{"id":94221,"date":"2023-08-04T09:22:11","date_gmt":"2023-08-04T05:22:11","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=94221"},"modified":"2023-08-04T09:22:12","modified_gmt":"2023-08-04T05:22:12","slug":"ir%c9%99van-quberniyasinda-qirginlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=94221","title":{"rendered":"\u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda q\u0131r\u011f\u0131nlar"},"content":{"rendered":"\n<p>Erm\u0259nil\u0259rin 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259r, az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin silah g\u00fcc\u00fcn\u0259 darmada\u011f\u0131n edilm\u0259si bar\u0259d\u0259 o d\u00f6vr\u00fcn arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 v\u0259 d\u00f6vri m\u0259tbuat\u0131nda kifay\u0259t q\u0259d\u0259r materiallar \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>1917-ci ilin noyabr\u0131nda Rusiyada d\u00f6vl\u0259t \u00e7evrili\u015find\u0259n sonra \u015e\u0259rqi Anadoludan v\u0259 Qafqaz c\u0259bh\u0259sind\u0259n geri \u00e7\u0259kil\u0259n rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n silahlar\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259n erm\u0259nil\u0259r t\u00fcrkl\u0259r\u0259 v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131mlar h\u0259yata ke\u00e7irdil\u0259r. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rinin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n ilk m\u0259rh\u0259l\u0259si 1918-ci ilin \u0259vv\u0259lind\u0259n ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. 1918-ci ilin mart ay\u0131nad\u0259k erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131nda 32, E\u00e7im\u0259dzin q\u0259zas\u0131nda 84, Novo-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131nda 7 v\u0259 S\u00fcrm\u0259li q\u0259zas\u0131nda 75 k\u0259ndi \u2013 \u00fcst-\u00fcst\u0259 198 k\u0259ndi darmada\u011f\u0131n etmi\u015f, h\u0259min q\u0259zalarda t\u0259qrib\u0259n 135 min n\u0259f\u0259r soyda\u015f\u0131m\u0131z\u0131 soyq\u0131r\u0131ma m\u0259ruz qoymu\u015fdu.T\u00fcrkiy\u0259 k\u0259\u015ffiyyat\u0131n\u0131n 18 mart 1918-ci ild\u0259 Qafqaz c\u0259bh\u0259sind\u0259ki v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259ld\u0259 etdiyi m\u0259lumatda bildirilirdi ki, erm\u0259nil\u0259rin Qafqazdak\u0131 silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin t\u0259rkibi 50 min n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir v\u0259 bu q\u00fcvv\u0259l\u0259rin formala\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn 20-y\u0259 q\u0259d\u0259r ingilis zabiti f\u0259al sur\u0259td\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurlar .<\/p>\n\n\n\n<p>1918-ci ilin aprelind\u0259 T\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n Qars\u0131 erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131ndan azad etm\u0259sind\u0259n sonra Andranikin qo\u015funu geri \u00e7\u0259kil\u0259r\u0259k G\u00fcmr\u00fc \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 daxil olmu\u015f, sonra is\u0259 Ax\u0131lk\u0259l\u0259k istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etmi\u015fdi. H\u0259min qo\u015fun A\u011fbaba nahiy\u0259sinin Arpa\u00e7ay boyunca yerl\u0259\u015f\u0259n B\u00f6y\u00fck \u015ei\u015ft\u0259p\u0259, \u0130lanl\u0131, D\u00fczk\u0259nd, Qaranamaz, T\u0259z\u0259k\u0259nd k\u0259ndl\u0259rini viran etdikd\u0259n sonra qon\u015fu Xocab\u0259y (sonralar Boqdanovka rayonu) nahiy\u0259sinin t\u00fcrk k\u0259ndl\u0259rini xaraba qoymu\u015fdur. Ax\u0131lk\u0259l\u0259kd\u0259 t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131na m\u0259\u011flub olan Andranikin qo\u015funu may ay\u0131n\u0131n 14-d\u0259n 18-d\u0259k \u0130r\u0259van quberniyas\u0131na biti\u015fik \u0259razil\u0259rd\u0259 Voronsovka (sonralar Kalinin rayonu) v\u0259 C\u0259lalo\u011flu (sonralar Stepanavan rayonu) nahiy\u0259l\u0259rinin az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rini viran qoymu\u015fdur. May\u0131n 21-22-d\u0259 Voronsovka v\u0259 C\u0259lalo\u011fluda t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131na m\u0259\u011flub olan Andranikin qo\u015funu Loru b\u00f6lg\u0259sind\u0259n Dilicana ke\u00e7mi\u015f, oradan Qaraqoyunlu d\u0259r\u0259si il\u0259 ir\u0259lil\u0259y\u0259r\u0259k iyunun 12-d\u0259 G\u00f6y\u00e7\u0259 g\u00f6l\u00fcn\u00fcn sahilind\u0259ki Axta nahiy\u0259sinin az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rini darmada\u011f\u0131n etmi\u015f v\u0259 sonra Novo-B\u0259yazid (K\u0259v\u0259r) q\u0259zas\u0131n\u0131, daha sonra is\u0259 D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z mahal\u0131n\u0131n k\u0259ndl\u0259rini viran qoymu\u015fdur. 1918-ci il iyunun 20-d\u0259 D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z istiqam\u0259tind\u0259n Nax\u00e7\u0131vana daxil olan Andranikin qo\u015funu orada da q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259d\u0259r\u0259k, Culfa istiqam\u0259tind\u0259n C\u0259nubi Az\u0259rbaycana daxil olmu\u015fdur. \u0130yunun 24-d\u0259 Xoy \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 soyq\u0131r\u0131m t\u00f6r\u0259d\u0259n Andranikin qo\u015funu Urmiya \u00fcz\u0259rin\u0259 h\u00fccum etmi\u015fdir. Apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar g\u00f6st\u0259rir ki, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmaqdan qorxaraq, yenid\u0259n Nax\u00e7\u0131vana qay\u0131tm\u0131\u015f, avqustun \u0259vv\u0259lind\u0259 Ox\u00e7u vadisi il\u0259 Z\u0259ng\u0259zura daxil olmu\u015fdur. 1919-cu ilin aprel ay\u0131nad\u0259k Andranikin qo\u015funu \u018frzurumdan Z\u0259ng\u0259zurad\u0259k h\u0259r\u0259k\u0259t trayektoriyas\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n 500-d\u0259n art\u0131q t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sini viran qoymu\u015fdur. Z\u0259ng\u0259zuru \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259kl\u0259 Andranik, Q\u0259rb d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259laq\u0259sini k\u0259sm\u0259k niyy\u0259tl\u0259rini realla\u015fd\u0131rm\u0131\u015f oldu. Sovet Rusiyas\u0131 is\u0259 Z\u0259ng\u0259zurun Erm\u0259nistana verilm\u0259sini r\u0259smil\u0259\u015fdirdi, Nax\u00e7\u0131van Az\u0259rbaycandan ayr\u0131 sal\u0131nd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/kayzen.az\/uploads\/images\/03\/41\/16\/2020\/10\/20\/db6560.jpg\" alt=\"\u0130r\u0259van quberniyas\u0131\" title=\"\u0130r\u0259van quberniyas\u0131\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri 1918-ci ilin Novruz bayram\u0131 g\u00fcnl\u0259rind\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n P\u0259mb\u0259k mahal\u0131n\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan k\u0259ndl\u0259rin\u0259 basq\u0131nlar etmi\u015f, \u0259halisini k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlara m\u0259ruz qoymu\u015fdu. P\u0259mb\u0259k nahiy\u0259sinin 9 k\u0259ndind\u0259 1000-d\u0259n \u00e7ox soyda\u015f\u0131m\u0131z v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdi. Arcut k\u0259ndind\u0259 60 n\u0259f\u0259r q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, Vartanl\u0131 k\u0259ndind\u0259 is\u0259 13 ya\u015f\u0131ndan yuxar\u0131 411 ki\u015fini t\u00f6vl\u0259y\u0259 dolduraraq yand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar. H\u0259min k\u0259ndd\u0259n yaln\u0131z bir n\u0259f\u0259r qa\u00e7araq can\u0131n\u0131 qurtara bilmi\u015fdi. Erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri h\u0259m\u00e7inin 1918-ci ilin Novruz bayram\u0131 g\u00fcnl\u0259rind\u0259 \u018f\u015ft\u0259r\u0259k yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 G\u00f6z\u0259ld\u0259r\u0259 k\u0259ndin\u0259 basq\u0131n etmi\u015f, 600 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox sakini q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015f, b\u00fct\u00fcn tikilil\u0259ri yand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar. H\u0259min k\u0259ndd\u0259n yaln\u0131z \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259r g\u0259nc qa\u00e7araq canlar\u0131n\u0131 qurtara bilmi\u015fdi.<br><strong>T\u00fcrkiy\u0259 arxivl\u0259rind\u0259 saxlan\u0131lan s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 qeyd edilir ki, 1918-ci il aprelin 29-da G\u00fcmr\u00fcd\u0259n 500 araba il\u0259 Ax\u0131lk\u0259l\u0259y\u0259 apar\u0131lan 3000-\u0259 q\u0259d\u0259r qad\u0131n, qoca, u\u015faq v\u0259 ki\u015fi \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/strong><br>Qa\u00e7q\u0131nlar problemi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259l\u0259 1918-ci ilin mart\u0131nda C\u0259nubi Qafqaz Seymi n\u0259zdind\u0259ki M\u00fcs\u0259lman fraksiyas\u0131n\u0131n qa\u00e7q\u0131nlar \u015f\u00f6b\u0259si yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. M\u00fcs\u0259lman fraksiyas\u0131 Seym h\u00f6kum\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131rm\u0131\u015f, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 edil\u0259n q\u0131r\u011f\u0131nlara son qoyulmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f, ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri Seymin iclas\u0131nda m\u00fczakir\u0259 edilmi\u015f, qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259tinin m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 nail olunmu\u015fdusa da, q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 dayand\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015fd\u0131.<br>\u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda erm\u0259ni v\u0259h\u015filikl\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u0130r\u0259van M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri \u018fli xan Makinski, katibi is\u0259 Cabbar M\u0259mm\u0259dzad\u0259 idi. \u0130r\u0259van Milli \u015euras\u0131n\u0131n erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlar bar\u0259sind\u0259 B\u0259yazidd\u0259ki t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubda qeyd edilirdi ki, may ay\u0131na q\u0259d\u0259r iki y\u00fcz k\u0259nd m\u0259hv edilmi\u015f, z\u00fclmd\u0259n qurtula bil\u0259nl\u0259r da\u011flara qa\u00e7m\u0131\u015f, onlar\u0131n da bir qismi acl\u0131qdan v\u0259 soyuqdan \u00f6lm\u00fc\u015fl\u0259r, \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin 18 min n\u0259f\u0259rlik m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi iki ayd\u0131r ki, m\u00fchasir\u0259 alt\u0131ndada\u0131r.<br>B\u00fct\u00fcn bu q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 erm\u0259nil\u0259r, C\u0259nubi Qafqazda \u00fc\u00e7 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t yarananad\u0259k t\u00f6r\u0259tmi\u015fdil\u0259r. M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131n\u0131n 1918-ci il may\u0131n 29-da ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131nda \u0130r\u0259van\u0131n siyasi m\u0259rk\u0259z kimi Erm\u0259nistana g\u00fcz\u0259\u015ft edilm\u0259sind\u0259n sonra v\u0259ziyy\u0259t daha da a\u011f\u0131rla\u015fm\u0131\u015fd\u0131.<br>\u0130yunun 4-d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda Batumda s\u00fclh v\u0259 dostluq haqq\u0131nda imzalanan m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razisi t\u0259qrib\u0259n 10 min kv.km t\u0259\u015fkil edirdi. Bu respublikan\u0131n \u0259razisin\u0259 Novo-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131, \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131n\u0131n be\u015fd\u0259 \u00fc\u00e7\u00fc, E\u00e7mi\u0259dzin q\u0259zas\u0131n\u0131n d\u00f6rdd\u0259 biri, Aleksandropol q\u0259zas\u0131n\u0131n d\u00f6rdd\u0259 biri daxil idi. Lakin erm\u0259nil\u0259r bununla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yib, silah g\u00fcc\u00fcn\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259tini davam etdirm\u0259kl\u0259 yeni-yeni \u0259razil\u0259ri \u0259l\u0259 ke\u00e7irirdil\u0259r.<br>Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n iyunun 13-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131nda erm\u0259nil\u0259rin m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlar bar\u0259d\u0259 \u0130r\u0259vandan g\u0259l\u0259n h\u0259y\u0259canl\u0131 x\u0259b\u0259rl\u0259r m\u00fczakir\u0259 edilmi\u015fdi. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 ev-e\u015fikl\u0259rind\u0259n did\u0259rgin sal\u0131nan v\u0259 ac-yalavac dolanan qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n say\u0131n\u0131n 150 min n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131\u011f\u0131, erm\u0259nil\u0259rin 206 k\u0259ndi da\u011f\u0131td\u0131\u011f\u0131 bildirilirdi. Milli \u015eura \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda qa\u00e7q\u0131nlara maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn n\u00fcmay\u0259nd\u0259 g\u00f6nd\u0259rm\u0259yi q\u0259rara alm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin 15 iyul 1918-ci il tarixli q\u0259rar\u0131 il\u0259 Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131 ki, b\u00fct\u00fcn C\u0259nubi Qafqazda erm\u0259nil\u0259rin m\u00fcs\u0259lmanlara v\u0259 onlar\u0131n \u0259mlak\u0131na qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri zorak\u0131l\u0131qlar\u0131 t\u0259hqiq etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn F\u00f6vq\u0259lad\u0259 T\u0259hqiqat Komissiyas\u0131 yarats\u0131n.<br>Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 F\u0259t\u0259li xan Xoyski G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 daimi n\u00fcmay\u0259nd\u0259y\u0259 1918-ci il iyulun 28-d\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi teleqramda Novo-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131n\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 etiraz g\u00f6nd\u0259rilm\u0259sini tap\u015f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti 1918-ci ilin sentyabr-oktyabr aylar\u0131nda silahl\u0131 m\u00fcdaxil\u0259 yolu il\u0259 Yelizavetpol (G\u0259nc\u0259) q\u0259zas\u0131n\u0131n Novo-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131na biti\u015fik 9-cu sah\u0259ni \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k, orada Qarsdan v\u0259 G\u00fcmr\u00fcd\u0259n olan qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 m\u0259skunla\u015fd\u0131rmaq ist\u0259yirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>30 oktyabr 1918-ci ild\u0259 imzalanan Mudros sazi\u015fin\u0259 \u0259sas\u0259n t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 1914-c\u00fc il s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 geri \u00e7\u0259kilm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131. Bundan sonra Erm\u0259nistan ordusu \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n v\u0259 Qars vilay\u0259tinin \u0259razil\u0259rind\u0259 t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halisini tamamil\u0259 m\u0259hv etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. 1918-ci ilin dekabr\u0131nda t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n sonuncu hiss\u0259l\u0259rinin \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131 t\u0259rk etm\u0259sind\u0259n sonra yerli m\u00fcs\u0259lman \u0259halinin m\u00fcdafi\u0259si yerli milli \u015furalar\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259rinin \u00fcmidin\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131. Geri \u00e7\u0259kilm\u0259zd\u0259n \u00f6nc\u0259 t\u00fcrk ordusunun komandanl\u0131\u011f\u0131 h\u0259min \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259rinin silah-sursatla t\u0259min edilm\u0259sind\u0259 \u0259lind\u0259n g\u0259l\u0259n k\u00f6m\u0259yi \u0259sirg\u0259m\u0259mi\u015fdi.1919-cu il yanvar ay\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259lind\u0259 Az\u0259rbaycan xarici i\u015fl\u0259r nazirinin m\u00fcavini Adil xan Ziyadxanovun imzas\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n xarici i\u015fl\u0259r nazirin\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n notada qeyd edilirdi ki, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda \u00e7oxsayl\u0131 erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcs\u0259lmanlar zorak\u0131l\u0131\u011fa m\u0259ruz qal\u0131r, \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 v\u0259 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 onlar t\u0259rksilah edilir, \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr v\u0259 qar\u0259t edilir, zor g\u00fcc\u00fcn\u0259 onlar\u0131 \u00f6zl\u0259rin\u0259 tabe etdirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar, t\u0259kc\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u0259qibind\u0259n yaxa qurtarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Araz \u00e7ay\u0131n\u0131 ke\u00e7m\u0259k ist\u0259y\u0259rk\u0259n bo\u011fulanlar\u0131n say\u0131 300 n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7at\u0131r.<br>\u0130r\u0259van quberniyas\u0131ndan g\u0259l\u0259n x\u0259b\u0259rl\u0259r o q\u0259d\u0259r ciddi v\u0259 h\u0259y\u0259canl\u0131 idi ki, Az\u0259rbaycan parlamenti 8 yanvar 1919-cu il tarixli iclas\u0131nda \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n \u0259hval\u0131 haqq\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259 m\u00fczakir\u0259 etmi\u015fdi. Yanvar ay\u0131nda \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri ad\u0131ndan Mir Hiday\u0259t Seyidovun Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131na \u00fcnvanlanm\u0131\u015f m\u00fcraci\u0259tind\u0259 is\u0259 qeyd edilirdi ki, Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti silah g\u00fcc\u00fcn\u0259 erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n m\u0259skun olduqlar\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131r, m\u0259qs\u0259d ondan ibar\u0259tdir ki, m\u00fcmk\u00fcn olan q\u0259d\u0259r m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 m\u0259hv ed\u0259r\u0259k b\u00fct\u00fcn q\u0259zalardan onlar\u0131 t\u0259mizl\u0259sinl\u0259r ki, Paris konfrans\u0131nda h\u0259min \u0259razil\u0259rin erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u0259xsuslu\u011funu s\u00fcbut ed\u0259 bilsinl\u0259r.<br>1919-cu il fevral\u0131n 24-d\u0259 Az\u0259rbaycan xarici i\u015fl\u0259r nazirinin m\u00fcavini A.Ziyadxanov erm\u0259nil\u0259rin Novo-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131nda m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259r bar\u0259sind\u0259 m\u00fctt\u0259fiq d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin birl\u0259\u015fmi\u015f q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin komandan\u0131 general V.Tomsona m\u0259lumat vermi\u015fdi. Novo-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131n\u0131n 26 az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndinin sakinl\u0259rinin 1919-cu il mart\u0131n 29-da ke\u00e7irdikl\u0259ri icma y\u0131\u011f\u0131nca\u011f\u0131nda Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 v\u0259 xalq\u0131na q\u0259bul olunmu\u015f m\u00fcraci\u0259td\u0259 qeyd edilirdi: \u201cArarat Respublikas\u0131n\u0131n qo\u015funlar\u0131, erm\u0259ni \u015fovinist v\u0259 quldur d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 dinc m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndl\u0259rin\u0259 h\u00fccumlar edil\u0259r\u0259k k\u0259ndl\u0259r da\u011f\u0131d\u0131l\u0131r, sakinl\u0259rin ba\u015flar\u0131na g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f m\u00fcsib\u0259tl\u0259r a\u00e7\u0131l\u0131r v\u0259 qeyri-insani h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rl\u0259 t\u0259hqir edilirl\u0259r. 270-d\u0259n \u00e7ox m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndi da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r ki, bundan ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259d \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda qalan m\u00fcs\u0259lman \u0259halisini s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131b tamamil\u0259 qovmaqdan ibar\u0259tdir.<br>Az\u0259rbaycan xarici i\u015fl\u0259r nazirinin m\u00fcavini A.Ziyadxanovun 17 iyun 1919-cu ild\u0259 N\u0259sib b\u0259y Usubb\u0259yova g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259lumatda bildirilirdi ki, t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n t\u0259xliyy\u0259sind\u0259n sonra \u0259halisinin dem\u0259k olar ki, ham\u0131s\u0131n\u0131n m\u00fcs\u0259lmanlardan ibar\u0259t olan \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n bir hiss\u0259sind\u0259 Araz Respublikas\u0131 (Araz-T\u00fcrk Respublikas\u0131 \u2013 N.M.) v\u0259 onun m\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259tin qurulmas\u0131nda m\u0259qs\u0259d Erm\u0259nistan\u0131n iddia etdiyi h\u0259min \u0259raziy\u0259 erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131n\u0131 buraxmamaqdan v\u0259 ilk imkanda \u00f6z \u00fczvi orqanizmi il\u0259 \u2014 Az\u0259rbaycanla yenid\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259kd\u0259n ibar\u0259tdir. \u0130yunun 21-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Erm\u0259nistandak\u0131 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259si M\u0259h\u0259mm\u0259d xan T\u0259kinski xarici i\u015fl\u0259r naziri M\u0259mm\u0259d Yusif C\u0259f\u0259rova g\u00f6nd\u0259rdiyi \u015fifr\u0259li teleqramda bildirirdi ki, Nax\u00e7\u0131van, \u015e\u0259rur, Vedibasar, \u015eahtaxt\u0131 rayonlar\u0131 erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n tutulmu\u015fdur v\u0259 art\u0131q orada erm\u0259ni administrasiyas\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<br>\u201cAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zeti (rusca) 19 iyul tarixli say\u0131nda yaz\u0131rd\u0131 ki, 1919-cu ilin yay aylar\u0131 \u0259rzind\u0259 erm\u0259ni quldur birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri 300 az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndini ya\u011fmalam\u0131\u015f v\u0259 yand\u0131rm\u0131\u015flar. On minl\u0259rl\u0259 adam \u2014 ki\u015fil\u0259r, qad\u0131nlar v\u0259 u\u015faqlar h\u0259lak edilmi\u015fdir.<br>Az\u0259rbaycan Parlamenti 17 iyul 1919-cu il tarixli iclas\u0131nda Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131nda v\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259 m\u00fczakir\u0259 etmi\u015fdi. Ba\u011f\u0131r b\u0259y Rzayev \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k bildirir ki, bir il \u0259vv\u0259l \u0130r\u0259vanda 22 min m\u00fcs\u0259lman ya\u015fay\u0131rd\u0131 v\u0259 \u0259lav\u0259 edir ki, \u015f\u0259h\u0259r\u0259 t\u0259k-t\u0259k qay\u0131danlar evl\u0259rini v\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131n\u0131 da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcrl\u0259r. Qarab\u0259y Qarab\u0259yov deyir ki, m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndl\u0259rind\u0259n m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 \u00e7\u0131xar\u0131blar, q\u0259biristanl\u0131qlar\u0131n da\u015flar\u0131n\u0131 bel\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131b, da\u011f\u0131tm\u0131\u015flar, m\u0259scidl\u0259rin qap\u0131s\u0131n\u0131, p\u0259nc\u0259r\u0259sini \u00e7\u0131xar\u0131b apar\u0131blar, dam\u0131n\u0131 u\u00e7urub orada r\u0259zal\u0259tl\u0259r yap\u0131rlar. Sultan M\u0259cid Q\u0259nizad\u0259 is\u0259 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin \u0259sl simas\u0131n\u0131 a\u00e7araq deyir: \u201cOrada qarda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 k\u0259sirl\u0259r, \u00f6ld\u00fcr\u00fcrl\u0259r. M\u0259qs\u0259dl\u0259ri odur ki, m\u00fcs\u0259lmanlardan bir d\u0259n\u0259 qalmas\u0131n. Ata-baba yerl\u0259rind\u0259n t\u0259rk olsunlar\u201d.<br>Avqustun \u0259vv\u0259lind\u0259n etibar\u0259n \u0130qd\u0131r v\u0259 E\u00e7mi\u0259dzin q\u0259zalar\u0131 m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndl\u0259rinin q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259min b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r 60 k\u0259ndi darmada\u011f\u0131n etmi\u015fdil\u0259r.<br>Az\u0259rbaycan\u0131n Erm\u0259nistandak\u0131 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259si M.T\u0259kinskinin 1 avqust 1919-cu ild\u0259 xarici i\u015fl\u0259r naziri M.Y.C\u0259f\u0259rova g\u00f6nd\u0259rdiyi teleqramda qeyd edirdi ki, erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131 iyulun 4-d\u0259 B\u00f6y\u00fck Vediy\u0259 \u00e7atm\u0131\u015flar v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar zaman\u0131 ilk at\u0259\u015f erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, B\u00f6y\u00fck Vedid\u0259n olan n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r Zeynalabdin \u015e\u0131x\u0259li o\u011flu v\u0259 N\u0259srulla b\u0259y B\u0259\u015fir b\u0259y o\u011flu \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bundan sonra B\u00f6y\u00fck Vedilil\u0259r d\u0259 at\u0259\u015f a\u00e7m\u0131\u015f, at\u0131\u015fma ax\u015famad\u0259k davam etmi\u015fdir. Ax\u015fam\u00fcst\u00fc erm\u0259nil\u0259r B\u00f6y\u00fck Vedi m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n h\u00fccumuna tab g\u0259tirm\u0259y\u0259r\u0259k d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda pulemyotlar, m\u0259rmil\u0259r, palatkalar buraxaraq geri \u00e7\u0259kilmi\u015fl\u0259r. Daha sonra M. T\u0259kinski qeyd edir ki, B\u00f6y\u00fck Vedilil\u0259r \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda 300-d\u0259n art\u0131q m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndinin erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131n\u0131 v\u0259 on minl\u0259rl\u0259 ki\u015fil\u0259rin, qad\u0131nlar\u0131n v\u0259 u\u015faqlar\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fckl\u0259rini g\u00f6r\u00fcb m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nistan ordusunun \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 silah g\u00fcc\u00fcn\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 apar\u0131lan b\u00fct\u00fcn diplomatik yaz\u0131\u015fmalar he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 verm\u0259mi\u015fdi. Az\u0259rbaycan\u0131n xarici i\u015fl\u0259r naziri M.Y.C\u0259f\u0259rovun Erm\u0259nistandak\u0131 h\u0259mkar\u0131na 22 sentyabr 1919-cu ild\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi notada 1918-ci ilin yanvar\u0131ndan etibar\u0259n erm\u0259nil\u0259rin \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259r xronoloji ard\u0131c\u0131ll\u0131qla \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. Notada qeyd edilirdi ki, 1918-ci ilin dekabr\u0131nda \u0130r\u0259van quberniyas\u0131ndan t\u00fcrkl\u0259rin \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259n sonra Sasun polku \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131n\u0131n Qaraxa\u00e7 (Qaraarxac) v\u0259 Vedi\u00e7ay k\u0259nd icmalar\u0131n\u0131n m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131 t\u0259rksilah etmi\u015f, Q\u0259dili, \u015eahabl\u0131, Qraxa\u00e7, D\u0259hn\u0259z, Qaraba\u011flar, A\u011fas\u0131b\u0259yli v\u0259 s k\u0259ndl\u0259rini darmada\u011f\u0131n etmi\u015f, dem\u0259k olar ki, adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n k\u0259ndl\u0259rin sakinl\u0259rinin ham\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r. Eyni aqib\u0259tl\u0259 Milli D\u0259r\u0259si rayonunun b\u0259zi k\u0259ndl\u0259ri d\u0259 \u00fczl\u0259\u015fmi\u015fl\u0259r. Daha sonra notada qeyd edilirdi ki, t\u0259qrib\u0259n h\u0259min vaxt erm\u0259ni ordusu Novo-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131n\u0131n Basarke\u00e7\u0259r rayonunun k\u0259ndl\u0259rini m\u00fchasir\u0259y\u0259 alm\u0131\u015f, Q\u0131z\u0131lv\u0259ng, Subatan, Za\u011fal\u0131 k\u0259ndl\u0259rinin \u0259halisini q\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r\u2026 \u015eahab k\u0259ndind\u0259 u\u015faqlar\u0131 t\u0259ndir\u0259 at\u0131b yand\u0131rm\u0131\u015flar.<br>Himay\u0259darl\u0131q Nazirliyinin Erm\u0259nistandak\u0131 m\u00fcv\u0259kkili Teymur b\u0259y Makinskinin 11 noyabr 1919-cu il tarixli m\u0259ruz\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin \u0259sl simas\u0131 a\u00e7\u0131l\u0131rd\u0131: \u201c1918-ci ilin fevral\u0131ndan davam ed\u0259n q\u0131r\u011f\u0131nlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 yar\u0131m milyon \u0259hali dil\u0259n\u00e7i v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcb. (Nax\u00e7\u0131van q\u0259zas\u0131ndan, \u015e\u0259rur m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259n, S\u00fcrm\u0259li m\u0259nt\u0259q\u0259sinin 2-3-c\u00fc polis sah\u0259l\u0259rind\u0259n v\u0259 Z\u0259ngibasar rayonundan ba\u015fqa). H\u0259min \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u0259hali h\u0259r \u015feyini itirib. Da\u011f\u0131nt\u0131ya m\u0259ruz qoyulan rayonlarda \u0259hali 200 min n\u0259f\u0259rd\u0259n art\u0131qd\u0131r. Onlar x\u0259st\u0259likd\u0259n v\u0259 acl\u0131qdan m\u0259hv olurlar, d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 talanlara v\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlara m\u0259ruz qal\u0131blar. Bu kateqoriyaya \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131, Z\u0259ngibasar\u0131n G\u00f6yk\u00fcmb\u0259t, Arbat, A\u011fcaq\u0131\u015flaq v\u0259 \u00c7arbax k\u0259ndl\u0259ri aiddir. Q\u0259ti dem\u0259k olar ki, \u00f6l\u0259nl\u0259rin say\u0131 100-120 min n\u0259f\u0259rdir. 50 min n\u0259f\u0259r Az\u0259rbaycana qa\u00e7q\u0131n kimi g\u0259lib. T\u0259qrib\u0259n bir o q\u0259d\u0259r \u0130r\u0259vanda, Z\u0259ngibasar rayonunda, S\u00fcrm\u0259li q\u0259zas\u0131n\u0131n 2 m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259 v\u0259 E\u00e7mi\u0259dzind\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. Qalan qa\u00e7q\u0131nlar Nax\u00e7\u0131van q\u0259zas\u0131na, \u015e\u0259rur m\u0259nt\u0259q\u0259sin\u0259, S\u00fcrm\u0259li q\u0259zas\u0131n\u0131n 3-c\u00fc sah\u0259sin\u0259 v\u0259 Qars vilay\u0259tinin Qa\u011f\u0131zman dair\u0259sin\u0259 s\u0131\u011f\u0131n\u0131blar. B\u0259zil\u0259ri Maku xanl\u0131\u011f\u0131na v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcbl\u0259r\u2026 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 acl\u0131q ke\u00e7ir\u0259n \u0259halinin say\u0131 8 min n\u0259f\u0259rdir\u201d.<br>1919-cu il dekabr\u0131n 16-da Erm\u0259nistan Nazirl\u0259r Soveti Z\u0259ngibasara h\u00fccum m\u0259s\u0259l\u0259sini m\u00fczakir\u0259 edir. Dekabr\u0131n 21-d\u0259 Erm\u0259nistan ordusu Z\u0259ngibasar rayonunun m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131na qar\u015f\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara ba\u015flay\u0131r. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n Z\u0259ngibasar rayonunun m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n m\u00fcv\u0259kkill\u0259rinin 3 yanvar 1920-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdikl\u0259ri m\u0259ktubda M\u00fctt\u0259fiq D\u00f6vl\u0259tl\u0259rin Ali Komissar\u0131 il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 bilm\u0259dikl\u0259rind\u0259n, onlar\u0131n Z\u0259ngibasar m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 dair m\u0259ruz\u0259l\u0259rini Ali Komissara \u00e7atd\u0131rma\u011f\u0131 xahi\u015f edirdil\u0259r. Onlar h\u0259r bir gecikil\u0259n saat\u0131n minl\u0259rl\u0259 m\u00fcs\u0259lman ail\u0259sinin m\u0259hvinin dem\u0259k oldu\u011funu \u00f6z m\u00fcraci\u0259tl\u0259rind\u0259 ifad\u0259 edirdil\u0259r .<br>Az\u0259rbaycan\u0131n Erm\u0259nistandak\u0131 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyind\u0259n Mir Mahmud Mirbabayev 25 yanvar 1920-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan X\u0130N-\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259xfi m\u0259ktubunda g\u00f6st\u0259rirdi ki, erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri Z\u0259ng\u0259zuru m\u00fcs\u0259lmanlardan tamamil\u0259 t\u0259mizl\u0259m\u0259kl\u0259 Paris S\u00fclh Konfrans\u0131n\u0131 fakt qar\u015f\u0131s\u0131nda qoymaq ist\u0259yirl\u0259r. M.M.Mirbabayev sonra yaz\u0131r ki, \u0130ran t\u0259r\u0259fi ingilisl\u0259r v\u0259 erm\u0259nil\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259y\u0259 gir\u0259r\u0259k, b\u00f6y\u00fck \u015firnikl\u0259ndirici v\u0259dl\u0259r verm\u0259kl\u0259, nax\u00e7\u0131vanl\u0131lar\u0131 \u0130rana k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259y\u0259 t\u0259\u015fviq edir ki, Nax\u00e7\u0131van z\u0259ifl\u0259sin v\u0259 erm\u0259nil\u0259r oraya soxulmaq imkan\u0131 qazans\u0131nlar. Nax\u00e7\u0131van t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti (Milli \u015eura v\u0259 yaxud Araz-T\u00fcrk h\u00f6kum\u0259ti n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur-N.M.) B\u00f6y\u00fck Vedi v\u0259 Aral\u0131q rayonlar\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 edir, Z\u0259ngibasarla \u0259laq\u0259 qurulub. S\u00fcrm\u0259li v\u0259 E\u00e7mi\u0259dzind\u0259 t\u00f6r\u0259dil\u0259n q\u0131r\u011f\u0131nlardan sonra Z\u0259ngibasar \u0259halisi silahlanmaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015f v\u0259 h\u0259rbi t\u0259liml\u0259r ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259limat\u00e7\u0131lar d\u0259v\u0259t etmi\u015fdir. M.M.Mirbabayev daha sonra yaz\u0131r ki, Z\u0259ngibasarda 12 k\u0259ndd\u0259 tamamil\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar ya\u015fay\u0131rlar v\u0259 \u0130r\u0259vandan 8-12 verst m\u0259saf\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015firl\u0259r v\u0259 bu k\u0259ndl\u0259rin bir ucu Araz \u00e7ay\u0131na \u00e7at\u0131r.<br><strong>Az\u0259rbaycan Parlamentinin 5 yanvar 1920-ci ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131nda qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n m\u0259s\u0259l\u0259si m\u00fczakir\u0259 edilmi\u015f, Erm\u0259nistandan 300 min qa\u00e7q\u0131n\u0131n g\u0259ldiyi qeyd olunmu\u015fdur.<\/strong><br>Az\u0259rbaycan\u0131n Erm\u0259nistandak\u0131 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259si \u018fbd\u00fcrr\u0259him b\u0259y Haqverdiyev mart\u0131n 7-d\u0259 Tiflis-\u0130r\u0259van qatar\u0131nda \u0130r\u0259vana ged\u0259rk\u0259n erm\u0259ni quldurlar\u0131 onu silahla h\u0259d\u0259l\u0259y\u0259r\u0259k qar\u0259t etmi\u015f, onun diplomatik missiya \u00fc\u00e7\u00fcn apard\u0131\u011f\u0131 2 milyon C\u0259nubi Qafqaz bonunu v\u0259 3,4 milyon Az\u0259rbaycan bonunu, 40 min manatl\u0131q \u015f\u0259xsi v\u0259saitini \u0259lind\u0259n al\u0131b aparm\u0131\u015fd\u0131lar. \u018f.Haqverdiyev bu hadis\u0259d\u0259n bir m\u00fcdd\u0259t sonra Erm\u0259nistanda daimi n\u00fcmay\u0259nd\u0259 v\u0259zif\u0259sind\u0259n istefa vermi\u015fdi. Mart\u0131n 16-da onun yerin\u0259 Himay\u0259darl\u0131q Nazirliyinin Erm\u0259nistandak\u0131 m\u00fcv\u0259kkili Teymur b\u0259y Makinski t\u0259yin edilmi\u015fdi.<br>Az\u0259rbaycanda bol\u015fevikl\u0259rin hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 almas\u0131ndan sonra yaranm\u0131\u015f f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n erm\u0259nil\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rin\u0259 h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fc daha da geni\u015fl\u0259ndirmi\u015fdil\u0259r. T.Makinski 2 may 1920-ci ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 hesabat\u0131nda f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnd\u0259n y\u00fczl\u0259rl\u0259 soyda\u015f\u0131m\u0131z\u0131n onun yan\u0131na g\u0259lib erm\u0259nil\u0259rin onlar\u0131 m\u0259ruz qoyduqlar\u0131 v\u0259h\u015filikl\u0259rd\u0259n \u015fikay\u0259tl\u0259ndikl\u0259rini qeyd edir. O, yaz\u0131rd\u0131: \u201cErm\u0259nil\u0259r dinc \u0259halinin evl\u0259rin\u0259 h\u00fccum edib, \u00e7ox zaman onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcr, h\u0259bs edir, \u0259mlaklar\u0131n\u0131 m\u00fcsadir\u0259 edirl\u0259r. \u0130ndiy\u0259d\u0259k zorak\u0131l\u0131\u011fa g\u00f6r\u0259 kims\u0259 c\u0259zaland\u0131r\u0131lmay\u0131b. Mart\u0131n 21-d\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u0259halinin v\u0259ziyy\u0259ti bar\u0259d\u0259 Erm\u0259nistan X\u0130N-\u0259 m\u0259lumat vermi\u015f\u0259m. Bundan bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn sonra E\u00e7mi\u0259dzin q\u0259zas\u0131n\u0131n T\u0259kiy\u0259, \u00dc\u015f\u00fc, N\u0259zravan v\u0259 dig\u0259r k\u0259ndl\u0259rin darmada\u011f\u0131n edilm\u0259si bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat ald\u0131m\u2026 Mart\u0131n 19-da erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin Vedibasara h\u00fccumu ba\u015fland\u0131. M\u0259n d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 bu bar\u0259d\u0259 notalar verdim. Lakin n\u0259tic\u0259si olmad\u0131. \u018fksin\u0259, yenid\u0259n ba\u015flad\u0131. B\u00fct\u00fcn bunlar onu g\u00f6st\u0259rir ki, Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tind\u0259n m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 xo\u015f m\u00fcnasib\u0259t g\u00f6zl\u0259m\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil\u201d. T. Makinski h\u0259m\u00e7inin hesabat\u0131nda diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyin \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131qlar\u0131 zorak\u0131l\u0131qlardan da b\u0259hs edirdi.<br>\u0130yunun 15-d\u0259 Erm\u0259nistan X\u0130N Az\u0259rbaycanda bol\u015fevik hakimiyy\u0259tinin qurulmas\u0131n\u0131 s\u0259b\u0259b g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k \u0130r\u0259vandak\u0131 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyin f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 xitam verildiyini bildirir.<br>Erm\u0259nistan ordusunun Vedibasara 1919-cu ilin iyulunda ikinci h\u00fccumundan sonra Abbasqulu b\u0259y \u015eadlinskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi \u201cQ\u0131rm\u0131z\u0131 tabor\u201d d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259-d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 \u0130ran s\u0259rh\u0259din\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015fdi v\u0259 sa\u011f qalan \u0259hali d\u0259 \u0130rana ke\u00e7mi\u015fdi. Bununla da erm\u0259nil\u0259r Vedibasar\u0131 tamamil\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015fdil\u0259r.<br>Fransan\u0131n Qafqaz \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131 Damien de Martel t\u0259r\u0259find\u0259n 20 iyul 1920-ci ild\u0259 Fransan\u0131n Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyin\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n m\u0259ktubda erm\u0259nil\u0259rin xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdiyi cinay\u0259tl\u0259ri s\u00fcbuta yetir\u0259n faktlar \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. Haz\u0131rda Fransa X\u0130N-in arxivind\u0259 saxlan\u0131lan h\u0259min m\u0259ktubda Ali Komissar Erm\u0259nistan\u0131n paytaxt\u0131 \u0130r\u0259van \u0259traf\u0131nda ya\u015fayan qad\u0131n v\u0259 u\u015faqlar da daxil olmaqla, 4.000 az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n 1920-ci ilin iyun ay\u0131nda erm\u0259ni ordusu t\u0259r\u0259find\u0259n nec\u0259 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131na m\u0259ruz qald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rilir. H\u0259min s\u0259n\u0259dd\u0259 erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n qad\u0131n v\u0259 u\u015faqlar da daxil olmaqla 4.000 n\u0259f\u0259rin Araz \u00e7ay\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u0259r\u0259k \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fc d\u0259 x\u00fcsusil\u0259 qeyd edilir.<br>Az\u0259rbaycan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259sinin Erm\u0259nistan X\u0130N-\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi 5 iyul 1920-ci il tarixli teleqramda bildirilirdi ki, Erm\u0259nistan\u0131n h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259ri Z\u0259ngibasar\u0131 darmada\u011f\u0131n etdikd\u0259n v\u0259 b\u00f6lg\u0259ni m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndlil\u0259rind\u0259n t\u0259mizl\u0259dikd\u0259n sonra Nax\u00e7\u0131van-\u015e\u0259rur rayonuna h\u00fccuma ke\u00e7ib. H\u0259m\u00e7inin bildirilirdi ki, iyulun 5-d\u0259 s\u0259h\u0259r saat 4-d\u0259 Erm\u0259nistan h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259ri Qazax q\u0259zas\u0131na h\u00fccuma ke\u00e7mi\u015fdir. Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti bunu iyulun 2-d\u0259 \u0259ld\u0259 edilmi\u015f raz\u0131l\u0131\u011f\u0131n pozulmas\u0131 v\u0259 Sovet Az\u0259rbaycan\u0131na qar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131q h\u00fccum kimi qiym\u0259tl\u0259ndirmi\u015fdi .<br>Erm\u0259nil\u0259rin Z\u0259ngibasarda t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlar T\u00fcrkiy\u0259 B\u00f6y\u00fck Mill\u0259t M\u0259clisinin d\u0259 m\u00fczakir\u0259sin\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. 1920-ci il avqustun 14-d\u0259 \u018frzurumdan olan mill\u0259t v\u0259kill\u0259rinin sor\u011fusuna cavab olaraq Mustafa Kamal Atat\u00fcrk\u00fcn verdiyi izahatdan ayd\u0131n olur ki, onun Erm\u0259nistanda soyda\u015flar\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n q\u0131r\u011f\u0131nlar haqq\u0131nda m\u00fcf\u0259ss\u0259l m\u0259lumat\u0131 olmu\u015fdur. Atat\u00fcrk erm\u0259nil\u0259rin h\u00fccumuna qar\u015f\u0131 t\u00fcrk ordusunun b\u0259zi \u00f6nl\u0259ml\u0259r almaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259yir v\u0259 \u0259lav\u0259 edir ki, B\u0259yazid istiqam\u0259tind\u0259n g\u0259r\u0259kli q\u0259d\u0259r q\u00fcvv\u0259ni Z\u0259ngibasar Milli \u015euras\u0131n\u0131n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri daxilin\u0259 ke\u00e7irmi\u015fl\u0259r. Araz\u0131n g\u00fcneyin\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f Milli \u015eura q\u00fcvv\u0259l\u0259ri il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n g\u00f6nd\u0259ril\u0259n q\u00fcvv\u0259l\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n sonra h\u0259m Z\u0259ngibasara, h\u0259m d\u0259 Oltuya qar\u015f\u0131 h\u00fccuma ke\u00e7\u0259n erm\u0259ni q\u00fcvv\u0259l\u0259ri durdurulmu\u015fdur.<br>M\u0259hz t\u00fcrk ordusunun h\u0259rbi yard\u0131m\u0131 say\u0259sind\u0259 Z\u0259ngibasar Milli \u015euras\u0131n\u0131n silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri b\u00f6lg\u0259 \u0259halisinin bir qismini erm\u0259nil\u0259rin q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131ndan xilas ed\u0259 bilmi\u015fdi.<br>1916-c\u0131 ild\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda 373.582 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 qeyd\u0259 al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 halda, 1920-ci ilin noyabr\u0131nda Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 c\u0259misi 12 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, t\u0259kc\u0259 1905-1920-ci ill\u0259rd\u0259 indiki Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 500-\u0259 yax\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rinin \u0259halisi soyq\u0131r\u0131ma m\u0259ruz qoyulmu\u015fdur. Etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irildkd\u0259n sonra h\u0259min k\u0259ndl\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259tind\u0259 xaricd\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259r m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<br>1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 indiki Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 az\u0259baycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 130 k\u0259nd erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131qdan sonra h\u0259mi\u015f\u0259lik olaraq xaraba qalm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Nazim Mustafa, AMEA A. A. Bak\u0131xanov ad\u0131na Tarix \u0130nstitutunun elmi i\u015f\u00e7isi<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Erm\u0259nil\u0259rin 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259r, az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin silah g\u00fcc\u00fcn\u0259 darmada\u011f\u0131n edilm\u0259si bar\u0259d\u0259 o d\u00f6vr\u00fcn arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 v\u0259 d\u00f6vri m\u0259tbuat\u0131nda kifay\u0259t<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":94222,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-94221","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94221","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=94221"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94221\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":94223,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94221\/revisions\/94223"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/94222"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=94221"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=94221"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=94221"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}