{"id":93901,"date":"2023-07-23T02:07:18","date_gmt":"2023-07-22T22:07:18","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=93901"},"modified":"2023-07-23T02:07:20","modified_gmt":"2023-07-22T22:07:20","slug":"%c9%99yyas-sair-yoxsa-dahi-alim","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=93901","title":{"rendered":"\u018fyya\u015f \u015fair yoxsa dahi alim"},"content":{"rendered":"\n<p>\u0130slam m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin 1400 illik tarixi boyunca b\u0259lk\u0259 d\u0259 \u00d6m\u0259r X\u0259yyam q\u0259d\u0259r m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olan, haqq\u0131nda ziddiyy\u0259tli fikirl\u0259r ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n ikinci \u015f\u0259xsiyy\u0259t tapmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil. B\u0259zil\u0259ri onu az qala ulu Lo\u011fman q\u0259d\u0259r hikm\u0259t sahibi, \u0130bn Sina q\u0259d\u0259r q\u00fcdr\u0259tli filosof, Biruni q\u0259d\u0259r bacar\u0131ql\u0131 astronom hesab etmi\u015fl\u0259r.<br>B\u0259zil\u0259ri is\u0259 tam \u0259ksin\u0259, onu rindan\u0259 h\u0259yat s\u00fcr\u0259n v\u0259 bu c\u00fcr h\u0259yat\u0131 t\u0259bli\u011f ed\u0259n, axir\u0259t al\u0259min\u0259 inanmayan v\u0259 \u00f6l\u00fcmd\u0259n sonra h\u0259yat olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259y\u0259n, d\u00fcnyan\u0131n pu\u00e7lu\u011funu anlamaqdan do\u011fan pe\u015fman\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259rabla unutma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan, g\u00f6z\u0259ll\u0259rin q\u0131vr\u0131m sa\u00e7lar\u0131ndan, al yanaqlar\u0131ndan ilham alan ey\u015f-i\u015fr\u0259t \u015fairi kimi t\u0259qdim etmi\u015fl\u0259r. El\u0259 bu \u00fczd\u0259n \u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n r\u00fcbail\u0259rini kef m\u0259clisl\u0259rind\u0259 sa\u011fl\u0131q \u0259v\u0259zin\u0259 s\u00f6yl\u0259mi\u015f v\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 s\u00f6yl\u0259m\u0259kd\u0259dirl\u0259r. B\u0259s h\u0259qiq\u0259t n\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir? Do\u011frudanm\u0131 \u00d6m\u0259r X\u0259yyam kafir, dinsiz v\u0259 allahs\u0131z imi\u015f?<\/p>\n\n\n\n<p><a><\/a>\u018fvv\u0259la, \u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n r\u00fcbail\u0259rini t\u0259klikd\u0259 v\u0259 m\u00fcc\u0259rr\u0259d m\u0259nada yox, o d\u00f6vr\u00fcn v\u0259 ondan sonran\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259dibl\u0259rinin, hikm\u0259t v\u0259 irfan sahibl\u0259rinin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 d\u00fcnyas\u0131 kontekstind\u0259 q\u0259bul etm\u0259k, anlamaq laz\u0131md\u0131r. \u018fg\u0259r \u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131 dinsiz kimi q\u0259bul ets\u0259k, Hafizi, S\u0259dini, F\u00fczulini, Seyyid \u018fzimi d\u0259 kafir bilm\u0259liyik. \u00c7\u00fcnki onlar da \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 eyni ifad\u0259l\u0259rd\u0259n, mey, meyxan\u0259, saqi, canan kimi obrazlardan gen-bol istifad\u0259 edirdil\u0259r. Onlar\u0131n da \u0259s\u0259rl\u0259rini v\u0259r\u0259ql\u0259y\u0259nd\u0259 m\u0259scid, namaz, oruc, t\u0259sbeh kimi dini atributlara qar\u015f\u0131 bar\u0131\u015fmaz \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flarla rastla\u015f\u0131r\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/kayzen.az\/uploads\/images\/03\/41\/16\/2020\/07\/17\/3f6733.jpg\" alt=\"&Ouml;m\u0259r X\u0259yyam\" title=\"&Ouml;m\u0259r X\u0259yyam\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Dem\u0259k, Quran\u0131 14 qira\u0259ti il\u0259 \u0259zb\u0259r bil\u0259n Hafizi, \u00f6mr\u00fcn\u00fc K\u0259rb\u0259lada \u0130mam H\u00fcseyn (\u0259) m\u0259qb\u0259r\u0259sind\u0259 xidm\u0259tkarl\u0131qla ke\u00e7ir\u0259n F\u00fczulini, N\u0259c\u0259fd\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l ruhani t\u0259hsili alan Seyyid \u018fzimi kafirlikd\u0259 ittiham etm\u0259y\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r haqq\u0131m\u0131z \u00e7at\u0131rsa, \u00d6m\u0259r X\u0259yyama da eyni ittiaham\u0131 ir\u0259li s\u00fcrm\u0259y\u0259 o d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 haql\u0131y\u0131q. Unutmayaq ki, orta \u0259srl\u0259r \u015e\u0259rqinin \u015feir v\u0259 hikm\u0259t d\u00fcnyas\u0131 Bayezid B\u0259stami, G\u00fcneyd Ba\u011fdadi, \u018fbd\u00fclqadir Gilani, M\u0259nsur H\u0259llac, \u015eibli, S\u0259riyy S\u0259q\u0259ti, Z\u00fcnnun Misri, \u018fbu S\u0259id \u018fb\u00fcl-Xeyr, S\u0259hl T\u00fcst\u0259ri, \u015e\u0259qiq B\u0259lxi kimi b\u00f6y\u00fck sufil\u0259rin irsi \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulub. Unutmayaq ki, N\u0259siminin, N\u0259iminin, M\u00f6vlanan\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rinin \u00f6z dili, \u00f6z l\u00fc\u011f\u0259ti var.<br>Burada h\u0259r \u015fey r\u0259mzl\u0259r\u0259, simvollara ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu dilin l\u00fc\u011f\u0259tini bilm\u0259yinc\u0259, onu anlamaq qeyri-m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. V\u0259 b\u00fct\u00fcn bu ittihamlar h\u0259min l\u00fc\u011f\u0259ti bilm\u0259m\u0259kd\u0259n ir\u0259li g\u0259lir. Unutmayaq ki, bizim b\u00f6y\u00fck \u015e\u0259rq klassikl\u0259ri bar\u0259d\u0259 t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rimiz ya 70 illik sovet ideologiyas\u0131ndan, ya da \u015e\u0259rqi \u00f6z\u00fcn\u0259 s\u0259rf ed\u0259n \u015f\u0259kild\u0259 anlay\u0131b t\u0259qdim ed\u0259n Q\u0259rb orientalistikas\u0131ndan qaynaqlan\u0131r.<br>\u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n \u00f6z sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda da ona qar\u015f\u0131 m\u0259nfi fikird\u0259 olanlar, onu k\u00fcfr v\u0259 ilhadda m\u00fcq\u0259ssir bil\u0259nl\u0259r vard\u0131. M\u0259hz bu s\u0259b\u0259bd\u0259n z\u0259man\u0259nin \u0259n b\u00f6y\u00fck irfan sahibl\u0259rind\u0259n biri, \u201cH\u0259diq\u0259t\u00fcl-h\u0259qiq\u0259\u201dnin m\u00fc\u0259llifi H\u0259kim S\u0259nai \u00d6m\u0259r X\u0259yyama m\u0259ktubunda onu \u201chikm\u0259t sahibl\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131\u201d adland\u0131r\u0131r v\u0259 \u201cZ\u00fclfiqara b\u0259nz\u0259r dilini\u201d q\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131b bu t\u00f6hm\u0259tl\u0259r\u0259 cavab verm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131. \u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n ilk bax\u0131\u015fda \u0130slam ehkam\u0131 il\u0259 uy\u011fun g\u0259lm\u0259y\u0259n, zahir\u0259n \u0259yya\u015fl\u0131\u011f\u0131, \u015f\u0259rab\u0131, ey\u015f-i\u015fr\u0259ti t\u0259bli\u011f ed\u0259n r\u00fcbail\u0259ri bar\u0259d\u0259 \u00f6nc\u0259 bunu dey\u0259k ki, bu r\u00fcbail\u0259rin ham\u0131s\u0131n\u0131n h\u0259qiq\u0259t\u0259n ona m\u0259xsus olub-olmad\u0131\u011f\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131ndad\u0131r.<br>Tarixd\u0259n yax\u015f\u0131 m\u0259lumdur ki, bir \u00e7ox b\u00f6y\u00fck \u015fairl\u0259r\u0259 aid edil\u0259n \u0259s\u0259rl\u0259rin i\u00e7ind\u0259 xeyli qondarma yaz\u0131lara v\u0259 \u0259lav\u0259l\u0259r\u0259 d\u0259 rast g\u0259linir. \u015eairl\u0259rin qazand\u0131\u011f\u0131 sevgi onlar\u0131n ad\u0131na \u00e7\u0131x\u0131lan yalan\u00e7\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259rin yaranmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur. R\u00fcbai is\u0259 bildiyimiz kimi, h\u0259m sad\u0259 xalq k\u00fctl\u0259l\u0259ri, h\u0259m d\u0259 elita t\u0259r\u0259find\u0259n sevil\u0259n v\u0259 oxunan b\u0259dii janrd\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 zaman-zaman nam\u0259lum \u201c\u015fairl\u0259r\u201d \u00f6z baya\u011f\u0131 fikirl\u0259rini t\u0259bli\u011f etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n ad\u0131ndan istifad\u0259 etmi\u015f, \u00f6z fikirl\u0259rini onun ad\u0131na yazmaqla bunlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131na nail olmu\u015flar.<br>\u015eairin b\u0259dii irsinin ilk t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131ndan olmu\u015f \u0130ran alimi Sadiq Hiday\u0259t yaz\u0131rd\u0131 ki, \u00d6m\u0259r X\u0259yyamdan sonra ya\u015fam\u0131\u015f ey\u015f-i\u015fr\u0259t \u015fairl\u0259rind\u0259n bir \u00e7oxu \u015f\u0259ri\u0259t c\u0259zas\u0131ndan qa\u00e7maq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rini onun ad\u0131ndan yazm\u0131\u015fd\u0131r. Bunu qeyd etm\u0259k kifay\u0259tdir ki, m\u0259\u015fhur rus \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas\u0131, \u00d6m\u0259r X\u0259yyam irsinin \u0259n m\u0259\u015fhur t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131ndan say\u0131lan V.A.Jukovski (1858-1918) \u015fair\u0259 aid edil\u0259n y\u00fczl\u0259rl\u0259 r\u00fcbaid\u0259n yaln\u0131z 82-sinin h\u0259qiq\u0259t\u0259n onun q\u0259l\u0259mind\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131na inan\u0131r, qalan r\u00fcbail\u0259ri is\u0259 nam\u0259lum m\u00fc\u0259llifl\u0259rin \u0259s\u0259ri hesab edirdi.<br><strong>\u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n r\u00fcbail\u0259rinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n \u00fc\u00e7 \u0259sr yar\u0131m sonra toplan\u0131b m\u0259cmu\u0259 hal\u0131na sal\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, bu fikrin do\u011frulu\u011funu q\u0259bul etm\u0259k \u00e7\u0259tinlik t\u00f6r\u0259tm\u0259z.<\/strong><br>Bunu da n\u0259z\u0259rd\u0259n qa\u00e7\u0131rmayaq ki, \u00d6m\u0259r X\u0259yyam haqq\u0131nda allahs\u0131z, dinsiz, \u015f\u0259rabxor kimi m\u0259nfi t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rin formala\u015fmas\u0131nda XIII \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015f sufi m\u00fc\u0259llif N\u0259cm\u0259ddin Razinin \u201cMirsad\u00fcl-ibad\u201d kitab\u0131n\u0131n v\u0259 daha bir ne\u00e7\u0259 \u0259s\u0259rin b\u00f6y\u00fck rolu olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6m\u0259r X\u0259yyam dini v\u0259 d\u00fcny\u0259vi elml\u0259r sah\u0259sind\u0259 d\u0259rin bilik sahibi olmu\u015fdur. Onun elmi irsinin b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259i itib-batm\u0131\u015fd\u0131r. Amma g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 kimi g\u0259lib-\u00e7atm\u0131\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri bel\u0259, \u015fairin z\u0259kas\u0131 haqq\u0131nda t\u0259s\u0259vv\u00fcr yaratma\u011fa kifay\u0259t ed\u0259r. \u00d6m\u0259r X\u0259yyam \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rini iki dild\u0259 \u2013 \u0259r\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rind\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259tta \u015fairin fars dilind\u0259ki m\u0259\u015fhur r\u00fcbail\u0259rind\u0259n \u0259lav\u0259, \u0259r\u0259b dilind\u0259 d\u0259 r\u00fcbail\u0259ri olmu\u015fdur. \u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259n 18-nin ad\u0131 m\u0259lumdur. Onun \u0259s\u0259rl\u0259ri \u0259sas\u0259n, f\u0259ls\u0259f\u0259, c\u0259br, h\u0259nd\u0259s\u0259, astronomiya elml\u0259rini \u0259hat\u0259 edir. Alimin musiqi v\u0259 minerologiya sah\u0259sind\u0259 d\u0259 kitablar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6m\u0259r X\u0259yyam c\u0259r\u00e7iv\u0259 i\u00e7\u0259risind\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015f qiym\u0259tli da\u015flar\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259n \u00e7\u0131xarmadan \u00e7\u0259kisinin hesablanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fcsul t\u0259klif etmi\u015fdir. Onun c\u0259br v\u0259 h\u0259nd\u0259s\u0259 sah\u0259sind\u0259ki nailiyy\u0259tl\u0259ri m\u00fcasir aliml\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259 y\u00fcks\u0259k d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilir. Bel\u0259 ki, \u00d6m\u0259r X\u0259yyam Evkilidn 5-ci postulat\u0131n\u0131n isbat\u0131n\u0131 vermi\u015f, kubik b\u0259rab\u0259rlikl\u0259rin orijinal h\u0259llini t\u0259klif etmi\u015f, irrasional \u0259d\u0259dl\u0259rin m\u00f6vcudlu\u011funu s\u00fcbut etmi\u015fdir. \u018fld\u0259 olan b\u0259zi m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259, riyazi t\u0259nlikl\u0259rd\u0259 m\u0259chulu ifad\u0259 ed\u0259n \u201cx\u201d anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 da ilk d\u0259f\u0259 elm\u0259 o g\u0259tirmi\u015fdir. B\u0259zil\u0259ri onu Nyuton binomunun m\u00fc\u0259llifi hesab edirl\u0259r. Binomial \u0259msallardan ibar\u0259t Paskal \u00fc\u00e7buca\u011f\u0131n\u0131n \u00d6m\u0259r X\u0259yyama aidliyi is\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259sizdir; h\u0259tta Iranda bu riyazi modeli \u201cX\u0259yyam \u00fc\u00e7buca\u011f\u0131\u201d adland\u0131r\u0131rlar. Lakin Q\u0259rb burada da \u00f6z yolu il\u0259 gedib, bu elmi k\u0259\u015ffi X\u0259yyamdan 550 il sonra ya\u015fam\u0131\u015f Blez Paskala aid etdi.<br>\u00d6m\u0259r X\u0259yyam bacar\u0131ql\u0131 astronom idi. \u0130sfahanda, s\u0259lc\u00fcq sultan\u0131 C\u0259lal\u0259ddin M\u0259lik-\u015fah\u0131n zaman\u0131nda saray r\u0259s\u0259dxanas\u0131na r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015f v\u0259 m\u0259\u015fhur t\u0259qvimi yaratm\u0131\u015fd\u0131r. \u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 t\u0259qvim sultan\u0131n \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 \u201cc\u0259lali\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131b. C\u0259lali t\u0259qvimi o zamanlar Avropada t\u0259tbiq edil\u0259n Yulian t\u0259qvimind\u0259n v\u0259 XVI \u0259srd\u0259 islahat n\u0259tic\u0259sind\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 minmi\u015f v\u0259 haz\u0131rda miladi t\u0259qvim ad\u0131 il\u0259 istifad\u0259 etdiyimiz Qriqorian t\u0259qvimind\u0259n daha d\u0259qiqdir.<br>C\u0259lali t\u0259qvimind\u0259 yaz gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz b\u0259rab\u0259rliyi g\u00fcn\u00fc, y\u0259ni Novruz bayram\u0131 g\u00fcn\u00fc ilin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 kimi q\u0259bul edilirdi. Yulian t\u0259qvimind\u0259ki d\u00f6rd ild\u0259n-bir uzun il, Qriqorian t\u0259qvimind\u0259ki 400 ild\u0259 97 uzun il qaydas\u0131na r\u0259\u011fm\u0259n, c\u0259lali t\u0259qvimind\u0259 h\u0259r 33 ild\u0259n 25-i normal, 8-i uzun say\u0131l\u0131rd\u0131, ay\u0131n g\u00fcnl\u0259rinin say\u0131 is\u0259 29-dan 32-y\u0259 kimi d\u0259yi\u015firdi.<br><strong>C\u0259lali t\u0259qviminin b\u0259zi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri m\u00fcasir Iranda istifad\u0259 edil\u0259n hicri-\u015f\u0259msi t\u0259qvimd\u0259 d\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131n\u0131b.<\/strong><br>\u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n \u0259n m\u0259\u015fhur l\u0259q\u0259bi \u00ab\u011fiyas\u0259d-din\u00bbdir ki, bunun da t\u0259rc\u00fcm\u0259si \u201cdinin k\u00f6m\u0259yi (k\u00f6m\u0259k\u00e7isi)\u201d dem\u0259kdir. Onun daha bir ne\u00e7\u0259 l\u0259q\u0259bi kitablarda qeyd edilib. M\u0259s\u0259l\u0259n, h\u0259kim (hikm\u0259tli), sultan\u00fcl-\u00fcl\u0259ma (aliml\u0259rin sultan\u0131), taliyi-Ibni-Sina (Ibn Sinan\u0131n ard\u0131c\u0131l\u0131), \u0259\u015f-\u015feyx\u00fcl-imam (r\u0259hb\u0259r, ba\u015f\u00e7\u0131), n\u00fcsr\u0259t\u0259d-din (dinin yard\u0131m\u0131) v\u0259 s.<br>M\u00fcasiri olan m\u0259\u015fhur \u015fair Nizami \u018fruzi onu \u201ch\u00fccc\u0259t\u00fcl-h\u0259qq\u201d (Allah\u0131n h\u00fccc\u0259ti), tarix\u00e7i Beyh\u0259qi is\u0259 \u201c\u00f6z \u0259srinin imam\u0131\u201d adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Imam Q\u0259zzali astronomiya bar\u0259d\u0259 bilm\u0259diyi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00d6m\u0259r X\u0259yyamdan soru\u015furmu\u015f.<br>\u00d6m\u0259r X\u0259yyam yaln\u0131z d\u00fcny\u0259vi deyil, dini elml\u0259ri d\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l m\u0259nims\u0259mi\u015fdi. Deyirl\u0259r ki, \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonlar\u0131na yax\u0131n \u00d6m\u0259r X\u0259yyam bir g\u00fcn Sultan S\u0259nc\u0259r Q\u0259zn\u0259vinin v\u0259ziri \u015eihab\u00fcl-\u0130slam \u018fbd\u00fcrr\u0259zzaq\u0131n yan\u0131na g\u0259lir. Z\u0259man\u0259nin m\u0259\u015fhur Quran bilicil\u0259rind\u0259n say\u0131lan \u018fb\u00fcl-H\u0259s\u0259n Q\u0259zzal Ni\u015faburi d\u0259 burada imi\u015f (onu \u0130mam Q\u0259zzali il\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131rmay\u0131n). S\u00f6hb\u0259t Qurani-k\u0259rimin bir ay\u0259sinin qira\u0259tind\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcr. V\u0259zir bu bar\u0259d\u0259 \u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n fikrini soru\u015fur. \u015eair h\u0259min ay\u0259nin qira\u0259t f\u0259rql\u0259rini sadalay\u0131r, sonra \u00f6z\u00fcn\u00fcn do\u011fru sayd\u0131\u011f\u0131 n\u0259z\u0259riyy\u0259nin s\u00fcbutu \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259lill\u0259r g\u0259tirir.<br>\u018fb\u00fcl-H\u0259s\u0259n Q\u0259zzal \u015fairin qira\u0259t sah\u0259sind\u0259ki bilikl\u0259rin\u0259 heyran qal\u0131r v\u0259 deyir: \u201cM\u0259n g\u00fcman etm\u0259zdim ki, bu inc\u0259likl\u0259ri n\u0259inki f\u0259ls\u0259f\u0259 alimi, h\u0259tta h\u0259r hans\u0131 Quran qaresi bilmi\u015f olar\u201d. \u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n v\u0259fat\u0131 bar\u0259d\u0259 d\u0259 Beyh\u0259qi maraql\u0131 bir r\u0259vay\u0259t verir. \u015eair \u00f6mr\u00fcn\u00fcn son g\u00fcnl\u0259rini Ibn Sinan\u0131n \u201c\u015eifa\u201d \u0259s\u0259rini oxumaqla ke\u00e7irirmi\u015f. Bir g\u00fcn yen\u0259 di\u015fl\u0259rini \u00e7\u00f6pl\u0259 t\u0259mizl\u0259y\u0259r\u0259k kitab\u0131 oxuyurmu\u015f. \u201c\u015eifa\u201dn\u0131n ilahiyyat b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 \u00e7atanda di\u015f \u00e7\u00f6p\u00fcn\u00fc v\u0259r\u0259ql\u0259rin aras\u0131na qoyub kitab\u0131 b\u00fck\u00fcr, aya\u011fa qalx\u0131b namaz q\u0131l\u0131r. Bundan sonra bir daha yemir v\u0259 i\u00e7mir. Ax\u015fam namaz\u0131n\u0131 q\u0131l\u0131b qurtarandan sonra s\u0259cd\u0259y\u0259 gedib Allaha bel\u0259 dua edir: \u201c\u0130lahi, bilirs\u0259n ki, m\u0259n S\u0259ni \u00f6z imkan\u0131m s\u0259viyy\u0259sind\u0259 d\u0259rk etdim. M\u0259ni ba\u011f\u0131\u015fla, S\u0259nin haqq\u0131nda biliyim S\u0259n\u0259 do\u011fru ged\u0259n yolum imi\u015f\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u015eair bu s\u00f6zl\u0259ri s\u00f6yl\u0259yib d\u00fcnyan\u0131 t\u0259rk edir. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, \u015fairin r\u00fcbail\u0259rind\u0259n birind\u0259 d\u0259 buna b\u0259nz\u0259r fikir vur\u011fulan\u0131r:<\/strong>K\u00f6nl\u00fcm he\u00e7 bilikd\u0259n olmad\u0131 m\u0259hrum,<br>Bir \u00e7ox sirl\u0259r m\u0259n\u0259 oldular m\u0259fhum.<br>Ya\u015fad\u0131m d\u00fcnyada yetmi\u015f iki il,<\/p>\n\n\n\n<p>Yen\u0259 he\u00e7 n\u0259 m\u0259n\u0259 olmad\u0131 m\u0259lum.<br>Sonda m\u00f6ht\u0259r\u0259m oxuculara bu sual\u0131 verm\u0259k ist\u0259rdim: \u018fg\u0259r \u00d6m\u0259r X\u0259yyam h\u0259qiq\u0259t\u0259n g\u00fcn\u00fcn\u00fc \u0259yya\u015fl\u0131qla ke\u00e7irirmi\u015fs\u0259, hikm\u0259t v\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259nin, c\u0259br v\u0259 h\u0259nd\u0259s\u0259nin \u00e7\u0259tin b\u0259hsl\u0259rini nec\u0259 \u00f6yr\u0259nib m\u0259nims\u0259mi\u015fdir? \u018fg\u0259r onun r\u00fcbail\u0259rini ey\u015f-i\u015fr\u0259tin t\u0259r\u0259nn\u00fcm\u00fc kimi q\u0259bul ediriks\u0259, dini bilikl\u0259r\u0259 bunca vaqif oldu\u011funu, m\u00fcasirl\u0259ri olan \u015f\u0259ri\u0259t v\u0259 irfan sahibl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n bu q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yad edildiyini nec\u0259 izah ed\u0259k? Ba\u015f\u0131 kef m\u0259clisl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fan, d\u00fcnyan\u0131n probleml\u0259rind\u0259n s\u0259rxo\u015fluq vasit\u0259sil\u0259 qa\u00e7ma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan bir adamda zehn ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131, sa\u011flam m\u0259ntiq, g\u00fccl\u00fc hafiz\u0259 ola bil\u0259rmi?<\/p>\n\n\n\n<p>Bu b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tin elmi irsini, f\u0259ls\u0259f\u0259, riyaziyyat, astronomiya sah\u0259sind\u0259ki \u0259s\u0259rl\u0259rini, m\u00fcasirl\u0259rinin h\u00f6rm\u0259tl\u0259 dolu fikirl\u0259rini fakt oldu\u011fu halda k\u0259nara qoyma\u011fa v\u0259 r\u00fcbail\u0259rd\u0259ki r\u0259mzl\u0259ri yozmadan zahiri m\u0259nas\u0131 \u0259sas\u0131nda h\u00f6km verm\u0259y\u0259 haqq\u0131m\u0131z varm\u0131? Bu suallar\u0131n cavab\u0131 bar\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 d\u0259y\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00a0(publika)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130slam m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin 1400 illik tarixi boyunca b\u0259lk\u0259 d\u0259 \u00d6m\u0259r X\u0259yyam q\u0259d\u0259r m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olan, haqq\u0131nda ziddiyy\u0259tli fikirl\u0259r ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n ikinci \u015f\u0259xsiyy\u0259t tapmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":93904,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18],"tags":[],"class_list":["post-93901","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dbi-dusunclr"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93901","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=93901"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93901\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":93905,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93901\/revisions\/93905"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/93904"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=93901"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=93901"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=93901"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}