{"id":91701,"date":"2023-04-16T21:12:37","date_gmt":"2023-04-16T17:12:37","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=91701"},"modified":"2023-04-16T21:12:41","modified_gmt":"2023-04-16T17:12:41","slug":"iran-%c9%99razi-adi-n%c9%99-vaxt-meydana-g%c9%99lib-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=91701","title":{"rendered":"\u00abIRAN\u00bb \u018fRAZ\u0130 ADI N\u018f VAXT MEYDANA G\u018fL\u0130B?"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Zabit Babayev<br><br>\u00bbIran\u00bb cografi anlay\u0131\u015f\u0131 meydana gel\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r h\u0259min \u0259razid\u0259 Babil imperatorlu\u011funun \u0259yal\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 hakim olmuslar. E.\u0259. II minillikd\u0259 ari tayfalar\u0131ndan olan farslar simaldan g\u0259lib sonralar \u00bbParsua\u00bb \/Perspol\/ adlanan eyaletde m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar.<br><br>Onlar da Babil dovl\u0259tinin \u0259yal\u0259t hakiml\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 edilmisl\u0259r. E.e. XIV \u2014 X \u0259srler arasi dovrde farslar Assuriya tabeciliyini qebul etmisl\u0259r. E.\u0259. X \u0259srin sonlar\u0131nda Assuriyan\u0131n z\u0259ifl\u0259m\u0259sind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n farslar must\u0259qill\u0259\u015fmi\u015f v\u0259 e.\u0259. IX \u0259srd\u0259 Farsdan Kaspi darvazalar\u0131na \/Arazdan c\u0259nubdak\u0131 da\u011f silsil\u0259sin\u0259 \/ q\u0259d\u0259r olan \u0259raziy\u0259 yiy\u0259l\u0259nmisl\u0259r. Bu zaman farslarin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Vistasp \/Gistasp \/ idi. Bu haqda Hares Mitilenski \/ e.e. VI \u0259sr \/ m\u0259lumat verirdi. Kaspi darvazalar\u0131ndan simalda Tanaise \/Don cay\u0131 \/ kimi olan \u0259raziy\u0259 is\u0259 Zaroastr \/Z\u0259rdu\u015ft\/ yiy\u0259l\u0259nir v\u0259 Turan dovl\u0259tini yaradir. \u00bbAvesta\u00bbda Zarastorasta adlandir\u0131lan Zaroastr e. \u0259. X \u0259srin sonu- e.\u0259. IX \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f Solomonun muasiri idi.<br><br>Az\u0259rbaycan tarixi d\u0259rslikl\u0259rind\u0259 onu s\u0259hv\u0259n e.\u0259. VI \u0259sr\u0259 aid edirl\u0259r. E.\u0259. IX \u0259srin sonlar\u0131nda Orta Asiyada massagetl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n sixi\u015fd\u0131r\u0131lan saklar X\u0259z\u0259rin c\u0259nub-q\u0259rbin\u0259 daxil olurlar v\u0259 saklarin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Xanaziruka e.\u0259. 836- ci ild\u0259 sak-madaylara X\u0259z\u0259rin c\u0259nub-q\u0259rbind\u0259 ilk siyasi birlik yaradib g\u0259l\u0259c\u0259k Midiya d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoyur.<br><br>Onlar e.\u0259. VIII-VII \u0259srl\u0259rd\u0259 Assuriyanin tabeliyi alt\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r. E.\u0259.650-625 -i ill\u0259rd\u0259 is\u0259 Turanl\u0131lar Midiyaya yiy\u0259l\u0259nirl\u0259r. E.\u0259. 625- ci ild\u0259 Midiya m\u00fcst\u0259qilliy\u0259 nail olur v\u0259 Farsdan Kaspi darvazalar\u0131na q\u0259d\u0259r v\u0259 X\u0259z\u0259rd\u0259n Mesopotamiyaya q\u0259d\u0259r olan \u0259razil\u0259ri \u00f6zun\u0259 birl\u0259sdirir. E.\u0259. 550-ci ild\u0259 II Kir Midiya dovletini suquta ugradana q\u0259d\u0259r farslar Midiyanin tabeliyind\u0259 qal\u0131rlar. E.\u0259. 550-ci ild\u0259 II Kir farslar\u0131n \u018fh\u0259m\u0259ni d\u00f6vl\u0259tini yarad\u0131r. \u018fh\u0259m\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti e.\u0259.330-cu ild\u0259 Makedoniyal\u0131 Isk\u0259nd\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n suquta ugrad\u0131l\u0131r. Isk\u0259nd\u0259rin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra h\u0259min \u0259razid\u0259 Suriya pad\u015fahl\u0131\u011f\u0131 \/Selevkiler d\u00f6vl\u0259ti\/ yaradilir.<br><br>E.\u0259. II \u0259srin 40-c\u0131 ill\u0259rind\u0259 Parfiya d\u00f6vl\u0259ti Suriya padsahl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Mesopotamiyaya kimi olan \u0259razil\u0259rini \u0259l\u0259 ke\u00e7irir. H\u0259min vaxtdan etibar\u0259n farslar Parfiya tabe\u00e7iliyi alt\u0131nda qal\u0131rlar. Onlar yalniz yeni eran\u0131n 226-ci ilind\u0259 Parfiya dovl\u0259tinin varl\u0131\u011f\u0131na son qoyub Sasani d\u00f6vl\u0259tini yarad\u0131rlar. Sasani d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 651-ci ild\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n s\u00fcquta ugrad\u0131l\u0131r. Sasani d\u00f6vl\u0259tinin \u0259razisi \u0259yal\u0259tl\u0259r s\u0259kilind\u0259 \u0259r\u0259b cani\u015finl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 edilir. \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin s\u00fcqutundan sonra Sasanil\u0259rin q\u0259rb \u0259yal\u0259tl\u0259ri Abbasi xilaf\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259, \u015f\u0259rq \u0259razil\u0259ri is\u0259 X \u0259srin sonlar\u0131na q\u0259d\u0259r Samaniler d\u00f6vl\u0259tinin, XI \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259 is\u0259 h\u0259m \u015f\u0259rq, h\u0259m d\u0259 q\u0259rb \u0259razil\u0259rinin xeyli hiss\u0259si Q\u0259zn\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131l\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/jgaJ5D.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-56875\" width=\"674\" height=\"542\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/jgaJ5D.png 960w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/jgaJ5D-300x241.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/jgaJ5D-150x121.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/jgaJ5D-768x618.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 674px) 100vw, 674px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>XI esrin 40-50-ci ill\u0259rind\u0259 ke\u00e7mi\u015f Sasani imperiyas\u0131 \u0259razil\u0259ri S\u0259lcuq t\u00fcrkl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n tutulur v\u0259 \u0259yal\u0259tl\u0259r \u015f\u0259klind\u0259 t\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 edilir. S\u0259lcuq imperiyas\u0131n\u0131n suqutundan sonra onlar Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259rinin, \u00c7ingiz xan\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 is\u0259 Elxanil\u0259r hakiml\u0259rinin \u0259yal\u0259tl\u0259ri olaraq idar\u0259 edilmi\u015fl\u0259r. Teymuri imperatorlu\u011fu d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 teymuril\u0259rin, sonra Qaraqoyunlular\u0131n v\u0259 A\u011fqoyunlular\u0131n tabe\u00e7iliyind\u0259 idil\u0259r. S\u0259f\u0259vi sahi I Abbas\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyin\u0259 farslar\u0131n daha \u00e7ox c\u0259lb edilm\u0259siyl\u0259 S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259ti farsla\u015fmaya meyill\u0259ndi, lakin Nadir sah hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 ald\u0131qdan sonra bu prosesin qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131nd\u0131.1747-ci ild\u0259 Nadir sahin old\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259n sonra fars m\u0259n\u015f\u0259li Kerim xan Z\u0259nd fars hakimiyyetini yaratma\u011fa s\u0259y g\u00f6st\u0259rmi\u015f, lakin \u0259vv\u0259lc\u0259 Feteli xan \u018ffsar, daha sonra A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d xan Qacar ona qar\u015f\u0131 ciddi m\u00fcbariz\u0259 apararaq, farslar\u0131n hakimiyy\u0259t yaratmalar\u0131na imkan vermemisdil\u0259r.Yalniz 1925-ci ild\u0259 fars P\u0259hl\u0259vi s\u00fclal\u0259si \u00abingilis plan\u0131yla\u00bb hakimiyy\u0259t\u0259 yiy\u0259l\u0259n\u0259r\u0259k yeni bir d\u00f6vl\u0259t yaratd\u0131lar v\u0259 ulu \u00bbari \u00bb tayfa adlar\u0131na istinad\u0259n bu d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00bbIran\u00bb ad\u0131n\u0131 verdil\u0259r.<br><br>\u00bbIran\u00bb ad\u0131 d\u00fcnya xalqlar\u0131n\u0131n dilin\u0259 XX esrin 30-cu ill\u0259rind\u0259 daxil oldu . Buna q\u0259d\u0259r d\u00fcnya xalqlar\u0131 ke\u00e7mi\u015f Sasani imperiyas\u0131n\u0131n q\u0259rb \u0259razil\u0259rini \u00bbTurkomaniya\u00bb ad\u0131 il\u0259, \u015f\u0259rqd\u0259 X\u0259z\u0259r\u0259 t\u0259r\u0259f olan \u0259razil\u0259rini is\u0259 \u00bbRegni Persi\u00bb ad\u0131 il\u0259 tan\u0131y\u0131rd\u0131lar. Alman tedqiqat\u00e7\u0131 Zeyterin 1730 -cu il x\u0259rit\u0259sind\u0259 Da\u011f\u0131stan \u0259razisind\u0259 Qaqauziyadan ba\u015flay\u0131b c\u0259nuba do\u011fru X\u0259z\u0259r\u0259trafi \u0259razi \u00bbRegni Persi\u00bb kimi g\u00f6sterilmi\u015fdir. H\u0259min regionun t\u0259n ortas\u0131 dair\u0259y\u0259 al\u0131naraq dair\u0259nin ic\u0259risin\u0259 \u00bbAdirbeitzania\u00bb ad\u0131 qeyd edilmi\u015fdir ki. bu da Zeyterin t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00bbAz\u0259rbaycan\u00bb dem\u0259kdir.<br><br>Sonda bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lirik ki, ilk ba\u015flan\u011f\u0131cdan 1925-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r \u00bbIran\u00bb ad\u0131nda dovl\u0259t olmam\u0131\u015fd\u0131r.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Zabit Babayev \u00bbIran\u00bb cografi anlay\u0131\u015f\u0131 meydana gel\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r h\u0259min \u0259razid\u0259 Babil imperatorlu\u011funun \u0259yal\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 hakim olmuslar. E.\u0259. II minillikd\u0259 ari tayfalar\u0131ndan olan farslar simaldan<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-91701","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91701","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=91701"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91701\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":91703,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91701\/revisions\/91703"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=91701"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=91701"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=91701"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}