{"id":91482,"date":"2023-04-07T19:10:55","date_gmt":"2023-04-07T15:10:55","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=91482"},"modified":"2023-04-07T19:11:18","modified_gmt":"2023-04-07T15:11:18","slug":"qizilbaslar-orta-asiyalilari-gor%c9%99nd%c9%99-n%c9%99y%c9%99-t%c9%99%c9%99ccubl%c9%99nmisdil%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=91482","title":{"rendered":"Q\u0131z\u0131lba\u015flar orta asiyal\u0131lar\u0131 g\u00f6r\u0259nd\u0259 n\u0259y\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259nmi\u015fdil\u0259r\u2026"},"content":{"rendered":"\n<p>Bel\u0259 bir m\u00fclahiz\u0259 d\u0259 y\u00fcr\u00fcd\u00fcl\u0259 bil\u0259r ki, XIII \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycana g\u0259lmi\u015f turanl\u0131lar \u00f6z irqi \u0259lam\u0259tl\u0259rini t\u0259dric\u0259n itirm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n indiki tipi formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259min fikirl\u0259 raz\u0131la\u015fmaq olard\u0131. Lakin bir \u015f\u0259rtl\u0259!<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130rqi \u0259lam\u0259tl\u0259rin aradan getm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t q\u0259d\u0259r uzun bir zamana ehtiyac var. K\u00f6kl\u00fc d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r iki-\u00fc\u00e7 \u0259sr \u0259rzind\u0259 yekunla\u015fa bilm\u0259z. B\u0259s niy\u0259 iki-\u00fc\u00e7 \u0259sr? Bu sual\u0131n cavab\u0131 S\u0259f\u0259vi d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid bir salnam\u0259d\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fvv\u0259lc\u0259 onu qeyd ed\u0259k ki, S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin quruldu\u011fu 1501-ci ild\u0259 H\u00fclak\u00fc xan\u0131n (1217\u20131265) Az\u0259rbaycana 200.000 mo\u011fol ail\u0259sini k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fcy\u00fc vaxtdan t\u0259xmin\u0259n iki \u0259sr yar\u0131m ke\u00e7mi\u015fdi. 200.000 ail\u0259 is\u0259 \u0259n az\u0131 1.000.000 n\u0259f\u0259r dem\u0259kdir. XVI \u0259srd\u0259 onlar\u0131n say\u0131 \u0259n az\u0131 iki milyon olmal\u0131yd\u0131. \u00d6z\u00fc d\u0259 ham\u0131s\u0131 k\u00f6\u00e7\u0259ri v\u0259 ham\u0131s\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc.. Dem\u0259li, onlar q\u0131z\u0131lba\u015f ordusunda da geni\u015f t\u0259msil edilm\u0259liydil\u0259r. B\u0259s h\u0259qiq\u0259td\u0259 nec\u0259 idi? Bunu t\u0259hlil yolu il\u0259 ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015faq\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259f\u0259vi d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcs\u00fc v\u0259 salnam\u0259\u00e7isi H\u0259s\u0259n b\u0259y Rumlunun (1530\u20131578) \u201c\u018fhs\u0259n-\u0259t-t\u0259varix\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 \u015eah T\u0259hmasibin (1514\u20131576) r\u0259hb\u0259rlik etdiyi q\u0131z\u0131lba\u015f ordusu il\u0259 Ubeyd xan\u0131n (1487\u20131540) ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131ndak\u0131 \u00f6zb\u0259k qo\u015funu aras\u0131nda qanl\u0131 sava\u015f\u0131n t\u0259sviri verilmi\u015fdir:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cQ\u0131z\u0131lba\u015f qo\u015funu g\u00fcn\u0259\u015f z\u0259rr\u0259l\u0259ri kimi says\u0131z v\u0259 bulud q\u0259tr\u0259l\u0259ri q\u0259d\u0259r \u00e7oxlu idi. Ham\u0131s\u0131 arslan kimi q\u00fcvv\u0259tli, fil kimi \u0259z\u0259m\u0259tli, \u015fir v\u0259 b\u0259bir kimi da\u015f \u00fcr\u0259kli v\u0259 d\u0259mir p\u0259nc\u0259li, p\u0259l\u0259ng v\u0259 qurd kimi iti caynaql\u0131 idi. N\u0259zm:<\/p>\n\n\n\n<p>Ham\u0131s\u0131 canavardan do\u011fulmu\u015f, y\u0131rt\u0131c\u0131 t\u0259bi\u0259tlidir,<br>V\u0259h\u015fi n\u0259riltili \u015firl\u0259rd\u0259n daha qapa\u011fand\u0131rlar,<br>Ham\u0131s\u0131 tez hirsl\u0259n\u0259n, gec soyuyand\u0131r,<br>El\u0259 t\u0259s\u0259vv\u00fcr et ki, q\u0259z\u0259bd\u0259n yo\u011frulmu\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00dcbeyd xan v\u0259 Ku\u00e7um xan da \u00f6z ordular\u0131n\u0131 d\u00fczd\u00fcl\u0259r. N\u0259zm:<\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259ns\u0259 c\u0259sur \u00f6zb\u0259kl\u0259r,<br>N\u0259rild\u0259y\u0259n arslanlar t\u0259k yetdil\u0259r,<br>Ham\u0131s\u0131 ya\u015f\u0131l g\u00f6zl\u00fc, sar\u0131 \u00fczl\u00fcd\u00fcr,<br>Sanki laciv\u0259rd k\u0259hr\u0259baya d\u00fc\u015f\u00fcbd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Bol t\u00fckl\u00fc qa\u015flar\u0131 q\u0131vr\u0131m-q\u0131vr\u0131md\u0131r,<br>G\u00f6zl\u0259r gizl\u0259nmi\u015fdir, qa\u015f alt\u0131ndad\u0131r,<br>\u00c7\u00f6hr\u0259l\u0259ri tamam t\u00fckd\u0259n xalidir,<br>\u00c7\u0259n\u0259l\u0259ri saqqal kimi yek\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p>Ham\u0131s\u0131 bayqu\u015f g\u00f6zl\u00fc, ham\u0131s\u0131 div \u00fczl\u00fcd\u00fcr,<br>Ham\u0131s\u0131 dar g\u00f6zl\u00fcd\u00fcr, ham\u0131s\u0131 b\u0259d \u00fczl\u00fcd\u00fcr,<br>He\u00e7 birinin \u00fcz\u00fcnd\u0259 t\u00fckd\u0259n \u0259s\u0259r d\u0259 yoxdur,<\/p>\n\n\n\n<p>O \u00fczl\u0259r qalxan t\u0259k q\u0131r\u0131\u015f-q\u0131r\u0131\u015fd\u0131r,<br>Saqqals\u0131z qocalar timsal\u0131ndad\u0131r\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>\u00dcbeyd xan tamam Mav\u0259ra\u00fcnn\u0259hr, Ka\u015f\u011far, T\u00fcrk\u00fcstan, \u018fndican, Otrar, Seyran, Qamil, Turfan, Qalmaq v\u0259 Qazax m\u0259ml\u0259k\u0259tl\u0259rind\u0259n, D\u0259\u015fti-Q\u0131p\u00e7aqdan v\u0259 Q\u0131r\u011f\u0131zdan says\u0131z qo\u015fun toplam\u0131\u015fd\u0131. Bel\u0259 ki, \u00c7ingiz xan\u0131n ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131ndan ta bu zamana q\u0259d\u0259r bel\u0259 b\u00f6y\u00fck bir qo\u015fun Amud\u0259rya \u00e7ay\u0131n\u0131 ke\u00e7m\u0259mi\u015fdi. N\u0259zm:<\/p>\n\n\n\n<p>Qar\u0131\u015fqadan, \u00e7\u0259yirtk\u0259d\u0259n \u00e7ox idil\u0259r.<br>Da\u011f\u0131, yamac\u0131, \u00e7\u00f6l\u00fc b\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu zaman \u0259traf\u0131nda bir d\u0259st\u0259 adam\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131 bir a\u011f bayraq dinin p\u0259nah\u0131 olan \u015eah\u0131n n\u0259z\u0259rin\u0259 tu\u015f g\u0259ldi. O H\u0259zr\u0259t\u0259 b\u0259lli oldu ki, Ubeyd xan h\u0259min bayra\u011f\u0131n alt\u0131ndad\u0131r. Dinin p\u0259nah\u0131 olan \u015eah ordunu o \u00fcz\u00fcqaran\u0131 d\u0259f etm\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rdi. D\u00f6vl\u0259tsev\u0259r qazil\u0259rin v\u0259 davakar qor\u00e7ular\u0131n ham\u0131s\u0131 q\u0131l\u0131nclar\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kib Ubeydl\u0259 Ku\u00e7umun \u00fcz\u0259rin\u0259 cumdular. N\u0259zm:<\/p>\n\n\n\n<p>O darg\u00f6zl\u00fcl\u0259r\u0259 q\u0131l\u0131nc vurdular,<br>Onlardan he\u00e7 kim\u0259 r\u0259hm etm\u0259dil\u0259r.<br>Ba\u015f k\u0259sm\u0259k orada adi i\u015f oldu,<br>Sanki b\u00fct\u00fcn meydan turplarla doldu\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259f\u0259vi salnam\u0259\u00e7isinin XVI \u0259sr \u00f6zb\u0259kl\u0259rini b\u0259dheyb\u0259tl\u0259r kimi t\u0259svir ed\u0259n bu \u015feiri oxucunu t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndirm\u0259m\u0259lidir. N\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Rumlu h\u0259min s\u00f6zl\u0259ri q\u0131z\u0131lba\u015flar\u0131n silahl\u0131 r\u0259qibl\u0259ri haqq\u0131nda yazm\u0131\u015fd\u0131r. S\u00f6zs\u00fcz ki, bel\u0259 fikirl\u0259r obyektiv h\u0259qiq\u0259ti \u0259ks etdir\u0259 bilm\u0259z. Onlarda t\u0259hrif d\u0259 var, \u015fi\u015firtm\u0259 d\u0259\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259, el\u0259 eyni m\u00fc\u0259llif \u015eah \u0130smay\u0131l S\u0259f\u0259vi (1487\u20131524) il\u0259 g\u00f6z\u0259l m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 olmu\u015f Xar\u0259zm h\u00f6kmdar\u0131 Sultan H\u00fcseyn B\u0259yqara (1438\u20131506) ibn Qiyas\u0259ddin M\u0259nsur Mirz\u0259 (?\u20131446) ibn B\u0259yqara Mirz\u0259 (1392\u20131422) ibn \u00d6m\u0259r \u015feyx Mirz\u0259 (1356\u20131394) ibn \u018fmir Teymur Barlas (1336\u20131405) v\u0259 onun t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 bar\u0259sind\u0259 he\u00e7 bir xo\u015fag\u0259lm\u0259z ifad\u0259 v\u0259 s\u00f6z i\u015fl\u0259tm\u0259mi\u015f, \u0259ksin\u0259, t\u0259rifl\u0259mi\u015fdir. Amma bizi maraqland\u0131ran m\u0259s\u0259l\u0259nin ba\u015fqa t\u0259r\u0259fidir\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>Ard\u0131 var\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fc\u0259llif: Milli Kimlik Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 Qrupunun \u00fczv\u00fc Araz \u015e\u0259hrili<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bel\u0259 bir m\u00fclahiz\u0259 d\u0259 y\u00fcr\u00fcd\u00fcl\u0259 bil\u0259r ki, XIII \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycana g\u0259lmi\u015f turanl\u0131lar \u00f6z irqi \u0259lam\u0259tl\u0259rini t\u0259dric\u0259n itirm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n indiki tipi formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":91483,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-91482","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91482","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=91482"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91482\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":91484,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91482\/revisions\/91484"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/91483"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=91482"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=91482"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=91482"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}