{"id":90876,"date":"2023-03-15T14:38:19","date_gmt":"2023-03-15T10:38:19","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=90876"},"modified":"2023-03-15T14:38:22","modified_gmt":"2023-03-15T10:38:22","slug":"akademik-anatoli-olovintsov-cingiz-xan-monqol-deyildi-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=90876","title":{"rendered":"Akademik Anatoli Olovintsov: \u201c\u00c7ingiz Xan monqol deyildi\u201d"},"content":{"rendered":"\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>\u201cMo\u011fol mill\u0259ti tarix\u0259n m\u00f6vcud olmay\u0131b, bu siyasi add\u0131r\u201d \u2013 dey\u0259 \u00c7ingiz xan tarixini ara\u015fd\u0131ran akademik Anatoli Olovintsov iddia edir. O bel\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ki, XIII y\u00fczillikd\u0259 Avrasiya m\u0259kan\u0131 \u00c7ingiz xan da daxil olmaqla t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t idi v\u0259 bu t\u00fcrkl\u0259r m\u00fcxt\u0259lif tayfalara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc. Daha sonra b\u00fct\u00fcn tayfalar\u0131 bir araya g\u0259tir\u0259r\u0259k onu \u201cMonqolustan\u201d, y\u0259ni \u201c\u018fb\u0259di ordu\u201d adland\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Anatoli Qriqorevi\u00e7, n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrs\u00fcn\u00fcz ki, \u00c7ingiz xan t\u00fcrk olub?<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Bir \u00e7ox tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259ri ara\u015fd\u0131randan sonra bu n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015f\u0259m. \u00d6z\u00fcn\u00fcz bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, tarixd\u0259 monqol dilind\u0259 birc\u0259 s\u00f6z d\u0259 tapmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil. Ancaq t\u00fcrk dilind\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r ist\u0259s\u0259niz, tapmaq olar. O d\u00f6vrd\u0259n \u00c7ingiz xan\u0131n bir s\u0131ra h\u00f6kmdarlarla olan yaz\u0131\u015fmalar\u0131 qal\u0131b. Onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 t\u00fcrk dilind\u0259dir. M\u0259rk\u0259zi Asiyadan Kubilay xan\u0131n n\u0259v\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f m\u0259ktublar t\u00fcrk dilind\u0259, q\u0259dim uy\u011fur \u0259lifbas\u0131 il\u0259 yaz\u0131l\u0131b. Bundan \u0259lav\u0259, b\u00f6y\u00fck fatehin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u00fcrk dilind\u0259 yaz\u0131 olan Tau da\u015f\u0131 bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 q\u0259d\u0259r g\u0259lib \u00e7at\u0131b. \u018fg\u0259r o d\u00f6vrd\u0259 mo\u011fol dili var idis\u0259, \u00c7ingiz xan\u0131n t\u00fcrk dili n\u0259yin\u0259 laz\u0131m idi?<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 B\u0259s, monqollar nec\u0259 peyda oldu?<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Bel\u0259 bir etnik qrup \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 m\u00f6vcud olmay\u0131b. \u201cMonqolustan\u201d siyasi bir add\u0131r. Bunu AB\u015e-dak\u0131 amerikal\u0131lar il\u0259 m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259k olar. Amerikal\u0131lar kimdir? \u0130ngilt\u0259r\u0259, Afrika, \u0130taliyadan, Fransa v\u0259 ba\u015fqa yerl\u0259rd\u0259n bura ya\u015fama\u011fa g\u0259lmi\u015f insanlard\u0131r. Yaxud biz ham\u0131m\u0131z \u0259vv\u0259ll\u0259r Sovet xalqlar\u0131 idik, ancaq he\u00e7 k\u0259s sovet dilind\u0259 dan\u0131\u015fm\u0131rd\u0131. Qazaxlar Qazax t\u00fcrkc\u0259sind\u0259, ruslar rus dilind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. \u00c7ingiz xan\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Asiya \u00e7\u00f6ll\u0259rind\u0259 yaln\u0131z t\u00fcrkl\u0259r ya\u015fay\u0131rd\u0131. Onlar tatarlara, kereyl\u0259r\u0259, c\u0259lairil\u0259r\u0259, nayman o\u011fullar\u0131na v\u0259 s. b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc. Q\u0259dim yaz\u0131larda deyilir ki, g\u00fcnl\u0259rin birind\u0259 \u00c7in s\u0259firi Menxun \u00c7ingiz xan\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 gedir, ancaq fateh \u00f6z\u00fc orada olmur. Bel\u0259likl\u0259, s\u0259fir \u00c7ingiz xan\u0131n valisi Muxal\u0131 il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r. \u201cS\u0259n kiml\u0259rd\u0259ns\u0259n?\u201d soru\u015fur, o is\u0259 cavab\u0131nda \u201cM\u0259n tataram\u201d \u2013 deyir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fvv\u0259ll\u0259r tatarlar \u00e7ox h\u00f6rm\u0259tli idil\u0259r. \u00c7ingiz xan\u0131 m\u00fcxt\u0259lif mill\u0259tl\u0259rd\u0259n olan insanlar \u0259hat\u0259 edirdi. O, \u00f6z d\u00f6vl\u0259tini yaratmaq q\u0259rar\u0131na g\u0259l\u0259nd\u0259 b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259ri bir ad alt\u0131nda birl\u0259\u015fdirdi. B\u0259s, bu q\u0259d\u0259r \u00e7ox mill\u0259tli olan xalq\u0131 nec\u0259 adland\u0131rmal\u0131? \u201cMonqolustan\u201d s\u00f6z\u00fc is\u0259 \u201cMenqu\u201d \u2013 \u201c\u0259b\u0259di\u201d v\u0259 \u201ckol\u201d \u2013 \u201cordu\u201d s\u00f6zl\u0259rind\u0259n yaranan \u0259n neytral v\u0259 g\u00fccl\u00fc s\u0259sl\u0259n\u0259n s\u00f6z idi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Y\u0259ni indi monqollar t\u00fcrk dilind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r?<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Yox. Hal-haz\u0131rk\u0131 Xalxa-Monqol dili mancurlar onlara qalib g\u0259ldiyi d\u00f6vrd\u0259, XVII \u0259srd\u0259 yaran\u0131b. Monqollar \u00c7ini i\u015f\u011fal edib v\u0259 \u00e7inlil\u0259r onlar\u0131 qovana q\u0259d\u0259r 100 il burada hakimiyy\u0259td\u0259 olublar. \u00c7inlil\u0259r iki d\u0259f\u0259 q\u0259tliam t\u00f6r\u0259tm\u0259kl\u0259 \u0259halinin yar\u0131s\u0131n\u0131 q\u0131l\u0131ncdan ke\u00e7iribl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ingiz xan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra is\u0259 elitar t\u0259b\u0259q\u0259 aras\u0131nda hakimiyy\u0259t u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 ba\u015flad\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 is\u0259, XVII \u0259srd\u0259 yerli \u0259halinin, \u00f6z\u00fc t\u00fcrk olub v\u0259 t\u00fcrk dilind\u0259 dan\u0131\u015fan insanlar\u0131n say\u0131 60 min n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r azald\u0131. Bunu g\u00f6r\u0259n mancurlar Monqolustan\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irdil\u0259r. Onlar\u0131n dili t\u00fcrk dilind\u0259n k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259rql\u0259nirdi. 100 il sonra dill\u0259rin qar\u0131\u015fmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 hal-haz\u0131rda Xalxa-Monqol dili adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z Tunqus-T\u00fcrk-Mancur dili formala\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fvv\u0259ll\u0259r monqollar tenqri\u00e7il\u0259r idi, y\u0259ni G\u00f6k Tanr\u0131ya inan\u0131rd\u0131lar. Lakin sonradan buddizmi q\u0259bul etdil\u0259r. Buddizm onlar\u0131 mancurlarla birl\u0259\u015fdir\u0259n yegan\u0259 ortaq n\u00f6qt\u0259 idi. Bu d\u00f6vrd\u0259 istedadl\u0131 monqolustanl\u0131 g\u0259ncl\u0259ri \u00c7in, Tibet v\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rini \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Tibet\u0259 yollay\u0131rd\u0131lar. H\u0259min g\u0259ncl\u0259r qay\u0131td\u0131qdan sonra bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 q\u0259d\u0259r g\u0259lib \u00e7atm\u0131\u015f xatir\u0259l\u0259rini yazd\u0131lar. Bu yaz\u0131lar art\u0131q \u00e7in heroqlifl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Aliml\u0259rin 30 illik ara\u015fd\u0131rmas\u0131na baxmayaraq, t\u00fcrk dilind\u0259 yaz\u0131lar tap\u0131lmad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 \u00c7ingiz xan m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 geri d\u00f6n\u0259k. Onun qazax olmas\u0131 ehtimal\u0131 varm\u0131?<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 \u0130ndi bunu dem\u0259k \u00e7\u0259tindir. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, onun milli kimliyini \u00f6z t\u0259r\u0259fin\u0259 \u00e7\u0259km\u0259k v\u0259 onu qazax adland\u0131rmaq do\u011fru deyil. H\u0259r\u00e7\u0259nd indi ham\u0131 bunu etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Tatarlar, h\u0259tta yakutlar bel\u0259 iddia edir ki, milli kimlik bax\u0131m\u0131ndan \u00c7ingiz xan onlara m\u0259xsusdur. Bu do\u011fru deyil. O,t\u00fcrk idi. Yaln\u0131z b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259nd\u0259 monqol oldu. O v\u0259siyy\u0259t etmi\u015fdi ki, \u00f6l\u0259nd\u0259 onu bu \u00f6lk\u0259nin torpaqlar\u0131nda basd\u0131rs\u0131nlar.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, qazaxlar monqollara qaynay\u0131b-qar\u0131\u015fd\u0131qdan sonra bir q\u0259d\u0259r qara\u015f\u0131n olublar. Ancaq siz iddia edirsiniz ki, \u0259vv\u0259ll\u0259r sar\u0131\u015f\u0131n olublar.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Qazax xanl\u0131\u011f\u0131 \u00c7ingiz xan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n 250 il sonra formala\u015fd\u0131. Qazaxlar o vaxtlar h\u0259qiq\u0259t\u0259n sar\u0131\u015f\u0131n idil\u0259r. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, Qazax\u0131stan \u0259razisind\u0259 kurqanlar\u0131n birind\u0259 tap\u0131lan \u201cQ\u0131z\u0131l D\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc\u201d d\u0259 sar\u0131\u015f\u0131n idi. Qazax xanlar\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 yad\u0131n\u0131za sal\u0131n: Kenesar\u0131. T\u00fcrk tarixind\u0259 Toqum ad\u0131nda xan olub. Sava\u015fda doqquz \u00f6vlad\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 \u00f6l\u00fcb. Sonradan bu hadis\u0259 haqq\u0131nda \u201cToq\u0131z sar\u0131\u201d, y\u0259ni \u201cDoqquz sar\u0131\u201d adland\u0131r\u0131lan epos yarand\u0131. Qazaxlar\u0131n qar\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 monqollarla deyil, \u00e7inlil\u0259rl\u0259 idi. T\u00fcrkl\u0259rd\u0259 \u00c7in s\u0259ddini ke\u00e7ib oralara h\u00fccum ed\u0259n Mete ad\u0131nda h\u00f6kmdar olub.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 B\u0259s, \u00c7ini i\u015f\u011fal etm\u0259kd\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin mara\u011f\u0131 n\u0259 idi?<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 \u00c7ay, ip\u0259k, minl\u0259rl\u0259 \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f g\u0259nc q\u0131zlar. Qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q da m\u0259hz h\u0259min cavan q\u0131zlar\u0131n d\u00fcnyaya g\u0259tirdiyi u\u015faqlardan ba\u015flad\u0131. \u00c7in\u0259 bu c\u00fcr h\u00fccumlar min il\u0259 yax\u0131n davam etdi. Bel\u0259likl\u0259, qazaxlar\u0131n xarici g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc d\u0259yi\u015fdi. Sar\u0131\u015f\u0131ndan qara\u015f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Etiketl\u0259r:<a href=\"https:\/\/libre.az\/tag\/anatoli-olovintsov\/\">Anatoli Olovintsov<\/a>,&nbsp;<a href=\"https:\/\/libre.az\/tag\/cin\/\">\u00e7in<\/a>,&nbsp;<a href=\"https:\/\/libre.az\/tag\/cingiz-xan\/\">\u00c7ingiz xan<\/a>,&nbsp;<a href=\"https:\/\/libre.az\/tag\/qazax\/\">qazax<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u201cMo\u011fol mill\u0259ti tarix\u0259n m\u00f6vcud olmay\u0131b, bu siyasi add\u0131r\u201d \u2013 dey\u0259 \u00c7ingiz xan tarixini ara\u015fd\u0131ran akademik Anatoli Olovintsov iddia edir. O bel\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ki, XIII<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-90876","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-gundm"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90876","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=90876"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90876\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":90878,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90876\/revisions\/90878"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=90876"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=90876"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=90876"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}