{"id":94458,"date":"2023-08-12T11:09:32","date_gmt":"2023-08-12T07:09:32","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=94458"},"modified":"2023-08-12T11:09:33","modified_gmt":"2023-08-12T07:09:33","slug":"az%c9%99rbaycan-adinin-m%c9%99nasini-izah-ed%c9%99n-12-f%c9%99rziyy%c9%99-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=94458","title":{"rendered":"AZ\u018fRBAYCAN ADININ M\u018fNASINI \u0130ZAH ED\u018fN 12 F\u018fRZ\u0130YY\u018f"},"content":{"rendered":"\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>I hiss\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131\u00a0linkd\u0259 <\/p>\n\n\n\n<p>  <blockquote class=\"wp-embedded-content\" data-secret=\"Rc927xrXoL\"><a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=94363\">AZ\u018fRBAYCAN ADININ M\u018fNASINI \u0130ZAH ED\u018fN 12 F\u018fRZ\u0130YY\u018f<\/a><\/blockquote><iframe loading=\"lazy\" class=\"wp-embedded-content\" sandbox=\"allow-scripts\" security=\"restricted\" style=\"position: absolute; clip: rect(1px, 1px, 1px, 1px);\" title=\"\u00abAZ\u018fRBAYCAN ADININ M\u018fNASINI \u0130ZAH ED\u018fN 12 F\u018fRZ\u0130YY\u018f\u00bb &#8212; &quot;F\u0259dai&quot; q\u0259zeti\" src=\"https:\/\/fedai.az\/?p=94363&#038;embed=true#?secret=cYfWwJMtXp#?secret=Rc927xrXoL\" data-secret=\"Rc927xrXoL\" width=\"600\" height=\"338\" frameborder=\"0\" marginwidth=\"0\" marginheight=\"0\" scrolling=\"no\"><\/iframe><\/p>\n\n\n\n<p>II hiss\u0259<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131n m\u0259nas\u0131n\u0131 izah ed\u0259n daha bir f\u0259rziyy\u0259 y\u0259hudi \u0259silli \u0130slam v\u0259 \u0130lxani tarix\u00e7isi F\u0259zlullah R\u0259\u015fid \u0259d-Dinin (1247\u20131318) \u201cO\u011fuz-nam\u0259\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 verilmi\u015fdir:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\" start=\"5\">\n<li>\u201cO\u011fuzlar Az\u0259rbaycan vilay\u0259tini d\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7irdil\u0259r. O\u011fuz \u00f6z atlar\u0131n\u0131 Ucan\u0131n geni\u015f, g\u00f6z\u0259l \u00e7\u0259m\u0259nlikl\u0259rin\u0259 v\u0259 otlaqlar\u0131na buraxd\u0131. Orada olduqlar\u0131 zaman O\u011fuz \u0259mr etdi ki, h\u0259r bir k\u0259s \u00f6z \u0259t\u0259yind\u0259 torpaq g\u0259tirib m\u00fc\u0259yy\u0259n bir yer\u0259 t\u00f6ks\u00fcn v\u0259 bel\u0259likl\u0259, orada t\u0259p\u0259 ucals\u0131n. \u018fvv\u0259lc\u0259 onun \u00f6z\u00fc \u0259t\u0259yind\u0259 torpaq g\u0259tirib h\u0259min yer\u0259 t\u00f6kd\u00fc. Bunu \u015f\u0259xs\u0259n etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rin ham\u0131s\u0131 \u0259t\u0259kl\u0259rind\u0259 torpaq g\u0259tirib ora t\u00f6kd\u00fcl\u0259r. B\u00f6y\u00fck bir t\u0259p\u0259 yarand\u0131. Onu Az\u0259rbaycan adland\u0131rd\u0131lar. T\u00fcrkc\u0259 az\u0259r uca, bayqan is\u0259 varl\u0131lar\u0131n, ulular\u0131n m\u0259sk\u0259ni dem\u0259kdir. Bu \u00f6lk\u0259 bel\u0259 bir adla tan\u0131nd\u0131 v\u0259 m\u0259hz ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bug\u00fcn Az\u0259rbaycan adlan\u0131r\u201d.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p>\u0130zah. F\u0259zlullah R\u0259\u015fid \u0259d-Dinin q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 variant\u0131n h\u0259qiq\u0259t\u0259uy\u011funlu\u011funu m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131 \u0259vv\u0259lc\u0259 elemenl\u0259r\u0259 b\u00f6l\u0259k, sonra is\u0259 h\u0259r bir elementi ayr\u0131l\u0131qda t\u0259dqiq ed\u0259k:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Az\u2013\u0259r. B\u00f6y\u00fck t\u00fcrk filosofu v\u0259 dil\u00e7isi Mahmud Ka\u015f\u011fari (1029\u20131126) \u201cDivani l\u00fc\u011f\u0259t \u0259t-t\u00fcrk\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir ki, t\u00fcrk dilind\u0259 \u201caziz yir\u201d ifad\u0259si h\u00fcnd\u00fcr, y\u00fcks\u0259k yeri bildirir. \u201cAziz yir\u201d k\u0259lm\u0259sil\u0259 \u201caz\u0259r\u201d s\u00f6z\u00fc aras\u0131nda b\u0259nz\u0259rlik tam deyil. Amma onu da n\u0259z\u0259r\u0259 almal\u0131y\u0131q ki, \u201caziz yir\u201d ifad\u0259si \u015fifahi nitqd\u0259 zamanla \u201cazir\u201d v\u0259 ya \u201cazer\u201d \u015f\u0259klin\u0259 d\u0259 d\u00fc\u015f\u0259 bil\u0259rdi.<\/li>\n\n\n\n<li>Bay. \u201cQ\u0259dim t\u00fcrk dili l\u00fc\u011f\u0259ti\u201dn\u0259 \u0259sas\u0259n, \u201cbay\u201d varl\u0131, z\u0259ngin dem\u0259kdir.<\/li>\n\n\n\n<li>Can. Divara, hasara \u00e7uva\u015f dilind\u0259 \u201cxume\u201d, monqol dilind\u0259 \u201cxana\u201d deyilir. \u0130ran dill\u0259rind\u0259 is\u0259 \u201cxan\u0259\u201d s\u00f6z\u00fc evi bildirir. Fin dilind\u0259 \u201chuone\u201d (otaq), ingilis dilind\u0259 \u201chome\u201d (ev), Az\u0259rbaycan dilind\u0259 is\u0259 \u201ckoma\u201d (ki\u00e7ik, sad\u0259 ev) s\u00f6z\u00fc vard\u0131r. V\u0259t\u0259n ingilis dilind\u0259 \u201chomeland\u201d, macar dilind\u0259 \u201chon\u201d s\u00f6z\u00fc il\u0259 ifad\u0259 edilir.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Avrasiyada yay\u0131lm\u0131\u015f dill\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fcmumi olan bel\u0259 misallar kifay\u0259t q\u0259d\u0259rdir. Onlar\u0131 \u00e7\u0259km\u0259kl\u0259 g\u00f6st\u0259rm\u0259k ist\u0259yirik ki, Az\u0259rbaycan toponiminin sonuncu \u201ccan\u201d (kan) hiss\u0259si h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 v\u0259t\u0259n, \u00f6lk\u0259, m\u0259sk\u0259n kimi m\u0259nalar\u0131 da\u015f\u0131ya bil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259, F\u0259zlullah R\u0259\u015fid \u0259d-Dinin variant\u0131na g\u00f6r\u0259, Az\u0259rbaycan ad\u0131 d\u00f6rd hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Az \u2013 aziz, y\u0259ni h\u00fcnd\u00fcr.<\/li>\n\n\n\n<li>\u018fr, er, ir \u2013 yer.<\/li>\n\n\n\n<li>Bay \u2013 varl\u0131, z\u0259ngin, b\u0259y.<\/li>\n\n\n\n<li>Can (kan) \u2013 \u00f6lk\u0259, m\u0259sk\u0259n, ev.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Qeyd. Onu da vur\u011fulayaq ki, F\u0259zlullah R\u0259\u015fid \u0259d-Dinin s\u00f6z\u00fcged\u0259n f\u0259rziyy\u0259si Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 m\u0259hz bu yaz\u0131da bel\u0259 bir \u00fcsulla t\u0259dqiq edilmi\u015f, q\u0259dim t\u00fcrk dilind\u0259ki \u201caziz yir\u201d ifad\u0259si Az\u0259rbaycan toponiminin \u201caz\u0259r\u201d hiss\u0259sil\u0259 m\u00fcqayis\u0259 olunmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u00f6vb\u0259ti iki f\u0259rziyy\u0259 frans\u0131z \u0259silli \u0130ngilt\u0259r\u0259 s\u0259yyah\u0131 Jean-Baptiste Chardinin (1643\u20131713) \u201cJean Chardinin s\u0259yah\u0259tnam\u0259si\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259ndir:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\" start=\"6\">\n<li>\u201c\u0130ranl\u0131lar deyirl\u0259r ki, bu \u0259yal\u0259t Az\u0259rbaycan, y\u0259ni od yeri v\u0259 ya od \u00f6lk\u0259si adlanm\u0131\u015fd\u0131r. \u00c7\u00fcnki \u0259n m\u0259\u015fhur od m\u0259b\u0259di burada tikilmi\u015fdir. Az yiy\u0259lik hal\u0131n artiklidir. Q\u0259dim \u015e\u0259rq idiomlar\u0131n\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259tind\u0259 oldu\u011fu kimi, \u0259ski pars dilind\u0259 d\u0259 oda \u0259r v\u0259 ya ur deyilir. Pekan is\u0259 yer, yaxud \u00f6lk\u0259 anlam\u0131n\u0131 verir\u201d.<\/li>\n\n\n\n<li>\u201c\u0130ranl\u0131lar onu (Midiyan\u0131) Az\u0259rbeyan v\u0259 ya Azurpekan adland\u0131r\u0131rlar. B\u0259zi adamlar onu Asurpekan \u015f\u0259klind\u0259 t\u0259l\u0259ff\u00fcz edir v\u0259 yaz\u0131rlar. Bu da Assur \u00f6lk\u0259si dem\u0259kdir. Deyirl\u0259r ki, bu b\u00f6y\u00fck \u0259yal\u0259t vaxtil\u0259 Assuriya d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 onu Assur adland\u0131rm\u0131\u015flar\u201d.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p>Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov (1794\u20131847) is\u0259 Az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fcn\u00fc xalq\u0131m\u0131z\u0131n q\u0259hr\u0259man o\u011flu Bab\u0259kin (798\u2013838) ad\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirirdi. O, \u201cG\u00fcl\u00fcstani-\u0130r\u0259m\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\" start=\"8\">\n<li>\u201cEhtimala g\u00f6r\u0259, Az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fc Az\u0259r-Bab\u0259qan ifad\u0259sind\u0259ndir. \u018fr\u0259bl\u0259r onu Az\u0259r-Bab\u0259can kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz edirl\u0259r. Az\u0259rbaycan Bab\u0259kin at\u0259\u015fi dem\u0259kdir. H\u0259r halda, biz\u0259 m\u0259lumdur ki, at\u0259\u015fp\u0259r\u0259stlik bug\u00fcn Az\u0259rbaycan adland\u0131r\u0131lan m\u0259ml\u0259k\u0259td\u0259 z\u00fchur etmi\u015fdir\u201d.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p>Doqquzuncu f\u0259rziyy\u0259ni birinci v\u0259 d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc f\u0259rziyy\u0259l\u0259rin sintezinin n\u0259tic\u0259si kimi ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr\u00fck:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\" start=\"9\">\n<li>\u201cOla bilsin ki, Atropat e.\u0259. IV \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f Az\u0259rbaycan h\u00f6kmdar\u0131n\u0131n ad\u0131 deyil, l\u0259q\u0259bi idi. Bu halda m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ki, atropat (at\u0259\u015f ke\u00e7ik\u00e7isi) s\u00f6z\u00fc h\u0259min \u015fah\u0131n, \u0259slind\u0259, kahin v\u0259 ya din xadimi oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rirdi\u201d.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p>Amma bir m\u0259s\u0259l\u0259 d\u0259 var ki, tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259ki m\u0259lumatlar e.\u0259. IV \u0259sr z\u0259rd\u00fc\u015ftiliyind\u0259 od m\u0259b\u0259dl\u0259rinin m\u00f6vcudlu\u011funu \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131na al\u0131r. \u018fsasl\u0131 ehtimala g\u00f6r\u0259, od elementini z\u0259rd\u00fc\u015ftiliy\u0259 eram\u0131z\u0131n III \u0259srinin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Sasanil\u0259r daxil etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Ard\u0131 var\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fc\u0259llif: Milli Kimlik Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 Qrupunun \u00fczv\u00fc Araz \u015e\u0259hrili<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>I hiss\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131\u00a0linkd\u0259 AZ\u018fRBAYCAN ADININ M\u018fNASINI \u0130ZAH ED\u018fN 12 F\u018fRZ\u0130YY\u018f II hiss\u0259 Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131n m\u0259nas\u0131n\u0131 izah ed\u0259n daha bir f\u0259rziyy\u0259 y\u0259hudi \u0259silli \u0130slam v\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":94459,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-94458","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94458","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=94458"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94458\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":94460,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94458\/revisions\/94460"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/94459"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=94458"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=94458"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=94458"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}