{"id":94108,"date":"2023-07-29T12:48:33","date_gmt":"2023-07-29T08:48:33","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=94108"},"modified":"2023-07-29T12:48:35","modified_gmt":"2023-07-29T08:48:35","slug":"su-altinda-qalmis-qit%c9%99-mu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=94108","title":{"rendered":"Su alt\u0131nda qalm\u0131\u015f qit\u0259: Mu"},"content":{"rendered":"\n<p>Bir zamanlar Sakit okeanda m\u00f6vcud olmu\u015f Mu qit\u0259si 12\u201314 min il \u0259vv\u0259l yeralt\u0131 t\u0259kanlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 okean\u0131n d\u0259rinlikl\u0259rind\u0259 qeyb olan sivilizasiyan\u0131n ad\u0131d\u0131r. F\u0259rziyy\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, Mu qit\u0259si Avstraliya materikind\u0259n iki d\u0259f\u0259 b\u00f6y\u00fck olub. Bu qit\u0259d\u0259 50\u201370 min il \u0259vv\u0259l sivilizasiya \u0259n y\u00fcks\u0259k h\u0259dd\u0259 \u00e7at\u0131b. XX y\u00fczilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r Mu qit\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u00fct\u00fcn bilgil\u0259r folklor m\u00fcst\u0259visind\u0259 idi v\u0259 onun haqq\u0131nda deyil\u0259nl\u0259r mif v\u0259 \u0259fsan\u0259 hesab olunurdu. \u0130lk d\u0259f\u0259 ingilis alimi Ceyms \u00c7\u00f6r\u00e7vard bu qit\u0259 haqq\u0131nda elmi ara\u015fd\u0131rmalara ba\u015flad\u0131 v\u0259 50 illik t\u0259dqiqatlardan sonra, n\u0259hay\u0259t, itmi\u015f qit\u0259 v\u0259 onun qeyb olmu\u015f m\u0259d\u0259niyy\u0259ti haqq\u0131nda elmi d\u0259lill\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdi. Bel\u0259likl\u0259, Mu m\u00f6vzusu ciddi elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n obyektin\u0259 \u00e7evrildi.<\/p>\n\n\n\n<p>Sonralar bu ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n davam\u00e7\u0131s\u0131 kimi t\u00fcrkiy\u0259li T\u0259hsin Mayat\u0259p\u0259k Meksikada maraql\u0131 faktlarla qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. O, burada on min ill\u0259rl\u0259 ya\u015f\u0131 olan l\u00f6vh\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259ki yaz\u0131lar v\u0259 i\u015far\u0259l\u0259rl\u0259 tan\u0131\u015f olur. Mayyalar\u0131n ay-ulduz simvolundan istifad\u0259 etdikl\u0259rini, m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rind\u0259 \u015famanizmin izl\u0259rinin oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr v\u0259 \u00e7ox t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259nir. Meksikada \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 3 il (1935\u20131938) \u0259rzind\u0259 T\u0259hsin Mayat\u0259p\u0259k g\u00f6rd\u00fckl\u0259rini v\u0259 ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131 m\u00fcnt\u0259z\u0259m olaraq raport \u015f\u0259klind\u0259 h\u0259m Atat\u00fcrk\u0259, h\u0259m d\u0259 T\u00fcrk Dil v\u0259 Tarix Qurumuna g\u00f6nd\u0259rir.&nbsp;<a><\/a>Onun raportlar\u0131 3 cildlik kitab hal\u0131nda toplan\u0131r. Amma g\u00f6nd\u0259rdiyi 3 cildlik \u0259lyazman\u0131n 3-c\u00fc cildinin d\u0259 taleyi Mu qit\u0259sinin taleyi kimi olur. 1970-ci ild\u0259 \u0259lyazman\u0131n 3-c\u00fc cildi T\u00fcrk Dil v\u0259 Tarix Qurumunun arxivind\u0259n yoxa \u00e7\u0131x\u0131r. Bu cildd\u0259 \u0259ski Mayya inanclar\u0131, ibad\u0259t v\u0259 etiqadlar\u0131n\u0131n q\u0259dim t\u00fcrk inanclar\u0131 il\u0259 ox\u015farl\u0131\u011f\u0131ndan b\u0259hs olunurdu.<\/p>\n\n\n\n<p>Bununla bel\u0259, Meksikada tap\u0131lan l\u00f6vh\u0259l\u0259r Mu qit\u0259sinin sirrini \u00e7\u00f6zm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn T\u0259hsin Mayat\u0259p\u0259k\u0259 yard\u0131m\u00e7\u0131 olmu\u015fdu. Amma amerikal\u0131 geoloq Vilyam Niven 1920-ci ill\u0259rd\u0259n ba\u015flayaraq Meksikada axtar\u0131\u015flar aparsa da, uzun ill\u0259r ke\u00e7m\u0259sin\u0259 baxmayaraq l\u00f6vh\u0259l\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 yaz\u0131lanlar\u0131n sirrini \u00e7\u00f6z\u0259 bilm\u0259mi\u015fdi. Q\u0259dim m\u0259d\u0259niyy\u0259tin sirl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 gizl\u0259y\u0259n l\u00f6vh\u0259l\u0259rin b\u0259zil\u0259rinin 22 min ya\u015f\u0131 vard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Qeyd etdiyimiz kimi, bu l\u00f6vh\u0259l\u0259ri ilk oxuyan Ceyms \u00c7\u00f6r\u00e7vard idi. O bu m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 istinad\u0259n q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 s\u00f6yl\u0259yirdi ki, q\u0259dim d\u00fcnyada bizd\u0259n daha \u00fcst\u00fcn insanlar v\u0259 daha y\u00fcks\u0259k m\u0259d\u0259niyy\u0259t olub. Bu l\u00f6vh\u0259l\u0259r, \u0259slind\u0259, biz\u0259 m\u0259lum olan q\u0259dim hind, Babil, \u015eumer, Misir, Mayya v\u0259 t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rinin Mu m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin varisi oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Tap\u0131nt\u0131lar Mu m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin b\u00fct\u00fcn m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin anas\u0131, be\u015fiyi oldu\u011funu t\u0259sdiq edirdi. T\u0259hsin Mayat\u0259p\u0259kin qar\u015f\u0131s\u0131nda dayanan \u0259sas sual da m\u0259hz bu idi: \u0259n q\u0259dim m\u0259d\u0259niyy\u0259tin \u2013 Mu m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin q\u0259dim t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259ti il\u0259 n\u0259 kimi \u0259laq\u0259si var?<\/p>\n\n\n\n<p>O, T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi raportlar\u0131n birind\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<br>\u201c70 min il \u00f6nc\u0259 Munu t\u0259rk edib yola \u00e7\u0131xan y\u00fcks\u0259k elm sahibi olan insanlar \u00fc\u00e7 m\u00fcxt\u0259lif istiqam\u0259t se\u00e7dil\u0259r. Onlar Asiya, Avropa v\u0259 Afrika qit\u0259l\u0259rin\u0259 yay\u0131ld\u0131lar v\u0259 y\u00fcks\u0259k m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rini d\u0259 \u00f6zl\u0259ri il\u0259 bu yerl\u0259r\u0259 da\u015f\u0131d\u0131lar. \u0130lk yola \u00e7\u0131xanlar Mu qit\u0259sind\u0259n Mayya ad\u0131yla \u00e7\u0131xaraq Asiyan\u0131n \u015f\u0259rqind\u0259 Uy\u011fur ad\u0131 alan Mu \u00f6vladlar\u0131 idi\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Ceyms \u00c7\u00f6r\u00e7vard da mayyalar\u0131n v\u0259 uy\u011furlar\u0131n k\u00f6kl\u0259rinin Mu qit\u0259sind\u0259n g\u0259lm\u0259si v\u0259 d\u00fcnyaya m\u0259d\u0259niyy\u0259tin ilk d\u0259f\u0259 onlar t\u0259r\u0259find\u0259n yay\u0131lmas\u0131 ehtimal\u0131 il\u0259 raz\u0131la\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259hsin Mayat\u0259p\u0259k raportuna davam ed\u0259r\u0259k yaz\u0131rd\u0131:<br>\u201cUy\u011furlar Asiyan\u0131n \u015f\u0259rqind\u0259n g\u0259mil\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131xaraq oradan Orta Asiyaya, Balkanlara v\u0259 n\u0259hay\u0259t, Britaniyan\u0131n, \u0130spaniyan\u0131n \u015fimal\u0131na q\u0259d\u0259r yay\u0131l\u0131blar. Bel\u0259c\u0259, Asiyadan Avropan\u0131n q\u0259rbin\u0259 q\u0259d\u0259r Mu m\u0259d\u0259niyy\u0259tini, d\u0259qiq des\u0259k, q\u0259dim t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259tini yay\u0131blar\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259hsin Mayat\u0259p\u0259k \u00f6z raportlar\u0131nda t\u0259kc\u0259 Ceyms \u00c7\u00f6r\u00e7vard\u0131n ara\u015fd\u0131rmalar\u0131na \u0259saslanm\u0131rd\u0131. O, Mayya dilini ara\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 bu dill\u0259 t\u00fcrk dili aras\u0131nda ox\u015far v\u0259 ya eyni olan y\u00fczl\u0259rl\u0259 s\u00f6z\u00fc n\u00fcmun\u0259 g\u0259tirirdi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>T\u00fcrkl\u0259rin ilk m\u0259sk\u0259ni<\/strong><br>T\u0259hsin Mayat\u0259p\u0259k Ceyms \u00c7\u00f6r\u00e7vard\u0131n ara\u015fd\u0131rmalar\u0131na, yazd\u0131qlar\u0131na v\u0259 arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar zaman\u0131 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xan l\u00f6vh\u0259l\u0259rd\u0259n al\u0131nan bilgil\u0259r\u0259 \u0259saslanaraq yaz\u0131rd\u0131: \u201cQ\u0259dim t\u00fcrkl\u0259rin ilk v\u0259t\u0259ni v\u0259 k\u00f6k\u00fc indiy\u0259 q\u0259d\u0259r bildiyimizin \u0259ksin\u0259 olaraq Orta Asiya deyil, Sakit okeanda 200 min il \u00f6z m\u00f6vcudlu\u011funu qoruyub-saxlam\u0131\u015f v\u0259 sonra su alt\u0131nda qalm\u0131\u015f Mu qit\u0259si olub. Mu qit\u0259sinin \u0259halisi Orta Asiyaya, Mesopotamiyaya, Misir\u0259 k\u00f6\u00e7 etmi\u015f v\u0259 burada y\u00fcks\u0259k m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rini, dill\u0259rini v\u0259 inanclar\u0131n\u0131 yaym\u0131\u015flar. Bu insanlar\u0131n bir qismi Hindistan\u0131n q\u0259rbind\u0259n g\u0259mil\u0259rl\u0259 B\u0259sr\u0259 k\u00f6rf\u0259zinin \u015fimal\u0131ndak\u0131 F\u0259rat \u00e7ay\u0131n\u0131n m\u0259nb\u0259yin\u0259 \u00e7ataraq sonralar bu yerl\u0259rd\u0259 Akkad v\u0259 bir q\u0259d\u0259r \u015fimalda \u015eumer \u0259halisi kimi tan\u0131nd\u0131lar\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Sonralar da T\u00fcrkiy\u0259 aliml\u0259ri Sinan Meydan, Muazzez \u0130lmiyy\u0259 \u00c7\u0131\u011f v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 bu y\u00f6nd\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131 u\u011furla davam etdirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Mayya v\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ox\u015far s\u00f6zl\u0259r<\/strong><br>Mayya v\u0259 t\u00fcrk dilind\u0259, dem\u0259li, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n y\u00fczl\u0259rl\u0259 ox\u015far v\u0259 ya ortaq s\u00f6z var. Onlardan b\u0259zil\u0259rin\u0259 diqq\u0259t ed\u0259k:<br>1. Axal \u2013 ax\u0131nt\u0131, su ax\u0131nt\u0131s\u0131, g\u00f6l<br>2. Akaan \u2013 su ax\u0131n\u0131, sel<br>3. Baat \u2013 balta<br>4. Bal \u2013 bald\u0131z<br>5. Bik \u2013 b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f<br>6. \u00c7akav \u2013 at\u0259\u015f, od, yand\u0131rmaq<br>7. \u018flkaab \u2013 barmaq (\u0259l barma\u011f\u0131)<br>8. Em\u0259n \u2013 enm\u0259k<br>9. Qalaan \u2013 qalmaq, zindan<br>10. Kar \u2013 qar<br>11. Kin \u2013 g\u00fcn\u0259\u015f, g\u00fcn, \u00e7a\u011f<br>12. Kabah \u2013 qabaq, \u00f6n t\u0259r\u0259f<br>13. Ku\u00e7 \u2013 g\u00fcc, q\u00fcvv\u0259t; dir\u0259ni\u015f<br>14. Son \u2013 son, sonuc<br>15. Sulan \u2013 sulanmaq, suya bat\u0131rmaq, yaxalamaq<br>16. Tasah \u2013 da\u015f\u0131maq, g\u0259tirm\u0259k<br>17. Tuy \u2013 t\u00fck, sa\u00e7<br>18. Yalat \u2013 yalamaq, dad\u0131na baxmaq v\u0259 s.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tap\u0131nt\u0131lar v\u0259 d\u0259lill\u0259r<\/strong><br>Mu m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin m\u00f6vcudlu\u011funu s\u00fcbut ed\u0259n d\u0259lill\u0259r deyil\u0259nl\u0259rin he\u00e7 d\u0259 \u0259fsan\u0259 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcbut etm\u0259kd\u0259dir. Onlardan b\u0259zil\u0259rin\u0259 diqq\u0259t ed\u0259k:<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Sakit okeanda \u2013 bir zamanlar Mu qit\u0259sinin m\u00f6vcud oldu\u011fu \u0259razil\u0259rd\u0259ki b\u0259zi adalarda olan ma\u011faralarda ya\u015f\u0131 y\u00fcz min ill\u0259rl\u0259 \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259n r\u0259sml\u0259r tap\u0131l\u0131b;<br>\u2013 burada bir zamanlar inanc yeri oldu\u011fu ehtimal edil\u0259n abid\u0259 qal\u0131qlar\u0131na rast g\u0259linib;<br>\u2013 bu \u0259razid\u0259ki suyun alt\u0131nda h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fc on metrd\u0259n y\u00fcks\u0259k olan piramidalar a\u015fkarlan\u0131b;<br>\u2013 Sakit okeanda yerl\u0259\u015f\u0259n Paskalya adas\u0131nda a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 tonlarla \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259n heyk\u0259l qal\u0131qlar\u0131 tap\u0131l\u0131b;<br>\u2013 Barneo adas\u0131nda ya\u015f\u0131 38 min il oldu\u011fu t\u0259xmin edil\u0259n quma\u015f par\u00e7a qal\u0131qlar\u0131 a\u015fkarlan\u0131b v\u0259 s.<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, bu, kifay\u0259t q\u0259d\u0259r ciddi m\u00f6vzudur. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, Mu qit\u0259sinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, Mayya m\u0259d\u0259niyy\u0259tini, \u0259ski \u015eumer v\u0259 Akkad, el\u0259c\u0259 d\u0259 dig\u0259r sivilizasiyalar\u0131 d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259k, Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin bu q\u0259dim m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259sini a\u015fkara \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ciddi elmi ara\u015fd\u0131rmalara ehtiyac var.<\/p>\n\n\n\n<p><em>Ayd\u0131n yol<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bir zamanlar Sakit okeanda m\u00f6vcud olmu\u015f Mu qit\u0259si 12\u201314 min il \u0259vv\u0259l yeralt\u0131 t\u0259kanlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 okean\u0131n d\u0259rinlikl\u0259rind\u0259 qeyb olan sivilizasiyan\u0131n ad\u0131d\u0131r. F\u0259rziyy\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, Mu<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,7],"tags":[],"class_list":["post-94108","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-gundm","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94108","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=94108"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94108\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":94110,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94108\/revisions\/94110"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=94108"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=94108"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=94108"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}