daha \u00e7ox olarsa, b\u00fct\u00fcn papaqlar \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00f6lm\u0259nin zabit korpusu \u0259sas\u0259n kazak komandirl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t idi, lakin h\u0259r bir alay\u0131n \u0259sas hiss\u0259sini t\u0259\u015fkil ed\u0259n mill\u0259tin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259 rast g\u0259linirdi. Yeni q\u0259bul edilmi\u015f k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259r m\u00fcharib\u0259 boyu xidm\u0259t ed\u0259c\u0259kl\u0259rin\u0259 t\u0259nt\u0259n\u0259li s\u00f6z verdil\u0259r. D\u00f6y\u00fc\u015f \u015f\u0259raitind\u0259 diviziya g\u00fccl\u00fc oldu\u011funu s\u00fcbut etdi, y\u00fcks\u0259k nizam-intizam\u0131 il\u0259 se\u00e7ildi v\u0259 Fevral inqilab\u0131na q\u0259d\u0259r bir d\u0259n\u0259 d\u0259 olsun f\u0259rarilik hal\u0131 yox idi.<\/p>\n\n\n\n<p>A\u011fqvardiya\u00e7\u0131 General Anton Denikin &#171;Rus zabitinin yolu&#187; kitab\u0131nda yaz\u0131rd\u0131: &#171;Qeyri-Xristian t\u0259b\u0259\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259qdim edil\u0259n m\u00fckafatlarda Xristian m\u00fcq\u0259dd\u0259sl\u0259rinin (M\u00fcq\u0259dd\u0259s Georgi, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Vladimir, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Anna v\u0259.s) t\u0259svirl\u0259ri v\u0259 Rusiya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t gerbi &#8212; ikiba\u015fl\u0131 qartal il\u0259 t\u0259svir edilmi\u015f ni\u015fanlar var idi. Ancaq Da\u011fl\u0131lar tezlikl\u0259 veril\u0259n ni\u015fanlar\u0131 qaytarmaq ist\u0259dil\u0259r, \u00e7\u00fcnki Da\u011fl\u0131lar aras\u0131nda &#171;toyuq&#187; il\u0259 m\u00fckafatland\u0131r\u0131ld\u0131qlar\u0131na dair bir fikir var idi &#8212; (ikiba\u015fl\u0131 qartal\u0131 onlar bel\u0259 adland\u0131r\u0131rd\u0131lar)<\/p>\n\n\n\n<p>Diviziyan\u0131n alaylar\u0131nda da\u011fl\u0131 ad\u0259tl\u0259ri &#8212; b\u00f6y\u00fckl\u0259r\u0259 h\u00f6rm\u0259t, qonaqp\u0259rv\u0259rlik v\u0259 dig\u0259r ad\u0259tl\u0259r g\u00fccl\u00fc idi. Bu, b\u00f6lm\u0259nin h\u0259yat\u0131nda v\u0259 xidm\u0259tind\u0259 \u00f6z izini qoydu. Diviziyan\u0131n b\u0259zi yerl\u0259rind\u0259 qonaqlar\u0131 evd\u0259, Qafqazda oldu\u011fu kimi qar\u015f\u0131lad\u0131lar. G\u0259nc zabit, nizamnam\u0259y\u0259 zidd olaraq, lakin da\u011fl\u0131 ad\u0259tl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq, dinc\u0259l\u0259n zaman,<br>x\u00fcsusil\u0259 ya\u015fl\u0131 s\u00fcvaril\u0259r\u0259 h\u00f6rm\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. Bununla bel\u0259, Da\u011fl\u0131lar dig\u0259r ad\u0259tl\u0259r\u0259 d\u0259 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015f\u0131rd\u0131lar. M\u0259s\u0259l\u0259n, bir vaxtlar 1913-c\u00fc ild\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259n abrek Z\u0259limxan\u0131n tutulmas\u0131nda i\u015ftirak ed\u0259n milliyy\u0259tc\u0259 Osetin olan Kapitan Kibirov, \u00c7e\u00e7en alay\u0131n\u0131n atl\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259kd\u0259n ehtiyat edirdi. O, qan davas\u0131ndan qorxurdu, \u00e7\u00fcnki m\u0259\u015fhur abrekin qohumlar\u0131 h\u0259min alayda xidm\u0259t edirdi\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>V\u0259h\u015fi diviziyan\u0131n xatir\u0259si Rusiyada, \u00f6z\u0259llikl\u0259 d\u0259 \u015eimal Qafqaz b\u00f6lg\u0259sind\u0259 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirilib:<\/p>\n\n\n\n<p>\u2022 1998-ci ild\u0259 Da\u011f\u0131standa &#171;Anji Maha\u00e7qala&#187; futbol klubunun &#171;V\u0259h\u015fi Diviziya&#187; adlanan azarke\u015fl\u0259r klubu yarad\u0131l\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2022 2012-ci ild\u0259 \u0130nqu\u015fetiyan\u0131n Nazran \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki Xatir\u0259 v\u0259 \u015e\u00f6hr\u0259t Memorial\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259, heyk\u0259lt\u0259ra\u015f Ravil Yusupovun yaratd\u0131\u011f\u0131 V\u0259h\u015fi diviziyan\u0131n \u0130nqu\u015f s\u00fcvari alay\u0131na h\u0259sr olunan abid\u0259nin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olub.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2022 2014-c\u00fc ild\u0259 \u201cV\u0259h\u015fi diviziya\u201dn\u0131n 100 illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u0130nqu\u015fetiyan\u0131n Malqobek rayonunda, diviziyada d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n Sa\u011fop\u015fi k\u0259ndinin 18 yerli sakininin xatir\u0259sin\u0259 abid\u0259 ucald\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2022 \u0130nqu\u015fetiyada at\u00e7\u0131l\u0131q h\u0259v\u0259skarlar\u0131n\u0131n \u201cV\u0259h\u015fi Diviziya\u201d adl\u0131 ictimai t\u0259\u015fkilat\u0131 var.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2022 2010-cu ild\u0259 \u00c7e\u00e7enistan\u0131n Qrozn\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 a\u00e7\u0131lan terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 h\u0259lak olanlar\u0131n xatir\u0259sin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f Memorialda, V\u0259h\u015fi diviziyan\u0131n \u00c7e\u00e7en s\u00fcvari alay\u0131n\u0131n zabit v\u0259 atl\u0131lar\u0131n\u0131n adlar\u0131n\u0131n h\u0259kk olundu\u011fu s\u00fctun var.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015e\u0259kild\u0259 &#8212; Qafqaz s\u00fcvari diviziyas\u0131n\u0131n \u0130nqu\u015f alay\u0131n\u0131n f\u0259xri d\u00f6y\u00fc\u015f bayra\u011f\u0131 v\u0259 geyim formas\u0131. Rusiya Federasiyas\u0131, \u0130nqu\u015fetiya respublikas\u0131, Nazran \u015f\u0259h\u0259rinin tarix muzeyi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Rafael Da\u011fl\u0131<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S\u00fcvari diviziyas\u0131, Rus ordusunun h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259n biri. 23 avqust 1914-c\u00fc ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259rkibinin 90%-ni \u015eimali Qafqaz v\u0259 Zaqafqaziyan\u0131n yerli \u0259halisi olan M\u00fcs\u0259lman k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259r t\u0259\u015fkil<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6,7],"tags":[],"class_list":["post-90742","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arasdirma","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90742","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=90742"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90742\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":90747,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90742\/revisions\/90747"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=90742"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=90742"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=90742"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}